الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ كَافَّةً، وَهُوَ حُكْمٌ بَاقٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، يَدُلُّ عَلَى قَطْعِ الْوِلَايَةِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْحَضِّ عَلَى الْهِجْرَةِ وَرَفْضِ بِلَادِ الْكُفْرِ، فَيَكُونُ الْخِطَابُ لِمَنْ كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَكَّةَ وَغَيْرِهَا من بلاد العرب، نهوا بأن يُوَالُوا الْآبَاءَ وَالْإِخْوَةَ فَيَكُونُونَ لَهُمْ تَبَعًا فِي سكنى بلاد الكفر إِنِ اسْتَحَبُّوا: أَيْ أَحَبُّوا، كَمَا يُقَالُ اسْتَجَابَ بِمَعْنَى أَجَابَ، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ طَلَبُ الْمَحَبَّةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ الْمَقَامِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ في قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ ثُمَّ حَكَمَ عَلَى مَنْ يَتَوَلَّى مَنِ اسْتَحَبَّ الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ مِنَ الْآبَاءِ وَالْإِخْوَانِ بِالظُّلْمِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ تَوَلِّيَ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الذُّنُوبِ وَأَشَدِّهَا، ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ: إِنْ كانَ آباؤُكُمْ إِلَى آخِرِهِ، وَالْعَشِيرَةُ: الْجَمَاعَةُ الَّتِي تَرْجِعُ إِلَى عَقْدٍ وَاحِدٍ، وَعَشِيرَةُ الرَّجُلِ قَرَابَتُهُ الْأَدْنَوْنَ، وَهُمُ الَّذِينَ يُعَاشِرُونَهُ وَهِيَ اسْمُ جَمْعٍ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ وَحَمَّادٌ: عَشِيرَاتُكُمْ بِالْجَمْعِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: لَا تَكَادُ الْعَرَبُ تَجْمَعُ عَشِيرَةً عَلَى عَشِيرَاتٍ، وَإِنَّمَا يَجْمَعُونَهَا عَلَى عشائر. قرأ الْحَسَنُ عَشَائِرَكُمْ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ عَشِيرَتُكُمْ وَالِاقْتِرَافُ: الِاكْتِسَابُ، وَأَصْلُهُ اقْتِطَاعُ الشَّيْءِ مِنْ مَكَانِهِ، وَالتَّرْكِيبُ يَدُورُ عَلَى الدُّنُوِّ، وَالْكَاسِبُ يُدْنِي الشَّيْءَ مِنْ نَفْسِهِ وَيُدْخِلُهُ تَحْتَ مُلْكِهِ، وَالتِّجَارَةُ: الْأَمْتِعَةُ الَّتِي يَشْتَرُونَهَا لِيَرْبَحُوا فِيهَا، وَالْكَسَادُ: عَدَمُ النَّفَاقِ لِفَوَاتِ وَقْتِ بَيْعِهَا بِالْهِجْرَةِ وَمُفَارَقَةِ الْأَوْطَانِ. وَمِنْ غَرَائِبِ التَّفْسِيرِ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالتِّجَارَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الْبَنَاتُ وَالْأَخَوَاتُ إِذَا كَسَدْنَ فِي الْبَيْتِ لَا يَجِدْنَ لَهُنَّ خَاطِبًا، وَاسْتَشْهَدَ لِذَلِكَ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Hitap bütün müminleredir ve bu, kıyamet gününe kadar baki olan bir hükümdür; müminler ile kâfirler arasındaki dostluk ve velayetin kesilmesine delalet eder. İlim ehlinden bir grup şöyle demiştir: Bu ayet hicrete teşvik etmek ve küfür diyarını terk etmeye yönlendirmek üzere inmiştir. Bu durumda hitap, Mekke'de ve diğer Arap diyarlarında bulunan müminlere yönelik olur; küfür diyarında ikamet etme hususunda onlara tabi olacak şekilde babaları ve kardeşleri dost edinmekten nehyedilmişlerdir. { إِنِ اسْتَحَبُّوا } yani severlerse/tercih ederlerse demektir; nitekim istecâbe (استجاب) kelimesinin ecâbe (أجاب) anlamında kullanılması gibidir. Aslında bu, sevgiyi talep etmektir. Bu konunun tahkiki daha önce Mâide Suresi'nde Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları veli (dost) edinmeyin” ayetinde geçmişti. Daha sonra [Allah], babalardan ve kardeşlerden küfrü imana tercih edenleri dost edinen kimsenin zalim olduğuna hükmetmiştir. Bu da böyle olan kimseleri dost edinmenin en büyük ve en şiddetli günahlardan olduğuna delalet etmiştir. Ardından Allah, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle demesini emretmiştir: { إِنْ كانَ آباؤُكُمْ } ayetin sonuna kadar. el-Aşîre (العشيرة / aşiret): Tek bir bağa/akde dayanan topluluktur. Kişinin aşireti ise en yakın akrabalarıdır; onlar kendisiyle birlikte yaşayan (muaşeret eden) kimselerdir ve bu kelime bir topluluk ismidir (ism-i cemdir). Ebû Bekr ve Hammâd çoğul olarak { عَشِيرَاتُكُمْ } şeklinde okumuşlardır. el-Ahfeş şöyle demiştir: Araplar aşiret kelimesini neredeyse hiç aşîrât şeklinde çoğul yapmazlar; ancak onu aşâir olarak çoğul yaparlar. el-Hasan { عَشَائِرَكُمْ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise { عَشِيرَتُكُمْ } şeklinde okumuşlardır. el-İktirâf (الاقتراف): Kazanmak demektir; aslı ise bir şeyi yerinden koparıp almaktır. Kelimenin kök anlamı yakınlaşmak etrafında döner; kazanan kimse bir şeyi kendisine yaklaştırır ve kendi mülkiyeti altına sokar. et-Ticâre (التجارة / ticaret): Kâr etmek amacıyla satın aldıkları mallardır. el-Kesâd (الكساد / kesat): Hicret ve vatanlardan ayrılma sebebiyle satış vaktinin geçmesinden dolayı malların sürümden düşmesi/satılmamasıdır. Tefsirin garip (nadir) yorumlarından biri de İbnü'l-Mübârek'ten rivayet edilen şu sözdür: O, bu ayetteki ticaretten kastın; evde kalarak kendilerine talip bulamayan kızlar ve kız kardeşler olduğunu söylemiş ve buna şairin şu sözünü delil getirmiştir:
كَسَدْنَ مِنَ الْفَقْرِ فِي قَوْمِهِنَّ ... وَقَدْ زَادَهُنَّ مَقَامِي كَسَادًا
“Kavimleri içindeki fakirlikten ötürü evde kaldılar (kesada uğradılar) / Benim [yanlarındaki] ikametim ise onların bu kesatlığını büsbütün artırdı.”
وَهَذَا الْبَيْتُ وَإِنْ كَانَ فِيهِ إِطْلَاقُ الْكَسَادِ عَلَى عَدَمِ وُجُودِ الْخَاطِبِ لَهُنَّ، فَلَيْسَ فيه جواز إطلاق اسم التجارة
Bu beyitte, her ne kadar kesat (durgunluk) kelimesinin onlar için bir talibin bulunmayışı hakkında kullanımı söz konusu olsa da, onda ticaret isminin
عَلَيْهِنَّ، وَالْمُرَادُ بِالْمَسَاكِنِ الَّتِي يَرْضَوْنَهَا: الْمَنَازِلُ الَّتِي تُعْجِبُهُمْ وَتَمِيلُ إِلَيْهَا أَنْفُسُهُمْ وَيَرَوْنَ الْإِقَامَةَ فِيهَا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ الْمُهَاجَرَةِ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وأحبّ خَبَرُ كَانَ، أَيْ: كَانَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمِنَ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَرَبَّصُوا أَيِ: انْتَظِرُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ فِيكُمْ وَمَا تَقْتَضِيهِ مَشِيئَتُهُ مِنْ عُقُوبَتِكُمْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِأَمْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: الْقِتَالُ وَقِيلَ: فَتْحُ مَكَّةَ وَفِيهِ بُعْدٌ، فَقَدْ رُوِيَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ الْفَتْحِ. وَفِي هَذَا وَعِيدٌ شَدِيدٌ وَيُؤَكِّدُهُ إِبْهَامُ الْأَمْرِ وَعَدَمُ التَّصْرِيحِ بِهِ لِتَذْهَبَ أَنْفُسَهُمْ كُلَّ مَذْهَبٍ وَتَتَرَدَّدَ بَيْنَ أَنْوَاعِ الْعُقُوبَاتِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ أَيِ: الْخَارِجِينَ عَنْ طَاعَتِهِ، النَّافِرِينَ عَنِ امْتِثَالِ أَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيِهِ.
onlara verilmesinin caiz olduğuna dair [bir delil] yoktur. Hoşlandıkları meskenlerden kasıt ise: Beğendikleri, gönüllerinin meylettiği ve orada kalmayı Allah'a ve Resûlü'ne hicret etmekten daha sevimli gördükleri evlerdir. { أَحَبَّ } kelimesi { كانَ }'nin haberidir; yani: Ayette zikredilen bu şeyler size Allah'tan, Resûlü'nden ve Allah yolunda cihattan daha sevimli ise { فَتَرَبَّصُوا } yani bekleyin { حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah hakkınızdaki emrini” ve iradesinin gerektirdiği cezanızı “getirinceye kadar.” Allah Teâlâ'nın emrinden kastın savaş olduğu da söylenmiştir. Mekke'nin fethi olduğu da söylenmiştir; ancak bu uzak bir ihtimaldir, zira bu surenin fetihten sonra indiği rivayet edilmiştir. Bunda çok şiddetli bir tehdit vardır; cezanın türleri arasında zihinlerinin her türlü ihtimale gitmesi ve tereddüt etmesi için emrin kapalı bırakılması ve açıkça belirtilmemesi bu tehdidi daha da pekiştirmektedir. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah, fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez”; yani O'nun itaatinden çıkan, emir ve yasaklarına uymaktan kaçınan kimseleri [hidayete erdirmez].
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: أمروا بالهجرة فقال العباس ابن عَبْدِ الْمُطَّلِبِ: أَنَا أَسْقِي الْحَاجَّ. وَقَالَ طَلْحَةُ أَخُو بَنِي عَبْدِ الدَّارِ: أَنَا أَحْجُبُ الْكَعْبَةَ فَلَا نُهَاجِرُ، فَأُنْزِلَتْ لَا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: هِيَ الْهِجْرَةُ.
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hicretle emrolunduklarında el-Abbâs b. Abdilmuttalib: "Ben hacılara su dağıtıyorum" dedi. Benî Abdiddâr'ın kardeşi Talha da: "Ben Kâbe'nin perdedarlığını yapıyorum, dolayısıyla hicret etmeyiz" dedi. Bunun üzerine { لَا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ } ayeti indi. İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: "Bu hicrettir" demiştir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ اقْتَرَفْتُمُوها قَالَ: أَصَبْتُمُوهَا.
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { اقْتَرَفْتُمُوها } ayeti hakkında: "Kazandığınız [mallar]" demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ قَالَ: بِالْفَتْحِ، فِي أَمْرِهِ بِالْهِجْرَةِ، هَذَا كُلُّهُ قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَوْذَبٍ قَالَ: جَعَلَ أَبُو أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ يَنْعَتُ لَهُ الْآلِهَةَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَجَعَلَ أَبُو عُبَيْدَةَ يَحِيدُ عَنْهُ، فَلَمَّا أَكْثَرَ الْجَرَّاحُ قَصَدَهُ ابْنُهُ أَبُو عُبَيْدَةَ فَقَتَلَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ الْآيَةَ، وَهِيَ تُؤَكِّدُ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ حُكْمِ الْهِجْرَةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ.
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Hicret emri hususunda fetihle [emrini getirinceye kadar]; bunların hepsi Mekke'nin fethinden önceydi." Beyhakî'nin Abdullah b. Şevzeb'in hadisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bedir günü Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'ın babası ona ilahları övmeye başladı, Ebû Ubeyde ise ondan yüz çeviriyordu. Cerrâh bunu artırınca, oğlu Ebû Ubeyde ona yönelip onu öldürdü. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } ayetini indirdi. Bu ayet de buradaki ayetin manasını pekiştirmektedir. Hicretin hükmüne dair açıklama daha önce Nisâ Suresi'nde geçmişti.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٢٥ الى ٢٧]
[Tevbe Suresi (9): 25-27. Ayetler]
لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥) ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (٢٦) ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٧)
{ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥) ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (٢٦) ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٧) } “Andolsun ki Allah size birçok yerde ve çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği fakat size hiçbir fayda sağlamadığı, geniş olmasına rağmen yeryüzünün size dar geldiği, sonra da arkanızı dönüp kaçtığınız Huneyn gününde de yardım etmişti. (25) Sonra Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi, görmediğiniz ordular indirdi ve inkâr edenleri azaba uğrattı. İşte kâfirlerin cezası budur. (26) Sonra Allah, bunun ardından dilediğinin tövbesini kabul eder. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (27)”
الْمَوَاطِنُ: جَمْعُ مَوْطِنٍ، وَمَوَاطِنُ الْحَرْبِ: مَقَامَاتُهَا، وَالْمَوَاطِنُ الَّتِي نَصَرَ اللَّهُ المسلمين فيها: هي يوم بدر وما بعد، مِنَ الْمَوَاطِنِ الَّتِي نَصَرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْكُفَّارِ فِيهَا، قَبْلَ يَوْمِ حُنَيْنٍ، وَيَوْمَ حُنَيْنٍ مَعْطُوفٌ عَلَى مُوَاطِنَ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ، إِمَّا فِي الْأَوَّلِ وَتَقْدِيرُهُ فِي أَيَّامِ مُوَاطِنَ، أَوْ فِي الثَّانِي وَتَقْدِيرُهُ وَمَوْطِنِ يَوْمِ حُنَيْنٍ، لِئَلَّا يَعْطِفُ الزَّمَانُ عَلَى الْمَكَانِ. وَرَدَّ بِأَنَّهُ لَا اسْتِبْعَادَ فِي عَطْفِ الزَّمَانِ عَلَى الْمَكَانِ، فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى تَقْدِيرٍ وَقِيلَ:
el-Mevâtın (المواطن): Mevtın (موطن) kelimesinin çoğuludur; savaş mevâtını ise onun meydanları/duraklarıdır. Allah'ın Müslümanlara yardım ettiği mevâtın: Bedir günü ve sonrasıdır; yani Huneyn gününden önce Allah'ın Müslümanlara kâfirlere karşı yardım ettiği meydanlardır. { وَيَوْمَ حُنَيْنٍ } ifadesi, zamanın mekâna atfedilmemesi için takdir edilen bir muzâf (tamlanan) ile { مَواطِنَ } kelimesine atfedilmiştir; bu takdir ya birincidedir ve takdiri “mevâtın günlerinde” (في أيام مواطن) şeklindedir, ya da ikincidedir ve takdiri “Huneyn gününün mevkiinde” (وموطن يوم حنين) şeklindedir. Zamanın mekâna atfedilmesinde bir uzaklık olmadığı, dolayısıyla bir takdire ihtiyaç bulunmadığı söylenerek buna itiraz edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّ يَوْمَ حُنَيْنٍ: مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ مَعْطُوفٍ عَلَى نَصَرَكُمُ أَيْ: وَنَصَرَكُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ، وَرَجَّحَ هَذَا صَاحِبُ الْكَشَّافِ. قَالَ: وَمُوجِبُ ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ: إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ بَدَلٌ مِنْ يَوْمَ حُنَيْنٍ، فَلَوْ جُعِلَتْ نَاصِبَةً هَذَا الظَّاهِرُ لَمْ يَصِحَّ، لِأَنَّ كَثْرَتَهُمْ لَمْ تُعْجِبْهُمْ فِي جَمِيعِ تِلْكَ الْمَوَاطِنِ، وَلَمْ يَكُونُوا كَثِيرًا فِي جَمِيعِهَا، وَرَدَّ بِأَنَّ الْعَطْفَ
{ يَوْمَ حُنَيْنٍ } ifadesi, { نَصَرَكُمُ } fiiline atfedilen takdirî bir fiille mansubdur; yani: “ve Huneyn gününde de size yardım etti” (ونصركم يوم حنين) demektir. el-Keşşâf sahibi bu görüşü tercih etmiştir. O şöyle demiştir: Bunun gerekçesi şudur: { إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ } ifadesi { يَوْمَ حُنَيْنٍ }'den bedeldir; şayet bu zâhir nasb edici kılınırsa sahih olmaz; zira onların çokluğu bu mevâtının (savaş meydanlarının) tamamında onları böbürlendirmiş değildi ve hepsinde çok da değillerdi. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Atıf yapıldığında,
لَا يَجِبُ فِيهِ تَشَارُكُ الْمُتَعَاطِفِينَ فِي جَمِيعِ مَا ثَبَتَ لِلْمَعْطُوفِ، كَمَا تَقُولُ: جَاءَنِي زَيْدٌ وَعَمْرٌو مَعَ قَوْمِهِ، أَوْ فِي ثِيَابِهِ، أَوْ عَلَى فَرَسِهِ وَقِيلَ: إِنَّ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ لَيْسَ بِبَدَلٍ مِنْ يَوْمَ حُنَيْنٍ، بَلْ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ: أَيِ اذْكُرُوا إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ، وَحُنَيْنٌ: وَادٍ بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ، وَانْصَرَفَ عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ لِلْمَكَانِ، وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَمْنَعُهُ عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ لِلْبُقْعَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
matûf ile matûfun aleyhin, matûfa sabit olan her şeyde ortak olması gerekmez; nitekim: “Zeyd ve kavmiyle beraber olan (veya elbiseleri içindeki ya da atının üzerindeki) Amr bana geldi” demen gibidir. { إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ } ifadesinin { يَوْمَ حُنَيْنٍ }'den bedel olmadığı, bilakis takdirî bir fiille mansub olduğu da söylenmiştir; yani: “Çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği anı hatırlayın” demektir. Huneyn ise Mekke ile Tâif arasında bir vadidir; mekân ismi olarak munsarıftır (tenvin alır). Araplardan bazıları ise bölge/arazi ismi olduğu gerekçesiyle onu gayr-i munsarıf sayar. Şairin şu sözü de bundandır:
نَصَرُوا نَبِيَّهُمْ وَشَدُّوا أَزْرَهُ ... بِحُنَيْنَ يَوْمَ تَوَاكَلَ الْأَبْطَالُ
“Peygamberlerine yardım ettiler ve onun sırtını sağlamlaştırdılar / Kahramanların birbirini yardımsız bıraktığı o Huneyn gününde.”
