Binûn

Tevbe Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]

[Tevbe Suresi (9), Âyetler: 36-37]

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦) إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧)

{ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦) إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧) } “Şüphesiz Allah katında ayların sayısı, gökleri ve yeri yarattığı gündeki Allah'ın Kitabı'nda on ikidir; bunlardan dördü haram [aylar]dır. İşte dosdoğru din budur. O halde bu [ay]larda kendinize zulmetmeyin ve müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın. Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir. (36) Nesî' (haram ayları ertelemek) ancak küfürde bir artıştır; inkâr edenler onunla saptırılır. Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına uydurmak için onu bir yıl helâl, bir yıl haram sayarlar da böylece Allah'ın haram kıldığını helâl kılarlar. Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi. Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. (37)”

قَوْلُهُ: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً هَذَا كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ يَتَضَمَّنُ ذِكْرَ نَوْعٍ آخَرَ مِنْ قَبَائِحِ الْكُفَّارِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمَّا حَكَمَ فِي كُلِّ وَقْتٍ بِحُكْمٍ خَاصٍّ غَيَّرُوا تِلْكَ الْأَوْقَاتَ بِالنَّسِيءِ وَالْكَبِيسَةِ، فَأَخْبَرَنَا اللَّهُ بِمَا هُوَ حُكْمُهُ فَقَالَ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ أَيْ: عَدَدِ شُهُورِ السَّنَةِ عِنْدَ اللَّهِ فِي حُكْمِهِ وَقَضَائِهِ وَحِكْمَتِهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا. قَوْلُهُ: فِي كِتابِ اللَّهِ أَيْ: فِيمَا أَثْبَتَهُ فِي كِتَابِهِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُتَعَلَّقَ فِي كِتَابِ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: عِدَّةَ الشُّهُورِ، لِلْفَصْلِ بِالْأَجْنَبِيِّ وَهُوَ الْخَبَرُ أَعْنِي اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فَقَوْلُهُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً } “Şüphesiz Allah katında ayların sayısı on ikidir” ifadesi, kâfirlerin çirkinliklerinden bir başka türü zikretmeyi içeren yeni bir başlangıç kelâmıdır. Şöyle ki; Allah Teâlâ her vakit için özel bir hüküm koymuşken, onlar nesî' ve kebise (artık yıl/ay ekleme) yoluyla bu vakitleri değiştirmişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ kendi hükmünün ne olduğunu bize bildirerek { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ } yani Allah'ın hükmünde, takdirinde ve hikmetinde bir yılın aylarının sayısı on ikidir, buyurmuştur. { فِي كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'nda” ifadesi; O'nun kitabında tespit edip yazdığı şekliyle demektir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: { فِي كِتابِ اللَّهِ } ifadesinin { عِدَّةَ الشُّهُورِ } ifadesine bağlanması (taalluk etmesi) caiz değildir; çünkü araya yabancı bir öge, yani haber olan { اثْنا عَشَرَ شَهْراً } girmiştir. Dolayısıyla O'nun:

فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: يَوْمَ خَلَقَ، بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: عِنْدَ اللَّهِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ يوم خلق السّموات وَالْأَرْضَ. وَفَائِدَةُ الْإِبْدَالَيْنِ: تَقْرِيرُ الْكَلَامِ فِي الْأَذْهَانِ لِأَنَّهُ يُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ ذَلِكَ الْعَدَدَ وَاجِبٌ عِنْدَ اللَّهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَثَابِتٌ فِي عِلْمِهِ فِي أَوَّلِ مَا خَلْقَ اللَّهُ الْعَالَمَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي كِتَابِ اللَّهِ:

{ فِي كِتَابِ اللَّهِ } ifadesi ile { يَوْمَ خَلَقَ } ifadesi, { عِنْدَ اللَّهِ } ifadesinden bedeldir. Cümlenin takdiri şöyledir: “Şüphesiz ayların sayısı, Allah katında, Allah'ın Kitabı'nda gökleri ve yeri yarattığı gün [on ikidir]”. Bu iki bedelin faydası, ifadenin zihinlerde pekiştirilmesidir; zira bundan, bu sayının Allah katında ve Allah'ın Kitabı'nda farz kılındığı, Allah'ın âlemi ilk yarattığı andaki ilminde de sabit olduğu anlaşılmaktadır. { فِي كِتَابِ اللَّهِ } ifadesinin,

صِفَةُ اثْنَا عَشَرَ: أَيِ: اثْنَا عَشَرَ مُثْبَتَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَهُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَضَعَ هَذِهِ الشُّهُورَ وَسَمَّاهَا بِأَسْمَائِهَا عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ الْمَعْرُوفِ يوم خلق السموات وَالْأَرْضَ، وَأَنَّ هَذَا هُوَ الَّذِي جَاءَتْ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ وَنَزَلَتْ بِهِ الْكُتُبُ، وَأَنَّهُ لَا اعْتِبَارَ بِمَا عِنْدَ الْعَجَمِ وَالرُّومِ وَالْقِبْطِ مِنَ الشُّهُورِ الَّتِي يَصْطَلِحُونَ عَلَيْهَا وَيَجْعَلُونَ بَعْضَهَا ثَلَاثِينَ يَوْمًا، وَبَعْضَهَا أَكْثَرَ، وَبَعْضَهَا أَقَلَّ. قَوْلُهُ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ هي: ذي الْقِعْدَةِ، وَذُو الْحِجَّةِ، وَالْمُحَرَّمُ، وَرَجَبٌ، ثَلَاثَةٌ سَرْدٌ، وَوَاحِدٌ فَرْدٌ، كَمَا وَرَدَ بَيَانُ ذَلِكَ فِي السُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ. قَوْلُهُ: ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ أَيْ: كَوْنُ هَذِهِ الشُّهُورِ كَذَلِكَ، وَمِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ، هُوَ الدِّينُ الْمُسْتَقِيمُ، وَالْحِسَابُ الصَّحِيحُ، وَالْعَدَدُ الْمُسْتَوْفَى. قَوْلُهُ: فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ أَيْ: فِي هَذِهِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، بِإِيقَاعِ الْقِتَالِ فِيهَا، وَالْهَتْكِ لِحُرْمَتِهَا وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ يَرْجِعُ إِلَى الشُّهُورِ كُلِّهَا الْحُرُمِ وَغَيْرِهَا، وَإِنَّ اللَّهَ نَهَى عَنِ الظُّلْمِ فِيهَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقَدْ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ تَحْرِيمَ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ ثَابِتٌ مُحْكَمٌ لَمْ يُنْسَخْ لهذه الآية، ولقوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَلِقَوْلِهِ: فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ الْآيَةَ.

{ اثْنَا عَشَرَ } kelimesinin sıfatı olması [da mümkündür]; yani Allah'ın Kitabı'nda -ki o Levh-i Mahfuz'dur- sabit kılınmış on iki [aydır]. Bu ayette; Allah Teâlâ'nın gökleri ve yeri yarattığı gün bu ayları koyduğuna ve bilinen bu sıraya göre isimlendirdiğine, peygamberlerin getirdiği ve indirilen kitapların ihtiva ettiği şeyin bu olduğuna, Acemlerin (Arap olmayanların), Rumların ve Kıptilerin kendi aralarında ıstılahlaştırdıkları, kimini otuz gün, kimini daha fazla ve kimini daha az yaptıkları aylara itibar edilmeyeceğine dair açıklama vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ } “Bunlardan dördü haram [aylar]dır” buyruğunda geçen haram aylar; arı duru sünnette beyan edildiği üzere üçü peş peşe (Zilkade, Zilhicce ve Muharrem) ve biri tek (Receb) olan aylardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din budur” buyruğu; bu ayların böyle olması ve dördünün haram ay kılınması dosdoğru din, sahih hesap ve eksiksiz sayıdır demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } “O halde o aylarda kendinize zulmetmeyin” buyruğu; bu haram aylarda savaş çıkarıp hürmetlerini çiğnemek suretiyle [kendinize zulmetmeyin] demektir. Zamirin, haram olan ve olmayan bütün aylara döndüğü ve Allah'ın onlarda zulmü yasakladığı da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. İlim ehlinden bir topluluk, bu ayet sebebiyle, ayrıca Cenâb-ı Hakk'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ } “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine ve haram aya saygısızlık etmeyin” buyruğu ve: { فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Haram aylar çıkınca artık o müşrikleri öldürün...” ayeti sebebiyle haram aylarda savaşmanın haram kılınışının sabit ve muhkem olup neshedilmediği görüşüne varmıştır.

وَقَدْ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ آخَرُونَ إِلَى أَنَّ تَحْرِيمَ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السيف. ويجاب عنه بأن الأمر

Diğer bir grup ise haram aylarda savaşmanın haram kılınışının Kılıç Ayeti ile mensuh olduğu (hükmünün kaldırıldığı) görüşüne gitmiştir. Buna şöyle cevap verilir: [Müşriklerin]

بِقَتْلِ الْمُشْرِكِينَ وَمُقَاتَلَتِهِمْ مُقَيَّدٌ بِانْسِلَاخِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ كَمَا فِي الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ، فَتَكُونُ سَائِرُ الْآيَاتِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلْأَمْرِ بِالْقِتَالِ مُقَيَّدَةً بِمَا وَرَدَ فِي تَحْرِيمِ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، كَمَا هِيَ مُقَيَّدَةٌ بِتَحْرِيمِ الْقِتَالِ فِي الْحَرَمِ لِلْأَدِلَّةِ الْوَارِدَةِ فِي تَحْرِيمِ الْقِتَالِ فِيهِ، وَأَمَّا مَا اسْتَدَلُّوا بِهِ مِنْ أَنَّهُ ﷺ حَاصَرَ أَهْلَ الطَّائِفِ فِي شَهْرٍ حَرَامٍ وَهُوَ ذُو الْقِعْدَةِ كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، فَقَدْ أُجِيبَ عَنْهُ أَنَّهُ لَمْ يَبْتَدِ مُحَاصَرَتَهُمْ فِي ذِي الْقِعْدَةِ بَلْ فِي شَوَّالٍ، وَالْمُحَرَّمُ إِنَّمَا هُوَ ابْتِدَاءُ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ لَا إِتْمَامُهُ، وَبِهَذَا يَحْصُلُ الْجَمْعُ. قَوْلُهُ: وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً أَيْ:

öldürülmesi ve onlarla savaşılması emri, zikredilen ayette olduğu gibi haram ayların çıkması şartına bağlanmıştır. Dolayısıyla savaş emrini ihtiva eden diğer bütün ayetler, Harem sınırları içinde savaşmanın haramlığına dair varit olan deliller sebebiyle Harem'de savaşmanın haram kılınmasıyla kayıtlı olduğu gibi, haram aylarda savaşmanın haram kılınışıyla da kayıtlıdır. Onların, Sahihayn ve diğer kaynaklarda sabit olduğu üzere Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tâif ehlini haram bir ay olan Zilkade'de kuşattığına dair getirdikleri delile gelince; buna, onun Tâif ehlini kuşatmaya Zilkade'de değil Şevval'de başladığı, haram olan hususun ise haram aylarda savaşı sürdürüp tamamlamak değil savaşı bizzat başlatmak olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Böylece aradaki ihtilaf uzlaştırılmış olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Ve müşriklerle topyekûn savaşın” ifadesi;

جَمِيعًا، وَهُوَ مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مِثْلُ هَذَا مِنَ الْمَصَادِرِ: كَعَامَّةٍ، وَخَاصَّةٍ، لَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً أَيْ: جَمِيعًا. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّهُ فُرْضٌ عَلَى الْأَعْيَانِ إِنْ لَمْ يَقُمْ بِهِ الْبَعْضُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ أَيْ: يَنْصُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ، وَمَنْ كَانَ اللَّهُ مَعَهُ فَهُوَ الْغَالِبُ، وَلَهُ الْعَاقِبَةُ وَالْغَلَبَةُ، قَوْلُهُ إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ قَرَأَ نَافِعٌ فِي رِوَايَةِ وَرْشٍ عَنْهُ النَّسِيُّ بِيَاءٍ مُشَدَّدَةٍ بِدُونِ هَمْزٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِيَاءٍ بَعْدَهَا هَمْزَةٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَمْ يَرْوِ أَحَدٌ عَنْ نَافِعٍ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ إِلَّا وَرْشٌ وَحْدَهُ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ نَسَأَهُ وَأَنْسَأَهُ: إِذَا أَخَّرَهُ، حَكَى ذَلِكَ الْكِسَائِيُّ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: النَّسِيءُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِنْ قَوْلِكَ نَسَأْتُ الشَّيْءَ فَهُوَ مَنْسُوءٌ: إِذَا أَخَّرْتَهُ، ثُمَّ تَحَوَّلَ مَنْسُوءٌ إِلَى نَسِيءٍ كَمَا تَحَوَّلَ مَقْتُولٌ إِلَى قَتِيلٍ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: فِي النَّسِيءِ بِالْهَمْزَةِ مَعْنَى: الزِّيَادَةِ، يُقَالُ: نَسَأَ يَنْسَأُ: إِذَا زَادَ، قَالَ: وَلَا يَكُونُ بِتَرْكِ الْهَمْزَةِ إِلَّا مِنَ النِّسْيَانِ كَمَا قَالَ تَعَالَى نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ، وَرَدَّ عَلَى نَافِعٍ قِرَاءَتَهُ. وَكَانَتِ الْعَرَبُ تُحَرِّمُ الْقِتَالَ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ الْمَذْكُورَةِ، فَإِذَا احْتَاجُوا إِلَى الْقِتَالِ فِيهَا قَاتَلُوا فِيهَا وَحَرَّمُوا غَيْرَهَا، فَإِذَا قَاتَلُوا فِي الْمُحَرَّمِ حَرَّمُوا بَدَلَهُ شَهْرَ صَفَرٍ، وَهَكَذَا فِي غَيْرِهِ، وَكَانَ الَّذِي يَحْمِلُهُمْ عَلَى هَذَا أَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ إِنَّمَا كَانُوا يَعِيشُونَ بِالْغَارَةِ عَلَى بَعْضِهِمُ الْبَعْضِ، وَنَهْبِ مَا يُمْكِنُهُمْ نَهْبُهُ مِنْ أَمْوَالِ مَنْ يُغِيرُونَ عَلَيْهِ، وَيَقَعُ بَيْنَهُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْقِتَالُ. وَكَانَتِ الْأَشْهُرُ الثَّلَاثَةُ الْمَسْرُودَةُ يَضُرُّ بِهِمْ تَوَالِيهَا وَتَشْتَدُّ حَاجَتُهُمْ وَتَعْظُمُ فَاقَتُهُمْ، فَيُحَلِّلُونَ بَعْضَهَا وَيُحَرِّمُونَ مَكَانَهُ بِقَدْرِهِ مِنْ غَيْرِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، فَهَذَا هُوَ مَعْنَى النَّسِيءِ الَّذِي كَانُوا يَفْعَلُونَهُ. وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ فِي أَوَّلِ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقِيلَ هُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِيَ كِنَانَةَ يُقَالُ لَهُ: حُذَيْفَةُ بْنُ عَتِيدٍ، وَيُلَقَّبُ: الْقَلَمَّسَ، وَإِلَيْهِ يُشِيرُ الْكُمَيْتُ بِقَوْلِهِ:

hepiniz birden demektir ve hal konumunda bir mastardır. Zeccâc şöyle demiştir: Âmme ve hâssa gibi bu tür mastarların tesniyesi (ikili) ve cemisi (çoğulu) yapılmaz. { كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً } “onların sizinle topyekûn savaştıkları gibi” yani hep birlikte. Bunda müşriklerle savaşmanın vacip olduğuna ve eğer bir kısmı bunu yerine getirmezse her bir mükellefe farz-ı ayn olduğuna delil vardır. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir” yani onlara yardım eder ve onları sebatkâr kılar; Allah kiminle beraberse o gâliptir, akıbet ve zafer onundur. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “Nesî' ancak küfürde bir artıştır” buyruğundaki { النَّسِيءُ } kelimesini Nâfi', Verş rivayetinde hemzesiz olarak şeddeli yâ ile { النَّسِيُّ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise yâ'dan sonra bir hemze ile okumuşlardır. Nehhâs şöyle demiştir: Nâfi'den bu kıraati sadece Verş rivayet etmiştir. Bu kelime, bir şeyi ertelediğinde kullanılan nesee (نَسَأَهُ) ve enseee (أَنْسَأَهُ) kökünden türemiştir; bunu Kisâî nakletmiştir. Cevherî şöyle demiştir: en-Nesî' (النَّسِيءُ), bir şeyi ertelediğinde söylediğin 'nesetü'ş-şey'e fe hüve mensû' (نَسَأْتُ الشَّيْءَ فَهُوَ مَنْسُوءٌ)' ifadesinden gelip mef'ûl anlamında faîl veznindedir; daha sonra mensû' kelimesi, maktûl kelimesinin katîle dönüşmesi gibi nesî'e dönüşmüştür. İbn Cerîr şöyle demiştir: Hemzeli nesî' kelimesinde 'artırma' anlamı vardır; artırdığı zaman 'nese'e yense'ü' (نَسَأَ يَنْسَأُ) denilir. O şöyle devam etmiştir: Hemzenin terk edilmesi ise sadece unutmak anlamındaki nisyân kökünden olur; nitekim Allah Teâlâ: 'Allah'ı unuttular, O da onları unuttu' buyurmuştur. Bu sebeple İbn Cerîr, Nâfi'in kıraatini reddetmiştir. Araplar zikredilen haram aylarda savaşmayı haram sayarlardı; fakat bu aylarda savaşa ihtiyaç duyduklarında savaşır, onların yerine başka bir ayı haram kılarlardı. Muharrem ayında savaştıklarında onun yerine Safer ayını haram yaparlardı; diğer aylarda da böyle yaparlardı. Onları buna sevk eden sebep şuydu: Onların birçoğu ancak birbirlerine baskın yapmakla ve baskın yaptıkları kimselerin mallarından yağmalayabildiklerini yağmalamakla geçinirlerdi ve bu sebeple aralarında savaş çıkardı. Peş peşe gelen üç haram ayın birbiri ardınca gelmesi onlara zarar verir, ihtiyaçları şiddetlenir ve yoksullukları büyürdü; bu yüzden bazısını helâl kılar, onun yerine haram olmayan aylardan denk bir süreyi haram kılarlardı. İşte onların yaptıkları 'nesî'in anlamı budur. Bunu ilk yapan kimse hakkında ihtilaf edilmiştir: Kinâne oğullarından Huzeyfe b. Atîd adında, lakabı Kalemmes olan bir adam olduğu söylenmiştir. Kümeyt şu beytiyle ona işaret etmektedir:

أَلَسْنَا النَّاسِئِينَ عَلَى مَعَدٍّ ... شُهُورَ الْحِلِّ نَجْعَلُهَا حَرَامًا

“Maad kabilesine helâl ayları haram kılan o nesî'ciler biz değil miyiz?”

وَفِيهِ يَقُولُ قَائِلُهُمْ:

Onlardan biri de onun hakkında şöyle demektedir:

وَمِنَّا نَاسِئُ الشَّهْرِ الْقَلَمَّسُ وَقِيلَ: هُوَ عَمْرُو بْنُ لُحَيٍّ، وَقِيلَ: هُوَ نُعَيْمُ بْنُ ثَعْلَبَةَ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ. وَسَمَّى اللَّهُ سُبْحَانَهُ النَّسِيءَ زِيَادَةً فِي الْكُفْرِ لِأَنَّهُ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ كُفْرِهِمْ، وَمَعْصِيَةٌ مِنْ مَعَاصِيهِمُ الْمُنْضَمَّةِ إِلَى كَفْرِهِمْ بِاللَّهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ. قَوْلُهُ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا قَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ يَضِلُّ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَعْلُومِ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ، وَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: أَنَّ الْكُفَّارَ يَضِلُّونَ بِمَا يَفْعَلُونَهُ مِنَ النَّسِيءِ، وَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: أَنَّ الَّذِي سَنَّ لَهُمْ ذَلِكَ يَجْعَلُهُمْ ضَالِّينَ بِهَذِهِ السُّنَّةِ السَّيِّئَةِ، وَقَدِ اخْتَارَ الْقِرَاءَةَ

“Ayı erteleyen Kalemmes de bizdendir.” Onun Amr b. Luhayy olduğu da söylenmiştir; Kinâne oğullarından Nuaym b. Sa'lebe olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ nesî' uygulamasını küfürde bir artış olarak isimlendirmiştir; çünkü bu onların küfür çeşitlerinden bir çeşit, Allah'a, kitaplarına, peygamberlerine ve ahiret gününe olan inkârlarına eklenen günahlarından bir günahtır. Cenâb-ı Hakk'ın: { يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfir olanlar onunla saptırılır” ifadesini Haremeyn kurrâsı (Mekke ve Medine ehli), Ebû Amr ve İbn Âmir malum fiil sîgasıyla { يَضِلُّ } şeklinde okumuşlardır. Kûfeliler ise meçhul fiil sîgasıyla [{ يُضَلُّ }] okumuşlardır. Birinci kıraatin anlamı: Kâfirler yaptıkları bu nesî' sebebiyle sapkınlığa düşerler demektir. İkinci kıraatin anlamı ise: Onlara bu âdeti koyan kişi, bu kötü âdetle onları saptırır demektir. Birinci kıraati

الْأُولَى أَبُو حَاتِمٍ، وَاخْتَارَ الْقِرَاءَةَ الثَّانِيَةِ أَبُو عُبَيْدٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو رَجَاءٍ وَيَعْقُوبُ: يُضِلُّ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الضَّادِ عَلَى أَنَّ فَاعِلَهُ الْمَوْصُولُ، وَمَفْعُولَهُ مَحْذُوفٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَاعِلُهُ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَمَفْعُولُهُ الْمَوْصُولَ. وَقُرِئَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالضَّادِ مِنْ ضَلَّ يَضَلُّ. وَقُرِئَ نَضِلُّ بِالنُّونِ. قَوْلُهُ يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى النَّسِيءِ، أَيْ: يُحِلُّونَ النَّسِيءَ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا، أَوْ إِلَى الشَّهْرِ الَّذِي يُؤَخِّرُونَهُ وَيُقَاتِلُونَ فِيهِ، أَيْ: يُحِلُّونَهُ عَامًا بِإِبْدَالِهِ بِشَهْرٍ آخر من شهور الحل، ويحرّمونه عَامًا، أَيْ: يُحَافِظُونَ عَلَيْهِ فَلَا يُحِلُّونَ فِيهِ القتال، بل يبقونه على حرمته. قوله: لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ أَيْ: لِكَيْ يُوَاطِئُوا، وَالْمُوَاطَأَةُ: الْمُوَافَقَةُ، يُقَالُ: تَوَاطَأَ الْقَوْمُ عَلَى كَذَا: أَيْ: تَوَافَقُوا عَلَيْهِ وَاجْتَمَعُوا. وَالْمَعْنَى: إِنَّهُمْ لَمْ يُحِلُّوا شَهْرًا إِلَّا حَرَّمُوا شَهْرًا لِتَبْقَى الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ أَرْبَعَةً. قَالَ قُطْرُبٌ: مَعْنَاهُ: عَمَدُوا إِلَى صَفَرٍ فَزَادُوهُ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ وَقَرَنُوهُ بِالْمُحَرَّمِ فِي التَّحْرِيمِ. وَكَذَا قَالَ الطَّبَرَيُّ. قَوْلُهُ: فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ أَيْ: مِنَ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ الَّتِي أَبْدَلُوهَا بِغَيْرِهَا زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ أَيْ: زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ الْأَعْمَالَ السَّيِّئَةَ الَّتِي يَعْمَلُونَهَا. وَمِنْ جُمْلَتِهَا النَّسِيءُ. وَقُرِئَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ أَيِ: الْمُصِرِّينَ عَلَى كُفْرِهِمُ، الْمُسْتَمِرِّينَ عَلَيْهِ، فَلَا يَهْدِيهِمْ هِدَايَةً تَوَصِّلُهُمْ إِلَى الْمَطْلُوبِ. وَأَمَّا الْهِدَايَةُ بِمَعْنَى الدَّلَالَةِ عَلَى الْحَقِّ وَالْإِرْشَادِ إِلَيْهِ فَقَدْ نَصَبَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِجَمِيعِ عِبَادِهِ.

Ebû Hâtim tercih etmiş; ikinci kıraati ise Ebû Ubeyd tercih etmiştir. Hasan, Ebû Recâ ve Ya'kûb; fâili ism-i mevsûl, mef'ûlü ise hazfedilmiş olarak yâ'nın dammesi ve dâd'ın kesresiyle { يُضِلُّ } şeklinde okumuşlardır; fâilinin Allah Teâlâ, mef'ûlünün ise ism-i mevsûl olması da caizdir. Dalle-yedıllü kökünden yâ ve dâd'ın fethasıyla [{ يَضَلُّ }] da okunmuştur. Nûn ile { نَضِلُّ } şeklinde de okunmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا } “Onu bir yıl helâl, bir yıl haram sayarlar” ifadesindeki zamir nesî'e racidir; yani nesî' uygulamasını bir yıl helâl, bir yıl haram sayarlar veya erteleyip içinde savaştıkları aya racidir; yani onu helâl aylardan başka bir ayla değiştirerek bir yıl helâl sayarlar, bir yıl da haram sayarlar; yani onu gözetip onda savaşı helâl kılmazlar, aksine haramlığı üzere bırakırlar. Cenâb-ı Hakk'ın: { لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına uydurmak için” ifadesi; uydursunlar, denk getirsinler diyedir. el-Muvâtaa (المُوَاطَأَةُ) uygunluk ve denk getirmektir; nitekim bir topluluk bir hususta anlaşıp birleştiğinde 'tevâtaa'l-kavmü alâ kezâ' (تَوَاطَأَ الْقَوْمُ عَلَى كَذَا) denilir. Anlam şudur: Haram ayların sayısı dört olarak kalsın diye helâl kıldıkları her aya karşılık mutlaka bir ayı haram kılmışlardır. Kutrub şöyle demiştir: Anlamı; Safer ayını kasdedip onu haram aylara eklediler ve haramlık konusunda onu Muharrem'e bitiştirdiler demektir. Taberî de böyle demiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ } “böylece Allah'ın haram kıldığını helâl kılarlar” ifadesi; yani başka ayla değiştirdikleri o haram ayları helâl kılarlar demektir. { زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ } “Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi” ifadesi; şeytanın, nesî' de dâhil olmak üzere yaptıkları kötü amelleri onlara süslediği anlamına gelir. Bu fiil etken (fâil) olarak da okunmuştur. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” yani küfürlerinde ısrar eden ve onda devam edenleri, onları matlûba ulaştıracak bir hidayete erdirmez. Hakkı göstermek ve ona irşad etmek anlamındaki hidayete gelince; Allah Teâlâ bunu bütün kulları için ortaya koymuştur.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَطَبَ فِي حجته قال: «إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خَلَقَ الله السّموات وَالْأَرْضَ، السَّنَةُ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا، مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حرم، ثلاثة مُتَوَالِيَاتٌ: ذُو الْقِعْدَةِ، وَذُو الْحِجَّةِ، وَالْمُحَرَّمُ، وَرَجَبُ مُضَرَ الَّذِي بَيْنَ جُمَادَى وَشَعْبَانَ» . وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا الْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ.

Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Ebû Bekre'den rivayet ettiği bir hadiste Nebiyy-i Ekrem sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'ndaki hutbesinde şöyle buyurmuştur: «Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki düzenine dönmüştür. Yıl on iki aydır; bunlardan dördü haramdır. Üçü peş peşe gelir: Zilkade, Zilhicce ve Muharrem; biri de Cemâziyelâhir ile Şaban arasındaki Mudar'ın [saygı duyduğu] Receb'dir.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye de İbn Ömer'den gelen bir hadisle benzerini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye de İbn Abbâs'tan gelen bir hadisle benzerini rivayet etmişlerdir. Bezzâr, İbn Cerîr ve İbn Merdûye de Ebû Hüreyre'den gelen bir hadisle yine benzerini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَهُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي حُرَّةَ الرَّقَاشِيِّ عَنْ عَمِّهِ مَرْفُوعًا مُطَوَّلًا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابن عباس مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ قال: الْمُحَرَّمُ، وَرَجَبٌ، وَذُو الْقِعْدَةِ، وَذُو الْحِجَّةِ.

Ahmed ve İbn Merdûye, Ebû Hurre er-Rakkâşî'den, o da amcasından merfû ve mufassal olarak bunu rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ } “Bunlardan dördü haram [aylar]dır” buyruğu hakkında: “Muharrem, Receb, Zilkade ve Zilhicce'dir” demiştir.

وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّينَ حُرُمًا لِئَلَّا يَكُونَ فِيهِنَّ حَرْبٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ ثُمَّ اخْتَصَّ مِنْ ذَلِكَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ فَجَعَلَهُنَّ حُرُمًا، وَعَظَّمَ حُرُمَاتِهِنَّ. وَجَعَلَ الدِّينَ فِيهِنَّ أَعْظَمَ، وَالْعَمَلَ الصَّالِحَ وَالْأَجْرَ أَعْظَمَ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ قال: كُلِّهِنَّ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً يَقُولُ جَمِيعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُقَاتِلٍ فِي قَوْلِهِ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً قَالَ: نَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كُلَّ آيَةٍ فِيهَا رُخْصَةٌ. وَأَخْرَجَ الطبراني وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: كَانَتِ الْعَرَبُ يُحِلُّونَ عَامًا شَهْرًا وَعَامًا شَهْرَيْنِ، ولا يصيبون الحجّ إلا في كلّ عشرين سَنَةً مَرَّةً، وَهِيَ النَّسِيءُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، فَلَمَّا كَانَ عَامُ حَجِّ أَبُو بَكْرٍ بِالنَّاسِ وَافَقَ ذَلِكَ الْعَامُ، فَسَمَّاهُ اللَّهُ الْحَجُّ الْأَكْبَرُ، ثُمَّ حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ، وَاسْتَقْبَلَ النَّاسُ الْأَهِلَّةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Onlara haram aylar denilmesinin sebebi, içlerinde savaş olmaması içindir.” İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah katında ayların sayısı, Allah'ın Kitabı'nda on ikidir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Sonra bunlardan dört ayı seçip onları haram kıldı, onların hürmetini yüceltti. Onlarda işlenen günahı daha büyük, salih ameli ve mükâfatı da daha büyük kıldı.” { فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } “O halde bu [ay]larda kendinize zulmetmeyin” ayeti hakkında ise: “Onların hepsinde [zulmetmeyin]” demiştir. { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Ve müşriklerle topyekûn savaşın” ayeti hakkında da: “Hep birlikte demektir” demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mukâtil'den rivayet ettiğine göre o, { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Ve müşriklerle topyekûn savaşın” buyruğu hakkında: “Bu ayet, içinde ruhsat bulunan her ayeti neshetmiştir” demiştir. Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Araplar bir yıl bir ayı, bir yıl da iki ayı helâl kılarlar ve ancak yirmi yılda bir defa hac mevsimine denk gelirlerdi. İşte bu, Allah'ın kitabında zikrettiği nesî'dir. Ebû Bekir'in insanlara haccettirdiği yıla gelindiğinde o yıl [hac mevsimi] vaktine denk geldi ve Allah bu sebeple o güne Hacc-ı Ekber adını verdi. Ertesi yıl ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem haccetti ve insanlar yeni ayları tam vaktinde karşıladılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

«إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خَلَقَ الله السموات وَالْأَرْضَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: وَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْعَقَبَةِ فَقَالَ: «إِنَّمَا النَّسِيءُ مِنَ الشَّيْطَانِ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا، فكانوا يحرّمون المحرّم عاما ويستحلّون صفر، ويحرّمون صفر عَامًا وَيَسْتَحِلُّونَ الْمُحَرَّمَ، وَهِيَ النَّسِيءُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ جَنَادَةُ بْنُ عَوْفٍ الْكِنَانِيُّ يُوَافِي الْمَوْسِمَ كُلَّ عَامٍ، وَكَانَ يُكْنَى أَبَا ثُمَامَةَ، فَيُنَادِي: أَلَا إِنَّ أبا ثمامة لا يحاب وَلَا يُعَابُ، أَلَّا وَإِنَّ صَفَرَ الْأَوَّلَ الْعَامَ حلال فيحلّه للناس، فيحرّم صفر عَامًا، وَيُحَرِّمُ الْمُحَرَّمَ عَامًا. فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: المحرّم كانوا يسمّونه صفر، وَصَفَرٌ يَقُولُونَ صَفَرَانِ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ، يُحِلُّ لَهُمْ مَرَّةً الْأَوَّلَ، وَمَرَّةً الْآخِرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عنه قال: كانت النساة حَيًّا مِنْ بَنِي مَالِكٍ مِنْ كِنَانَةَ مِنْ بَنِيَ فُقَيْمٍ، فَكَانَ آخِرُهُمْ رَجُلًا يُقَالُ لَهُ القلمّس، وهو الذي أنسأ المحرم.

«Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki düzenine dönmüştür.» İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Akabe'de durup şöyle buyurdu: «Nesî' ancak şeytandandır, inkâr edenlerin onunla saptırıldığı küfürde bir artıştır; onlar onu bir yıl helâl, bir yıl haram sayarlar. Nitekim bir yıl Muharrem'i haram kılıp Safer'i helâl sayarlar, bir yıl da Safer'i haram kılıp Muharrem'i helâl sayarlardı; işte nesî' budur.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Sümâme künyeli Cünâde b. Avf el-Kinânî her yıl hac mevsimine gelir ve şöyle seslenirdi: “Haberiniz olsun ki Ebû Sümâme reddolunmaz ve ayıplanmaz! Biliniz ki bu yıl birinci Safer helâldir.” Böylece onu insanlara helâl kılar; Safer'i bir yıl haram, Muharrem'i de bir yıl haram yapardı. İşte Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “Nesî' ancak küfürde bir artıştır...” ayeti budur. İbn Ebî Hâtim'in yine ondan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Muharrem'i Safer diye isimlendirirlerdi; Safer için ise birinci Safer ve ikinci Safer olmak üzere iki Safer var derlerdi. Onlara bir defasında birinciyi, diğer defasında ise ikinciyi helâl kılardı. İbn Merdûye'nin ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nesî' uygulayıcıları, Kinâne kabilesinin Mâlik kolundan Fukaym oğullarına mensup bir boydu. Onların sonuncusu, Muharrem ayını erteleyen Kalemmes lakaplı bir adamdı.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٣٨ الى ٤٢]

[Tevbe Suresi (9), Âyetler: 38-42]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨) إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠) انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١) لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوكَ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٤٢)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨) إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠) انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١) لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوكَ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٤٢) } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, «Allah yolunda sefere çıkın» denildiği zaman yere çakılıp kaldınız? Ahirete karşılık dünya hayatına mı razı oldunuz? Oysa dünya hayatının geçimliği, ahiretin yanında pek az bir şeyden ibarettir. (38) Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi elem verici bir azapla cezalandırır ve yerinize başka bir kavim getirir; O'na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (39) Eğer siz ona yardım etmezseniz, kâfirler onu çıkardıklarında iki kişiden biri iken Allah ona yardım etmişti. Hani ikisi mağaradaydılar; hani o arkadaşına «Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir» diyordu. Bunun üzerine Allah onun üzerine sekînetini (güven ve huzurunu) indirdi, onu görmediğiniz ordularla destekledi ve inkâr edenlerin sözünü alçalttı. Allah'ın sözü ise en yüce olandır. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (40) İster hafif ister ağır [şartlarda] sefere çıkın ve Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edin. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır. (41) Eğer yakın bir kazanç ve kolay bir yolculuk olsaydı mutlaka sana uyarlardı; fakat o meşakkatli mesafe onlara uzak geldi. «Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık» diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helâk ediyorlar. Allah bilir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar. (42)”

قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَمَّا شَرَحَ مَعَايِبَ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ عَادَ إِلَى تَرْغِيبِ الْمُؤْمِنِينَ فِي قِتَالِهِمْ، وَالِاسْتِفْهَامِ فِي مَا لَكُمْ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ، أَيْ: أَيُّ شيء يمنعكم عن ذَلِكَ، وَلَا خِلَافَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ عِتَابًا لِمَنْ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَكَانَتْ سَنَةَ تِسْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ بَعْدَ الْفَتْحِ بِعَامٍ، وَالنَّفْرُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” hitabı; kâfirlerin kusurlarını açıkladıktan sonra müminleri onlarla savaşmaya teşvik etmeye dönmüştür. { مَا لَكُمْ } “Size ne oldu ki...” ifadesindeki soru kınama ve azarlama içindir; yani: “Sizi bundan alıkoyan nedir?” Bu ayetin, hicretin dokuzuncu yılında, Fetihten bir yıl sonra vuku bulan Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalanları azarlamak üzere indiğinde hiçbir ihtilaf yoktur. en-Nefr (النَّفْرُ);

هُوَ الِانْتِقَالُ بِسُرْعَةٍ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ لِأَمْرٍ يَحْدُثُ. قَوْلُهُ: اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَصْلُهُ تَثَاقَلْتُمْ، أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الثَّاءِ لِقُرْبِهَا مِنْهَا، وَجِيءَ بِأَلِفِ الْوَصْلِ لِيُتَوَصَّلَ بِهَا إِلَى النطق بالساكن، ومثله: ادّاركوا، واطيرتم، واطيروا، وأنشد الكسائي:

ortaya çıkan bir durum sebebiyle bir yerden başka bir yere süratle intikal etmektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “yere çakılıp kaldınız” ifadesinin aslı 'tesâkaltüm' (تَثَاقَلْتُمْ) şeklindedir; mahreç yakınlığı sebebiyle tâ harfi sâ harfine idgam edilmiş ve sakin harfin telaffuz edilebilmesi için başına vasıl hemzesi getirilmiştir. ed-Dârakû (ادّاركوا), ittayyertüm (اطيرتم) ve ittayyarû (اطيروا) kelimeleri de böyledir. Kisâî şu beyti okumuştur:

تولي الضّجيع إذا ما استافها خصرا ... عَذْبُ الْمَذَاقِ إِذَا مَا اتَّابَعَ الْقُبَلَ

“Kokladığı vakit kucakladığı zevcesine yönelir o ince belli ki, öpüşler peş peşe geldiğinde tadı pek tatlıdır.”

وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ تَثَاقَلْتُمْ عَلَى الْأَصْلِ، وَمَعْنَاهُ تَبَاطَأْتُمْ، وَعُدِّيَ بإلى لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى الْمَيْلِ وَالْإِخْلَادِ

A'meş ise kelimenin aslı üzere { تَثَاقَلْتُمْ } şeklinde okumuştur; anlamı: ağırdan aldınız, gevşeklik gösterdiniz demektir. Meyletme ve yerleşip kalma anlamını içerdiği için { إِلَى } edatıyla müteaddi kılınmıştır.

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: مِلْتُمْ إِلَى الْإِقَامَةِ بِأَرْضِكُمْ، وَالْبَقَاءِ فِيهَا، وَقُرِئَ آثَاقَلْتُمْ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، وَمَعْنَاهُ التَّوْبِيخُ، وَالْعَامِلُ فِي الظَّرْفِ مَا فِي مَا لَكُمْ مِنْ مَعْنَى الْفِعْلِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا يَمْنَعُكُمْ؟ أو ما تصنعون إذا قيل لكم؟

Bunun anlamının; toprağınızda (yurdunuzda) ikamet etmeye ve orada kalmaya meylettiniz şeklinde olduğu da söylenmiştir. İstifham anlamıyla { آثَاقَلْتُمْ } şeklinde de okunmuştur ki bunun anlamı azarlamadır. Zarfta amel eden âmil, { مَا لَكُمْ } ifadesindeki fiil manasıdır; sanki şöyle denilmiştir: “Size ne engel oluyor?” veya “Size denildiği zaman ne yapıyorsunuz?”

وإِلَى الْأَرْضِ متعلق باثاقلتم وَكَمَا مَرَّ. قَوْلُهُ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا أَيْ: بِنَعِيمِهَا بَدَلًا مِنَ الْآخِرَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ أي: بدلا منكم، ومثله قول الشاعر:

{ إِلَى الْأَرْضِ } ifadesi, daha önce geçtiği üzere { اثاقلتم } fiiline müteallıktır (bağlıdır). Cenâb-ı Hakk'ın: { أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatına mı razı oldunuz?” buyruğu; ahiretin yerine onun nimetlerine mi [razı oldunuz] demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ } “Eğer dileseydik, içinizden yerinize geçecek melekler var ederdik” buyruğundaki mânâ da “sizin yerinize” demektir. Şairin şu sözü de bunun gibidir:

فليت لَنَا مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ شَرْبَةً ... مُبَرَّدَةً بَاتَتْ عَلَى طَهَيَانِ

“Keşke Zemzem suyunun yerine bize, Taheyân üzerinde geceleyip soğutulmuş bir yudum su olsaydı.”

أَيْ: بَدَلًا مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ، وَالطَّهَيَانُ: عُودٌ يُنْصَبُ فِي نَاحِيَةِ الدَّارِ لِلْهَوَاءِ يعلق عليه لِيَبْرُدَ، وَمَعْنَى فِي الْآخِرَةِ أَيْ: فِي جَنْبِ الْآخِرَةِ، وَفِي مُقَابِلِهَا إِلَّا قَلِيلٌ أَيْ: إِلَّا مَتَاعٌ حَقِيرٌ لَا يُعْبَأُ بِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْقَلِيلِ: الْعَدَمُ، إِذْ لَا نِسْبَةَ لِلْمُتَنَاهِي الزَّائِلِ إِلَى غَيْرِ الْمُتَنَاهِي الْبَاقِي، وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا التَّثَاقُلَ لَمْ يَصْدُرْ مِنَ الْكُلِّ، إِذْ مِنَ الْبَعِيدِ أَنْ يُطْبِقُوا جَمِيعًا عَلَى التَّبَاطُؤِ وَالتَّثَاقُلِ، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ بَابِ نِسْبَةِ مَا يَقَعُ مِنَ الْبَعْضِ إِلَى الْكُلِّ، وَهُوَ كَثِيرٌ شَائِعٌ. قَوْلُهُ إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ هَذَا تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ، وَوَعِيدٌ مُؤَكَّدٌ لِمَنْ تَرَكَ النَّفِيرَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً أَيْ: يُهْلِكْكُمْ بِعَذَابٍ شَدِيدٍ مُؤْلِمٍ قِيلَ: فِي الدُّنْيَا فَقَطْ، وَقِيلَ: هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ. قَوْلُهُ وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ أَيْ: يجعل لِرُسُلِهِ بَدَلًا مِنْكُمْ مِمَّنْ لَا يَتَبَاطَأُ عِنْدَ حَاجَتِهِمْ إِلَيْهِمْ.

Yani Zemzem suyunun yerine demektir. et-Taheyân: Soğuması için üzerine [kaplar] asılmak üzere evin bir köşesine rüzgâra karşı dikilen sırığa denir. { فِي الْآخِرَةِ } ifadesinin anlamı; ahiretin yanında, ahirete kıyasla demektir. { إِلَّا قَلِيلٌ } ifadesi ise; ehemmiyeti olmayan değersiz bir geçimlikten ibarettir demektir. Buradaki 'az' ile yokluğun kastedilmiş olması da caizdir; zira fani ve sonlu olanın, baki ve sonsuz olana hiçbir nispeti yoktur. Zahir olan şudur ki, bu ağırdan alma hali müminlerin tamamından sadır olmamıştır; zira hepsinin birden gevşeklik ve ağırdan alma üzerinde ittifak etmesi uzak bir ihtimaldir. Bu, bazısından sadır olan bir durumun bütüne nispet edilmesi kabilindendir ki bu, dilde çokça yaygındır. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ } “Eğer sefere çıkmazsanız, sizi cezalandırır” ifadesi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile sefere çıkmayı terk edenler için şiddetli bir tehdit ve kesin bir azap uyarısıdır. { يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “sizi elem verici bir azapla cezalandırır” yani şiddetli ve can yakıcı bir azapla sizi helâk eder demektir. Bunun sadece dünyada olduğu söylenmiştir; bundan daha genel olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “ve yerinize başka bir kavim getirir” ifadesi; Peygamberleri kendilerine ihtiyaç duyduğunda ağırdan almayan başka bir topluluğu sizin yerinize onun için bedel kılar demektir.

وَاخْتُلِفَ فِي هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ مَنْ هُمْ. فَقِيلَ: أَهْلُ الْيَمَنِ، وَقِيلَ: أَهْلُ فَارِسَ، وَلَا وَجْهَ لِلتَّعْيِينِ بِدُونِ دَلِيلٍ.

Bu kavmin kimler olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir: Yemen ehli olduğu söylenmiştir; Fars ehli olduğu söylenmiştir. Bir delil olmaksızın belirli bir kavmi tayin etmenin bir dayanağı yoktur.

قَوْلُهُ: وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً مَعْطُوفٌ عَلَى يَسْتَبْدِلْ، وَالضَّمِيرُ قِيلَ: لِلَّهِ، وَقِيلَ: لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً } “O'na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz” ifadesi { يَسْتَبْدِلْ } üzerine matuftur. Zamirin Allah Teâlâ'ya ait olduğu söylenmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu da söylenmiştir. Yani:

وَلَا تَضُرُّوا اللَّهَ بِتَرْكِ امْتِثَالِ أَمْرِهِ بالنفير شيئا، أو تَضُرُّوا رَسُولَ اللَّهِ بِتَرْكِ نَصْرِهِ، وَالنَّفِيرِ مَعَهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَمِنْ جُمْلَةِ مَقْدُورَاتِهِ تَعْذِيبُكُمْ، وَالِاسْتِبْدَالُ بِكُمْ. قَوْلُهُ: إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ أَيْ: إِنْ تَرَكْتُمْ نصره فالله سيتكفل بِهِ، فَقَدْ نَصَرَهُ فِي مَوَاطِنِ الْقِلَّةِ، وَأَظْهَرَهُ عَلَى عَدُوِّهِ بِالْغَلَبَةِ وَالْقَهْرِ أَوْ فَسَيَنْصُرُهُ مَنْ نَصَرَهُ حِينَ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ إِلَّا رَجُلٌ وَاحِدٌ وَقْتَ إِخْرَاجِ الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُ حَالَ كَوْنِهِ ثانِيَ اثْنَيْنِ أَيْ: أَحَدَ اثْنَيْنِ، وَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بكر الصديق ﵁. قرئ بِسُكُونِ الْيَاءِ. قَالَ ابْنُ جِنِّي:

sefer emrine uymayı terk etmekle Allah'a hiçbir zarar veremezsiniz veya yardımını terk etmekle ve onunla sefere çıkmamakla Resûlullah'a hiçbir zarar veremezsiniz. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” ve O'nun güç yetirdiği şeyler arasında size azap etmek ve yerinize başkalarını getirmek de vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, Allah ona yardım etmişti” ifadesi; eğer siz ona yardımı terk ederseniz Allah onun yardımını bizzat üstlenecektir; nitekim [sayıca] az olunan yerlerde ona yardım etmiş, galebe ve üstünlükle onu düşmanına galip kılmıştır. Yahut kâfirlerin onu çıkardığı vakitte yanında sadece tek bir adam varken { ثانِيَ اثْنَيْنِ } yani iki kişiden biri iken ona yardım eden Zât, bundan sonra da ona yardım edecektir demektir. O iki kişi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tır. Bu kelime yâ'nın sükûnuyla da okunmuştur. İbn Cinnî şöyle demiştir:

حَكَاهَا أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ، وَوَجْهُهَا أَنْ تُسَكَّنَ الْيَاءُ تشبيها لها بِالْأَلِفِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: فَهِيَ كَقِرَاءَةِ الْحَسَنِ:

Bunu Ebû Amr b. el-Alâ nakletmiştir. Bunun açıklaması, elif harfine benzetilerek yâ harfinin sakin kılınmasıdır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu okuyuş, Hasan'ın:

ما بقي من الربا. وكقول جرير:

[faizden] 'kalanı' (ما بقي من الربا) kıraati ve Cerîr'in şu beyti gibidir:

هو الخليفة فارضوا ما رضي لَكُمْ ... مَاضِي الْعَزِيمَةِ مَا فِي حُكْمِهِ جَنَفُ

“O halifedir, sizin için razı olduğuna siz de razı olun; azmi kesindir, hükmünde asla haksızlık yoktur.”