وَإِنَّمَا أَعْجَبَ مَنْ أُعْجِبَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِكَثْرَتِهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا، وَقِيلَ: أَحَدَ عَشَرَ أَلْفًا، وَقِيلَ:
Müslümanlardan böbürlenenlerin çokluklarıyla böbürlenmelerinin sebebi; on iki bin kişi olmalarıydı. On bir bin kişi oldukları da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
سِتَّةَ عَشَرَ أَلْفًا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَنْ نُغْلَبَ الْيَوْمَ مِنْ قِلَّةٍ، فَوُكِلُوا إِلَى هَذِهِ الْكَلِمَةِ فَلَمْ تُغْنِ الْكَثْرَةُ شَيْئًا عَنْهُمْ، بَلِ انْهَزَمُوا وَثَبَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَثَبَتَ مَعَهُ طَائِفَةٌ يَسِيرَةٌ مِنْهُمْ: عَمُّهُ الْعَبَّاسُ وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ، ثُمَّ تَرَاجَعَ الْمُسْلِمُونَ، فَكَانَ النَّصْرُ وَالظَّفَرُ. وَالْإِغْنَاءُ: إِعْطَاءُ مَا يَدْفَعُ الْحَاجَةَ أَيْ: لَمْ تُعْطِكُمُ الْكَثْرَةُ شَيْئًا يَدْفَعُ حَاجَتَكُمْ، وَلَمْ تُفِدْكُمْ. قَوْلُهُ: بِما رَحُبَتْ الرُّحْبُ بِضَمِّ الرَّاءِ: السِّعَةُ، وَالرَّحْبُ بِفَتْحِ الرَّاءِ: الْمَكَانُ الْوَاسِعُ، وَالْبَاءُ بِمَعْنَى مع، وما مَصْدَرِيَّةٌ، وَمَحَلُّ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْأَرْضَ مَعَ كَوْنِهَا وَاسِعَةَ الْأَطْرَافِ ضَاقَتْ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ مَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ الْخَوْفِ وَالْوَجَلِ وَقِيلَ: إِنَّ الْبَاءَ بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ: عَلَى رُحْبِهَا ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ أَيِ: انْهَزَمْتُمْ حَالَ كَوْنِكُمْ مُدْبِرِينَ، أَيْ: مُوَلِّينَ أَدْبَارَكُمْ، جَاعِلِينَ لَهَا إِلَى جِهَةِ عَدُوِّكُمْ. قَوْلُهُ: ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَيْ: أنزل ما يسكنهم فيذهب خوفهم حتى وقع منهم الاجتراء على قتال المشركين بعد أن ولوا مدبرين، والمراد بالمؤمنين: هُمُ الَّذِينَ لَمْ يَنْهَزِمُوا، وَقِيلَ: الَّذِينَ انْهَزَمُوا، وَالظَّاهِرُ جَمِيعُ مَنْ حَضَرَ مِنْهُمْ لِأَنَّهُمْ ثَبَتُوا بَعْدَ ذَلِكَ، وَقَاتَلُوا، وَانْتَصَرُوا.
On altı bin kişiydiler. Onlardan bazıları: "Bugün azlıktan dolayı asla yenilmeyiz" dediler ve bu söze bel bağladılar; fakat çokluk onlara hiçbir fayda sağlamadı. Bilakis hezimete uğradılar; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sebat etti, onunla beraber az bir topluluk da sebat etti: Amcası el-Abbâs ve Ebû Süfyân b. el-Hâris bunlardandı. Sonra Müslümanlar geri döndüler ve zafer ile muzafferiyet gerçekleşti. el-İğnâ (الإغناء): İhtiyacı giderecek şeyi vermektir; yani: Çokluk size ihtiyacınızı giderecek hiçbir şey vermedi ve size fayda sağlamadı. Yüce Allah'ın: { بِما رَحُبَتْ } buyruğuna gelince; râ harfinin zammesiyle er-ruhb (الرُّحْب): Genişlik demektir. Râ harfinin fethasıyla er-rahb (الرَّحْب) ise geniş mekân demektir. [Buradaki] bâ harfi 'beraber' (مع) anlamındadır, mâ ise masdariyyedir. Câr ve mecrûrun mahalli hal olarak nasbdır. Anlamı şudur: Yeryüzü uçsuz bucaksız geniş olmasına rağmen, başlarına gelen korku ve dehşet sebebiyle onlara dar geldi. Bâ harfinin 'üzere' (على) manasında olduğu, yani: "Genişliğine rağmen" anlamına geldiği de söylenmiştir. { ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ } yani arkalarını dönen kimseler olarak hezimete uğradınız; yani sırtınızı dönüp onları düşmanınızın yönüne çevirdiniz. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ } buyruğu: Yani onları teskin edecek ve korkularını giderecek şeyi indirdi, öyle ki arkalarını dönüp kaçtıktan sonra müşriklerle savaşmaya cüret ettiler. Müminlerden kasıt ise: Bozguna uğramayan kimselerdir. Bozguna uğrayan kimseler olduğu da söylenmiştir; ancak zâhir olan, orada hazır bulunanların tamamıdır, çünkü onlar bundan sonra sebat etmiş, savaşmış ve zafer kazanmışlardır.
قَوْلُهُ: وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها هُمُ الْمَلَائِكَةُ.
Yüce Allah'ın: { وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها } buyruğu: Onlar meleklerdir.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي عَدَدِهِمْ عَلَى أَقْوَالٍ: قِيلَ خَمْسَةُ آلَافٍ، وَقِيلَ: ثَمَانِيَةُ آلَافٍ، وَقِيلَ: سِتَّةَ عَشَرَ أَلْفًا، وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ، وَهَذَا لَا يُعْرَفُ إِلَّا مِنْ طَرِيقِ النُّبُوَّةِ، وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا هَلْ قَاتَلَتِ الْمَلَائِكَةُ فِي هَذَا الْيَوْمِ أَمْ لَا؟ وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمْ تُقَاتِلْ إِلَّا يَوْمَ بَدْرٍ، وأنهم إنما حضروا في غير يوم بَدْرٍ، لِتَقْوِيَةِ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِدْخَالِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا وَقَعَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ، وَأَخْذِ الْأَمْوَالِ، وَسَبِّي الذُّرِّيَّةِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَذلِكَ إِلَى التَّعْذِيبِ الْمَفْهُومِ مِنْ عَذَّبَ، وَسُمِّيَ مَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ فِي هَذَا الْيَوْمِ جَزَاءً مَعَ أَنَّهُ غَيْرُ كَافٍ بَلْ لَا بُدَّ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ مُبَالَغَةً فِي وَصْفِ مَا وَقَعَ عَلَيْهِمْ، وَتَعْظِيمًا لَهُ ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ أَيْ: مِنْ بَعْدِ هَذَا التَّعْذِيبِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِمَّنْ هَدَاهُ مِنْهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ وَاللَّهُ غَفُورٌ يَغْفِرُ لِمَنْ أَذْنَبَ فَتَابَ رَحِيمٌ بِعِبَادِهِ يَتَفَضَّلُ عَلَيْهِمْ بِالْمَغْفِرَةِ لِمَا اقْتَرَفُوهُ.
Onların sayıları hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür: Beş bin oldukları söylenmiştir, sekiz bin oldukları söylenmiştir, on altı bin oldukları söylenmiştir ve bundan başka sayılar da söylenmiştir; bu ise ancak nübüvvet yoluyla bilinebilir. Meleklerin o gün bizzat savaşıp savaşmadığı konusunda da ihtilaf etmişlerdir. Daha önce meleklerin sadece Bedir günü fiilen savaştıkları; Bedir günü dışındaki günlerde ise ancak müminlerin kalplerini pekiştirmek ve müşriklerin kalplerine korku salmak için hazır bulundukları geçmişti. { وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا } öldürülme, esir edilme, mallarına el konulması ve çoluk çocuklarının esir alınması suretiyle başlarına gelenlerle [azaba uğrattı]. { وَذلِكَ } buyruğundaki işaret, { عَذَّبَ } fiilinden anlaşılan cezalandırma/azap işlemine yöneliktir. O gün başlarına gelen azap, [tek başına] yeterli olmayıp bilakis ahiret azabı da kaçınılmaz olduğu halde; başlarına gelenin büyüklüğünü ve niteliğini vurgulamak amacıyla "ceza" olarak isimlendirilmiştir. { ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ } yani bu azabın ardından, onlardan İslam'a ilettiği dilediği kimselerin [tövbesini kabul eder]. { وَاللَّهُ غَفُورٌ } günah işleyip tövbe edeni bağışlayandır, { رَحِيمٌ } kullarına merhamet edendir; işledikleri günahlardan ötürü onları bağışlamakla kendilerine lütufta bulunur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: حُنَيْنٌ: مَا بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ، قَاتَلَ نَبِيُّ اللَّهِ هَوَازِنَ وثقيف، وَعَلَى هَوَازِنَ مَالِكُ بْنُ عَوْفٍ، وَعَلَى ثَقِيفٍ عبد يا ليل بْنُ عَمْرٍو الثَّقَفِيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: لَمَّا اجْتَمَعَ أَهْلُ مَكَّةَ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ قَالُوا: الْآنَ نُقَاتِلُ حِينَ اجْتَمَعْنَا، فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Huneyn; Mekke ile Tâif arasıdır. Allah'ın Peygamberi Hevâzin ve Sakîf ile savaştı. Hevâzin'in başında Mâlik b. Avf, Sakîf'in başında ise Abdüyâlîl b. Amr es-Sekafî vardı. İbnü'l-Münzir'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mekke halkı ile Medine halkı bir araya gelince: "İşte şimdi bir araya gelmişken savaşırız" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların bu sözlerinden ve
قَالُوا، وَمَا أَعْجَبَهُمْ مِنْ كَثْرَتِهِمْ، فَالْتَقَوْا، فَهُزِمُوا حَتَّى مَا يَقُومُ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَلَى أَحَدٍ حَتَّى جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ينادي أحياء العرب: إليّ إليّ، فو الله مَا يَعْرُجُ عَلَيْهِ أَحَدٌ حَتَّى أَعْرَى مَوْضِعُهُ، فَالْتَفَتَ إِلَى الْأَنْصَارِ وَهُمْ نَاحِيَةٌ فَنَادَاهُمْ: يَا أَنْصَارَ اللَّهِ! وَأَنْصَارَ رَسُولِهِ، إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ، أَنَا رَسُولُ اللَّهِ، فَجَثَوْا يَبْكُونَ وَقَالُوا:
çokluklarıyla böbürlenmelerinden hoşlanmadı. İki ordu karşılaştı ve [Müslümanlar] öyle bir hezimete uğradılar ki hiçbiri diğerinin yardımına duramıyordu. Hatta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arap kabilelerine: "Bana doğru gelin! Bana doğru gelin!" diye seslenmeye başladı; fakat Allah'a yemin olsun ki, bulunduğu yer tamamen boşalıncaya kadar kimse ona dönüp bakmadı. Bunun üzerine bir tarafta duran Ensar'a dönerek onlara seslendi: "Ey Allah'ın yardımcıları! Ve ey Resûlü'nün yardımcıları! Bana doğru gelin ey Allah'ın kulları! Ben Allah'ın Resûlü'yüm!" Bunun üzerine diz çöküp ağlayarak şöyle dediler:
يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَرَبِّ الْكَعْبَةِ إِلَيْكَ وَاللَّهِ، فَنَكَّسُوا رُؤُوسَهُمْ يَبْكُونَ وَقَدَّمُوا أَسْيَافَهُمْ يَضْرِبُونَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ الرَّبِيعِ أَنَّ رَجُلًا قَالَ يَوْمَ حُنَيْنٍ: لَنْ نُغْلَبَ مِنْ قِلَّةٍ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ قَالَ الرَّبِيعُ:
"Ey Allah'ın Resûlü! Kâbe'nin Rabbine yemin olsun ki sana geliyoruz, vallahi sana!" Başlarını eğip ağlayarak kılıçlarını öne sürdüler ve Allah onlara fethi/zaferi nasip edinceye kadar Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem önünde vuruştular. Beyhakî'nin ed-Delâil'de Rebî'den rivayet ettiğine göre Huneyn günü bir adam: "Bugün azlıktan dolayı asla yenilmeyiz" dedi; bu söz Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ağır geldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ } ayetini indirdi. Rebî' dedi ki:
وَكَانُوا اثْنَيْ عَشْرَ أَلْفًا، مِنْهُمْ أَلْفَانِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَأَبُو نُعَيْمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ حُنَيْنٍ، فَوَلَّى عَنْهُ النَّاسُ وَبَقِيتُ مَعَهُ فِي ثَمَانِينَ رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، فَكُنَّا عَلَى أَقْدَامِنَا نَحْوًا مِنْ ثَمَانِينَ قَدَمًا وَلَمْ نُولَّهُمُ الدُّبُرَ، وَهُمُ الَّذِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةَ، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ يَمْضِي قُدُمًا، فَقَالَ: نَاوِلْنِي كَفًّا مِنْ تُرَابٍ، فَنَاوَلْتُهُ فَضَرَبَ بِهِ وُجُوهَهُمْ، فَامْتَلَأَتْ أَعْيُنُهُمْ تُرَابًا، وَوَلَّى الْمُشْرِكُونَ أَدْبَارَهُمْ، وَوَقْعَةُ حُنَيْنٍ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ السِّيَرِ وَالْحَدِيثِ بِطُولِهَا وَتَفَاصِيلِهَا فَلَا نُطَوِّلُ بِذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ:
On iki bin kişiydiler, bunlardan iki bini Mekke halkındandı. Taberânî, Hâkim —ve bunu sahihlemiştir—, Ebû Nuaym ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Huneyn günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile berabeydim; insanlar onun yanından dağılıp kaçtılar, ben ise Muhacirler ve Ensar'dan seksen adamla birlikte onun yanında kaldım. Ayaklarımız üzerinde yaklaşık seksen adım kadar durduk ve onlara arkamızı dönmedik. İşte onlar, Allah'ın üzerlerine sekinet indirdiği kimselerdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise beyaz katırının üzerinde ileri doğru gidiyordu. Şöyle buyurdu: "Bana bir avuç toprak ver." Ona verdim; o da bunu onların yüzlerine doğru attı, böylece gözleri toprakla doldu ve müşrikler arkalarını dönüp kaçtılar. Huneyn Gazvesi siyer ve hadis kitaplarında uzun uzadıya ve ayrıntılarıyla zikredilmiştir, bu sebeple sözü uzatmıyoruz. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın:
وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها قَالَ: هُمُ الْمَلَائِكَةُ وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا قَالَ: قَتَلَهُمْ بِالسَّيْفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: فِي يَوْمِ حُنَيْنٍ أَمَدَّ اللَّهُ رَسُولَهُ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ، وَيَوْمئِذَ سَمَّى اللَّهُ الْأَنْصَارَ مُؤْمِنِينَ قَالَ: فَأَنْزَلَ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ قَالَ: رَأَيْتُ قَبْلَ هَزِيمَةِ الْقَوْمِ وَالنَّاسُ يَقْتَتِلُونَ مِثْلَ النِّجَادِ الْأَسْوَدِ أَقْبَلَ مِنَ السَّمَاءِ حَتَّى سَقَطَ بَيْنَ الْقَوْمِ، فَنَظَرْتُ فَإِذَا نَمْلٌ أَسْوَدُ مَبْثُوثٌ قَدْ مَلَأَ الْوَادِيَ، لَمْ أَشُكَّ أَنَّهَا الْمَلَائِكَةُ، وَلَمْ تَكُنْ إلا هزيمة القوم.
{ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها } buyruğu hakkında: "Onlar meleklerdir" demiştir; { وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا } buyruğu hakkında ise: "Onları kılıçla öldürdü" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Huneyn gününde Allah, Resûlü'ne nişanlı beş bin melekle yardım etti ve o gün Allah Ensar'ı "müminler" olarak isimlendirdi. Dedi ki: "Böylece sekinetini Resûlü'nün ve müminlerin üzerine indirdi." İbn İshak, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye, Ebû Nuaym ve Beyhakî'nin Cübeyr b. Mut'ım'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlar savaşırken, kavim hezimete uğramadan önce gökten siyah bir kumaş şeridi gibi bir şeyin indiğini ve kavmin arasına düştüğünü gördüm. Baktığımda vadiyi doldurmuş yayılmış siyah karıncalar gibiydi; onların melekler olduğundan hiç şüphe etmedim ve hemen ardından kavmin hezimeti gerçekleşti.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٢٨ الى ٢٩]
[Tevbe Suresi (9): 28-29. Ayetler]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٨) قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ (٢٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٨) قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ (٢٩) } “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir (necestir); artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar! Eğer fakirlikten korkarsanız, Allah dilerse sizi lütfundan zenginleştirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (28) Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resûlü'nün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyenlerle; boyun eğip kendi elleriyle cizye verinceye kadar savaşın! (29)”
النَّجَسُ: مَصْدَرٌ لَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ، يُقَالُ رَجُلٌ نَجَسٌ، وَامْرَأَةٌ نَجَسٌ، وَرَجُلَانِ نَجَسٌ، وَامْرَأَتَانِ نَجَسٌ، وَرِجَالٌ نَجَسٌ، وَنِسَاءٌ نَجِسٌ وَيُقَالُ: نَجِسٌ وَنَجُسٌ بِكَسْرِ الْجِيمِ وَضَمِّهَا وَيُقَالُ: نِجْسٌ، بِكَسْرِ النُّونِ وَسُكُونِ الْجِيمِ، وَهُوَ تَخْفِيفٌ مِنْ الْمُحَرَّكِ، قِيلَ: لَا تُسْتَعْمَلُ إِلَّا إِذَا قِيلَ مَعَهُ رِجْسٌ، وَقِيلَ: ذَلِكَ أَكْثَرِيٌّ لَا كُلِّيٌّ. وَالْمُشْرِكُونَ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ الْمَصْدَرُ مُبَالَغَةً فِي وَصْفِهِمْ بِذَلِكَ حَتَّى كَأَنَّهُمْ عَيْنُ النَّجَاسَةِ، أَوْ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ: أَيْ ذَوُو نَجَسٍ، لِأَنَّ مَعَهُمُ الشِّرْكَ وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ النَّجَسِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمَعْمَرٌ وَغَيْرُهُمَا: إِنَّهُمْ وُصِفُوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَا يَتَطَهَّرُونَ، وَلَا يَغْتَسِلُونَ، وَلَا يَتَجَنَّبُونَ النَّجَاسَاتِ.
en-Neces (النجس): Tesniyesi (ikili) ve çoğulu yapılmayan bir masdardır; [Arapçada] raculün neces (رجل نجس / pis adam), imraetün neces (امرأة نجس / pis kadın), raculâni neces (رجلان نجس / iki pis adam), imraetâni neces (امرأتان نجس / iki pis kadın), ricâlün neces (رجال نجس / pis adamlar), nisâün neces (نساء نجس / pis kadınlar) denir. Cim harfinin kesresi ve zammesiyle necis (نَجِسٌ) ve necus (نَجُسٌ) da denir. Nûn harfinin kesresi ve cim harfinin sükûnuyla nics (نِجْسٌ) de denir ki bu, harekeli olanın hafifletilmesidir; bunun ancak beraberinde rics (رجس) dendiğinde kullanılacağı söylenmiştir; bunun çoğunlukla böyle olduğu, küllî bir kural olmadığı da söylenmiştir. { وَالْمُشْرِكُونَ } mübteda, haber ise masdardır; bu durum, sanki pisliğin ta kendisiymişlercesine bu sıfatla nitelenmelerinde mübalağa bildirmek içindir; yahut takdirî bir muzâf (tamlanan) iledir; yani “pislik sahipleri” (ذوو نجس) demektir, çünkü beraberlerinde şirk vardır ve şirk de necaset mesabesindedir. Katâde, Ma'mer ve başkaları şöyle demiştir: Onların böyle nitelenmesi; temizlenmedikleri, yıkanmadıkları ve necasetlerden sakınmadıkları içindir.
وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِالْآيَةِ مَنْ قَالَ: بِأَنَّ الْمُشْرِكَ نَجَسُ الذَّاتِ، كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ بَعْضُ الظَّاهِرِيَّةِ وَالزَّيْدِيَّةِ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَهُوَ مَحْكِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ وَمِنْهُمْ أَهْلُ الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ إِلَى أَنَّ الْكَافِرَ لَيْسَ بِنَجَسِ الذَّاتِ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَحَلَّ طَعَامَهُمْ، وَثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي ذَلِكَ مِنْ فِعْلِهِ وَقَوْلِهِ مَا يُفِيدُ عَدَمَ نَجَاسَةِ ذَوَاتِهِمْ، فَأَكَلَ فِي آنِيَتِهِمْ، وَشَرِبَ مِنْهَا، وَتَوَضَّأَ فِيهَا، وَأَنْزَلَهُمْ فِي مَسْجِدِهِ. قَوْلُهُ:
Müşrikin bizzat zatının necis olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir; nitekim Zâhirîler ve Zeydîlerden bazılarının görüşü böyledir. Hasan-ı Basrî'den de rivayet edilmiştir ve İbn Abbâs'tan da nakledilmiştir. Selef ve haleften cumhur ulema —ki dört mezhep ehli de bunlardandır— kâfirin bizzat zatının necis olmadığı görüşüne varmışlardır; çünkü Yüce Allah onların yiyeceklerini helal kılmıştır ve bu hususta Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem onların zatlarının necis olmadığını ifade eden fiilî ve kavlî deliller sabit olmuştur; nitekim onların kaplarından yemiş, onlardan su içmiş, o kaplarla abdest almış ve onları mescidinde konaklatmıştır. Yüce Allah'ın:
فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ، فَعَدَمُ قُرْبَانِهِمْ لِلْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مُتَفَرِّعٌ عَلَى نَجَاسَتِهِمْ. وَالْمُرَادُ بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ جَمِيعُ الْحَرَمِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَطَاءٍ، فَيُمْنَعُونَ عِنْدَهُ مِنْ جَمِيعِ الْحَرَمِ، وَذَهَبَ غَيْرُهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ نَفْسُهُ فَلَا يُمْنَعُ الْمُشْرِكُ مِنْ دُخُولِ سَائِرِ الْحَرَمِ.
{ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ } buyruğundaki fâ harfi ta'lîl/tafrî' (gerekçelendirme) içindir; dolayısıyla Mescid-i Harâm'a yaklaşmamaları, onların pis olmalarının bir sonucudur. Mescid-i Harâm'dan kasıt Harem bölgesinin tamamıdır; bu Atâ'dan rivayet edilmiştir, binaenaleyh ona göre Harem'in tamamından menedilirler. Diğer ilim ehli ise kastedilenin bizzat Mescid-i Harâm olduğu görüşüne varmıştır; bu görüşe göre müşrik, Harem'in diğer kısımlarına girmekten alıkonulmaz.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي دُخُولِ الْمُشْرِكِ غَيْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مِنَ الْمَسَاجِدِ فَذَهَبَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ إِلَى مَنْعِ كُلِّ مُشْرِكٍ عَنْ كُلِّ مَسْجِدٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي سَائِرِ الْمُشْرِكِينَ خَاصَّةٌ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَلَا يُمْنَعُونَ مِنْ دُخُولِ غَيْرِهِ مِنَ الْمَسَاجِدِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا جُمُودٌ مِنْهُ عَلَى الظَّاهِرِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ تَنْبِيهٌ عَلَى الْعِلَّةِ بِالشِّرْكِ وَالنَّجَاسَةِ، وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ هَذَا الْقِيَاسَ مَرْدُودٌ بِرَبْطِهِ ﷺ لِثُمَامَةَ بْنِ أَثَالٍ فِي مَسْجِدِهِ، وَإِنْزَالِ وَفْدِ ثَقِيفٍ فِيهِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ مِثْلُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ، وَزَادَ أَنَّهُ يَجُوزُ دُخُولُ الذِّمِّيِّ سَائِرَ الْمَسَاجِدِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ، وَقَيَّدَهُ الشَّافِعِيُّ بِالْحَاجَةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: إِنَّهُ يَجُوزُ ذَلِكَ لِلذِّمِّيِّ دُونَ الْمُشْرِكِ.
İlim ehli, müşrikin Mescid-i Harâm dışındaki diğer mescidlere girmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ehli, her müşrikin bütün mescidlerden menedileceği görüşüne varmıştır. Şâfiî ise şöyle demiştir: Ayet bütün müşrikler hakkında genel, Mescid-i Harâm hakkında ise özeldir; dolayısıyla diğer mescidlere girmekten menedilmezler. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu onun zâhire sıkı sıkıya bağlı kalmasıdır; zira Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } buyruğu, şirk ve necaset ile illetin ne olduğuna dikkat çekmektedir. Buna şöyle cevap verilir: Bu kıyas; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Sümâme b. Üsâl'i kendi mescidinde [direğe] bağlaması ve Sakîf heyetini orada konaklatması sebebiyle merduttur. Ebû Hanîfe'den de Şâfiî'nin sözünün bir benzeri rivayet edilmiş, ayrıca zimmînin bir ihtiyaç olmaksızın diğer mescidlere girmesinin caiz olduğunu eklemiştir; Şâfiî ise bunu ihtiyaç şartına bağlamıştır. Katâde ise bunun müşrike değil, zimmîye caiz olduğunu söylemiştir.
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَيْضًا أَنَّهُ يَجُوزُ لَهُمْ دُخُولُ الْحَرَمِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَسَائِرِ الْمَسَاجِدِ، وَنَهْيُ الْمُشْرِكِينَ عَنْ أَنْ يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ هُوَ نَهْيٌ لِلْمُسْلِمِينَ عَنْ أَنْ يُمَكِّنُوهُمْ مِنْ ذَلِكَ، فَهُوَ مِنْ بَابِ قَوْلِهِمْ: لَا أَرَيَنَّكَ هَاهُنَا.
Ebû Hanîfe'den onların Harem'e, Mescid-i Harâm'a ve diğer bütün mescidlere girmelerinin caiz olduğu da rivayet edilmiştir. Müşriklerin Mescid-i Harâm'a yaklaşmaktan nehyedilmesi ise, Müslümanların onlara buna imkân vermesini yasaklamaktır; dolayısıyla bu, [Arapçadaki] "Seni burada görmeyeyim!" sözü kabilindendir.
قَوْلُهُ: بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ سَنَةُ تِسْعٍ، وَهِيَ الَّتِي حَجَّ فيها أبو بكر على الموسم.
Yüce Allah'ın: { بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا } buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun dokuzuncu yıl olduğudur; bu, Ebû Bekr'in hac mevsiminde hac yaptırdığı yıldır.
والثاني: أَنَّهُ سَنَةُ عَشْرٍ، قَالَهُ قَتَادَةُ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ الصَّحِيحُ الَّذِي يُعْطِيهِ مُقْتَضَى اللَّفْظِ، وَمِنَ الْعَجَبِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ سَنَةُ تِسْعٍ، وهو العام الذي وقع في الْأَذَانُ، وَلَوْ دَخْلَ غُلَامُ رَجُلٍ دَارَهُ يَوْمًا فَقَالَ لَهُ مَوْلَاهُ:
İkincisi: Bunun onuncu yıl olduğudur; bunu Katâde söylemiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Lafzın gerektirdiği sahih görüş budur. Bunun ezanın (ilanın) yapıldığı yıl olan dokuzuncu yıl olduğunu söylemek şaşırtıcıdır. Şayet bir adamın kölesi bir gün evine girse ve efendisi ona:
لَا تَدْخُلْ هَذِهِ الدَّارَ بَعْدَ يَوْمِكَ، لَمْ يَكُنِ الْمُرَادُ الْيَوْمَ الَّذِي دَخَلَ فِيهِ انْتَهَى. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الَّذِي يُعْطِيهِ مُقْتَضَى اللَّفْظِ هُوَ خِلَافُ مَا زَعَمَهُ، فَإِنَّ الْإِشَارَةَ بِقَوْلِهِ: بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا إِلَى الْعَامِ الْمَذْكُورِ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَهُوَ عَامُ النِّدَاءِ، وَهَكَذَا فِي الْمِثَالِ الَّذِي ذَكَرَهُ الْمُرَادُ: النَّهْيُ عَنْ دُخُولِهَا بَعْدَ يَوْمِ الدُّخُولِ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ الْخِطَابُ، وَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ لَا يَخْفَى، وَلَعَلَّهُ أَرَادَ تَفْسِيرَ مَا بَعْدَ الْمُضَافِ إِلَى عَامِهِمْ وَلَا شَكَّ أَنَّهُ عَامُ عَشْرٍ، وَأَمَّا تَفْسِيرُ الْعَامِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِهَذَا، فَلَا شَكَّ وَلَا رَيْبَ أَنَّهُ عَامُ تِسْعٍ، وَعَلَى هَذَا يُحْمَلُ قَوْلُ قَتَادَةَ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّهُ يَجُوزُ لِلْمُشْرِكِينَ دُخُولُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْمَسَاجِدِ بِهَذَا الْقَيْدِ، أَعْنِي قَوْلَهُ: بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا قَائِلًا إِنَّ النَّهْيَ مُخْتَصٌّ بِوَقْتِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، فَهُمْ مَمْنُوعُونَ عَنِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَقَطْ لَا عَنْ مُطْلَقِ الدُّخُولِ. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ ظَاهِرَ النَّهْيِ عَنِ الْقُرْبَانِ بَعْدَ هَذَا الْعَامِ يُفِيدُ الْمَنْعَ مِنَ الْقُرْبَانِ فِي كُلِّ وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ الْكَائِنَةِ بَعْدَهُ، وَتَخْصِيصُ بَعْضِهَا بِالْجَوَازِ يَحْتَاجُ إِلَى مُخَصِّصٍ. قَوْلُهُ: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ الْعَيْلَةُ:
"Bu gününden sonra bu eve girme!" dese, kastettiği şey girdiği günün kendisi olmaz. [İbnü'l-Arabî'nin sözü bitti.] Buna şöyle cevap verilir: Lafzın muktezasının verdiği anlam onun iddia ettiğinin aksinedir; zira { بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا } buyruğundaki işaret, işaret isminden önce zikredilen yıla aittir ki o da ilanın yapıldığı yıldır. Nitekim onun zikrettiği örnekte de kastedilen: Hitabın vuku bulduğu giriş gününden sonra oraya girmeyi yasaklamaktır; mesele açıktır, gizli değildir. Belki de o, tamlananı 'yılları' (عامهم) olan 'sonra' (بعد) lafzını tefsir etmek istemiştir ve bunun da şüphesiz onuncu yıl olduğu açıktır. 'Bu' (هذا) ile işaret edilen yılın tefsirine gelince, bunun dokuzuncu yıl olduğunda hiçbir şüphe ve tereddüt yoktur; Katâde'nin sözü de buna hamledilir. Müşriklerin Mescid-i Harâm'a ve diğer mescidlere girmelerinin caiz olduğunu söyleyenler bu kaydı, yani { بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا } buyruğunu delil getirerek şöyle demişlerdir: Yasak hac ve umre vaktine mahsustur; dolayısıyla onlar mutlak girişten değil, sadece hac ve umreden menedilmişlerdir. Buna şöyle cevap verilir: Bu yıldan sonra yaklaşmanın yasaklanmasının zâhiri, o yıldan sonraki bütün vakitlerde yaklaşmanın menedildiğini ifade eder; bunların bir kısmını cevaza tahsis etmek ise tahsis edici bir delile muhtaçtır. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } buyruğuna gelince; el-Ayle (العيلة):
الْفَقْرُ، يُقَالُ: عَالَ الرَّجُلُ يَعِيلُ: إِذَا افْتَقَرَ، قَالَ الشَّاعِرِ:
Fakirliktir. Bir kimse fakir düştüğü zaman [Arapçada] âle'r-raculü yeîlu (عال الرجل يعيل) denir. Şair şöyle demiştir:
وَمَا يَدْرِي الْفَقِيرُ مَتَى غِنَاهُ ... وَمَا يَدْرِي الْغَنِيُّ مَتَى يَعِيلُ
“Fakir ne zaman zengin olacağını bilmez / Zengin de ne zaman fakirleşeceğini bilmez.”