قَوْلُهُ: إِذْ هُما فِي الْغارِ بَدَلٌ مِنْ إِذْ أَخْرَجَهُ بَدَلُ بَعْضٍ، وَالْغَارُ: ثُقْبٌ فِي الْجَبَلِ الْمُسَمَّى ثَوْرًا، وَهُوَ الْمَشْهُورُ بِغَارِ ثَوْرٍ، وَهُوَ جَبَلٌ قَرِيبٌ مِنْ مَكَّةَ، وَقِصَّةُ خُرُوجِهِ ﷺ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ وَدُخُولِهِمَا الْغَارَ مَشْهُورَةٌ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ السِّيَرِ وَالْحَدِيثِ. قَوْلُهُ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ بَدَلٌ ثَانٍ، أَيْ: وَقْتَ قَوْلِهِ لِأَبِي بَكْرٍ: لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا أَيْ: دَعِ الْحُزْنَ فَإِنَّ اللَّهَ بِنَصْرِهِ وَعَوْنِهِ وَتَأْيِيدِهِ مَعَنَا، وَمَنْ كَانَ اللَّهُ مَعَهُ فَلَنْ يُغْلَبَ، وَمَنْ لَا يُغْلَبُ فَيَحِقُّ لَهُ أَنْ لَا يَحْزَنَ، قَوْلُهُ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ السَّكِينَةُ: تَسْكِينُ جَأْشِهِ وَتَأْمِينُهُ حَتَّى ذَهَبَ رَوْعُهُ وَحَصَلَ لَهُ الْأَمْنُ، عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ فِي عَلَيْهِ لأبي

Cenâb-ı Hakk'ın: { إِذْ هُما فِي الْغارِ } “Hani onlar mağaradaydılar” buyruğu, { إِذْ أَخْرَجَهُ } “hani onu [yurdundan] çıkardıklarında” ifadesinden bedel-i ba‘zdır (kapsadığı vaktin bir parçasını belirten bedel). el-Gâr (الْغَار); Sevr adı verilen dağdaki oyuktur ki bu, Sevr Mağarası olarak meşhurdur. Bu da Mekke'ye yakın bir dağdır. Kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir'in Mekke'den Medine'ye çıkış kıssası ile ikisinin mağaraya girişleri, siyer ve hadis kitaplarında zikredilmiş olup meşhurdur. { إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ } “Hani arkadaşına diyordu” buyruğu ise ikinci bir bedeldir; yani Ebû Bekir'e: { لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir” dediği vakit demektir. Yani: “Üzüntüyü bırak, çünkü Allah yardımı, inayeti ve desteğiyle bizimle beraberdir. Allah kiminle beraber olursa o asla mağlup olmaz; mağlup olmayacak kişinin de üzülmemesi gerekir.” { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } “Bunun üzerine Allah onun üzerine sekînetini (huzur ve sükûnetini) indirdi” buyruğuna gelince; sekînet, korkusu zail olup güvene kavuşuncaya kadar kalbini teskin etmek ve onu emniyette kılmaktır. [Bu mana], { عَلَيْهِ } “onun üzerine” ifadesindeki zamirin Ebû

بَكْرٍ وَقِيلَ: هُوَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالسَّكِينَةِ النَّازِلَةِ عَلَيْهِ: عِصْمَتَهُ عَنْ حُصُولِ سَبَبٍ مِنْ أَسْبَابِ الْخَوْفِ لَهُ، وَيُؤَيِّدُ كَوْنَ الضَّمِيرِ فِي عَلَيْهِ لِلنَّبِيِّ ﷺ الضَّمِيرُ فِي وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها فَإِنَّهُ لِلنَّبِيِّ ﷺ لِأَنَّهُ الْمُؤَيَّدُ بِهَذِهِ الْجُنُودِ الَّتِي هِيَ الْمَلَائِكَةُ كَمَا كَانَ فِي يَوْمِ بَدْرٍ وَقِيلَ: إِنَّهُ لَا مَحْذُورَ فِي رُجُوعِ الضَّمِيرِ مِنْ عَلَيْهِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ وَمِنْ وَأَيَّدَهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَإِنَّ ذَلِكَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى أَي: كَلِمَةَ الشِّرْكِ، وَهِيَ دَعْوَتُهُمْ إِلَيْهِ، وَنِدَاؤُهُمْ لِلْأَصْنَامِ وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَعْقُوبُ بِنَصْبِ كَلِمَةٍ حَمْلًا عَلَى جَعَلَ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِرَفْعِهَا عَلَى الِاسْتِئْنَافِ.

Bekir'e ait olduğu görüşüne göre böyledir. Zamirin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu da söylenmiştir; bu durumda onun üzerine inen sekînetten murad, onun için korku sebeplerinden herhangi birinin meydana gelmesinden korunması (ismet) olur. { عَلَيْهِ } kelimesindeki zamirin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait oluşunu, { وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها } “ve onu görmediğiniz ordularla destekledi” ifadesindeki zamir de teyit etmektedir; zira bu ordularla -ki onlar Bedir gününde olduğu gibi meleklerdir- desteklenen kişi bizzat Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. { عَلَيْهِ } ifadesindeki zamirin Ebû Bekir'e, { وَأَيَّدَهُ } ifadesindeki zamirin ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönmesinde hiçbir sakınca olmadığı da söylenmiştir; zira bu tür kullanımlar Kur'an'da ve Arap kelâmında pek çoktur. { وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى } “ve inkâr edenlerin sözünü alçalttı” yani şirk kelimesini alçalttı ki o da onların şirke davetleri ve putlara yakarışlarıdır. { وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا } “Allah'ın sözü ise en yüce olandır” cümlesini A'meş ve Ya'kûb, { جَعَلَ } fiiline bağlayarak { كَلِمَةَ } kelimesinin nasbı ile okumuşlardır. Diğer kurrâ ise istînâf (yeni bir başlangıç) olarak ref' ile okumuşlardır.

وَقَدْ ضَعَّفَ قِرَاءَةَ النَّصْبِ الْفَرَّاءُ وَأَبُو حَاتِمٍ، وَفِي ضَمِيرِ الْفَصْلِ، أَعْنِي: هِيَ تَأْكِيدٌ لِفَضْلِ كَلِمَتِهِ فِي الْعُلُوِّ وَأَنَّهَا الْمُخْتَصَّةُ بِهِ دُونَ غَيْرِهَا، وَكَلِمَةُ اللَّهِ: هِيَ كَلِمَةُ التَّوْحِيدِ، وَالدَّعْوَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ أَيْ: غَالِبٌ قَاهِرٌ لَا يَفْعَلُ إِلَّا مَا فِيهِ حِكْمَةٌ وَصَوَابٌ، ثُمَّ لَمَّا تَوَّعَدَ مَنْ لَمْ يَنْفِرْ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ، وَضَرَبَ لَهُ مِنَ الْأَمْثَالِ مَا ذَكَرَهُ عَقَّبَهُ بِالْأَمْرِ الْجَزْمِ فَقَالَ: انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا أَيْ: حَالَ كَوْنِكُمْ خِفَافًا وَثِقَالًا، قِيلَ: الْمُرَادُ مُنْفَرِدِينَ أَوْ مُجْتَمِعِينَ، وَقِيلَ: نَشَاطًا وَغَيْرَ نَشَاطٍ، وَقِيلَ: فُقَرَاءَ وَأَغْنِيَاءَ، وَقِيلَ:

Ferrâ ve Ebû Hâtim nasb kıraatini zayıf görmüşlerdir. Fasıl zamiri olan { هِيَ } kelimesinde, Allah'ın kelimesinin yücelikteki üstünlüğüne ve bu yüceliğin başkasına değil yalnızca O'nun kelimesine mahsus olduğuna dair bir tekit vardır. Allah'ın kelimesi; tevhid kelimesi ve İslâm'a davettir. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” yani mutlak gâliptir, kahredicidir; yalnızca hikmet ve doğru olanı yapar. Daha sonra Cenâb-ı Hak, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkmayanları tehdit edip zikredilen misalleri verdikten sonra kesin bir emir getirerek şöyle buyurmuştur: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } “İster hafif ister ağır [şartlarda] sefere çıkın” yani hafif ve ağır hallerinizde sefere çıkın. Bunun mânâsının; tek başınıza yahut topluca olduğu söylenmiştir; istekli veya isteksiz olduğu söylenmiştir; fakirler ve zenginler olarak olduğu söylenmiştir;

شَبَابًا وَشُيُوخًا، وَقِيلَ: رِجَالًا وَفِرْسَانًا، وَقِيلَ: مَنْ لَا عِيَالَ لَهُ وَمَنْ لَهُ عِيَالٌ وَقِيلَ: مَنْ يَسْبِقُ إِلَى الْحَرْبِ كَالطَّلَائِعِ، وَمَنْ يَتَأَخَّرُ كَالْجَيْشِ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْمَعَانِي، لِأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: انْفِرُوا خَفَّتْ عَلَيْكُمُ الْحَرَكَةُ أَوْ ثَقُلَتْ. قِيلَ: وَهَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى، وَقِيلَ: النَّاسِخُ لَهَا قَوْلُهُ فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ الْآيَةَ، وَقِيلَ: هِيَ مُحْكَمَةٌ وَلَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ، وَيَكُونُ إِخْرَاجُ الْأَعْمَى وَالْأَعْرَجِ بِقَوْلِهِ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَإِخْرَاجُ الضَّعِيفِ وَالْمَرِيضِ بِقَوْلِهِ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى مِنْ بَابِ التَّخْصِيصِ، لَا مِنْ بَابِ النَّسْخِ عَلَى فَرْضِ دُخُولِ هَؤُلَاءِ تَحْتَ قَوْلِهِ: خِفافاً وَثِقالًا وَالظَّاهِرُ عَدَمُ دُخُولِهِمْ تَحْتَ الْعُمُومِ.

gençler ve yaşlılar olarak olduğu söylenmiştir; yayalar ve süvariler olarak olduğu söylenmiştir; çoluk çocuğu olmayanlar ve çoluk çocuğu olanlar olarak olduğu söylenmiştir; öncü birlikler gibi savaşa önce koşanlar ve ana ordu gibi geriden gelenler olarak olduğu söylenmiştir ve bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. Ayeti bu anlamların hepsine hamletmeye hiçbir engel yoktur; çünkü ayetin manası: 'Hareket etmek size ister hafif ister ağır gelsin sefere çıkın' demektir. Bu ayetin, Cenâb-ı Hakk'ın: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى } “Zayıflara ve hastalara hiçbir sorumluluk yoktur...” buyruğu ile mensuh olduğu söylenmiştir. Onu neshedenin Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ } “Onların her fırkasından bir grup sefere çıksaydı ya!...” ayeti olduğu da söylenmiştir. Ayetin mensuh olmayıp muhkem olduğu da ifade edilmiştir. Bu durumda görme engellinin ve topalın Cenâb-ı Hakk'ın: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ } “Köre bir sorumluluk yoktur, topala da bir sorumluluk yoktur...” buyruğuyla [hükümden] çıkarılması, zayıfın ve hastanın da: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى } “Zayıflara ve hastalara hiçbir sorumluluk yoktur...” buyruğuyla çıkarılması -bu kimselerin { خِفافاً وَثِقالًا } “İster hafif ister ağır [şartlarda]” buyruğunun kapsamına girdiği varsayımı altında- nesih kabilinden değil tahsis kabilinden olur. Zahir olan ise onların bu umumun (genel kapsamın) altına girmemiş olmasıdır.

قَوْلُهُ: وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِيهِ الْأَمْرُ بِالْجِهَادِ بِالْأَنْفُسِ وَالْأَمْوَالِ وَإِيجَابُهُ عَلَى الْعِبَادِ، فَالْفُقَرَاءُ يُجَاهِدُونَ بِأَنْفُسِهِمْ، وَالْأَغْنِيَاءُ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ. وَالْجِهَادُ مِنْ آكَدِ الْفَرَائِضِ وَأَعْظَمِهَا، وَهُوَ فَرْضُ كِفَايَةٍ مَهْمَا كَانَ الْبَعْضُ يَقُومُ بِجِهَادِ الْعَدُوِّ وَبِدَفْعِهِ، فَإِنْ كَانَ لَا يَقُومُ بِالْعَدُوِّ إِلَّا جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ فِي قُطْرٍ مِنَ الْأَرْضِ أَوْ أَقْطَارٍ وَجَبَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ وُجُوبَ عَيْنٍ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكُمْ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَمْرِ بِالنَّفِيرِ وَالْأَمْرِ بِالْجِهَادِ خَيْرٌ لَكُمْ أَيْ: خَيْرٌ عَظِيمٌ فِي نَفْسِهِ، وَخَيْرٌ مِنَ السُّكُونِ وَالدَّعَةِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ، وَتَعْرِفُونَ الْأَشْيَاءَ الْفَاضِلَةَ وَتُمَيِّزُونَهَا عَنِ الْمَفْضُولَةِ. قَوْلُهُ: لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَوْ كَانَ الْمَدْعُوُّ إِلَيْهِ، فَحُذِفَ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ، وَالْعَرَضُ: مَا يَعْرِضُ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا. وَالْمَعْنَى: غَنِيمَةٌ قَرِيبَةٌ غَيْرُ بَعِيدَةٍ وَسَفَراً قاصِداً عَطْفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، أَيْ: سَفَرًا مُتَوَسِّطًا بَيْنَ الْقُرْبِ وَالْبُعْدِ، وَكُلُّ مُتَوَسِّطٍ بَيْنَ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ فَهُوَ قَاصِدٌ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ: إِنَّ الشُّقَّةَ السَّفَرُ إِلَى أَرْضٍ بَعِيدَةٍ، يُقَالُ مِنْهُ: شُقَّةٌ شَاقَّةٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الشُّقَّةُ بِالضَّمِّ مِنَ الثِّيَابِ، وَالشُّقَّةُ أَيْضًا: السفر البعيد، وربما قالوه بالكسر، والمراد بهذه غَزْوَةُ تَبُوكَ فَإِنَّهَا كَانَتْ سَفْرَةً بَعِيدَةً شَاقَّةً،

{ وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edin” buyruğunda, canlarla ve mallarla cihad etme emri ve bunun kullara farz kılınması söz konusudur. Fakirler canlarıyla, zenginler ise hem mallarıyla hem de canlarıyla cihad ederler. Cihad, farzların en pekiştirilmişlerinden ve en büyüklerindendir. Bir kısım Müslümanlar düşmanla cihad etme ve onu defetme görevini yerine getirdiği müddetçe farz-ı kifâyedir. Şayet düşmana karşı koymak yeryüzünün bir bölgesindeki veya bölgelerindeki Müslümanların tamamı olmaksızın mümkün değilse, bu durumda onların üzerine farz-ı ayn olur. { ذلِكُمْ } “Bu” ifadesiyle, daha önce geçen sefere çıkma ve cihad etme emrine işaret edilmektedir. { خَيْرٌ لَكُمْ } “Sizin için daha hayırlıdır” yani kendi zatında büyük bir hayırdır ve durağanlık ile rahata çekilmekten daha hayırlıdır; { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz”, bunu biliyorsanız, üstün olan şeyleri tanıyıp onları daha aşağı derecede olanlardan ayırt edebiliyorsanız [bunun böyle olduğunu anlarsınız]. { لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوكَ } “Eğer yakın bir menfaat ve orta mesafeli bir yolculuk olsaydı mutlaka sana uyarlardı” buyruğuna gelince; Zeccâc şöyle demiştir: [Cümlenin takdiri] «Eğer davet olunan şey... [olsaydı]» şeklindedir; önceki ifadenin delaleti sebebiyle [bu kısım] hazfedilmiştir. el-Arad (العَرَض); gelip geçici dünya menfaatleridir. Mana ise şudur: Yakın ve uzak olmayan bir ganimet [olsaydı]. { وَسَفَراً قاصِداً } “Ve orta mesafeli bir yolculuk” ifadesi kendinden öncekine matuftur; yani yakın ile uzak arasında orta halli bir yolculuk [olsaydı]. İfrat ve tefrit arasında orta olan her şeye “kâsıd” denir. { وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ } “Fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi”. Ebû Ubeyde ve diğerleri şöyle demiştir: eş-Şukka (الشُّقَّة), uzak bir diyara yapılan yolculuktur. Nitekim bundan dolayı “şukkatün şâkka” (meşakkatli uzak mesafe) denilir. el-Cevherî şöyle demiştir: “eş-Şukka damma ile (şukka), elbiselerden bir parçadır. Şukka aynı zamanda uzak yolculuktur; bazen kesre ile de (şikke) söylenmiştir.” Bununla kastedilen Tebük Gazvesi'dir; zira o, uzak ve meşakkatli bir seferdi.

وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَالشِّينِ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ أَيِ: الْمُتَخَلِّفُونَ عن غزوة تبوك حال كونهم قَائِلِينَ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ أَيْ: لَوْ قَدَرْنَا عَلَى الْخُرُوجِ وَوَجَدْنَا مَا نَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِيهِ مِمَّا لَا بُدَّ مِنْهُ لَخَرَجْنا مَعَكُمْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ سَادَّةٌ مَسَدَّ جَوَابِ الْقَسَمِ وَالشَّرْطِ. قَوْلُهُ:

Îsâ b. Ömer { بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ } ifadesini ayn ve şîn harflerinin kesresiyle [{ بَعِدَتْ عَلَيْهِمُ الشِّقَّةُ }] okumuştur. { وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ } “Ve Allah'a yemin edecekler” yani Tebük Gazvesi'nden geri kalanlar şu sözü söyleyerek [yemin edecekler]: { لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ } “«Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık»” yani çıkmaya gücümüz yetseydi ve sefer için muhtaç olduğumuz zorunlu şeyleri bulabilseydik mutlaka sizinle beraber çıkardık. Bu cümle, yeminin ve şartın cevabı yerine geçmektedir. Cenâb-ı Hakk'ın:

يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ هُوَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: سَيَحْلِفُونَ لِأَنَّ مَنْ حَلَفَ كَاذِبًا فَقَدْ أَهْلَكَ نَفْسَهُ، أَوْ يَكُونُ حَالًا: أَيْ مُهْلِكِينَ أَنْفُسَهُمْ، مُوقِعِينَ لَهَا مَوْقِعَ الْهَلَاكِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ فِي حَلِفِهِمُ الَّذِي سَيَحْلِفُونَ بِهِ لَكُمْ.

{ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini helâk ediyorlar” ifadesi, { سَيَحْلِفُونَ } ifadesinden bedeldir; zira yalan yere yemin eden kimse bizzat kendini helâk etmiş olur. Yahut hal konumundadır; yani: kendilerini helâk ediciler ve nefislerini helâk mevkiine düşürücüler olarak [yemin ederler]. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Allah bilir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar”; yani size karşı edecekleri o yeminlerinde [kesinlikle yalancıdırlar].

وَقَدْ أَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ في قوله يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا الْآيَةَ، قَالَ: هَذَا حِينَ أُمِرُوا بِغَزْوَةِ تَبُوكَ بَعْدَ الْفَتْحِ، وَحِينَ أَمَرَهُمْ بِالنَّفِيرِ فِي الصَّيْفِ، وَحِينَ خَرَفَتِ النَّخْلُ، وَطَابَتِ الثِّمَارُ، وَاشْتَهَوُا الظِّلَالَ، وَشَقَّ عَلَيْهِمُ الْمَخْرَجُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً قَالَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: اسْتَنْفَرَ حَيًّا مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ فَتَثَاقَلُوا عَنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ فَأَمْسَكَ عَنْهُمُ الْمَطَرُ، فَكَانَ ذَلِكَ عَذَابَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ: إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَقَدْ كَانَ تَخَلَّفَ عَنْهُ أُنَاسٌ فِي الْبَدْوِ يُفَقِّهُونَ قَوْمَهُمْ، فَقَالَ الْمُؤْمِنُونَ: قَدْ بَقِيَ نَاسٌ فِي الْبَوَادِي، وَقَالُوا هَلَكَ أَصْحَابُ الْبَوَادِي، فَنَزَلَتْ: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالنَّحَّاسُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ إِلَّا تَنْفِرُوا الْآيَةَ قَالَ:

Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, sefere çıkın denildiği zaman...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bu, Fetihten sonra Tebük Gazvesi ile emrolundukları, yaz mevsiminde sefere çıkmaları emredildiği, hurmaların devşirildiği, meyvelerin olgunlaştığı, gölgelerin arzulandığı ve yola çıkmanın kendilerine zor geldiği vakitte idi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } ‘İster hafif ister ağır [şartlarda] sefere çıkın’ ayetini indirdi.” Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Eğer sefere çıkmazsanız, sizi elem verici bir azapla cezalandırır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arap kabilelerinden bir kabileyi sefere çağırdı, onlar ise ağırdan aldılar. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi ve onlardan yağmuru kesti; işte onların azabı bu oldu.” İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “{ إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } ‘Eğer sefere çıkmazsanız, sizi elem verici bir azapla cezalandırır’ ayeti indiğinde, kavimlerine dini öğretmek üzere bedevilerin arasında kalıp savaşa katılmayan kimseler vardı. Müminler: ‘Çöllerde kalan bazı kimseler oldu’ dediler ve ‘Çölde kalanlar helâk oldu’ şeklinde konuştular. Bunun üzerine: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } ‘Müminlerin hepsinin birden sefere çıkmaları gerekmez’ ayeti indi.” Ebû Dâvûd, İbn Ebî Hâtim, Nehhâs ve es-Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِلَّا تَنْفِرُوا } ayeti hakkında şöyle demiştir:

نَسَخَتْهَا وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ قَالَ: ذَكَرَ مَا كَانَ مِنْ أَوَّلِ شَأْنِهِ حِينَ بُعِثَ، يَقُولُ: فَأَنَا فَاعِلٌ ذَلِكَ بِهِ، وَنَاصِرُهُ كَمَا نَصَرْتُهُ إِذْ ذَاكَ وَهُوَ ثَانِي اثْنَيْنِ. وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ وَعُرْوَةَ: أَنَّهُمْ رَكِبُوا فِي كُلِّ وَجْهٍ يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ يَطْلُبُونَ النَّبِيَّ ﷺ، وَبَعَثُوا إِلَى أَهْلِ الْمِيَاهِ يَأْمُرُونَهُمْ ويجعلون لهم الجعل الْعَظِيمَ، وَأَتَوْا عَلَى ثَوْرٍ: الْجَبَلِ الَّذِي فِيهِ الْغَارُ، وَالَّذِي فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ، حَتَّى طَلَعُوا فَوْقَهُ، وَسَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ أَصْوَاتَهُمْ، فَأَشْفَقَ أَبُو بَكْرٍ وَأَقْبَلَ عَلَيْهِ الْهَمُّ وَالْخَوْفُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا وَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَنَزَلَتْ عَلَيْهِ السَّكِينَةُ مِنَ اللَّهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ شَاهِينَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ حَبَشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَوْ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ رَفَعَ قَدَمَهُ لَأَبْصَرَنَا، فَقَالَ:

“Bu ayeti { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } ‘Müminlerin hepsinin birden sefere çıkmaları gerekmez’ ayeti neshetmiştir.” İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den { إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, Allah ona yardım etmişti” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Peygamber olarak gönderildiği ilk dönemdeki durumunu zikrederek şöyle buyurmaktadır: O gün iki kişiden biri iken ona yardım ettiğim gibi, yine bunu ona Ben yapacağım ve ona yardım edeceğim.” Ebû Nuaym ve Delâil'de Beyhakî'nin İbn Şihâb ve Urve'den rivayet ettiklerine göre: Müşrikler Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i aramak üzere her tarafa at sürdüler; su başlarındaki insanlara adam gönderip aramalaranı emrettiler ve onlara büyük ödüller vadettiler. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in içinde bulunduğu mağaranın yer aldığı Sevr Dağı'na kadar gelip üstüne çıktılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir onların seslerini işittiler. Ebû Bekir endişelendi, kendisini korku ve keder sardı. İşte o anda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: { لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } ‘Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir’ dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dua etti ve Allah katından onun üzerine sekînet indi. Nitekim: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ } ‘Bunun üzerine Allah onun üzerine sekînetini indirdi ve onu ordularla destekledi...’ ayeti [bunu anlatmaktadır]. İbn Şâhîn, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Habeşî b. Cünâde'den rivayet ettiğine göre Ebû Bekir şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Müşriklerden biri ayağını kaldırsa bizi mutlaka görür.” Bunun üzerine Hz. Peygamber şöyle buyurdu:

يَا أَبَا بَكْرٍ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي قَوْلِهِ: إِذْ هُما فِي الْغارِ قَالَ: هُوَ الْغَارُ الَّذِي فِي الْجَبَلِ الَّذِي يُسَمَّى ثَوْرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ فِي تَارِيخِهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ قَالَ:

«Ey Ebû Bekir, üzülme; şüphesiz Allah bizimle beraberdir.» Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Zührî'den { إِذْ هُما فِي الْغارِ } “Hani ikisi mağaradaydılar” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o: “Bu, Sevr adı verilen dağdaki mağaradır” demiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye, Delâil'de Beyhakî ve Târîh'inde İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } “Bunun üzerine Allah onun üzerine sekînetini indirdi” buyruğu hakkında şöyle demiştir:

عَلَى أَبِي بَكْرٍ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ تَزَلْ مَعَهُ السَّكِينَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: دَخَلَ النَّبِيُّ ﷺ وأبو

“Ebû Bekir'in üzerine [indirdi]; çünkü sekînet Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte daima mevcuttu.” İbn Merdûye'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû

بكر غار ثور، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِلنَّبِيِّ ﷺ: لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ يُبْصِرُ مَوْضِعَ قَدَمِهِ لَأَبْصَرَنِي وَإِيَّاكَ، فَقَالَ ﷺ:

Bekir Sevr Mağarası'na girdiler. Ebû Bekir Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Onlardan biri bastığı yeri görecek olsa beni ve seni mutlaka görür” dedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

«مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا يَا أَبَا بَكْرٍ؟! إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ سَكِينَتَهُ عَلَيْكَ وَأَيَّدَنِي بِجُنُودٍ لَمْ يَرَوْهَا» . وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ قَالَ: عَلَى أَبِي بَكْرٍ، فَأَمَّا النَّبِيُّ ﷺ فَقَدْ كَانَتْ عَلَيْهِ السَّكِينَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى قَالَ: هِيَ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي الضُّحَى قَالَ: أَوَّلُ مَا أُنْزِلَ مِنْ بَرَاءَةٌ انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا ثُمَّ نَزَلَ أَوَّلُهَا وَآخِرُهَا.

«Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında zannın nedir ey Ebû Bekir?! Şüphesiz Allah senin üzerine sekînetini indirdi, beni de onların görmediği ordularla destekledi.» Hatîb'in Târîh'inde Habîb b. Ebî Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o, { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } “Bunun üzerine Allah onun üzerine sekînetini indirdi” ayeti hakkında: “Ebû Bekir'in üzerine indirdi; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelince, sekînet zaten onun üzerindeydi” demiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan { وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى } “ve inkâr edenlerin sözünü alçalttı” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o: “O, Allah'a şirk koşmaktır; { وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا } ‘Allah'ın sözü ise en yüce olandır’ ise Lâ ilâhe illallâh kelimesidir” demiştir. Firyâbî ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebü'd-Duhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Berâe (Tevbe) Suresi'nden ilk indirilen ayet { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } ‘İster hafif ister ağır [şartlarda] sefere çıkın’ ayetidir; sonra surenin başı ve sonu inmiştir.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: خِفافاً وَثِقالًا قَالَ: نَشَاطًا وَغَيْرَ نَشَاطٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ الْحَكَمِ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَشَاغِيلَ وَغَيْرَ مَشَاغِيلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ الْحَسَنِ قَالَ: فِي الْعُسْرِ وَالْيُسْرِ.

İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir de Ebû Mâlik'ten benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan { خِفافاً وَثِقالًا } ifadesi hakkında rivayet ettiğine göre o: “İstekli ve isteksiz olarak” demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hakem'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: “Meşguliyeti olanlar ve meşguliyeti olmayanlar olarak” demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o: “Zorlukta ve kolaylıkta” demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: فِتْيَانًا وَكُهُولًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ:

İbnü'l-Münzir'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre o: “Gençler ve orta yaşlılar (kuhûl) olarak” demiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o:

شَبَابًا وشيوخا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: قَالُوا إِنَّ فِينَا الثَّقِيلَ وَذَا الْحَاجَةِ وَالضَّيْعَةِ وَالشُّغْلِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا وَأَبَى أَنْ يَعْذِرَهُمْ دُونَ أَنْ يَنْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا، وَعَلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السدي قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ زَعَمُوا أَنَّهُ الْمِقْدَادُ، وَكَانَ عَظِيمًا سَمِينًا، فَشَكَا إِلَيْهِ وَسَأَلَهُ أَنْ يَأْذَنَ لَهُ فَأَبَى، فَنَزَلَتْ: انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ اشْتَدَّ عَلَى النَّاسِ شَأْنُهَا فَنَسَخَهَا اللَّهُ، فَقَالَ: لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قِيلَ لَهُ: أَلَا تَغْزُو بَنِي الْأَصْفَرِ لَعَلَّكَ أَنْ تُصِيبَ ابْنَةَ عَظِيمِ الرُّومِ؟

“Gençler ve yaşlılar olarak” demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Sahabiler: “İçimizde ağır hareket eden, ihtiyacı, arazisi ve meşguliyeti olanlar var” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } ‘İster hafif ister ağır [şartlarda] sefere çıkın’ ayetini indirdi ve durumları ne olursa olsun hafif ve ağır hallerde sefere çıkmadıkça onları mazur saymayı kabul etmedi. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mikdâd olduğu söylenen iri cüsseli ve şişman bir adam gelip Hz. Peygamber'e durumunu arz etti ve kendisinden izin istedi; fakat Hz. Peygamber izin vermedi. Bunun üzerine: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } ‘İster hafif ister ağır [şartlarda] sefere çıkın’ ayeti indi. Bu ayet inince hükmü insanlara çok ağır geldi; bunun üzerine Allah onu neshederek: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى } ‘Zayıflara ve hastalara güçlük yoktur...’ ayetini indirdi. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Benî Asfar ile savaşmaz mısın, belki Bizans hükümdarının kızını ele geçirirsin?” denildi.

فَقَالَ رَجُلَانِ: قَدْ عَلِمْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَنَّ النِّسَاءَ فِتْنَةٌ فَلَا تَفْتِنَّا بِهِنَّ فَأْذَنْ لَنَا، فأذن لهما، فلما انطلقا قَالَ أَحَدُهُمَا: إِنْ هُوَ إِلَّا شَحْمَةٌ لِأَوَّلِ آكِلٍ، فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي ذَلِكَ، فلما كان ببعض الطريق نزل عليه وهو على بعض المياه لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوكَ وَنَزَلَ عَلَيْهِ:

Bunun üzerine iki adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Sen de bilirsin ki kadınlar bir fitnedir; bizi onlarla fitneye düşürme, bize izin ver” dediler. Hz. Peygamber de onlara izin verdi. Ayrılıp gittiklerinde onlardan biri: “O [Bizans ordusu], ilk yiyenin lokması olacak yağlı bir et parçasından başka bir şey değildir” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yola çıktı ve bu hususta kendisine henüz bir şey indirilmemişti. Yolun bir kısmına varıp bir su başında bulunduğu sırada kendisine: { لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوكَ } “Eğer yakın bir kazanç ve kolay bir yolculuk olsaydı mutlaka sana uyarlardı” ayeti indi. Yine kendisine:

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ وَنَزَلَ عَلَيْهِ: إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَنَزَلَ عَلَيْهِ: إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً قَالَ: غَنِيمَةً قَرِيبَةً، وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ قَالَ: الْمَسِيرُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قتادة قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ قَالَ: لَقَدْ كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ الْخُرُوجَ، وَلَكِنْ كَانَ تَبْطِئَةً مِنْ عند أنفسهم، وزهادة في الجهاد.

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin, onlara niçin izin verdin?”, { إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlar izin ister” ve { إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Şüphesiz onlar murdardır. Kazanmakta olduklarının cezası olarak varacakları yer cehennemdir” ayetleri indi. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً } ayeti hakkında: “Yakın bir ganimet” demiş; { وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ } hakkında ise: “Yolculuk mesafesi” demiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Allah bilir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Onlar sefere çıkmaya kesinlikle güç yetirebiliyorlardı; fakat bu, bizzat kendi nefislerinden kaynaklanan bir ağırdan alma ve cihada karşı bir isteksizlikti.”

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٤٣ الى ٤٩]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 43-49]

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ (٤٣) لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤) إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥) وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ (٤٦) لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلاَّ خَبالاً وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧)

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ (٤٣) لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤) إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥) وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ (٤٦) لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلاَّ خَبالاً وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧) } “Allah seni affetsin; doğru söyleyenler sana iyice belli olmadan ve yalancıları bilip tanımadan önce niçin onlara izin verdin? (43) Allah'a ve ahiret gününe iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah takva sahiplerini hakkıyla bilendir. (44) Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşüp de şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister. (45) Eğer [sefere] çıkmak isteselerdi elbette bunun için bir hazırlık yaparlardı. Fakat Allah onların harekete geçmelerini hoş görmedi de onları alıkoydu ve kendilerine: 'Oturanlarla [âcizlerle] beraber siz de oturun!' denildi. (46) Eğer aranızda [sefere] çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir katkıları olmazdı ve aranıza fitne sokmak için kesinlikle aranızda koşuştururlardı. İçinizde de onlara kulak verenler vardı. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. (47)”

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كارِهُونَ (٤٨) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٤٩)

{ لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كارِهُونَ (٤٨) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٤٩) } “Andolsun ki onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişler ve onlar istemedikleri halde hak gelip Allah'ın emri üstün kılınıncaya kadar senin için işleri altüst etmişlerdi. (48) Onlardan öylesi de vardır ki: 'Bana izin ver, beni fitneye düşürme' der. Bilesiniz ki onlar zaten fitnenin ta içine düşmüşlerdir. Şüphesiz cehennem, inkârcıları çepeçevre kuşatacaktır. (49)”

الِاسْتِفْهَامُ فِي: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ لِلْإِنْكَارِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى رَسُولِهِ ﷺ حَيْثُ وَقَعَ مِنْهُ الإذن لِمَنِ اسْتَأْذَنَهُ فِي الْقُعُودِ، قَبْلَ أَنْ يَتَبَيَّنَ مَنْ هُوَ صَادِقٌ مِنْهُمْ فِي عُذْرِهِ الَّذِي أَبْدَاهُ، وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ فِيهِ.

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin; niçin onlara izin verdin?” buyruğundaki soru, Allah Teâlâ tarafından Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik bir inkâr (uyarı/sitem) içindir. Çünkü kendisinden savaşa gitmeyip oturmak için izin isteyenlere, ileri sürdükleri mazerette kimin doğru sözlü, kimin yalancı olduğu henüz kendisi için netleşmeden izin vermiştir.

وَفِي ذِكْرِ الْعَفْوِ عَنْهُ ﷺ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْإِذْنَ الصَّادِرَ مِنْهُ كَانَ خِلَافَ الْأَوْلَى، وَفِي هَذَا عِتَابٌ لَطِيفٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا عِتَابٌ لَهُ ﷺ فِي إِذْنِهِ لِلْمُنَافِقِينَ بِالْخُرُوجِ مَعَهُ، لَا فِي إِذْنِهِ لَهُمْ بِالْقُعُودِ عَنِ الْخُرُوجِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَقَدْ رَخَّصَ لَهُ سُبْحَانَهُ فِي سُورَةِ النُّورِ بِقَوْلِهِ: فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ بِأَنَّ الْعِتَابَ هنا متوجّه إِلَى الْإِذْنِ قَبْلَ الِاسْتِثْبَاتِ حَتَّى يَتَبَيَّنَ الصَّادِقَ مِنَ الْكَاذِبِ، وَالْإِذْنَ هُنَالِكَ مُتَوَجِّهٌ إِلَى الْإِذْنِ بَعْدَ الِاسْتِثْبَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ هِيَ افْتِتَاحُ كَلَامٍ كَمَا تَقُولُ: أَصْلَحَكَ اللَّهُ، وَأَعَزَّكَ، وَرَحِمَكَ، كَيْفَ فَعَلْتَ كَذَا؟ وَكَذَا حَكَاهُ مَكِّيٌّ وَالنَّحَّاسُ وَالْمَهْدَوِيُّ، وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى عَفَا اللَّهُ عَنْكَ، وَعَلَى التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ لَا يَحْسُنُ. وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّ التَّفْسِيرَ الْأَوَّلَ هُوَ الْمُطَابِقُ لِمَا يَقْتَضِيهِ اللَّفْظُ عَلَى حَسَبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَلَا وَجْهَ لِإِخْرَاجِهِ عَنْ مَعْنَاهُ الْعَرَبِيِّ.

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in affedildiğinin zikredilmesinde, kendisinden sadır olan bu izin verme işinin evlâ olana (daha uygun olan tercihe) aykırı olduğuna delalet vardır ve bunda Allah Sübhânehû tarafından latif bir sitem bulunmaktadır. Bu sitemin, münafıkların sefere çıkmayıp oturmalarına izin vermesi hususunda değil de, kendisiyle birlikte sefere çıkmalarına izin vermesi hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapıldığı da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha tercihe şayandır. Nitekim Allah Sübhânehû Nûr Suresi'nde: { فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } “Bazı işleri için senden izin istediklerinde, onlardan dilediğine izin ver” buyurarak ona ruhsat tanımıştır. İki ayetin arasını şöyle telif etmek mümkündür: Buradaki sitem, doğru söyleyen ile yalancı olan açığa çıkıncaya kadar meseleyi iyice araştırmadan önce izin vermeye yöneliktir; oradaki izin ise durumu araştırıp kesinleştirdikten sonra izin vermeye racidir; en doğrusunu Allah bilir. { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetsin” sözünün, tıpkı [Arapça bir hitapta] “Allah seni ıslah etsin, seni aziz kılsın, sana merhamet etsin, bunu nasıl yaptın?” denilmesi gibi bir söze başlama ifadesi olduğu da söylenmiştir. Mekkî, Nehhâs ve Mehdevî de bunu böyle nakletmişlerdir. Bu yoruma göre { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } ifadesi üzerinde vakıf yapmak (durmak) güzel olur; birinci yoruma göre ise durmak uygun olmaz. Gizli kalmayacağı üzere, Arap dilinin lafızdan gerektirdiğine uygun olan yorum birinci tefsirdir ve lafzı Arapçadaki zahir manasından çıkarmak için hiçbir gerekçe yoktur.

وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الِاجْتِهَادِ مِنْهُ ﷺ، وَالْمَسْأَلَةُ مُدَوَّنَةٌ فِي الْأُصُولِ، وَفِيهَا أَيْضًا: دَلَالَةٌ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الِاحْتِرَازِ عَنِ الْعَجَلَةِ وَالِاغْتِرَارِ بِظَوَاهِرِ الْأُمُورِ، وحَتَّى فِي حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا للغاية، كأنه قيل: لم سَارَعْتَ إِلَى الْإِذْنِ لَهُمْ؟ وَهَلَّا تَأَنَّيْتَ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ صِدْقُ مَنْ هُوَ صَادِقٌ مِنْهُمْ فِي الْعُذْرِ الَّذِي أَبْدَاهُ، وَكَذِبُ مَنْ هُوَ كَاذِبٌ مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ؟ ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَادَةِ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَسْتَأْذِنُوا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْقُعُودِ عَنِ الْجِهَادِ، بَلْ كَانَ مِنْ عَادَتِهِمْ أَنَّهُ ﷺ إِذَا أَذِنَ لِوَاحِدٍ مِنْهُمْ بِالْقُعُودِ شَقَّ عَلَيْهِ ذَلِكَ.

Bu ayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ictihad etmesinin caiz olduğuna dair bir delil vardır; nitekim bu mesele fıkıh usulünde kaydedilmiştir. Ayette ayrıca acelecilikten ve işlerin zahirine aldanmaktan sakınmanın meşruiyetine de delalet vardır. { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا } “Doğru söyleyenler sana iyice belli oluncaya kadar” ifadesindeki { حَتَّى } gaye (amaç/son sınır) bildirir. Sanki şöyle denilmiştir: Niçin onlara izin vermekte acele ettin? İleri sürdüğü mazerette doğru söyleyenin doğruluğu ile onda yalancı olanın yalancılığı sana açıkça belli oluncaya kadar teenni ile davranıp bekleseydin ya! Sonra Allah Sübhânehû, cihaddan geri kalmak için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemenin müminlerin âdeti olmadığını; bilakis onların âdetinin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerinden birine geride kalması için izin verse bile bunun kendisine çok ağır gelmesi şeklinde olduğunu zikretmiştir.

فَقَالَ: لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا وَهَذَا عَلَى أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنْ لَا يُجَاهِدُوا، عَلَى حَذْفِ حَرْفِ النَّفْيِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَا يَسْتَأْذِنُكَ الْمُؤْمِنُونَ فِي التَّخَلُّفِ كَرَاهَةَ الْجِهَادِ وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى الِاسْتِئْذَانِ فِي الشَّيْءِ الْكَرَاهَةُ لَهُ، وَأَمَّا عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُ اللَّفْظِ فَالْمَعْنَى: لَا يَسْتَأْذِنُكَ الْمُؤْمِنُونَ فِي الْجِهَادِ بَلْ دَأْبُهُمْ أَنْ يُبَادِرُوا إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ تَوَقُّفٍ وَلَا ارْتِقَابٍ مِنْهُمْ لِوُقُوعِ الْإِذْنِ مِنْكَ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَسْتَأْذِنُوكَ فِي التَّخَلُّفِ.

Bunun üzerine şöyle buyurmuştur: { لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا } “Allah'a ve ahiret gününe iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler”. Bu, nefy edatının hazfedilmesiyle ayetin manasının “cihad etmemek için izin istemezler” şeklinde olduğu kabulüne göredir. Bir görüşe göre mana şudur: Müminler cihaddan hoşlanmadıkları için geri kalmak üzere senden izin istemezler. Bir görüşe göre de bir hususta izin istemenin manası o husustan hoşlanmamaktır. Lafzın zahirinin gerektirdiğine göre ise mana şöyledir: Müminler cihada gitmek için senden izin istemezler; bilakis onların âdeti, senden izin çıkmasını beklemeksizin ve tereddüt etmeksizin hemen ona koşmaktır; nerede kaldı ki geri kalmak için senden izin istesinler!

قَالَ الزَّجَّاجُ: أَنْ يُجَاهِدُوا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِإِضْمَارِ فِي: أَيْ فِي أَنْ يُجَاهِدُوا وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ وَهُمْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ لَمْ يَسْتَأْذِنُوا إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ فِي الْقُعُودِ عَنِ الْجِهَادِ، وَالتَّخَلُّفِ عَنْهُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ، وَذَكَرَ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ أَوَّلًا، ثُمَّ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ ثَانِيًا فِي الْمَوْضِعَيْنِ، لِأَنَّهُمَا الْبَاعِثَانِ عَلَى الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. قَوْلُهُ: وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ وَجَاءَ بِالْمَاضِي لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَحَقُّقِ الرَّيْبِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَهُوَ الشَّكُّ. قَوْلُهُ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ أي: في شكهم الذي

Zeccâc şöyle demiştir: { أَنْ يُجَاهِدُوا } ifadesi gizli bir { فِي } [harf-i cerri] ile nasb mahallindedir; yani cihada çıkma hususunda demektir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Allah takvâ sahiplerini hakkıyla bilendir” ifadesindeki [takvâ sahipleri], işte bu izin istemeyen kimselerdir. Cihada gitmeyip oturmak ve ondan geri kalmak hususunda senden { إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “ancak Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyenler izin ister” ki onlar da münafıklardır. Her iki yerde de önce Allah'a, ardından ahiret gününe imanın zikredilmesi, Allah yolunda cihada sevk eden iki temel saikin bunlar olmasındandır. Cenâb-ı Hakk'ın { وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri şüpheye düşmüştür” buyruğu, { الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } ifadesine matuftur. Kalplerindeki raybın gerçekleştiğine delalet etmesi için mazi fiil sîgasıyla gelmiştir; rayb ise şekk (şüphe) demektir. { فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ } “Artık onlar şüpheleri içinde bocalayıp dururlar” buyruğu ise, [kalplerine]

حَلَّ بِقُلُوبِهِمْ يَتَحَيَّرُونَ، وَالتَّرَدُّدُ: التَّحَيُّرُ. وَالْمَعْنَى: فَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُوكَ لَيْسُوا بِمُؤْمِنِينَ بَلْ مُرْتَابِينَ حَائِرِينَ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى طَرِيقِ الصَّوَابِ، وَلَا يَعْرِفُونَ الْحَقَّ. قَوْلُهُ وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً أَيْ: لَوْ كَانُوا صَادِقِينَ فِيمَا يَدَّعُونَهُ- وَيُخْبِرُونَكَ بِهِ- مِنْ أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ الْجِهَادَ مَعَكَ، وَلَكِنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُمْ مِنَ الْعُدَّةِ لِلْجِهَادِ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ، لَمَا تَرَكُوا إِعْدَادَ الْعُدَّةِ، وَتَحْصِيلَهَا قَبْلَ وَقْتِ الْجِهَادِ كَمَا يَسْتَعِدُّ لِذَلِكَ المؤمنون، فمعنى هذا الكلام: أنهم لم يريدوا الْخُرُوجَ أَصْلًا، وَلَا اسْتَعَدُّوا لِلْغَزْوِ. وَالْعُدَّةُ: مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْمُجَاهِدُ مِنَ الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ، وَالسِّلَاحِ. قَوْلُهُ: وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ أَيْ: وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ خُرُوجَهُمْ، فَتَثَبَّطُوا عَنِ الْخُرُوجِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: مَا خَرَجُوا وَلَكِنْ تَثَبَّطُوا، لِأَنَّ كَرَاهَةَ اللَّهِ انْبِعَاثَهُمْ تَسْتَلْزِمُ تَثَبُّطَهُمْ عَنِ الْخُرُوجِ، وَالِانْبِعَاثُ: الْخُرُوجُ، أَيْ: حَبَسَهُمُ اللَّهُ عَنِ الْخُرُوجِ مَعَكَ وَخَذَلَهُمْ، لِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ لَمْ يُؤْذَنْ لَنَا فِي الْجُلُوسِ أَفْسَدْنَا وَحَرَّضْنَا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً، وَلَكِنْ مَا أَرَادُوهُ لِكَرَاهَةِ اللَّهِ لَهُ قَوْلُهُ: وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ قِيلَ: الْقَائِلُ لَهُمْ هو الشيطان بما يلقيه إليه مِنَ الْوَسْوَسَةِ، وَقِيلَ:

yerleşen şekk içinde şaşkına dönerler demektir. Tereddüt (التَّرَدُّدُ), şaşkınlık ve kararsızlıktır. Mana şudur: Senden izin isteyen bu kimseler mümin değillerdir; bilakis şüphe içinde bocalayan, doğru yola ulaşamayan ve hakkı bilmeyen şaşkınlardır. { وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً } “Eğer [sefere] çıkmak isteselerdi elbette bunun için bir hazırlık yaparlardı” buyruğu şu manadadır: Eğer onlar seninle birlikte cihad etmek istediklerine, ancak cihad için gereken hazırlığa sahip olmadıklarına dair iddia ettikleri ve sana haber verdikleri şeyde doğru sözlü olsalardı, müminlerin hazırlandığı gibi cihad vaktinden önce hazırlık yapmayı ve onu temin etmeyi terk etmezlerdi. Dolayısıyla bu sözün manası şudur: Onlar esasen sefere çıkmayı hiç istemediler ve savaşa hazırlanmadılar. Udde (الْعُدَّةُ); azık, binek ve silah gibi mücahidin ihtiyaç duyduğu şeylerdir. { وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ } “Fakat Allah onların harekete geçmelerini hoş görmedi” yani Allah onların sefere çıkmalarını kerih gördü de onlar sefere çıkmaktan geri durdular. Bu durumda mana şöyle olur: Onlar sefere çıkmadılar, bilakis geri durdular; çünkü Allah'ın onların harekete geçmelerini kerih görmesi, onların sefere çıkmaktan geri durmalarını gerektirir. İnbias (الِانْبِعَاثُ), sefere çıkmaktır. Yani: Allah onları seninle sefere çıkmaktan alıkoydu ve onları yardımsız bıraktı; zira onlar: “Eğer oturup kalmamıza izin verilmezse ortalığı bozar ve müminlerin aleyhine kışkırtıcılık yaparız” demişlerdi. Bir görüşe göre mana şöyledir: Eğer sefere çıkmak isteselerdi bunun için hazırlık yaparlardı; fakat Allah bunu kerih gördüğü için onlar bunu istemediler. { وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ } “Ve kendilerine: 'Oturanlarla beraber siz de oturun!' denildi” buyruğunda, onlara bu sözü söyleyenin içine fısıldadığı vesveseler sebebiyle şeytan olduğu söylenmiştir. Yine denilmiştir ki:

قَالَهُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ، وَقِيلَ: قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غَضَبًا عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْخِذْلَانِ، أَيْ: أَوْقَعَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمُ الْقُعُودَ خِذْلَانًا لَهُمْ. وَمَعْنَى مَعَ الْقاعِدِينَ أَيْ: مَعَ أُولِي الضَّرَرِ مِنَ الْعُمْيَانِ وَالْمَرْضَى، وَالنِّسَاءِ، وَالصِّبْيَانِ، وَفِيهِ من الذمّ، وَالْإِزْرَاءِ عَلَيْهِمْ، وَالتَّنَقُّصِ بِهِمْ مَا لَا يَخْفَى. قوله: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا هَذِهِ تَسْلِيَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ عَنْ تَخَلُّفِ الْمُنَافِقِينَ، وَالْخَبَالُ: الْفَسَادُ وَالنَّمِيمَةُ، وَإِيقَاعُ الِاخْتِلَافِ، وَالْأَرَاجِيفِ. قِيلَ: هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ أَيْ مَا زَادُوكُمْ قُوَّةً، وَلَكِنْ طَلَبُوا الْخَبَالَ وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَا يَزِيدُونَكُمْ فِيمَا تَرَدَّدُونَ فِيهِ مِنَ الرَّأْيِ إِلَّا خَبَالًا، فَيَكُونُ مُتَّصِلًا وَقِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ أَعَمِّ الْعَامِّ، أَيْ: مَا زَادُوكُمْ شَيْئًا إِلَّا خَبَالًا، فَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ قِسْمِ الْمُتَّصِلِ، لِأَنَّ الْخَبَالَ مِنْ جُمْلَةِ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ الشَّيْءُ. قَوْلُهُ: وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ الْإِيضَاعُ: سُرْعَةُ السَّيْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ وَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ:

Bunu birbirlerine söylemişlerdir. Bir görüşe göre bunu onlara duyduğu öfkeden dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem söylemiştir. Bir görüşe göre de bu, yardımsız bırakılmanın (hızlân) bir ifadesidir; yani Allah onları yardımsız bırakmak gayesiyle kalplerine geride kalıp oturma düşüncesini yerleştirmiştir. { مَعَ الْقاعِدِينَ } “Oturanlarla beraber” ifadesinin manası; âmâlar, hastalar, kadınlar ve çocuklar gibi mazeret sahipleriyle beraber demektir. Bunda ise onlar için gizli olmayan bir kınama, hor görme ve değersizleştirme vardır. { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا } “Eğer aranızda [sefere] çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir katkıları olmazdı” buyruğu, münafıkların geride kalmasından ötürü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler için bir tesellidir. Habâl (الْخَبَالُ); fesat, dedikodu, ayrılık çıkarma ve asılsız haber yaymaktır. Buradaki istisnanın münkâtı olduğu söylenmiştir; yani size bir güç katmazlardı, bilakis fesat peşinde olurlardı. Bir görüşe göre mana: Görüş beyanında bocaladığınız hususlarda size fesattan başka bir şey artırmazlardı; bu takdirde istisna muttasıl olur. Bir görüşe göre de bu en umumi genelden yapılan bir istisnadır; yani “size fesat dışında hiçbir şey artırmazlardı” demektir; bu durumda fesat da “şey” kapsamına giren hususlardan olduğu için istisna muttasıl kısmından olur. { وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } “Ve aranıza fitne sokmak için kesinlikle aranızda koşuştururlardı” buyruğundaki îdâ' (الْإِيضَاعُ); hızlı yürümek demektir. Varaka b. Nevfel'in şu sözü de bu köktendir:

يَا لَيْتَنِي فِيهَا جَذَعْ ... أَخُبُّ فِيهَا وَأَضَعْ

“Keşke orada genç bir delikanlı olsaydım... Orada koşup çabalasaydım.”

يُقَالُ أَوْضَعَ الْبَعِيرُ: إِذَا أَسْرَعَ السَّيْرَ، وَقِيلَ الْإِيضَاعُ: سَيْرُ الْخَبَبِ، وَالْخَلَلُ: الْفُرْجَةُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ، وَالْجَمْعُ الْخِلَالُ أَيِ: الْفُرَجُ الَّتِي تَكُونُ بَيْنَ الصُّفُوفِ. وَالْمَعْنَى: لَسَعَوْا بَيْنَكُمْ بِالْإِفْسَادِ بِمَا يَخْتَلِقُونَهُ مِنَ الْأَكَاذِيبِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الْإِرْجَافِ، وَالنَّمَائِمِ الْمُوجِبَةِ لِفَسَادِ ذَاتِ الْبَيْنِ. قَوْلُهُ: يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ يُقَالُ بَغَيْتُهُ كَذَا: طَلَبْتُهُ لَهُ، وَأَبْغَيْتُهُ كَذَا: أَعَنْتُهُ عَلَى طَلَبِهِ. وَالْمَعْنَى: يَطْلُبُونَ لَكُمُ الْفِتْنَةَ فِي ذَاتِ بَيْنِكُمْ بِمَا يَصْنَعُونَهُ مِنَ التَّحْرِيشِ وَالْإِفْسَادِ وَقِيلَ: الْفِتْنَةُ هُنَا: الشِّرْكُ. وَجُمْلَةُ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّ فِيكُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ مَا يَقُولُونَهُ مِنَ الْكَذِبِ فَيَنْقُلُهُ إِلَيْكُمْ، فَيَتَأَثَّرُ مِنْ ذَلِكَ الِاخْتِلَافُ بَيْنَكُمْ، وَالْفَسَادُ لِإِخْوَانِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ وَبِمَا يَحْدُثُ مِنْهُمْ لَوْ خَرَجُوا مَعَكُمْ، فَلِذَلِكَ اقْتَضَتْ حِكْمَتُهُ الْبَالِغَةُ أَنْ لَا يَخْرُجُوا مَعَكُمْ، وَكَرِهَ انْبِعَاثَهُمْ مَعَكُمْ وَلَا يُنَافِي حَالُهُمْ هَذَا لَوْ خَرَجُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ما تَقَدَّمَ مِنْ عِتَابِهِ عَلَى الْإِذْنِ لَهُمْ فِي التَّخَلُّفِ، لِأَنَّهُ سَارَعَ إِلَى الْإِذْنِ لَهُمْ، وَلَمْ يَكُنْ قَدْ عَلِمَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ لَوْ خَرَجُوا أنهم

Deve hızlı yürüdüğü zaman “evda‘al-baîr” (أَوْضَعَ الْبَعِيرُ) denilir. Îdâ'ın, deveye tırıs gitmesi için hız vermek olduğu da söylenmiştir. Halel (الْخَلَلُ), iki şey arasındaki açıklıktır; çoğulu hilâl (الْخِلَالُ) gelir, yani saflar arasındaki açıklıklar demektir. Mana şudur: Yalan yanlış uyduracakları kışkırtıcı haberler ve aranızı bozmayı gerektirecek dedikodularla aranızda fesat çıkarmaya koşarlardı. { يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } “Aranıza fitne sokmak için” ifadesine gelince; [Arapçada] birine bir şey arandığında “bağaytuhû kezâ” (بَغَيْتُهُ كَذَا), o şeyi aramasına yardım edildiğinde ise “ebğaytuhû kezâ” (أَبْغَيْتُهُ كَذَا) denilir. Mana şudur: Yapacakları kışkırtıcılık ve bozgunculukla sizin kendi aranızda fitneye düşmenizi isterler. Buradaki fitnenin şirk olduğu da söylenmiştir. { وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ } “İçinizde de onlara kulak verenler vardı” cümlesi hal mahallindedir; yani durum şu ki, içinizde onların söyleyeceği yalanları dinleyip size taşıyacak kimseler vardır ve bunun sonucunda aranızda ayrılık ve kardeşleriniz için fesat doğar. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri hakkıyla bilendir”; sizinle birlikte çıkmış olsalardı onlardan ne gibi şeylerin sadır olacağını da bilir. Bu sebeple O'nun sonsuz hikmeti onların sizinle sefere çıkmamasını gerektirmiş ve sizinle birlikte harekete geçmelerini hoş görmemiştir. Onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkmış olsalardı sergileyecekleri bu hal, daha önce geçen onun geride kalmalarına izin vermesi sebebiyle kınanmış olmasıyla çelişmez; zira o izin vermekte acele etmişti ve sefere çıktıkları takdirde onların

يَفْعَلُونَ هَذِهِ الْأَفَاعِيلَ، فَعُوتِبَ ﷺ عَلَى تَسَرُّعِهِ إِلَى الْإِذْنِ لَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَتَبَيَّنَ لَهُ الصَّادِقَ مِنْهُمْ فِي عُذْرِهِ مِنَ الْكَاذِبِ، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِيمَا يَأْتِي فِي هَذِهِ السُّورَةِ فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً الْآيَةَ، وَقَالَ فِي سُورَةِ الْفَتْحِ: سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ إِلَى قَوْلِهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا . قَوْلُهُ: لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ أَيْ: لَقَدْ طَلَبُوا الْإِفْسَادَ، وَالْخَبَالَ، وَتَفْرِيقَ كَلِمَةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَتَشْتِيتَ شَمْلِهِمْ مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْغَزْوَةِ الَّتِي تَخَلَّفُوا عَنْكَ فِيهَا. كَمَا وَقَعَ مِنْ عَبْدِ الله ابن أُبَيٍّ وَغَيْرِهِ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ. قَوْلُهُ: وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ أَيْ:

bu işleri yapacaklardı. Bu sebeple mazeretinde doğru söyleyen ile yalancı olan kendisi için netleşmeden önce onlara izin vermekte acele ettiği için Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem siteme muhatap olmuştur. İşte bu yüzden Allah Sübhânehû bu surenin ilerleyen kısımlarında: { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de [savaşa] çıkmak için senden izin isterlerse de ki: Benimle asla çıkmayacaksınız...” buyurmuş; Fetih Suresi'nde de: { سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ } “Geride kalanlar siz ganimetleri almaya gittiğinizde diyecekler ki...” ayetinden { قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا } “De ki: Asla bizim arkamıza düşmeyeceksiniz” kavline kadar [aynı hususu] beyan etmiştir. { لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ } “Andolsun ki onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişlerdi”; yani seninle birlikte gitmeyip geride kaldıkları bu gazveden önce de bozgunculuk, kargaşa, müminlerin birliğini bozmak ve topluluklarını dağıtmak istemişlerdi. Abdullah b. Übey ve başkalarının yaptığı gibi. { وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ } “Kâfirler hoşlanmasa da Allah nurunu mutlaka tamamlamak ister.” { وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ } “Ve senin için birtakım işler çevirmişlerdi” buyruğuna gelince; yani:

صَرَفُوهَا مِنْ أَمْرٍ إِلَى أَمْرٍ، وَدَبَّرُوا لَكَ الْحِيَلَ وَالْمَكَائِدَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَرَبِ: «حُوَّلٌ قُلَّبٌ» إِذَا كَانَ دَائِرًا حَوْلَ الْمَكَائِدِ وَالْحِيَلِ يُدِيرُ الرَّأْيَ فِيهَا وَيَتَدَبَّرُهُ. وَقُرِئَ وَقَلَّبُوا بِالتَّخْفِيفِ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ أَيْ: إِلَى غَايَةٍ هِيَ مَجِيءُ الْحَقِّ، وَهُوَ النَّصْرُ لَكَ وَالتَّأْيِيدُ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ بِإِعْزَازِ دينه، وإعلاء شَرْعِهِ، وَقَهْرِ أَعْدَائِهِ وَقِيلَ: الْحَقُّ: الْقُرْآنُ، وَهُمْ كارِهُونَ أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّهُمْ كَارِهُونَ لِمَجِيءِ الْحَقِّ، وَظُهُورِ أَمْرِ اللَّهِ، وَلَكِنْ كَانَ ذَلِكَ عَلَى رُغْمٍ مِنْهُمْ وَمِنْهُمْ أَيْ: مِنَ الْمُنَافِقِينَ مَنْ يَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ ائْذَنْ لِي فِي التَّخَلُّفِ عَنِ الْجِهَادِ وَلا تَفْتِنِّي أَيْ: لَا تُوقِعْنِي فِي الْفِتْنَةِ: أَيِ الْإِثْمِ إِذَا لَمْ تَأْذَنْ لِي، فَتَخَلَّفْتُ بِغَيْرِ إِذْنِكَ وَقِيلَ مَعْنَاهُ: لَا تُوقِعْنِي فِي الْهَلَكَةِ بِالْخُرُوجِ أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا أَيْ: فِي نَفْسِ الْفِتْنَةِ سَقَطُوا، وَهِيَ فِتْنَةُ التَّخَلُّفِ عَنِ الْجِهَادِ، وَالِاعْتِذَارِ الْبَاطِلِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ ظَنُّوا: أَنَّهُمْ بِالْخُرُوجِ أَوْ بِتَرْكِ الْإِذْنِ لَهُمْ يَقَعُونَ فِي الْفِتْنَةِ، وَهُمْ بِهَذَا التَّخَلُّفِ سَقَطُوا فِي الْفِتْنَةِ الْعَظِيمَةِ. وَفِي التَّعْبِيرِ بِالسُّقُوطِ مَا يُشْعِرُ بِأَنَّهُمْ وَقَعُوا فِيهَا، وُقُوعَ مَنْ يَهْوِي مِنْ أَعْلَى إِلَى أَسْفَلَ، وَذَلِكَ أَشَدُّ مِنْ مُجَرَّدِ الدُّخُولِ فِي الْفِتْنَةِ، ثُمَّ تَوَعَّدَهُمْ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ أَيْ: مُشْتَمِلَةٌ عَلَيْهِمْ مِنْ جَمِيعِ الْجَوَانِبِ، لَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَخْلَصًا، وَلَا يَتَمَكَّنُونَ مِنَ الْخُرُوجِ مِنْهَا بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ.