وَقَرَأَ عَلْقَمَةُ وَغَيْرُهُ مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ «عايلة» وهو مصدر كالقائلة وَالْعَافِيَةِ وَالْعَاقِبَةِ وَقِيلَ مَعْنَاهُ:
Alkame ve İbn Mes'ûd'un diğer talebeleri bunu âyile (عايلة) şeklinde okumuşlardır; bu da el-kâile (القائلة), el-âfiye (العافية) ve el-âkıbe (العاقبة) gibi bir masdardır. Anlamının:
خَصْلَةٌ شَاقَّةٌ، يُقَالُ عَالَنِي الْأَمْرُ يَعُولُنِي: أَيْ شَقَّ عَلَيَّ وَاشْتَدَّ. وَحَكَى ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرَيُّ أَنَّهُ يُقَالُ عَالَ يَعُولُ:
Ağır ve meşakkatli bir durum olduğu da söylenmiştir; nitekim [Arapçada] âlenî el-emru yeûlunî (عالني الأمر يعولني) yani "iş bana ağır ve çetin geldi" denir. İbn Cerîr et-Taberî ise [Arapçada] âle yeûlu (عال يعول) ifadesinin:
إِذَا افْتَقَرَ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ لَمَّا مَنَعُوا الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْمَوْسِمِ وَهُمْ كَانُوا يَجْلِبُونَ إِلَيْهِ الْأَطْعِمَةَ وَالتِّجَارَاتِ، قَذَفَ الشَّيْطَانُ فِي قُلُوبِهِمُ الْخَوْفَ مِنَ الْفَقْرِ وَقَالُوا: مَنْ أَيْنَ نَعِيشُ؟ فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ أَنْ يُغْنِيَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ. قَالَ الضَّحَّاكُ:
Fakir düştüğünde söylendiğini nakletmiştir. Müslümanlar müşrikleri hac mevsiminden menedince —ki onlar oraya yiyecek ve ticaret malları getiriyorlardı— şeytan kalplerine fakirlik korkusu attı ve: "Nereden geçineceğiz?" dediler. Bunun üzerine Allah lütfundan onları zenginleştireceğini vaad etti. ed-Dahhâk şöyle demiştir:
فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بَابَ الْجِزْيَةِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ بِقَوْلِهِ: قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ الْآيَةَ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ:
Allah: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } ayetiyle zimmîlerden cizye alma kapısını onlara açtı. İkrime ise şöyle demiştir:
أَغْنَاهُمْ بِإِدْرَارِ الْمَطَرِ وَالنَّبَاتِ وَخَصْبِ الْأَرْضِ، وَأَسْلَمَتِ الْعَرَبُ فَحَمَلُوا إِلَى مَكَّةَ مَا أَغْنَاهُمُ اللَّهُ بِهِ. وَقِيلَ:
Yağmurun bol yağması, bitkilerin çıkması ve toprağın bereketlenmesiyle onları zenginleştirdi; Araplar da Müslüman olup Allah'ın kendileriyle onları zenginleştirdiği malları Mekke'ye taşıdılar. Şöyle de denilmiştir:
أَغْنَاهُمْ بِالْفَيْءِ، وَفَائِدَةُ التَّقْيِيدِ بِالْمَشِيئَةِ التَّعْلِيمُ لِلْعِبَادِ بِأَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ فِي كُلِّ مَا يَتَكَلَّمُونَ بِهِ مِمَّا لَهُ تَعَلُّقٌ بِالزَّمَنِ الْمُسْتَقْبَلِ، وَلِئَلَّا يَفْتُرُوا عَنِ الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِكُمْ حَكِيمٌ فِي إِعْطَائِهِ وَمَنْعِهِ، مَا شَاءَ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ. قَوْلُهُ: قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ الْآيَةَ، فِيهِ الْأَمْرُ بِقِتَالِ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ هَذِهِ الْأَوْصَافِ. قَالَ أَبُو الْوَفَاءِ بْنُ عَقِيلٍ: إِنَّ قَوْلَهُ: قاتِلُوا أَمْرٌ بِالْعُقُوبَةِ، ثُمَّ قَالَ: الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ فَبَيَّنَ الذَّنْبَ الَّذِي تُوجِبُهُ الْعُقُوبَةُ، ثُمَّ قَالَ: وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ فَأَكَّدَ الذَّنْبَ فِي جَانِبِ الِاعْتِقَادِ، ثُمَّ قَالَ: وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ فِيهِ زِيَادَةٌ لِلذَّنْبِ فِي مُخَالَفَةِ الْأَعْمَالِ، ثُمَّ قَالَ: وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى تَأْكِيدِ الْمَعْصِيَةِ بِالِانْحِرَافِ وَالْمُعَانَدَةِ وَالْأَنَفَةِ عَنِ الِاسْتِسْلَامِ، ثُمَّ قَالَ: مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ تَأْكِيدٌ لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، ثُمَّ قَالَ: حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ فَبَيَّنَ الْغَايَةَ الَّتِي تَمْتَدُّ إِلَيْهَا الْعُقُوبَةُ. انْتَهَى قَوْلُهُ: مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بَيَانٌ لِلْمَوْصُولِ مَعَ مَا فِي حَيِّزِهِ، وَهُمْ أَهْلُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. قَوْلُهُ: حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ الْجِزْيَةُ، وَزْنُهَا فِعْلَةٌ مَنْ جَزَى يَجْزِي: إِذَا كَافَأَ عَمَّا أُسْدِيَ إِلَيْهِ، فَكَأَنَّهُمْ أَعْطَوْهَا جَزَاءً عَمَّا مُنِحُوا مِنَ الْأَمْنِ وَقِيلَ: سُمِّيَتْ جِزْيَةً لِأَنَّهَا طَائِفَةٌ مِمَّا عَلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ أَنْ يَجْزُوهُ، أَيْ: يَقْضُوهُ، وَهِيَ فِي الشَّرْعِ: مَا يُعْطِيهِ الْمُعَاهِدُ عَلَى عهده، وعَنْ يَدٍ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَالْمَعْنَى: عَنْ يَدٍ مُوَاتِيَةٍ، غَيْرِ مُمْتَنِعَةٍ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ يُعْطُونَهَا بِأَيْدِيهِمْ غَيْرُ مُسْتَنِيبِينَ فِيهَا أَحَدًا وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: نَقْدٍ غَيْرِ نَسِيئَةٍ وَقِيلَ: عَنْ قَهْرٍ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ عَنْ إِنْعَامٍ مِنْكُمْ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ أَخْذَهَا مِنْهُمْ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْإِنْعَامِ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ مَعْنَاهُ مَذْمُومُونَ. وَقَدْ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَبُو حَنِيفَةَ وأصحابه الثوري وَأَبُو ثَوْرٍ إِلَى أَنَّهَا لَا تُقْبَلُ الْجِزْيَةُ إِلَّا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَمَالِكٌ: إِنَّ الْجِزْيَةَ تُؤْخَذُ مِنْ جَمِيعِ أَجْنَاسِ الْكَفَرَةِ كَائِنًا مَنْ كَانَ، وَيَدْخُلُ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الْمَجُوسُ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا أَعْلَمُ خِلَافًا فِي أَنَّ الْجِزْيَةَ تُؤْخَذُ منهم.
Onları fey ile zenginleştirdi. Hükmün meşîete (dilemeye) bağlanmasının faydası; gelecekle ilgisi olan her sözlerinde bunu söylemelerini kullara öğretmek ve dua ile yalvarıp yakarmaktan geri durmamalarını sağlamaktır. { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir” sizin durumlarınızı; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir” vermesinde ve menetmesinde. O'nun dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Yüce Allah'ın: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } ayeti, bu vasıfları kendisinde toplayan kimselerle savaşma emrini içermektedir. Ebü'l-Vefâ b. Akîl şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { قاتِلُوا } buyruğu bir ceza emridir. Sonra: { الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } buyurarak cezayı gerektiren günahı açıklamıştır. Sonra: { وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } buyurarak inanç yönündeki günahı teyit etmiştir. Sonra: { وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } buyurarak amellerdeki aykırılık cihetiyle günahı artırmıştır. Sonra: { وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ } buyurarak haktan sapma, inatlaşma ve teslimiyetten kaçınma ile isyanın pekiştirildiğine işaret etmiştir. Sonra: { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } buyurarak onlar aleyhindeki hücceti teyit etmiştir; çünkü onlar bunu Tevrat ve İncil'de yanlarında yazılı buluyorlardı. Sonra: { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ } buyurarak cezanın uzanacağı nihai gayeyi açıklamıştır. [İbn Akîl'in sözü bitti.] Yüce Allah'ın: { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } buyruğu, mevsul ve sılasının beyanıdır; onlar da Tevrat ve İncil ehlidir. Yüce Allah'ın: { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ } buyruğuna gelince; el-Cizye (الجزية / cizye), fe'le (فِعْلَة) veznindedir ve kendisine yapılan bir iyiliğe karşılık verdiğinde kullanılan cezâ yeczî (جَزَى يَجْزِي) kökünden gelir; sanki kendilerine tanınan güvenliğin bir karşılığı (cezası) olarak bunu vermişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Cizye olarak isimlendirilmesinin sebebi; zimmet ehlinin ödemesi (ifası) gereken şeylerin bir parçası olmasıdır. Şeriatta ise: Antlaşma yapan kimsenin (muâhid) antlaşması gereği verdiği şeydir. { عَنْ يَدٍ } ifadesi hal olarak nasb mahallindedir. Anlamı: Boyun eğerek, karşı çıkmaksızın demektir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, bunu başkasını vekil tayin etmeksizin bizzat kendi elleriyle vermeleridir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, vadeli değil peşin olarak vermeleridir. Bir baskı ve üstünlük sonucu [vermeleridir] de denilmiştir. Anlamının, sizin onlara bir lütfunuz olarak [alınması] olduğu da söylenmiştir; çünkü bunu onlardan almak kendilerine bir çeşit lütuftur. Kınanmış ve aşağılanmış olarak anlamında olduğu da söylenmiştir. Şâfiî, Ahmed, Ebû Hanîfe ve arkadaşları, Sevrî ve Ebû Sevr'in de aralarında bulunduğu ilim ehlinden bir topluluk; cizyenin ancak Ehl-i Kitap'tan kabul edileceği görüşüne varmışlardır. el-Evzâî ve Mâlik ise: Cizyenin kim olursa olsun bütün kâfir zümrelerinden alınacağını söylemişlerdir. Birinci görüşe göre Mecûsîler de Ehl-i Kitap kapsamına girer. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Cizyenin onlardan alınacağı hususunda bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum.
واختلف أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مِقْدَارِ الْجِزْيَةِ، فَقَالَ عَطَاءٌ: لَا مِقْدَارَ لَهَا، وَإِنَّمَا تُؤْخَذُ عَلَى مَا صُولِحُوا عَلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ يَحْيَى بْنُ آدَمَ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: أَقَلُّهَا دِينَارٌ وَأَكْثَرُهَا لَا حَدَّ لَهُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: دِينَارٌ عَلَى الْغَنِيِّ وَالْفَقِيرِ مِنَ الْأَحْرَارِ الْبَالِغِينَ لَا يَنْقُصُ مِنْهُ شَيْءٌ، وَبِهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَإِنْ صُولِحُوا عَلَى أَكْثَرِ مِنْ دِينَارٍ جَازَ، وَإِذَا زَادُوا وَطَابَتْ بِذَلِكَ أَنْفُسُهُمْ قُبِلَ مِنْهُمْ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِنَّهَا أَرْبَعَةُ دَنَانِيرَ عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ، وَأَرْبَعُونَ دِرْهَمًا عَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ، الْغَنِيُّ وَالْفَقِيرُ سَوَاءٌ، وَلَوْ كَانَ مَجُوسِيًّا، لَا يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ. وَقَالَ
İlim ehli cizyenin miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Atâ: "Onun belirli bir miktarı yoktur, ancak üzerinde sulh yaptıkları şeye göre alınır" demiştir. Yahyâ b. Âdem, Ebû Ubeyd ve İbn Cerîr de bu görüşü benimsemiş; ancak [İbn Cerîr]: "En azı bir dinardır, en çoğunun ise sınırı yoktur" demiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: "Büluğ çağına ermiş hür kimselerden zengin ve fakir olan herkese bir dinardır, bundan hiçbir şey eksiltilmez." Ebû Sevr de bu görüşü benimsemiştir. Şâfiî: "Eğer bir dinardan fazlası üzerine sulh yaparlarsa bu caizdir ve eğer kendi rızalarıyla artırırlarsa bu onlardan kabul edilir" demiştir. Mâlik ise şöyle demiştir: "O, altın sahiplerine dört dinar, gümüş sahiplerine kırk dirhemdir; zengin de fakir de Mecûsî olsa bile eşittir, ne artırılır ne de eksiltilir." Şöyle de denilmiştir:
أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: اثْنَا عَشَرَ وَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ وَثَمَانِيَةٌ وَأَرْبَعُونَ، وَالْكَلَامُ فِي الْجِزْيَةِ مُقَرَّرٌ فِي مَوَاطِنِهِ، وَالْحَقُّ مِنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ قَدْ قَرَّرْنَاهُ فِي شَرْحِنَا لِلْمُنْتَقَى وَغَيْرِهِ مِنْ مُؤَلَّفَاتِنَا، قَوْلُهُ:
Ebû Hanîfe, arkadaşları, Muhammed b. el-Hasan ve Ahmed b. Hanbel şöyle demişlerdir: [Zenginlik ve fakirlik derecesine göre] on iki, yirmi dört ve kırk sekiz [dirhemdir]. Cizye hakkındaki bahis kendi yerlerinde etraflıca açıklanmıştır; bu görüşler içindeki hak olanı ise Şerhu'l-Müntekâ'da ve diğer eserlerimizde ortaya koymuş bulunmaktayız. Yüce Allah'ın:
وَهُمْ صاغِرُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالصَّغَارُ: الذُّلُّ. وَالْمَعْنَى: إِنَّ الذِّمِّيَّ يُعْطِي الْجِزْيَةَ حَالَ كَوْنِهِ صَاغِرًا، قِيلَ: وَهُوَ أَنْ يَأْتِيَ بِهَا بِنَفْسِهِ مَاشِيًا غَيْرَ رَاكِبٍ، وَيُسَلِّمَهَا وَهُوَ قَائِمٌ، وَالْمُتَسَلِّمُ قَاعِدٌ. وَبِالْجُمْلَةِ يَنْبَغِي لِلْقَابِضِ لِلْجِزْيَةِ أَنْ يَجْعَلَ الْمُسَلِّمَ لَهَا حَالَ قَبْضِهَا صَاغِرًا ذَلِيلًا.
{ وَهُمْ صاغِرُونَ } buyruğu hal olarak nasb mahallindedir. es-Sağâr (الصغار): Zillet ve aşağılanma demektir. Anlamı: Zimmî kimse cizyeyi zelil ve boyun eğmiş bir halde verir. Şöyle de denilmiştir: Bu, onu bizzat kendisinin bineğe binmeksizin yürüyerek getirmesi, alan kişi otururken kendisinin ayakta durarak teslim etmesidir. Özetle, cizyeyi tahsil eden kimsenin, onu teslim eden kişiyi teslim anında zelil ve boyun eğmiş kılması gerekir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ:
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın:
إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ الْآيَةَ قَالَ: إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَبْدًا أَوْ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ. وَقَدْ رُوِيَ مَرْفُوعًا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَدْخُلُ مَسْجِدَنَا هَذَا بَعْدَ عَامِنَا هَذَا مُشْرِكٌ إِلَّا أَهْلُ الْعَهْدِ وَخَدَمُكُمْ» . قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: تَفَرَّدَ بِهِ أَحْمَدُ مَرْفُوعًا. وَالْمَوْقُوفُ: أَصَحُّ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَجِيئُونَ إِلَى الْبَيْتِ، وَيَجِيئُونَ مَعَهُمْ بِالطَّعَامِ يَتَّجِرُونَ بِهِ. فَلَمَّا نُهُوا عَنْ أَنْ يَأْتُوا الْبَيْتَ. قَالَ الْمُسْلِمُونَ: فَمَنْ أَيْنَ لَنَا الطَّعَامُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ قَالَ: فَأَنْزَلَ الله عليهم المطر، وكثر خيرهم حين ذَهَبَ الْمُشْرِكُونَ عَنْهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: فَأَغْنَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَرَهُمْ بِقِتَالِ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً قَالَ:
{ إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } ayeti hakkında şöyle demiştir: "Köle veya zimmîlerden biri olması müstesnadır." Bu hadis başka bir yoldan merfû olarak da rivayet edilmiştir; İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Câbir'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu yılımızdan sonra antlaşmalı olanlar (ehl-i ahd) ve hizmetçileriniz hariç hiçbir müşrik şu mescidimize giremez» buyurmuştur. İbn Kesîr: "Bunu merfû olarak rivayet etmede Ahmed tek kalmıştır; mevfûk olan rivayet ise daha sahihtir" demiştir. Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müşrikler Beytullah'a gelir ve ticaretini yapmak üzere yanlarında yiyecek getirirlerdi. Beytullah'a gelmekten nehyedildiklerinde Müslümanlar: "O halde bize yiyecek nereden gelecek?" dediler. Bunun üzerine Allah: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ } ayetini indirdi. Dedi ki: Müşrikler onlardan ayrılıp gittiğinde Allah onların üzerine yağmur indirdi ve hayırlarını çoğalttı. İbn Merdûye'nin ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o: "Allah onları lütfundan zenginleştirdi ve onlara Ehl-i Kitap ile savaşmayı emretti" demiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً } buyruğu hakkında şöyle demiştir:
الْفَاقَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ قَالَ: بِالْجِزْيَةِ.
"Fakirliktir." İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } buyruğu hakkında: "Cizye ile [zenginleştirecektir]" demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ قَتَادَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ قَالَ: قَذَرٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: مَنْ صَافَحَهُمْ فَلْيَتَوَضَّأْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ صَافَحَ مُشْرِكًا فَلْيَتَوَضَّأْ أَوْ لِيَغْسِلْ كَفَّيْهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ حِينَ أُمِرَ مُحَمَّدٌ ﷺ وَأَصْحَابُهُ بِغَزْوَةِ تَبُوكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي كُفَّارِ قُرَيْشٍ وَالْعَرَبِ وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَأُنْزِلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ الْآيَةَ إِلَى قَوْلِهِ: حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ فَكَانَ أَوَّلُ مَنْ أَعْطَى الْجِزْيَةَ أَهْلُ نَجْرَانَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ يَعْنِي: الَّذِينَ لَا يُصَدِّقُونَ بِتَوْحِيدِ اللَّهِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ يَعْنِي: الْخَمْرَ وَالْحَرِيرَ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ يَعْنِي: دِينَ الْإِسْلَامِ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ يَعْنِي مُذَلَّلُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: عَنْ يَدٍ قَالَ: عَنْ قَهْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ فِي قَوْلِهِ: عَنْ يَدٍ قَالَ: مِنْ يَدِهِ وَلَا يَبْعَثُ بِهَا غَيْرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي سِنَانٍ فِي قَوْلِهِ: عَنْ يَدٍ قَالَ: عَنْ قُدْرَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ صاغِرُونَ قَالَ: يَمْشُونَ بِهَا
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre de benzeri söylenmiştir. Abdurrezzâk da Katâde'den bir benzerini rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } buyruğu hakkında: "Pisliktir" demiştir. Ebü'ş-Şeyh'in yine ondan rivayet ettiğine göre o: "Kim onlarla tokalaşırsa abdest alsın" demiştir. Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim bir müşrikle tokalaşırsa abdest alsın veya iki elini yıkasın» buyurmuştur. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve Sünen'inde Beyhakî'nin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Bu ayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına Tebük Gazvesi emredildiği zaman inmiştir." İbnü'l-Münzir'in İbn Şihâb'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kureyş ve Arap kâfirleri hakkında { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } ayeti indi; Ehl-i Kitap hakkında ise { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ } kısmına kadar { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } ayeti indirildi. Cizyeyi ilk verenler ise Necrân ehli oldu. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } yani: Allah'ın birliğini tasdik etmeyenlerle; { وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } yani: İçki ve ipeği; { وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ } yani: İslam dinini; { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ } yani: Zelil kılınmış kimseler olarak. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { عَنْ يَدٍ } buyruğu hakkında: "Baskı ve üstünlük altında" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Süfyân b. Uyeyne'den rivayet ettiğine göre o, { عَنْ يَدٍ } buyruğu hakkında: "Kendi eliyle [verir], onu başkasıyla göndermez" demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Sinân'dan rivayet ettiğine göre o, { عَنْ يَدٍ } buyruğu hakkında: "Güç yetirebilirlik ölçüsünde" demiştir. İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَهُمْ صاغِرُونَ } buyruğu hakkında: "Onu [vermek üzere] yürürlerken
مُتَلْتَلِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: يُلْكَزُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَلْمَانَ فِي الْآيَةِ قَالَ: غير محمودين.
itilip kakılırlar" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o: "Yumruklanırlar/dürtülürler" demiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Selmân'dan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: "Övülmemiş [zelil kılınmış] olarak" demiştir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٣٠ الى ٣٣]
[Tevbe Suresi (9): 30-33. Ayetler]
وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠) اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣١) يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (٣٢) هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٣٣)
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠) اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣١) يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (٣٢) هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٣٣) } “Yahudiler: «Üzeyir Allah'ın oğludur» dediler. Hristiyanlar da: «Mesih Allah'ın oğludur» dediler. Bu, onların ağızlarıyla söyledikleri sözleridir; kendilerinden önce inkâr edenlerin sözlerini taklit ediyorlar. Allah onları kahretsin, nasıl da döndürülüyorlar! (30) Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler. Oysa onlar tek bir ilaha kulluk etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı. O'ndan başka ilah yoktur. O, onların ortak koştukları şeylerden uzaktır, yücedir. (31) Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek istiyorlar. Kâfirler hoşlanmasa da Allah, nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz. (32) Müşrikler hoşlanmasa da dinini bütün dinlere üstün kılmak için Resûlü'nü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur. (33)”
قَوْلُهُ: وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ لِبَيَانِ شرك أهل الكتابين، وعزيز: مُبْتَدَأٌ، وَابْنُ اللَّهِ: خَبَرُهُ، وَقَدْ قَرَأَ عَاصِمٌ والكسائي «عزيز» بِالتَّنْوِينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَرْكِ التَّنْوِينِ لِاجْتِمَاعِ الْعُجْمَةِ وَالْعَلَمِيَّةِ فِيهِ. وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّنْوِينِ فَقَدْ جَعَلَهُ عَرَبِيًّا وَقِيلَ: إِنَّ سُقُوطَ التَّنْوِينِ لَيْسَ لِكَوْنِهِ مُمْتَنِعًا بَلْ لِاجْتِمَاعِ السَّاكِنِينَ، وَمِنْهُ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- اللَّهُ الصَّمَدُ . قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الشِّعْرِ، وَأَنْشَدَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرَيُّ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } “Yahudiler: «Üzeyir Allah'ın oğludur» dediler” sözü, iki kitap ehlinin şirkini açıklamak için mübtedâ bir kelâmdır (yeni bir başlangıç cümlesidir). "Üzeyr" mübteda (özne), "İbnullâh" ise onun haberidir (yüklemidir). Âsım ve Kisâî "Üzeyr" kelimesini tenvinli okumuşlardır. Diğerleri ise hem yabancı kökenli (ucme) hem de özel isim (alemiyyet) özelliklerini kendisinde topladığı için tenvinsiz okumuşlardır. Tenvinli okuyan kimse onu Arapça kabul etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Tenvinin düşmesi onun [gayrimunsarif olup tenvinden] menedilmiş olmasından değil, aksine iki sakinin (harekesiz harfin) bir araya gelmesindendir. { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- اللَّهُ الصَّمَدُ } “De ki: O Allah tektir. Allah Samed'dir” ayetini [ahadullâh şeklinde vasılla] okuyanın kıraati de bu kabildendir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Bu durum şiirde çokça bulunur. İbn Cerîr et-Taberî şu beyti inşâd etmiştir:
لِتَجِدنِي بِالْأَمِيرِ برّا ... وبالقناة مدعسا مِكَرًّا
"Beni emîre karşı itaatkâr ve mızrakla [düşmanı] tekrar tekrar delen biri olarak bulursun,
إِذَا غُطَيْفٌ السُّلَمِيُّ فَرَّا
Gutafe es-Sülemî kaçtığı zaman."
وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَقالَتِ الْيَهُودُ إِنَّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ لِجَمِيعِهِمْ، وَقِيلَ: هُوَ لَفْظٌ خَرَجَ عَلَى الْعُمُومِ، وَمَعْنَاهُ:
Ayetin { وَقالَتِ الْيَهُودُ } “Yahudiler dediler” kısmının zâhirine göre bu söz onların tamamına aittir. Şöyle de denilmiştir: Bu, lafız olarak umum (genel) şeklinde gelmiş olup manası ise
الْخُصُوصُ لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ إِلَّا الْبَعْضُ مِنْهُمْ. وَقَالَ النَّقَّاشُ: لَمْ يَبْقَ يَهُودِيٌّ يَقُولُهَا؟ بَلْ قَدِ انْقَرَضُوا وَقِيلَ:
husustur (özeldir); çünkü bunu ancak onlardan bir kısmı söylemiştir. Nakkâş şöyle demiştir: Bunu söyleyen hiçbir Yahudi kalmadı mı? Aksine onların nesli tükenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّهُ قَالَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ مُتَضَمِّنَةً لِحِكَايَةِ ذَلِكَ عَنِ الْيَهُودِ، لِأَنَّ قَوْلَ بَعْضِهِمْ لَازِمٌ لِجَمِيعِهِمْ، قَوْلُهُ: وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ قَالُوا هَذَا لَمَّا رَأَوْا مِنْ إِحْيَائِهِ الْمَوْتَى مَعَ كَوْنِهِ مِنْ غَيْرِ أَبٍ، فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِهَذِهِ الْمَقَالَةِ، وَالْأُولَى أن يقال: إنهم قالوا هذه المقالة لكونه فِي الْإِنْجِيلِ وَصْفُهُ تَارَةً بِابْنِ اللَّهِ، وَتَارَةً بِابْنِ الْإِنْسَانِ، كَمَا رَأَيْنَا ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنَ الْإِنْجِيلِ، وَلَمْ يَفْهَمُوا أَنَّ ذَلِكَ لِقَصْدِ التَّشْرِيفِ وَالتَّكْرِيمِ، أَوْ لَمْ يَظْهَرْ لَهُمْ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ تَحْرِيفِ سَلَفِهِمْ لِغَرَضٍ مِنَ الْأَغْرَاضِ الْفَاسِدَةِ قِيلَ: وَهَذِهِ الْمَقَالَةُ إِنَّمَا هِيَ لِبَعْضِ النَّصَارَى لَا لِكُلِّهِمْ. قَوْلُهُ: ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا صَدَرَ عَنْهُمْ مِنْ هذه المقالة الباطلة. ووجه قوله بِأَفْوَاهِهِمْ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ الْقَوْلَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْفَمِ، بِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ لَمَّا كَانَ سَاذَجًا لَيْسَ فِيهِ بَيَانٌ، وَلَا عَضَّدَهُ بِرِهَانٌ، كَانَ مُجَرَّدَ دَعْوَى لَا مَعْنَى تَحْتَهَا، فَارِغَةٍ صَادِرَةٍ عَنْهُمْ صُدُورَ الْمُهْمَلَاتِ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا إِلَّا كَوْنُهَا خَارِجَةً مِنَ الْأَفْوَاهِ، غَيْرَ مُفِيدَةٍ لِفَائِدَةٍ يُعْتَدُّ بِهَا وَقِيلَ: إِنَّ ذِكْرَ الْأَفْوَاهِ لقصد التأكيد،
Onlardan bir grup bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem söylemiş, bunun üzerine Yahudilerin bu sözünü nakletmeyi içeren ayet inmiştir; çünkü onlardan bir kısmının sözü hepsini bağlar (hepsine nispet edilir). Ayetin { وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } “Hristiyanlar da: ‘Mesih Allah’ın oğludur’ dediler” kısmına gelince; onun babasız dünyaya gelmesiyle birlikte ölüleri dirilttiğini gördüklerinde bunu söylediler. Bu durum, onların bu sözü söylemelerine sebep oldu. Evlâ olan ise şöyle denilmesidir: İncil'in pek çok yerinde gördüğümüz üzere, İncil'de onun bazen "Allah'ın oğlu", bazen de "İnsanoğlu" şeklinde nitelendirilmiş olması sebebiyle bu sözü söylemişlerdir. Bunun teşrif (şereflendirme) ve tekrim (yüceltme) amacıyla olduğunu anlamamışlar veya bunun, geçmişlerinin bâtıl bir maksat uğruna yaptıkları tahrifattan ileri geldiğini fark etmemişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Bu söz, Hristiyanların tamamına değil, ancak bir kısmına aittir. Ayetin { ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ } “Bu, onların ağızlarıyla [geveledikleri] sözleridir” kısmında yer alan işaret, onlardan sadır olan bu bâtıl sözedir. Sözün ancak ağızla söylenebileceği bilinmesine rağmen { بِأَفْواهِهِمْ } “ağızlarıyla” buyrulmasının gerekçesi şudur: Bu söz, içinde hiçbir açıklama bulunmayan ve hiçbir delille desteklenmeyen temelsiz bir söz olduğu için, altında hiçbir mana barındırmayan kuru bir iddiadan ibaretti. Dikkate değer hiçbir fayda sağlamayan, yalnızca ağızlardan çıkmış olmaktan öteye geçmeyen manasız sözler gibi onlardan sadır olan boş bir lakırdıydı. Şöyle de denilmiştir: Ağızların zikredilmesi tekit (pekiştirme) kastıyladır,
كَمَا فِي كَتَبْتُ بِيَدِي، وَمَشَيْتُ بِرِجْلِي، وَمِنْهُ قوله تعالى: يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ . قوله: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَذْكُرْ قَوْلًا مَقْرُونًا بِذِكْرِ الْأَفْوَاهِ، وَالْأَلْسُنِ إِلَّا وَكَانَ قَوْلًا زُورًا كَقَوْلِهِ: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ ، وقوله: كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ ، وَقَوْلِهِ: يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ . قوله: يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُضَاهَاةُ: الْمُشَابِهَةُ، قِيلَ: وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَرَبِ: امْرَأَةٌ ضَهْيَاءُ: وَهِيَ الَّتِي لَا تَحِيضُ لِأَنَّهَا شَابَهَتِ الرِّجَالَ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الفارسي: من قال: يضاهون مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمُ: امْرَأَةٌ ضَهْيَاءُ فَقَوْلُهُ خَطَأٌ، لِأَنَّ الْهَمْزَةَ فِي ضَاهَأَ أَصْلِيَّةٌ، وَفِي ضَهْيَاءَ زَائِدَةٌ كَحَمْرَاءَ، وَأَصْلُهُ: يُضَاهِئُونَ، وَامْرَأَةٌ ضَهْيَاءُ. وَمَعْنَى مُضَاهَاتِهِمْ لِقَوْلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِيهِ أَقْوَالٌ لِأَهْلِ الْعِلْمِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ شَابَهُوا بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ عَبَدَةَ الأوثان في قولهم: اللات وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ بَنَاتُ اللَّهِ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ شَابَهُوا قَوْلَ مَنْ يَقُولُ مِنَ الْكَافِرِينَ: إِنَّ الملائكة بنات الله، الثالث: أنهم شابهوا أسلافهم القائلين بأن عزيز ابْنُ اللَّهِ وَأَنَّ الْمَسِيحَ ابْنُ اللَّهِ. قَوْلُهُ: قاتَلَهُمُ اللَّهُ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ بِالْهَلَاكِ، لِأَنَّ مَنْ قَاتَلَهُ اللَّهُ هَلَكَ وَقِيلَ: هُوَ تَعَجُّبٌ مِنْ شَنَاعَةِ قَوْلِهِمْ وَقِيلَ: مَعْنَى قَاتَلَهُمُ اللَّهُ: لَعَنَهُمُ الله، ومنه قول أبان بن تغلب:
"Kendi elimle yazdım" ve "Kendi ayağımla yürüdüm" ifadelerinde olduğu gibi. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: { يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Kitabı kendi elleriyle yazarlar”. Yine O'nun şu buyruğu da bundandır: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...”. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Allah Sübhânehu ağızların ve dillerin zikriyle birlikte bir sözü andıysa, o mutlaka { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Ağızlarıyla kalplerinde olmayanı söylüyorlar” ve { كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } “Ağızlarından çıkan söz ne büyük oldu!” ve { يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Dilleriyle kalplerinde olmayanı söylüyorlar” ayetlerinde olduğu gibi asılsız ve bâtıl bir sözdür. Cenâb-ı Hakk'ın: { يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kendilerinden önce inkâr edenlerin sözlerini taklit ediyorlar/benzetiyorlar” ifadesindeki Müzâheât (المُضَاهَاةُ), benzeşmek demektir. Denildi ki: Arapların "hayız görmeyen kadın" için kullandıkları "imreetün dahyâ" (امرأة ضهياء) sözü de bundandır; çünkü o bu yönüyle erkeklere benzemiştir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Kim 'yudâhiûne' kelimesinin onların 'kadın dahyâdır' sözünden türediğini söylerse bu sözü hatalıdır; çünkü 'dâhee'deki hemze aslidir, 'dahyâ'daki hemze ise 'hamrâ' kelimesindeki gibi zaiddir (ektir). Aslı 'yudâhiûne' ve 'imreetün dahyâ'dır. Onların inkâr edenlerin sözlerine benzemelerinin manası hususunda ilim ehlinin şu görüşleri vardır: Birincisi: Onlar bu sözleriyle, putperestlerin "Lât, Uzzâ ve Menât Allah'ın kızlarıdır" sözlerine benzemişlerdir. İkinci görüş: Kâfirlerden "Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyen kimselerin sözüne benzemişlerdir. Üçüncüsü: Üzeyir'in Allah'ın oğlu olduğunu ve Mesih'in Allah'ın oğlu olduğunu söyleyen geçmişlerine benzemişlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { قاتَلَهُمُ اللَّهُ } “Allah onları kahretsin” sözü onlar aleyhine bir helak duasıdır; çünkü Allah'ın savaştığı/kahrettiği kimse helak olur. Şöyle de denilmiştir: Bu, onların sözünün çirkinliğine karşı bir hayret ifadesidir. Şöyle de denilmiştir: "Kātelehumullâh"ın anlamı: "Allah onlara lanet etsin" demektir. Ebân b. Tağlib'in şu sözü de bu kabildendir:
قَاتَلَهَا اللَّهُ تَلْحَانِي وَقَدْ عَلِمَتْ ... أَنِّي لِنَفْسِي إِفْسَادِي وَإِصْلَاحِي
"Allah onu kahretsin, kendi nefsim için bozgunculuğumun da düzeltmemin de kendime ait olduğunu bildiği hâlde beni kınıyor."
وَحَكَى النِّقَاشُ أَنَّ أَصْلَ «قَاتَلَ اللَّهُ» : الدُّعَاءُ، ثُمَّ كَثُرَ فِي اسْتِعْمَالِهِمْ حَتَّى قَالُوهُ عَلَى التَّعَجُّبِ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَهُمْ لَا يُرِيدُونَ الدُّعَاءَ، وَأَنْشَدَ الْأَصْمَعِيُّ:
Nakkâş, "kātelellāh" ifadesinin aslının dua olduğunu, sonra onların kullanımında çoğalıp dua kastetmeksizin hayırda ve şerde şaşkınlık ve hayret bildirmek için söylenir olduğunu nakletmiştir. Asmaî şu beyti inşâd etmiştir:
يَا قَاتَلَ اللَّهُ لَيْلَى كَيْفَ تُعْجِبُنِي ... وَأُخْبِرُ النَّاسَ أَنِّي لَا أُبَالِيهَا
"Hey gidi, Allah Leylâ'yı kahretsin, nasıl da hoşuma gidiyor! / İnsanlara ise ona aldırmadığımı söylüyorum."
أَنَّى يُؤْفَكُونَ أَيْ: كَيْفَ يُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ. قَوْلُهُ: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ الْأَحْبَارُ: جَمَعَ حَبْرٌ، وَهُوَ الَّذِي يُحْسِنُ الْقَوْلَ، وَمِنْهُ ثَوْبٌ مُحَبَّرٌ وَقِيلَ: جَمْعُ حِبْرٍ بِكَسْرِ الْحَاءِ، قَالَ يُونُسُ: لَمْ أَسْمَعْهُ إِلَّا بِكَسْرِ الْحَاءِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْفَتْحُ وَالْكَسْرُ لُغَتَانِ. وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ:
{ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Nasıl da döndürülüyorlar!” yani haktan bâtıla nasıl da çevriliyorlar. Cenâb-ı Hakk'ın: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” buyruğundaki Ahbâr (الْأَحْبَارُ); sözü güzelleştiren anlamına gelen 'habr' kelimesinin çoğuludur. Süslenmiş kumaşa 'sevbun muhabbar' denmesi de bundandır. Ha harfinin kesresiyle 'hibr'in çoğulu olduğu da söylenmiştir. Yûnus: "Ben bunu sadece ha harfinin kesresiyle işittim" demiştir. Ferrâ ise: "Fetha ve kesre iki ayrı lehçedir" demiştir. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir:
الحبر بالكسر: المداد، وَالْحَبْرُ بِالْفَتْحِ الْعَالِمُ. وَالرُّهْبَانُ: جَمْعُ رَاهِبٍ، مَأْخُوذٌ مِنَ الرَّهْبَةِ، وَهُمْ عُلَمَاءُ النَّصَارَى، كَمَا أَنَّ الْأَحْبَارَ عُلَمَاءُ الْيَهُودِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُمْ لَمَّا أَطَاعُوهُمْ فِيمَا يَأْمُرُونَهُمْ بِهِ وَيَنْهَوْنَهُمْ عَنْهُ كَانُوا بِمَنْزِلَةِ الْمُتَّخِذِينَ لَهُمْ أَرْبَابًا، لِأَنَّهُمْ أَطَاعُوهُمْ كَمَا تُطَاعُ الْأَرْبَابُ. قَوْلُهُ: وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ مَعْطُوفٌ عَلَى رُهْبَانَهُمْ، أَيِ: اتَّخَذَهُ النَّصَارَى رَبًّا مَعْبُودًا، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْيَهُودَ لَمْ يَتَّخِذُوا عزير رَبًّا مَعْبُودًا. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَزْجُرُ مَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ عَنِ التَّقْلِيدِ فِي دِينِ اللَّهِ، وَتَأْثِيرُ مَا يَقُولُهُ الْأَسْلَافُ عَلَى مَا فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ وَالسُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ، فَإِنَّ طَاعَةَ الْمُتَمَذْهِبِ لِمَنْ يَقْتَدِي بِقَوْلِهِ وَيَسْتَنُّ بِسُنَّتِهِ مِنْ عُلَمَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ مَعَ مُخَالَفَتِهِ لِمَا جَاءَتْ بِهِ النُّصُوصُ، وَقَامَتْ بِهِ حُجَجُ اللَّهِ وَبَرَاهِينُهُ، وَنَطَقَتْ بِهِ كُتُبُهُ وَأَنْبِيَاؤُهُ، هُوَ كَاتِّخَاذِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لِلْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ، لِلْقَطْعِ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْبُدُوهُمْ، بَلْ أَطَاعُوهُمْ، وَحَرَّمُوا مَا حَرَّمُوا، وَحَلَّلُوا مَا حَلَّلُوا. وَهَذَا هُوَ صَنِيعُ الْمُقَلِّدِينَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَهُوَ أَشْبَهُ بِهِ من شبه البيضة بالبيضة،
Kesra ile hibr (حِبْر) mürekkep; fetha ile habr (حَبْر) ise âlim demektir. Ruhbân (الرُّهْبَانُ) ise korku (rahbet) kökünden türemiş olan 'râhib'in çoğuludur; bunlar Hristiyanların din bilginleridir. Nitekim ahbâr da Yahudilerin din bilginleridir. Ayetin anlamı şudur: Onlar, emrettikleri ve yasakladıkları hususlarda din adamlarına itaat ettiklerinde, adeta onları rabler edinmiş konumunda oldular. Çünkü rablere itaat edilircesine onlara itaat etmişlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ } “Meryem oğlu Mesih'i de [rabler edindiler]” buyruğu, 'ruhbânehüm' ifadesine matuftur; yani Hristiyanlar onu ibadet edilen bir rab edindiler. Bunda, Yahudilerin Üzeyr'i ibadet edilen bir rab edinmediklerine de bir işaret vardır. Bu ayette; kalbi olan yahut [hakkı] müşahede ederek kulak veren kimseleri Allah'ın dininde taklitten ve geçmişlerin söylediklerini aziz Kitap'ta ve tertemiz Sünnet'te bulunan hükümlere tercih etmekten sakındıran [büyük bir ibret] vardır. Zira bir mezhebe bağlanan kimsenin, bu ümmetin âlimlerinden sözüne uyup yolunu takip ettiği zata —nassların getirdiğine, Allah'ın hüccet ve bürhanlarıyla sabit olana, kitaplarının ve peygamberlerinin beyan ettiğine muhalif olmasına rağmen— itaat etmesi; tıpkı Yahudi ve Hristiyanların din bilginlerini ve rahiplerini Allah'ı bırakıp rabler edinmesi gibidir. Zira onların din adamlarına bizzat ibadet etmedikleri, aksine sadece onlara itaat ettikleri; onların haram kıldığını haram, helal kıldığını da helal kabul ettikleri kesindir. Bu ümmetin mukallitlerinin yaptığı da işte tam olarak budur. Hatta bu durum, bir yumurtanın diğer yumurtaya benzemesinden,
وَالتَّمْرَةِ بِالتَّمْرَةِ، وَالْمَاءِ بِالْمَاءِ فَيَا عِبَادَ اللَّهِ! وَيَا أَتْبَاعَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ مَا بَالُكُمْ تَرَكْتُمُ الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ جَانِبًا، وَعَمَدْتُمْ إِلَى رِجَالٍ هُمْ مِثْلُكُمْ فِي تَعَبُّدِ اللَّهِ لَهُمْ بِهِمَا، وَطَلَبِهِ مِنْهُمْ لِلْعَمَلِ بِمَا دَلَّا عَلَيْهِ وَأَفَادَهُ، فَعَلْتُمْ بِمَا جَاءُوا بِهِ مِنَ الْآرَاءِ الَّتِي لَمْ تُعَمَّدْ بِعِمَادِ الْحَقِّ، وَلَمْ تُعَضَّدْ بِعَضُدِ الدِّينِ وَنُصُوصِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، تُنَادِي بِأَبْلَغِ نِدَاءٍ وَتُصَوِّتُ بِأَعْلَى صَوْتٍ بِمَا يُخَالِفُ ذَلِكَ وَيُبَايِنُهُ، فَأَعَرْتُمُوهُمَا آذَانًا صُمًّا، وَقُلُوبًا غُلْفًا، وَأَفْهَامًا مَرِيضَةً، وَعُقُولًا مَهِيضَةً، وَأَذْهَانًا كَلَيْلَةً، وَخَوَاطِرَ عَلِيلَةً، وَأَنْشَدْتُمْ بِلِسَانِ الْحَالِ:
bir hurmanın diğer hurmaya, suyun da suya benzerliğinden daha fazladır. Ey Allah'ın kulları! Ey Muhammed b. Abdullah'ın takipçileri! Size ne oluyor da Kitap ve Sünnet'i bir kenara bırakıp, Allah'a kulluk hususunda sizin gibi sorumlu olan, Allah'ın kendilerinden de bu iki kaynağın gösterdiği ve ifade ettiği şeylerle amel etmelerini istediği insanlara yöneliyorsunuz; onların hak direğiyle desteklenmemiş, dinin dayanağı ile Kitap ve Sünnet naslarıyla kuvvetlendirilmemiş olarak ortaya koydukları şahsi görüşlerle amel ediyorsunuz? Oysa Kitap ve Sünnet nasları en beliğ çağrıyla feryat etmekte ve buna aykırı ve zıt olan şeyleri en yüksek sesle haykırmaktadır! Siz ise o ikisine sağır kulaklar, örtülü kalpler, hastalıklı anlayışlar, kırık dökük akıllar, donuk zihinler ve bitkin fikirler yönelttiniz ve hal diliyle şu beyti inşâd ettiniz:
وَمَا أَنَا إِلَّا مِنْ غَزِيَّةَ إِنْ غَوَتْ ... غَوَيْتُ وَإِنْ تَرْشُدْ غَزِيَّةُ أَرْشَدُ
"Ben ancak Gaziyye [kabilesinden] biriyim; şayet o yoldan saparsa / Ben de saparım; şayet Gaziyye doğru yola girerse ben de doğru yola girerim."
فَدَعُوا أَرْشَدَكُمُ اللَّهُ وَإِيَّايَ كُتُبًا كَتَبَهَا لَكُمُ الْأَمْوَاتُ مِنْ أَسْلَافِكُمْ، وَاسْتَبْدِلُوا بِهَا كِتَابَ اللَّهِ خَالِقِهُمْ وَخَالِقِكُمْ، وَمُتَعَبَّدِهِمْ وَمُتَعَبَّدِكُمْ، وَمَعْبُودِهِمْ وَمَعْبُودِكُمْ، وَاسْتَبْدَلُوا بِأَقْوَالِ مَنْ تَدْعُونَهُمْ بِأَئِمَّتِكُمْ وَمَا جَاءُوكُمْ بِهِ مِنَ الرَّأْيِ بِأَقْوَالِ إِمَامِكُمْ وَإِمَامِهِمْ وَقُدْوَتِكُمْ وَقُدْوَتِهِمْ، وَهُوَ الْإِمَامُ الْأَوَّلُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ﷺ.
Allah sizi de beni de doğru yola iletsin; geçmişlerinizden olan ölülerin sizin için yazdığı kitapları bırakın da onların yerine hem onların hem sizin yaratıcınız, mabudunuz ve ibadetine muhtaç olduğunuz Allah'ın Kitabı'nı koyun! İmamlarınız diye adlandırdığınız kişilerin sözlerini ve onların size getirdiği şahsi görüşleri bırakıp onların yerine hem sizin hem de onların imamı, önderi olan ilk imam Muhammed b. Abdullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerini koyun!
دَعُوا كُلَّ قَوْلٍ عِنْدَ قَوْلِ مُحَمَّدٍ ... فَمَا آمن فِي دِينِهِ كَمُخَاطِرِ
"Muhammed'in sözünün yanında bütün sözleri bırakın / Zira dininde emniyette olan kimse tehlikeye atılan gibi değildir."
اللَّهُمَّ هَادِيَ الضَّالِّ، مُرْشِدَ التَّائِهِ، مُوَضَّحَ السَّبِيلِ، اهْدِنَا إِلَى الْحَقِّ، وَأَرْشِدْنَا إِلَى الصَّوَابِ، وَأَوْضِحْ لَنَا مَنْهَجِ الْهِدَايَةِ. قَوْلُهُ: وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أي:
Ey sapanların yol göstericisi, şaşkınların rehberi, yolu apaçık kılan Allahım! Bizi hakka ulaştır, doğruya ilet ve bize hidayet yolunu açık eyle. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً } “Oysa onlar tek bir ilaha kulluk etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı” buyruğundaki bu cümle, hal olarak nasb konumundadır. Yani:
اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا، وَالْحَالُ أَنَّهُمْ مَا أمروا إلا بعبادة الله وحده، أو ما أُمِرَ الَّذِينَ اتَّخَذُوهُمْ أَرْبَابًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ إِلَّا بِذَلِكَ، فَكَيْفَ يَصْلُحُونَ لِمَا أَهَّلُوهُمْ لَهُ مِنَ اتِّخَاذِهِمْ أَرْبَابًا؟ قَوْلُهُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِقَوْلِهِ إِلَهًا سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ أَيْ: تَنْزِيهًا لَهُ عَنِ الْإِشْرَاكِ فِي طاعته وعبادته. قوله:
Onlar yalnızca tek bir olan Allah'a ibadet etmekle emrolundukları hâlde hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler. Yahut kendilerini rab edindikleri hahamlar ve rahipler de ancak bununla emrolunmuşlardı; öyleyse onları rab edinmek suretiyle kendilerine yakıştırdıkları bu konuma nasıl layık olabilirler? Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” ifadesi, 'ilâhen' kelimesinin ikinci sıfatıdır. { سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir/yücedir” ifadesi ise, O'na itaatte ve ibadette ortak koşulmasından O'nu tenzih etmektir. Cenâb-ı Hakk'ın:
يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ هَذَا كَلَامٌ يَتَضَمَّنُ ذِكْرَ نَوْعٍ آخَرَ مِنْ أَنْوَاعِ ضَلَالِهِمْ وَبُعْدِهِمْ عَنِ الْحَقِّ، وَهُوَ مَا رَامُوهُ مِنْ إِبْطَالِ الْحَقِّ بِأَقَاوِيلِهِمُ الْبَاطِلَةِ الَّتِي هِيَ مُجَرَّدُ كَلِمَاتٍ سَاذَجَةٍ وَمُجَادَلَاتٍ زَائِفَةٍ، وَهَذَا تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ فِي مُحَاوَلَةِ إِبْطَالِ دِينِ الْحَقِّ وَنُبُوَّةِ نَبِيِّ الصِّدْقِ، بِحَالِ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَنْفُخَ فِي نُورٍ عَظِيمٍ قَدْ أَنَارَتْ بِهِ الدُّنْيَا، وَانْقَشَعَتْ بِهِ الظُّلْمَةُ لِيُطْفِئَهُ وَيُذْهِبَ أَضْوَاءَهُ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ أَيْ: دِينَهُ الْقَوِيمَ، وَقَدْ قِيلَ: كَيْفَ دَخَلَتْ إِلَّا الِاسْتِثْنَائِيَّةُ عَلَى يَأْبَى؟ وَلَا يَجُوزُ كَرِهْتُ أَوْ بَغَضْتُ إِلَّا زَيْدًا. قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّمَا دَخَلْتُ لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ طَرَفًا مِنَ الْجَحْدِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْعَرَبَ تَحْذِفُ مَعَ «أَبَى» ، وَالتَّقْدِيرُ: وَيَأْبَى اللَّهُ كُلَّ شَيْءٍ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ، وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: إِنَّمَا جَازَ هَذَا فِي «أَبَى» لِأَنَّهَا مَنْعٌ أَوِ امْتِنَاعٌ فَضَارَعَتِ النَّفْيَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَحْسَنُ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
{ يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek istiyorlar” sözü, onların sapıklıklarının ve haktan uzaklaşmalarının bir başka türünün zikrini içermektedir. Bu da onların, sırf kuru laflar ve sahte tartışmalardan ibaret olan bâtıl sözleriyle hakkı iptal etmeye yeltenmeleridir. Bu, onların hak dini ve dosdoğru peygamberin nübüvvetini iptal etme çabasındaki hallerini, dünyayı aydınlatmış ve karanlığı dağıtmış olan büyük bir nura üfleyip onu söndürmek ve ışıklarını yok etmek isteyen kimsenin haline benzetmektir. { وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ } “Allah ise nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz/kabul etmez” yani dosdoğru dinini tamamlar. Şöyle denilmiştir: İstisna edatı olan 'illâ', 'ye'bâ' fiili üzerine nasıl dâhil olmuştur? Hâlbuki 'Zeyd hariç hoşlanmadım veya buğzettim' denilmesi caiz değildir. Ferrâ demiştir ki: Bu edat ancak sözde bir tür inkâr/nefy manası bulunduğu için girmiştir. Zeccâc ise: Araplar 'ebâ' (أَبَى) fiiliyle birlikte [müstesnâ minh'i] hazfederler demiştir; takdiri de şöyledir: "Allah, nurunu tamamlamak dışında her şeye karşı çıkar (kabul etmez)." Ali b. Süleyman ise şöyle demiştir: Bu durum 'ebâ' fiilinde ancak menetme veya kaçınma manası taşıdığından nefy (olumsuzluk) anlamına benzediği için caiz olmuştur. Nehhas demiştir ki: Şairin şu beytinde olduğu gibi bu açıklama daha güzeldir:
وَهَلْ لِي أُمٌّ غَيْرُهَا إِنْ تَرَكْتُهَا ... أَبَى اللَّهُ إِلَّا أن أكون لها ابنما
"Şayet onu terk edersem benim ondan başka bir annem mi var? / Allah benim ancak onun bir evladı olmamdan başkasına razı olmadı."
وَقَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: إِنَّ «أَبَى» قَدْ أُجْرِيَ مَجْرَى لَمْ يُرِدْ أَيْ: وَلَا يُريدُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ. قَوْلُهُ:
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Ebâ' fiili 'istemedi' (lem yürid) yerine kullanılmıştır, yani: O, nurunu tamamlamaktan başkasını istemez. Cenâb-ı Hakk'ın:
وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةٍ قَبْلَهُ مُقَدَّرَةٍ، أَيْ: أَبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتَمَّ نُورَهُ وَلَوْ لَمْ يَكْرَهِ الْكَافِرُونَ ذَلِكَ وَلَوْ كَرِهُوا، ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا بِقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى أَيْ: بِمَا يَهْدِي بِهِ النَّاسَ مِنَ الْبَرَاهِينِ وَالْمُعْجِزَاتِ وَالْأَحْكَامِ الَّتِي شَرَعَهَا اللَّهُ لِعِبَادِهِ وَدِينِ الْحَقِّ وَهُوَ الْإِسْلَامُ لِيُظْهِرَهُ أَيْ: لِيُظْهِرَ
{ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ } “Kâfirler hoşlanmasa da” sözü, öncesindeki takdir edilmiş bir cümleye matuftur; yani: Kâfirler bunu istemese de, hoşlanmasalar da Allah nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz. Sonra bunu şu sözüyle tekit etmiştir: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى } “O, Resûlü'nü hidayet ile gönderendir” yani insanların kendisiyle doğru yolu bulacağı deliller, mucizeler ve Allah'ın kulları için koyduğu hükümler ile; { وَدِينِ الْحَقِّ } “ve hak din ile” ki o da İslâm'dır; { لِيُظْهِرَهُ } “onu üstün kılmak için” yani
رَسُولَهُ، أَوْ دِينَ الْحَقِّ بِمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْحُجَجِ وَالْبَرَاهِينِ، وَقَدْ وَقَعَ ذَلِكَ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ الْكَلَامُ فِيهِ كَالْكَلَامِ فِي وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ كَمَا قَدَّمْنَا ذَلِكَ.
içerdiği deliller ve hüccetlerle Resûlü'nü yahut hak dini üstün kılmak için göndermiştir. Nitekim bu gerçekleşmiştir, Allah'a hamdolsun. { وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ } “Müşrikler hoşlanmasa da” ifadesi hakkındaki açıklama, daha önce belirttiğimiz gibi, { وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ } hakkındaki açıklama gibidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سَلَّامُ بْنُ مِشْكَمٍ، وَنُعْمَانُ بْنُ أَوْفَى، وَأَبُو أَنَسٍ، وَشَاسُ بْنُ قَيْسٍ، وَمَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ فَقَالُوا: كَيْفَ نَتَّبِعُكَ وَقَدْ تركت قبلتنا وأنت لا تزعم أن عزير ابْنُ اللَّهِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: كُنَّ نِسَاءُ بَنِي إسرائيل يجتمعن بالليل فيصلين ويعتزلن ويذكرن مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَا أَعْطَاهُمْ، ثُمَّ سَلَّطَ عَلَيْهِمْ شَرَّ خَلْقِهِ بُخَتُنَصَّرَ، فَحَرَقَ التَّوْرَاةَ وَخَرَّبَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، وَعُزَيْرٌ يَوْمَئِذٍ غلام، فقال عزير: أو كان هَذَا؟ فَلَحِقَ بِالْجِبَالِ وَالْوَحْشِ فَجَعَلَ يَتَعَبَّدُ فِيهَا، وَجَعْلَ لَا يُخَالِطُ النَّاسَ، فَإِذَا هُوَ ذَاتُ يوم بامرأة عند قبر وهي تبكي. فقال: يَا أُمَّهْ! اتَّقِي اللَّهَ، وَاحْتَسِبِي، وَاصْبِرِي، أَمَّا تَعْلَمِينَ أَنَّ سَبِيلَ النَّاسِ إِلَى الْمَوْتِ؟ فَقَالَتْ: يا عزيز! أَتَنْهَانِي أَنْ أَبْكِيَ وَأَنْتَ قَدْ خَلَّفْتَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَحِقْتَ بِالْجِبَالِ وَالْوَحْشِ؟ ثُمَّ قَالَتْ: إِنِّي لَسْتُ بِامْرَأَةٍ وَلَكِنِّي الدُّنْيَا، وَإِنَّهُ سَيَنْبُعُ فِي مُصَلَّاكَ عَيْنٌ وَتَنْبُتُ شَجَرَةٌ، فَاشْرَبْ مِنْ مَاءِ الْعَيْنِ، وَكُلْ مِنْ ثَمَرِ الشَّجَرَةِ، فَإِنَّهُ سَيَأْتِيكَ مَلَكَانِ فَاتْرُكْهُمَا يَصْنَعَانِ مَا أَرَادَا فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ نَبَعَتِ الْعَيْنُ وَنَبَتَتِ الشَّجَرَةُ، فَشَرِبَ مِنْ مَاءِ الْعَيْنِ وَأَكَلَ مِنْ ثَمَرَةِ الشَّجَرَةِ، وَجَاءَ مَلَكَانِ وَمَعَهُمَا قَارُورَةٌ فِيهَا نُورٌ، فَأَوْجَرَاهُ مَا فِيهَا: فَأَلْهَمَهُ اللَّهُ التَّوْرَاةَ، فَجَاءَ فَأَمْلَاهُ عَلَى النَّاسِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالُوا عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فَذَكَرَ قِصَّةً وَفِيهَا: أن عزير سَأَلَ اللَّهَ بَعْدَ مَا أَنْسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ التَّوْرَاةَ وَنَسَخَهَا مِنْ صُدُورِهِمْ أَنْ يَرُدَّ الَّذِي نَسَخَ مِنْ صَدْرِهِ. فَبَيْنَمَا هُوَ يُصَلِّي نَزَلَ نُورٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ فَدَخَلَ جَوْفَهُ، فَعَادَ إِلَيْهِ الَّذِي كَانَ ذَهَبَ مِنْ جَوْفِهِ مِنَ التَّوْرَاةِ، فَأَذَّنَ فِي قَوْمِهِ فَقَالَ: يَا قَوْمُ! قَدْ آتَانِي اللَّهُ التَّوْرَاةَ وَرَدَّهَا إِلَيَّ. وأخرج أبو الشيخ عن كعب قال: دعا عُزَيْرٍ رَبَّهُ أَنْ يُلْقِيَ التَّوْرَاةَ كَمَا أَنْزَلَ عَلَى مُوسَى فِي قَلْبِهِ، فَأَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ، فَبَعْدَ ذَلِكَ قَالُوا: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: ثَلَاثٌ أَشُكُّ فِيهِنَّ: فَلَا أَدْرِي عُزَيْرٌ كان نبيا أو لَا؟ وَلَا أَدْرِي أَلُعِنَ تُبَّعٌ أَمْ لَا؟ قَالَ: وَنَسِيتُ الثَّالِثَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ في قوله: يُضاهِؤُنَ قَالَ: يُشْبِهُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: قاتَلَهُمُ اللَّهُ قَالَ: لَعَنَهُمُ اللَّهُ، وَكُلُّ شَيْءٍ فِي الْقُرْآنِ قَتْلٌ فَهُوَ: لَعْنٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ وَهُوَ يَقْرَأُ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٍ: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَالَ: أَمَّا إِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَعْبُدُونَهُمْ، وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا أَحَلُّوا لَهُمْ شَيْئًا اسْتَحَلُّوهُ، وَإِذَا حَرَّمُوا عَلَيْهِمْ شَيْئًا حَرَّمُوهُ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا أَحْمَدُ وَابْنُ جَرِيرٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالْفِرْيَابِيُّ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ أَبِي الْبَحْتَرِيِّ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ حُذَيْفَةَ فَقَالَ:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Sellâm b. Mişkem, Nu'mân b. Evfâ, Ebû Enes, Şâs b. Kays ve Mâlik b. Sayf gelerek: "Sen kıblemizi terk etmişken ve Üzeyir'in Allah'ın oğlu olduğunu kabul etmiyorken sana nasıl tâbi olalım?" dediler. Bunun üzerine Allah: { وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } “Yahudiler: «Üzeyir Allah'ın oğludur» dediler...” ayetini indirdi. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İsrâiloğullarının kadınları geceleyin toplanır, namaz kılar, bir köşeye çekilir ve Allah'ın İsrâiloğullarını ne ile üstün kıldığını ve onlara neler verdiğini anarlardı. Sonra Allah onların üzerine yaratıklarının en şerlisi olan Buhtunnasr'ı musallat etti; o da Tevrat'ı yaktı ve Beytü'l-Makdis'i tahrip etti. Üzeyir o günlerde bir çocuktu. Üzeyir: "Böyle bir şey oldu mu?" dedi ve dağlara ve yaban hayvanlarının arasına karışıp oralarda ibadet etmeye başladı ve insanlarla görüşmez oldu. Bir gün bir kabrin yanında ağlayan bir kadın gördü. Ona: "Ey anneciğim! Allah'tan kork, sevabını O'ndan bekle ve sabret; bilmez misin ki insanların yolu ölümedir?" dedi. Kadın: "Ey Üzeyir! Sen İsrâiloğullarını geride bırakıp dağlara ve yaban hayvanlarına karışmışken beni ağlamaktan men mi ediyorsun?" dedi. Sonra şöyle dedi: "Ben bir kadın değilim, ben dünyayım. Namaz kıldığın yerde bir pınar fışkıracak ve bir ağaç bitecek; pınarın suyundan iç ve ağacın meyvesinden ye. Sana iki melek gelecek, dilediklerini yapmalarına izin ver." Ertesi gün olunca pınar fışkırdı ve ağaç bitti. O da pınarın suyundan içti ve ağacın meyvesinden yedi. Yanlarında içinde nur bulunan bir şişeyle iki melek geldi ve içindekini ona içirdiler; Allah da ona Tevrat'ı ilham etti. Gelip onu insanlara yazdırdı. İşte o vakit: "Üzeyir Allah'ın oğludur" dediler; Allah bundan çok yücedir. İbn Ebî Hâtim'in yine ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiği bir kıssada şu da yer alır: Üzeyir, Allah İsrâiloğullarına Tevrat'ı unutturup göğüslerinden sildikten sonra O'ndan göğsünden silineni geri vermesini istedi. O namaz kılarken Allah azze ve celle'den bir nur indi ve içine girdi; böylece Tevrat'tan içinden gitmiş olan şeyler ona geri döndü. Kavmine seslenip: "Ey kavmim! Allah bana Tevrat'ı verdi ve onu bana geri döndürdü" dedi. Ebü'ş-Şeyh'in Kâ'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Üzeyir Rabbine, Tevrat'ı Mûsâ'ya indirdiği gibi kendi kalbine de ilka etmesi için dua etti; Allah da onu ona indirdi. Bundan sonra: "Üzeyir Allah'ın oğludur" dediler. İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Üç şey vardır ki onlar hakkında şüphedeyim: Üzeyir peygamber miydi değil miydi bilmiyorum; Tübba' lanetlendi mi lanetlenmedi mi bilmiyorum; üçüncüsünü ise unuttum." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre { يُضاهِؤُنَ } buyruğu hakkında o: "Benzerini söylüyorlar" demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o, { قاتَلَهُمُ اللَّهُ } buyruğu hakkında: "Allah onlara lanet etsin [demektir]; Kur'an'daki her katl ifadesi lanet manasındadır" demiştir. İbn Sa'd, Abd b. Humeyd, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakī'nin Adiy b. Hâtim'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım, Berâe Suresi'nden şu ayeti okuyordu: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler”. Bunun üzerine buyurdu ki: «Dikkat edin, onlar bunlara ibadet etmiyorlardı; fakat onlar kendilerine bir şeyi helal kıldıklarında onu helal sayıyorlar, onlara bir şeyi haram kıldıklarında da onu haram sayıyorlardı.» Bunu Ahmed ve İbn Cerîr de rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Firyâbî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve es-Sünen'de Beyhakī'nin Ebü'l-Bahterî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam Huzeyfe'ye sorup dedi ki:
أَرَأَيْتَ قَوْلَهُ: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ أَكَانُوا يَعْبُدُونَهُمْ؟ قَالَ: لَا، وَلَكِنَّهُمْ
Allah'ın: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” sözü hakkında ne dersin, onlar bunlara ibadet mi ediyorlardı? Dedi ki: "Hayır, lakin onlar
كَانُوا إِذَا أَحَلُّوا لَهُمْ شَيْئًا اسْتَحَلُّوهُ، وَإِذَا حَرَّمُوا عَلَيْهِمْ شَيْئًا حَرَّمُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: أَحْبَارُهُمْ: قُرَّاؤُهُمْ، وَرُهْبَانُهُمْ: عُلَمَاؤُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ:
kendilerine bir şeyi helal kıldıklarında onu helal sayıyorlar, onlara bir şeyi haram kıldıklarında da onu haram sayıyorlardı." İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o: "Ahbârları kurrâları (okumuşları), ruhbânları ise âlimleridir" demiştir. İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
الْأَحْبَارُ مِنَ الْيَهُودِ، وَالرُّهْبَانُ مِنَ النَّصَارَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ مِثْلَهُ. وأخرج أيضا عن الفضيل ابن عِيَاضٍ قَالَ: الْأَحْبَارُ: الْعُلَمَاءُ، وَالرُّهْبَانُ: الْعُبَّادُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ قَالَ: يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا الْإِسْلَامَ بِأَقْوَالِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قوله: يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ يَقُولُ: يُرِيدُونَ أَنْ يَهْلِكَ مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى يَعْنِي: بِالتَّوْحِيدِ والإسلام والقرآن.
"Ahbâr Yahudilerden, ruhbân ise Hristiyanlardandır." İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayeti de bunun gibidir. Fudayl b. İyâz'dan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Ahbâr âlimler, ruhbân ise âbidlerdir." Yine Süddî'den { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek istiyorlar” buyruğu hakkında: "Sözleriyle İslâm'ı söndürmek istiyorlar" dediği rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek istiyorlar” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Muhammed ve ashabının helak olmasını istiyorlar." Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: "Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır" demiştir. Ebü'ş-Şeyh'in Süddî'den rivayet ettiğine göre { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى } “O, Resûlü'nü hidayet ile gönderendir” ayeti: Tevhid, İslâm ve Kur'an ile demektir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[Tevbe Suresi (9): 34-35. Ayetler]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٤) يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٤) يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥) } “Ey iman edenler! Hahamların ve rahiplerin birçoğu insanların mallarını bâtıl yollarla yerler ve Allah'ın yolundan alıkoyarlar. Altın ve gümüşü biriktirip yığarak (kenz edip) onları Allah yolunda harcamayanları ise can yakıcı bir azapla müjdele! (34) O gün bunlar cehennem ateşinde kızdırılacak da bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacaktır: «İşte kendiniz için biriktirip sakladıklarınız bunlardır; haydi biriktirip sakladıklarınızı tadın!» (denilecektir). (35)”
لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ ذِكْرِ حَالِ أَتْبَاعِ الْأَحْبَارِ والرهبان والمتّخذين لَهُمْ أَرْبَابًا ذَكَرَ حَالَ الْمَتْبُوعِينَ فَقَالَ:
Allah Sübhânehu, haham ve rahiplerin takipçilerinin ve onları kendilerine rab edinenlerin durumunu zikretmeyi tamamlayınca, peşlerinden gidilenlerin durumunu zikrederek şöyle buyurdu:
إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ إِلَى آخِرِهِ، وَمَعْنَى أَكْلِهِمْ لِأَمْوَالِ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ: أَنَّهُمْ يَأْخُذُونَهَا بِالْوُجُوهِ الْبَاطِلَةِ كَالرِّشْوَةِ، وَأَثْبَتَ هَذَا لِلْكَثِيرِ مِنْهُمْ، لِأَنَّ فِيهِمْ مَنْ لَمْ يَتَلَبَّسْ بِذَلِكَ، بَلْ بَقِيَ عَلَى مَا يُوجِبُهُ دِينُهُ مِنْ غَيْرِ تَحْرِيفٍ، وَلَا تَبْدِيلٍ، وَلَا مَيْلٍ إِلَى حُطَامِ الدُّنْيَا، وَلَقَدِ اقْتَدَى بِهَؤُلَاءِ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ مَنْ لَا يَأْتِي عَلَيْهِ الْحَصْرُ فِي كُلِّ زمان، فالله المستعان. قوله: وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ: عَنِ الطَّرِيقِ إِلَيْهِ، وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ، أَوْ عَنْ مَا كَانَ حَقًّا فِي شَرِيعَتِهِمْ قَبْلَ نَسْخِهَا، بِسَبَبِ أَكْلِهِمْ لِأَمْوَالِ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ. قَوْلُهُ:
{ إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ } “Hahamların birçoğu...” ayetin sonuna kadar. Onların insanların mallarını bâtıl yolla yemelerinin anlamı: O malları rüşvet gibi bâtıl yollarla almalarıdır. Bu hüküm onların "birçoğu" için sabit kılınmıştır; çünkü onların içinde bu işe bulaşmayan, aksine tahrif etmeden, değiştirmeden ve dünya menfaatine meyletmeden dininin gerektirdiği şekilde kalanlar da vardı. Gerçekten de her dönemde bu haham ve rahiplere uyan sayısız İslâm âlimi olmuştur; yardımına sığınılacak ancak Allah'tır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah'ın yolundan alıkoyarlar” ifadesi; yani insanların mallarını bâtıl yolla yemeleri sebebiyle O'na giden yoldan ki o İslâm dinidir, yahut neshedilmeden önce kendi şeriatlarında hak olan şeyden alıkoyarlar demektir. Cenâb-ı Hakk'ın:
وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ قِيلَ: هُمُ الْمُتَقَدِّمُ ذِكْرُهُمْ مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ، وَإِنَّهُمْ كَانُوا يَصْنَعُونَ هَذَا الصُّنْعَ وَقِيلَ: هُمْ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَالْأَوْلَى: حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى عُمُومِ اللَّفْظِ، فَهُوَ أَوْسَعُ مِنْ ذَلِكَ، وَأَصْلُ الْكَنْزِ فِي اللُّغَةِ: الضَّمُّ وَالْجَمْعُ، وَلَا يَخْتَصُّ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: الْكَنْزُ كُلُّ شَيْءٍ مَجْمُوعٍ بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ فِي بَطْنِ الْأَرْضِ كَانَ أَوْ عَلَى ظَهْرِهَا انْتَهَى. وَمِنْهُ نَاقَةٌ كِنَازٌ: أَيْ مُكْتَنِزَةُ اللَّحْمِ، وَاكْتَنَزَ الشَّيْءُ: اجْتَمَعَ.
{ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü biriktirip yığanlar” sözü; bunların daha önce adı geçen haham ve rahipler olduğu ve onların bu fiili işledikleri söylenmiştir. Bunların, Müslümanlardan bu fiili işleyen kimseler olduğu da söylenmiştir. En uygun olanı ayeti lafzın umumuna hamletmektir, zira o bundan daha kapsamlıdır. Lügatte kenzin aslı: Bir araya getirmek ve toplamaktır; yalnızca altın ve gümüşe has değildir. İbn Cerîr şöyle demiştir: Kenz, yerin altında veya üstünde olsun, bir parçası diğerine eklenerek toplanmış her şeydir. [İbn Cerîr'in sözü] bitti. 'Nâkatün kinâz' yani eti dolgun, sıkı etli deve ifadesi ve 'ikteneze'ş-şey'' yani bir şey bir araya geldi ifadeleri de bundandır.
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَالِ الَّذِي أُدِّيَتْ زَكَاتُهُ هَلْ يُسَمَّى كَنْزًا أَمْ لَا؟ فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ كَنْزٌ، وَقَالَ آخَرُونَ:
İlim ehli, zekâtı verilmiş malın 'kenz' olarak adlandırılıp adlandırılamayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: "O bir kenzdir" derken, diğerleri:
لَيْسَ بِكَنْزٍ. وَمِنَ الْقَائِلِينَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَبُو ذَرٍّ. وَقَيَّدَهُ بِمَا فَضَلَ عَنِ الْحَاجَةِ. وَمِنَ الْقَائِلِينَ بِالْقَوْلِ الثَّانِي عُمَرُ ابن الْخَطَّابِ وَابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَجَابِرٌ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرُهُمْ، وَهُوَ الْحَقُّ لِمَا سَيَأْتِي مِنَ الْأَدِلَّةِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّ مَا أُدِّيَتْ زَكَاتُهُ فَلَيْسَ بِكَنْزٍ. قَوْلُهُ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ اخْتَلَفَ فِي وَجْهِ إفراد
"Kenz değildir" demişlerdir. Birinci görüşü savunanlardan biri Ebû Zerr'dir; o bunu ihtiyaç fazlası olan mallarla sınırlandırmıştır. İkinci görüşü savunanlar ise Ömer b. el-Hattâb, İbn Ömer, İbn Abbâs, Câbir, Ebû Hüreyre, Ömer b. Abdülazîz ve başkalarıdır. Doğru olan da budur; çünkü zekâtı verilen malın kenz olmadığını açıkça belirten deliller ileride gelecektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Onları Allah yolunda harcamayanlar” sözünde, kendisinden önce geçen iki şey (altın ve gümüş) bulunmasına rağmen
الضَّمِيرِ مَعَ كَوْنِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ شَيْئَيْنِ، هَمَّا الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ، فَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: إِنَّهُ قَصْدٌ إِلَى الْأَعَمِّ الْأَغْلَبِ وَهُوَ الْفِضَّةُ قَالَ: وَمِثْلُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الصَّلَاةِ لِأَنَّهَا أَعَمُّ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها أَعَادَ الضَّمِيرَ إِلَى التِّجَارَةِ، لِأَنَّهَا الْأَهَمُّ وَقِيلَ:
zamirin tekil gelmesinin sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Daha yaygın ve baskın olan kastedilmiştir ki o da gümüştür. Şöyle devam etti: Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } “Sabır ve namazla yardım dileyin; şüphesiz o çok ağırdır” ayetidir; buradaki kinaye daha kapsamlı olduğu için namaza döndürülmüştür. Yine O'nun: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar” ayetinde zamir daha mühim olduğu için ticarete döndürülmüştür. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ مَعْطُوفَةٌ عَلَيْهِ، وَالْعَرَبُ تُؤَنِّثُ الذَّهَبَ وَتُذَكِّرُهُ وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى الْكُنُوزِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ يَكْنِزُونَ وَقِيلَ: إِلَى الْأَمْوَالِ، وَقِيلَ: لِلزَّكَاةِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ اكْتَفَى بِضَمِيرِ أَحَدِهِمَا عَنْ ضَمِيرِ الْآخَرِ مَعَ فَهْمِ الْمَعْنَى، وَهُوَ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:
Zamir altına racidir, gümüş ise ona matuftur. Araplar altını hem müennes hem de müzekker kullanırlar. Şöyle de denilmiştir: Zamir, { يَكْنِزُونَ } “biriktirip yığarlar” sözünün delalet ettiği hazinelere (künûz) racidir. Mallara raci olduğu da söylenmiştir. Zekâta raci olduğu da söylenmiştir. Anlamın anlaşılmasıyla birlikte ikisinden birinin zamiriyle diğerinin zamirinden yetinildiği de söylenmiştir ki bu Arap kelamında çokça bulunur. Sîbeveyhi şu beyti inşâd etmiştir:
نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا ... عِنْدَكَ رَاضٍ وَالرَّأْيُ مُخْتَلِفُ
"Görüşler farklı olsa da biz yanımızdakinden memnunuz (râdın), sen de yanındakinden."
وَلَمْ يَقُلْ رَاضُونَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الْآخَرِ:
Burada "râdûne" dememiştir. Başka birinin şu sözü de bunun gibidir:
رَمَانِي بِأَمْرٍ كُنْتُ منه ووالدي ... بريئا ومن أجل الطّويّ رماني
"Beni öyle bir şeyle itham etti ki ben de babam da ondan uzaktık (berîen); kuyu meselesinden ötürü beni itham etti."
ولم يقل بريئين، ومثله قول حسان:
Burada "berîeyni" dememiştir. Hassân'ın şu sözü de bunun gibidir:
إنّ شرح الشّباب والشّعر الأس ... ود ما لم يعاص كان جنونا
"Gençliğin coşkusu ve siyah saç, karşı konulmadığı sürece delilik olurdu."
ولم يقل يعاصيا. وَقِيلَ: إِنَّ إِفْرَادَ الضَّمِيرِ مِنْ بَابِ الذَّهَابِ إِلَى الْمَعْنَى دُونَ اللَّفْظِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ جُمْلَةٌ وَافِيَةٌ، وَعِدَّةٌ كَثِيرَةٌ، وَدَنَانِيرُ وَدَرَاهِمُ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا وَإِنَّمَا خُصَّ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ بِالذِّكْرِ دُونَ سَائِرِ الأموال لكونهما أثمن الْأَشْيَاءِ، وَغَالِبَ مَا يُكْنَزُ، وَإِنْ كَانَ غَيْرُهُمَا لَهُ حُكْمُهُمَا فِي تَحْرِيمِ الْكَنْزِ. قَوْلُهُ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ هو خَبَرُ الْمَوْصُولِ، وَهُوَ مِنْ بَابِ التَّهَكُّمِ بِهِمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ:
Burada "yu'sayâ" dememiştir. Zamirin tekil getirilmesinin lafza değil manaya itibar etme kabilinden olduğu da söylenmiştir; zira altın ve gümüşün her biri bol miktarda bir yekûn, çokça sayı, dinarlar ve dirhemlerdir. Bu durum tıpkı: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle vuruşurlarsa...” buyruğu gibidir. Diğer mallar hariç özellikle altın ve gümüşün zikredilmesi, onların en değerli eşyalar olması ve kenz yasağında diğer mallar da onların hükmünde olsa bile çoğunlukla biriktirilen şey olmalarındandır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları can yakıcı bir azapla müjdele” sözü mevzulun haberidir ve şu sözde olduğu gibi onlarla alay etme (tehekküm) kabilindendir:
تَحِيَّةٌ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعٌ وَقِيلَ: إِنَّ الْبِشَارَةَ هِيَ الْخَبَرُ الَّذِي يَتَغَيَّرُ لَهُ لَوْنُ الْبَشَرَةِ لِتَأْثِيرِهِ فِي الْقَلْبِ، سَوَاءٌ كان من الفرح أو من الْغَمِّ.
"Aralarındaki selamlaşma acı verici bir vuruşmadır." Müjdenin (bişâret), kalpteki etkisinden dolayı ister sevinçten ister kederden olsun cilt rengini değiştiren bir haber olduğu da söylenmiştir.
وَمَعْنَى يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ أَنَّ النَّارَ تُوقَدُ عَلَيْهَا وَهِيَ ذَاتُ حِمًى وَحَرٍّ شَدِيدٍ، وَلَوْ قَالَ يَوْمَ تُحْمَى: أَيِ الْكُنُوزُ، لَمْ يُعْطِ هَذَا الْمَعْنَى، فَجَعَلَ الْإِحْمَاءَ لِلنَّارِ مُبَالَغَةً، ثُمَّ حَذَفَ النَّارَ وَأَسْنَدَ الْفِعْلَ إِلَى الْجَارِّ كَمَا تَقُولُ: رَفَعْتُ الْقِصَّةَ إِلَى الْأَمِيرِ، فَإِنْ لَمْ تَذْكُرِ الْقِصَّةَ قُلْتَ رُفِعَ إِلَى الْأَمِيرِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ تُحْمَى بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ فَيُكْوَى بِالتَّحْتِيَّةِ. وَخَصَّ الْجِبَاهَ وَالْجَنُوبَ وَالظُّهُورَ، لِكَوْنِ التَّأَلُّمِ بِكَيِّهَا أَشَدَّ، لِمَا فِي دَاخِلِهَا مِنَ الْأَعْضَاءِ الشَّرِيفَةِ، وَقِيلَ: لِيَكُونَ الْكَيُّ فِي الْجِهَاتِ الْأَرْبَعِ: مِنْ قُدَّامٍ، وَخَلْفٍ، وَعَنْ يَمِينٍ، وَعَنْ يَسَارٍ وَقِيلَ: لِأَنَّ الْجَمَالَ فِي الْوَجْهِ، وَالْقُوَّةَ فِي الظَّهْرِ وَالْجَنْبَيْنِ، وَالْإِنْسَانُ إِنَّمَا يَطْلُبُ الْمَالَ لِلْجَمَالِ وَالْقُوَّةِ وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ، مِمَّا لَا يَخْلُو عَنْ تَكَلُّفٍ. قَوْلُهُ: هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ أَيْ:
{ يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ } “O gün bunlar cehennem ateşinde kızdırılacaktır” ayetinin manası: Ateş onların üzerinde yakılır ve ateş son derece kızgın ve şiddetli sıcaklığa sahip olur demektir. Şayet "yevme tuhmâ" (yani o hazineler kızdırılır) deseydi bu manayı vermezdi; bu sebeple mübalağa için kızdırma eylemi ateşe isnat edilmiş, ardından ateş hazfedilip fiil car-mecrura isnat edilmiştir. Nitekim sen "Dilekçeyi emîre sundum" dersin; dilekçeyi anmazsan "Emîre sunuldu" dersin. İbn Âmir üstten iki noktalı 'te' ile "tuhmâ", Ebû Hayve ise alttan iki noktalı 'ye' ile "feyukvâ" şeklinde okumuştur. Alınların, yanların ve sırtların özellikle zikredilmesi, içlerinde bulunan şerefli organlar sebebiyle buraların dağlanmasıyla çekilecek acının daha şiddetli olmasındandır. Şöyle de denilmiştir: Dağlamanın dört yönden yani önden, arkadan, sağdan ve soldan olması içindir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü güzellik yüzdedir, kuvvet ise sırtta ve iki yandadır; insan da malı ancak güzellik ve kuvvet için ister. Zorlamadan uzak olmayan başka açıklamalar da yapılmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } “İşte kendiniz için biriktirip sakladıklarınız bunlardır” sözü;
يقال لهم مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ، أَيْ: كَنَزْتُمُوهُ لِتَنْتَفِعُوا بِهِ، فَهَذَا نَفْعُهُ عَلَى طَرِيقَةِ التَّهَكُّمِ، وَالتَّوْبِيخِ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ مَا مَصْدَرِيَّةٌ أَوْ مَوْصُولَةٌ أَيْ: ذُوقُوا وَبَالَهُ، وَسُوءَ عَاقِبَتِهِ، وَقُبْحَ مَغَبَّتِهِ، وشؤم فائدته.
Onlara: { مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ } “[İşte] kendiniz için biriktirdiğiniz şeyler” denilir. Yani: Kendisinden faydalanmak için onu biriktirmiştiniz; işte alay ve azarlama kabilinden onun faydası budur! { فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ } “Artık biriktirmekte olduğunuz şeyleri tadın!” [ifadesindeki] mâ (مَا) harfi, mastariyye veya mevsûledir. Yani: Onun vebalini, kötü akıbetini, çirkin neticesini ve getirisinin uğursuzluğunu tadın!
وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ يَعْنِي عُلَمَاءَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَالْبَاطِلُ: كُتُبٌ كَتَبُوهَا لَمْ يُنْزِلْهَا اللَّهُ فَأَكَلُوا بِهَا أَمْوَالَ النَّاسِ، وَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ قَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ لَا يُؤَدُّونَ الزَّكَاةَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَكُلُّ مَالٍ لَا تُؤَدَّى زَكَاتُهُ، كَانَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ، أَوْ فِي بَطْنِهَا فَهُوَ كَنْزٌ، وَكُلُّ مَالٍ أُدِّيَتْ زَكَاتُهُ فَلَيْسَ بِكَنْزٍ، كَانَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ، أَوْ فِي بَطْنِهَا. وَأَخْرَجَهُ عَنْهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ: وَأَخْرَجَ مَالِكٌ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ نَحْوَهُ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ وَالْخَطِيبُ عَنْ جَابِرٍ نَحْوَهُ مَرْفُوعًا أَيْضًا. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْهُ مَوْقُوفًا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَالْبُخَارِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عمر فِي الْآيَةِ قَالَ: إِنَّمَا كَانَ هَذَا قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الزَّكَاةُ، فَلَمَّا نَزَلَتِ الزَّكَاةُ جَعَلَهَا اللَّهُ طُهْرَةً لِلْأَمْوَالِ، ثُمَّ قَالَ: مَا أُبَالِي لو كان عند مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَبًا أَعْلَمُ عَدَدَهُ وَأُزَكِّيهِ، وَأَعْمَلُ فِيهِ بِطَاعَاتِ اللَّهِ، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: لَيْسَ بِكَنْزٍ مَا أُدِّيَ زَكَاتُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي مُسْنَدِهِ وَأَبُو دَاوُدَ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ كَبُرَ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَقَالُوا: مَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ مِنَّا لِوَلَدِهِ مالا يَبْقَى بَعْدَهُ، فَقَالَ عُمَرُ: أَنَا أُفَرِّجُ عَنْكُمْ، فَانْطَلَقَ عُمَرُ وَاتَّبَعَهُ ثَوْبَانُ فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّهُ قَدْ كَبُرَ عَلَى أَصْحَابِكَ هَذِهِ الْآيَةَ، فَقَالَ:
Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, { إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ } buyruğunda Yahudi ve Hristiyan âlimlerinin kastedildiğini söylemiştir. { لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “İnsanların mallarını bâtıl yollarla yerler” ifadesindeki bâtıl ise: Allah'ın indirmediği, kendi elleriyle yazdıkları ve bu sayede insanların mallarını yedikleri kitaplardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Elleriyle kitabı yazıp sonra «Bu Allah katındandır» diyenlerin vay haline!”. İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü biriktirip yığanlar” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bunlar, mallarının zekâtını vermeyen kimselerdir. İster yerin üstünde ister yerin altında olsun, zekâtı verilmeyen her mal kenzdir. İster yerin üstünde ister yerin altında olsun, zekâtı verilmiş her mal ise kenz değildir." Bunu ondan İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh başka bir tarikle de rivayet etmiştir. Mâlik, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Ömer'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye de ondan merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbn Adiy ve Hatîb, Câbir'den yine merfû olarak benzerini rivayet etmiş; İbn Ebî Şeybe ise Câbir'den mevkūf olarak rivayet etmiştir. Ahmed ez-Zühd'de, Buhârî, İbn Mâce, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakī'nin İbn Ömer'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bu durum ancak zekât ayeti inmeden önceydi. Zekât indiğinde Allah onu mallar için bir temizleyici kıldı." Sonra şöyle dedi: "Yanımda miktarını bildiğim, zekâtını verdiğim ve üzerinde Allah'a itaat yolunda harcama yaptığım Uhud dağı kadar altın bulunsa aldırmam." İbn Ebî Şeybe ve Ebü'ş-Şeyh'in Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre o: "Zekâtı verilen şey kenz değildir" demiştir. İbn Merdûye ve Beyhakī, Ümmü Seleme'den merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe Müsned'inde, Ebû Dâvûd, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakī'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü biriktirip yığanlar...” ayeti inince bu durum Müslümanlara çok ağır geldi ve: "Hiçbirimiz çocuğuna kendisinden sonraya kalacak bir mal bırakamayacak" dediler. Bunun üzerine Ömer: "Ben sizin bu sıkıntınızı gideririm" dedi. Ömer gitti, Sevbân da onu takip etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varıp: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bu ayet ashabına çok ağır geldi" dedi. Bunun üzerine Resûlullah:
إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَفْرِضِ الزَّكَاةَ إِلَّا لِيُطَيِّبَ بِهَا مَا بَقِيَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ، وَإِنَّمَا فَرَضَ الْمَوَارِيثَ مِنْ أَمْوَالٍ تَبْقَى بَعْدَكُمْ، فَكَبَّرَ عُمَرُ، ثُمَّ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: ألا أخبرك بِخَيْرِ مَا يَكْنِزُ الْمَرْءُ؟ الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ الَّتِي إِذَا نَظَرَ إِلَيْهَا سَرَّتْهُ، وَإِذَا أَمَرَهَا أَطَاعَتْهُ، وَإِذَا غَابَ عَنْهَا حَفِظْتُهُ. وَقَدْ أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ، والترمذي وحسّنه، وابن ماجة عن سالم ابن أَبِي الْجَعْدِ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ ثَوْبَانَ. وَحَكَى الْبُخَارِيُّ أَنَّ سَالِمًا لَمْ يَسْمَعْهُ مِنْ ثَوْبَانَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، وَقَالَ: هِيَ خَاصَّةٌ وَعَامَّةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: أَرْبَعَةُ آلَافٍ فَمَا دُوْنَهَا نَفَقَةٌ وَمَا فَوْقَهَا كَنْزٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: حِلْيَةُ السُّيُوفِ مِنَ الْكُنُوزِ، مَا أُحَدِّثُكُمْ إِلَّا مَا سَمِعْتُ.
«Allah zekâtı ancak mallarınızdan geriye kalanı temizleyip helal kılmak için farz kıldı; mirasları da ancak sizden sonraya kalacak mallardan farz kıldı» buyurdu. Bunun üzerine Ömer tekbir getirdi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Kişinin biriktirebileceği en hayırlı şeyi sana haber vereyim mi? Baktığında kendisini sevindiren, emrettiğinde itaat eden ve yanında olmadığında onu koruyan sâliha kadındır» buyurdu. Bunu Ahmed, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek) ve İbn Mâce, Sâlim b. Ebü'l-Ca'd'dan çeşitli yollarla Sevbân'dan rivayet etmişlerdir. Buhârî ise Sâlim'in bunu Sevbân'dan bizzat işitmediğini nakletmiştir. İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü biriktirip yığanlar” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o: "Onlar kitap ehlidir" demiş ve ayetin hem özel hem de genel olduğunu ifade etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Dört bin [dirhem] ve daha azı nafakadır, bundan fazlası ise kenzdir." İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kılıçların süsleri kenzlerdendir; ben size ancak işittiğimi anlatıyorum."
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنَّهُمَا قَالَا فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ إِنَّهَا نَسَخَتْهَا الْآيَةُ الأخرى خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ «مَا مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلَا فضّة لا يؤدّي زكاتها إلا جعلها يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَفَائِحُ، ثُمَّ أَحَمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ، ثُمَّ يُكْوَى بِهَا جَنْبَاهُ وَجَبْهَتُهُ وَظَهْرُهُ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ فَيَرَى سَبِيلَهُ، إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ، وَإِمَّا إِلَى النَّارِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبُخَارِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ وهب قال: مررت على أبي ذرّ بالرّبذة فقلت:
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Irâk b. Mâlik ve Ömer b. Abdilazîz'den rivayet ettiğine göre onlar, { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü biriktirip yığanlar...” ayeti hakkında: “Şüphesiz diğer { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka (zekât) al...” ayeti onu neshetmiştir (hükmünü yürürlükten kaldırmıştır)” demişlerdir. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Zekâtını ödemediği altın veya gümüş sahibi hiç kimse yoktur ki, kıyamet gününde bunlar [ateşten] levhalar haline getirilip cehennem ateşinde kızdırılmasın ve elli bin yıl süren bir günde, insanlar arasında hüküm verilip de [o kişi] yolunu —ya cennete ya da cehenneme giden yolunu— görünceye kadar iki yanı, alnı ve sırtı bunlarla dağlanmasın.» İbn Ebî Şeybe, Buhârî, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Zeyd b. Vehb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Rebeze'de Ebû Zer'e uğradım ve:
مَا أَنْزَلَكَ بِهَذِهِ الْأَرْضِ؟ فَقَالَ: كُنَّا بِالشَّامِ فَقَرَأْتُ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ الْآيَةَ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: مَا هَذِهِ فِينَا، مَا هَذِهِ إِلَّا فِي أَهْلِ الْكِتَابِ، قُلْتُ: إِنَّهَا لَفِينَا وَفِيهِمْ.
"Seni bu diyara indiren (getiren) nedir?" dedim. Dedi ki: "Şam'daydık; ben { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü biriktirip yığanlar...” ayetini okudum. Muâviye: «Bu ayet bizim hakkımızda değildir, sadece kitap ehli hakkındadır» dedi. Ben de: «Şüphesiz ki o hem bizim hem de onların hakkındadır» dedim."