İşleri bir halden diğerine çevirmişler, senin için hileler ve tuzaklar kurmuşlardı. Arapların, hileler ve tuzaklar etrafında dönüp dolaşan, onlar hakkında düşünüp taşınan kimse için kullandığı “huvvelun kullebun” (حُوَّلٌ قُلَّبٌ) ifadesi de bundandır. Bu kelime hafifletilerek “ve kallebû” şeklinde de okunmuştur. { حَتَّى جاءَ الْحَقُّ } “Hak gelinceye kadar”; yani sana yardım ve destek şeklinde olan hakkın gelmesi nihai gayesine kadar. { وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ } “Ve Allah'ın emri üstün kılındı”; dinini aziz kılmak, şeriatını yüceltmek ve düşmanlarını kahretmek suretiyle. Buradaki hakkın Kur'an olduğu da söylenmiştir. { وَهُمْ كارِهُونَ } “Onlar istemedikleri halde”; yani hakkın gelmesinden ve Allah'ın emrinin üstün gelmesinden hoşlanmadıkları bir halde, fakat bu onların arzusuna rağmen gerçekleşti. { وَمِنْهُمْ } “Onlardan öylesi de vardır ki”; yani münafıklardan öyleleri vardır ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { ائْذَنْ لِي } “Bana izin ver” cihaddan geri kalmam için, { وَلا تَفْتِنِّي } “ve beni fitneye düşürme” yani bana izin vermeyip de izinsiz geri kalmam suretiyle beni fitneye, yani günaha sokma der. Bir görüşe göre bunun manası: [Savaşa] çıkmak suretiyle beni helake sürükleme demektir. { أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا } “Bilesiniz ki onlar zaten fitnenin ta içine düşmüşlerdir”; yani cihaddan geri kalma ve batıl mazeretler ileri sürme fitnesinin ta kendisine düşmüşlerdir. Mana şudur: Onlar sefere çıkmakla veya kendilerine izin verilmemesiyle fitneye düşeceklerini zannettiler; halbuki bu geri kalışlarıyla asıl büyük fitnenin içine düştüler. “Düşme” (سُقُوط) tabirinde, onların fitneye yukarıdan aşağıya yuvarlanan birinin düşüşü gibi düştüklerini hissettiren bir mana vardır ki bu, fitneye sırf girmekten çok daha şiddetlidir. Sonra Allah onları bunun üzerine tehdit ederek şöyle buyurdu: { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } “Şüphesiz cehennem, inkârcıları çepeçevre kuşatacaktır”; yani her yönden onları içine alacak, ondan bir kurtuluş yolu bulamayacaklar ve hiçbir şekilde oradan çıkmaya güç yetiremeyeceklerdir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي الْمُصَنَّفِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ: اثْنَتَانِ فَعَلَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَمْ يُؤْمَرْ فِيهِمَا بِشَيْءٍ: إِذْنُهُ لِلْمُنَافِقِينَ، وَأَخْذُهُ مِنَ الْأُسَارَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ.

Abdürrezzâk el-Musannef'te ve İbn Cerîr, Amr b. Meymûn'dan şöyle rivayet etmişlerdir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı ve hakkında kendisine hiçbir şey emredilmemiş olan iki husus vardır: Münafıklara izin vermesi ve esirlerden fidye alması. Bunun üzerine Allah: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } ‘Allah seni affetsin; niçin onlara izin verdin?’ ayetini indirdi.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَمِعْتُمْ بِمُعَاتِبَةٍ أَحْسَنَ مِنْ هَذَا؟ بَدَأَ بِالْعَفْوِ قَبْلَ الْمُعَاتَبَةِ، فَقَالَ: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ الْآيَةَ، قَالَ: نَاسٌ قَالُوا: اسْتَأْذِنُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَإِنْ أَذِنَ لَكُمْ فَاقْعُدُوا، وَإِنْ لَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ فَاقْعُدُوا. وَأَخْرَجَ النَّحَّاسُ فِي نَاسِخِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Avn b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bundan daha güzel bir sitem/kınama işittiniz mi? Kınamadan önce affetmekle başladı da: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } ‘Allah seni affetsin; niçin onlara izin verdin?’ buyurdu.” İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bir topluluk: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin isteyin; eğer size izin verirse oturun [gitmeyin], eğer size izin vermezse yine de oturun' dediler.” Nehhâs en-Nâsih adlı eserinde İbn Abbâs'tan şu buyruk hakkında rivayet etmiştir:

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ الثَّلَاثَ الْآيَاتِ، قَالَ: نَسَخَهَا: فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالنَّحَّاسُ فِي نَاسِخِهِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin; niçin onlara izin verdin?” ayeti ile onu takip eden üç ayet hakkında: “Bunu, { فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } ‘Bazı işleri için senden izin istediklerinde, onlardan dilediğine izin ver’ ayeti neshetmiştir” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve en-Nâsih adlı eserinde Nehhâs'ın yine ondan:

لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ الْآيَةَ، قَالَ: هذا تعبير لِلْمُنَافِقِينَ حِينَ اسْتَأْذَنُوا فِي الْقُعُودِ عَنِ الْجِهَادِ بِغَيْرِ عُذْرٍ، وَعَذَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ أيضا في قوله: لا يَسْتَأْذِنُكَ

{ لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a inananlar senden izin istemezler...” ayeti hakkında şöyle dediğini [rivayet etmişlerdir]: “Bu, mazeretsiz olarak cihaddan geri kalmak hususunda izin istedikleri vakit münafıkları bir kınamadır (ta'yîr). Allah ise müminleri mazur saymış ve: { فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } ‘Bazı işleri için senden izin istediklerinde, onlardan dilediğine izin ver’ buyurmuştur.” Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî de yine ondan { لَا يَسْتَأْذِنُكَ } “[Senden] izin istemezler...” [kavli] hakkında

الْآيَتَيْنِ قَالَ: نَسَخَتْهَا الْآيَةُ الَّتِي فِي سُورَةِ النُّورِ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ إلى إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَجَعَلَ اللَّهُ النَّبِيَّ ﷺ بِأَعْلَى النَّظَرَيْنِ فِي ذَلِكَ، مَنْ غَزَا غَزَا فِي فَضِيلَةٍ، وَمَنْ قَعَدَ قَعَدَ فِي غَيْرِ حَرَجٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ قَالَ: خُرُوجَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَثَبَّطَهُمْ قَالَ: حَبَسَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ زَيْدٍ فِي قوله: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا قَالَ: هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ قَالَ: لَأَسْرَعُوا بَيْنَكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ قَالَ: لأوفضوا يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ يُبَطِّئُونَكُمْ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَبْتَلٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ ابْنُ سَلُولَ، وَرِفَاعَةُ بْنُ تَابُوتَ، وَأَوْسُ بْنُ قَيْظِيٍّ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ مُحَدِّثُونَ لَهُمْ بِأَحَادِيثِكُمْ غَيْرُ مُنَافِقِينَ، وَهُمْ عُيُونٌ لِلْمُنَافِقِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ لِجَدِّ بْنِ قَيْسٍ: يَا جَدُّ بْنَ قَيْسٍ مَا تَقُولُ فِي مُجَاهَدَةِ بَنِي الْأَصْفَرِ؟ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّي امْرُؤٌ صَاحِبُ نِسَاءٍ، وَمَتَى أَرَى نِسَاءَ بَنِي الْأَصْفَرِ أَفْتَتِنُ، فَأْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَفْتِنِّي قَالَ: لَا تُخْرِجْنِي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا يَعْنِي:

iki ayet hakkında rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Bu iki ayeti, Nûr Suresi'ndeki { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } ayetinden { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavline kadar olan ayet neshetmiştir. Böylece Allah bu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i en üstün muhakeme ve yetki sahibi kıldı; [artık] kim savaşa giderse bir fazilet içinde savaşır, kim de geride kalırsa inşallah bir vebal/sorumluluk altında olmaksızın kalır.” İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'ten { وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ } “Fakat Allah onların sefere çıkmalarını hoş görmedi” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o: “Onların [sefere] çıkışlarını [hoş görmedi]” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَثَبَّطَهُمْ } “onları alıkoydu” buyruğu hakkında: “Onları hapsetti/alıkoydu” demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا } “Eğer içinizde [sefere] çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir şey artırmazlardı” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o: “Bunlar Tebük Gazvesi'ndeki münafıklardır” demiştir. Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den { وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ } buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o: “Aranızda koşuştururlardı” demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den { وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ } buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o: “Koşuşurlardı” demiştir; { يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } hakkında ise: “Sizi ağırdan aldırıp yavaşlatırlardı. [Bunlar]: Abdullah b. Nebtel, Abdullah b. Übey b. Selûl, Rifâa b. Tâbût ve Evs b. Kayzî'dir. { وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ } ‘İçinizde onlara kulak verenler vardı’ ifadesi ise: Münafık olmadıkları halde sizin konuştuklarınızı onlara nakledenlerdir ki onlar münafıkların casuslarıdır” demiştir. İbnü'l-Münzir, Taberânî, İbn Merdûye ve el-Ma‘rife'de Ebû Nuaym'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'ne çıkmak istediğinde Ced b. Kays'a: “Ey Ced b. Kays! Benî Asfar ile savaşma konusunda ne dersin?” buyurdu. O da: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben kadınlara düşkün bir adamım; ne zaman Benî Asfar kadınlarını görsem fitneye düşerim. Bana izin ver ve beni fitneye düşürme” dedi. Bunun üzerine Allah: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي } “Onlardan: 'Bana izin ver...' diyen kimse de vardır” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye Câbir b. Abdillâh'tan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye Hz. Âişe'den de benzerini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan { وَلا تَفْتِنِّي } buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o: “Beni [sefere] çıkarma [demektir]” demiş; { أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا } hakkında ise: “Yani:

فِي الْخُرُوجِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ وَلا تَفْتِنِّي قَالَ: لَا تُؤَثِّمْنِي أَلا فِي الْفِتْنَةِ قَالَ: أَلَا فِي الْإِثْمِ، وَقِصَّةُ تَبُوكَ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ وَالسِّيَرِ، فَلَا نُطَوِّلُ بذكرها.

“Sefere çıkmanın bizzat kendisine [düştüler]” demiştir. İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَلا تَفْتِنِّي } buyruğu hakkında: “Beni günaha sokma”, { أَلا فِي الْفِتْنَةِ } hakkında ise: “Bilesiniz ki günahın ta içine [düştüler]” demiştir. Tebük kıssası hadis ve siyer kitaplarında zikredilmiştir; bu yüzden onu zikrederek sözü uzatmıyoruz.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٠ الى ٥٧]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 50-57]

إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠) قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣) وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ (٥٤)

{ إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠) قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣) وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ (٥٤) } “Sana bir iyilik dokunursa bu onları üzer; şayet sana bir musibet dokunursa: 'Biz tedbirimizi önceden almıştık' derler ve sevinç içinde dönüp giderler. (50) De ki: 'Bize ancak Allah'ın bizim için yazdığı [takdir ettiği] şey isabet eder. O bizim mevlâmızdır. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.' (51) De ki: 'Bizim için iki güzellikten [zafer veya şehadetten] birinden başkasını mı gözetiyorsunuz? Biz ise Allah'ın kendi katından veya bizim ellerimizle size bir azap eriştirmesini gözetiyoruz. Öyleyse gözetedurun, şüphesiz biz de sizinle beraber gözetenleriz.' (52) De ki: 'İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz yoldan çıkmış fâsık bir topluluk oldunuz.' (53) İnfaklarının onlardan kabul edilmesini engelleyen şey yalnızca şudur: Onlar Allah'ı ve Resûlünü inkâr ettiler, namaza ancak üşenerek gelirler ve [mallarını] ancak gönülsüzce infak ederler. (54)”

فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥) وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)

{ فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥) وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧) } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin. Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi ve inkârcı oldukları halde canlarının çıkmasını murad etmektedir. (55) Kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler; halbuki onlar sizden değillerdir, fakat onlar korkak bir topluluktur. (56) Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi. (57)”

قَوْلُهُ: إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ أَيُّ حَسَنَةٍ كَانَتْ، بِأَيِّ سَبَبٍ اتَّفَقَ، كَمَا يُفِيدُهُ وُقُوعُهَا فِي حَيِّزِ الشَّرْطِ،

Cenâb-ı Hakk’ın; { إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ } “Sana bir iyilik dokunursa” buyruğu; şart cümlesi konumunda yer almasının da ifade ettiği üzere, hangi sebeple meydana gelirse gelsin [senin başına gelen] herhangi bir iyiliktir.

وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي الْمُصِيبَةِ، وَتَدْخُلُ الْحَسَنَةُ وَالْمُصِيبَةُ الْكَائِنَةُ فِي الْقِتَالِ كَمَا يُفِيدُهُ السِّيَاقُ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، فَمِنْ جُمْلَةِ مَا تَصْدُقُ عَلَيْهِ الْحَسَنَةُ: الْغَنِيمَةُ وَالظَّفَرُ، وَمِنْ جُمْلَةِ مَا تَصْدُقُ عَلَيْهِ الْمُصِيبَةُ: الْخَيْبَةُ وَالِانْهِزَامُ، وَهَذَا ذِكْرُ نَوْعٍ آخَرَ مِنْ خُبْثِ ضَمَائِرِ الْمُنَافِقِينَ وَسُوءِ أَفْعَالِهِمْ، وَالْإِخْبَارِ بِعَظِيمِ عَدَاوَتِهِمْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، فَإِنَّ الْمُسَاءَةَ بِالْحَسَنَةِ، وَالْفَرَحَ بِالْمُصِيبَةِ مِنْ أَعْظَمِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ فِي الْعَدَاوَةِ قَدْ بَلَغُوا إِلَى الْغَايَةِ، وَمَعْنَى:

Musibet hakkındaki söz de böyledir. Siyakın ifade ettiği üzere savaşta meydana gelen iyilik ve musibet de buna öncelikli olarak dahildir. İyilik kapsamına giren hususlardan biri ganimet ve zaferdir; musibet kapsamına giren hususlardan biri de mahrumiyet ve hezimettir. Bu, münafıkların iç dünyalarının kötülüğüne, çirkin fiillerine dair başka bir türün zikredilmesi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere olan büyük düşmanlıklarının haber verilmesidir. Zira iyilik karşısında üzüntü duymak ve musibet karşısında sevinmek, onların düşmanlıkta son noktaya ulaştıklarını gösteren en büyük delillerdendir. { يَتَوَلَّوْا } kelimesinin manası:

يَتَوَلَّوْا يرجعوا إِلَى أَهْلِهِمْ عَنْ مَقَامَاتِ الِاجْتِمَاعِ وَمُوَاطِنِ التَّحَدُّثِ حَالَ كَوْنِهِمْ فَرِحِينَ بِالْمُصِيبَةِ الَّتِي أَصَابَتِ الْمُؤْمِنِينَ، وَمَعْنَى قَوْلِهِمْ: قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ أَيِ: احْتَطْنَا لِأَنْفُسِنَا، وَأَخَذْنَا بِالْحَزْمِ، فَلَمْ نَخْرُجْ إِلَى الْقِتَالِ كَمَا خَرَجَ الْمُؤْمِنُونَ حَتَّى نَالَهُمْ مَا نَالَهُمْ مِنَ الْمُصِيبَةِ، ثُمَّ لَمَّا قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يُجِيبَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا أَيْ: فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، أَوْ فِي كِتَابِهِ الْمُنَزَّلِ عَلَيْنَا، وَفَائِدَةُ هَذَا الْجَوَابِ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا عَلِمَ أَنَّ مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ كَائِنٌ، وَأَنَّ كُلَّ مَا نَالَهُ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ إِنَّمَا هُوَ بِقَدَرِ اللَّهِ وَقَضَائِهِ هَانَتْ عَلَيْهِ الْمَصَائِبُ، وَلَمْ يَجِدْ مَرَارَةَ شَمَاتَةِ الْأَعْدَاءِ، وَتَشَفِّي الْحَسَدَةِ هُوَ مَوْلانا أَيْ:

Müminlerin başına gelen musibetten dolayı sevinçli bir halde toplanma yerlerinden ve sohbet mekanlarından ailelerine dönüp gitmeleridir. { قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ } “Biz tedbirimizi önceden almıştık” sözlerinin manası ise: Kendimizi sağlama aldık, ihtiyatlı davrandık da müminlerin savaşa çıkıp başlarına gelen musibetlerin kendilerine isabet ettiği gibi biz savaşa çıkmadık, demektir. Onlar bu sözü söyleyince Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara şu şekilde cevap vermesini emretti: { لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا } “Bize ancak Allah'ın bizim için yazdığı isabet eder”; yani Levh-i Mahfuz'da yahut bize indirdiği Kitabında yazdığı şey isabet eder. Bu cevabın faydası şudur: İnsan, Allah'ın takdir ettiği şeyin muhakkak vuku bulacağını, kendisine ulaşan her hayır yahut şerrin ancak Allah'ın kaderi ve kazası ile olduğunu bildiğinde musibetler ona hafif gelir; düşmanların sevinç çığlıklarının ve hasetçilerin kinlerinin acısını hissetmez. { هُوَ مَوْلانا } “O bizim mevlâmızdır” yani:

نَاصِرُنَا، وَجَاعِلُ الْعَاقِبَةِ لَنَا، وَمُظْهِرٌ دِينَهُ عَلَى جَمِيعِ الْأَدْيَانِ، وَالتَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ: تَفْوِيضُ الْأُمُورِ إِلَيْهِ وَالْمَعْنَى:

Yardımcımızdır, akıbeti bizim lehimize kılacak olandır ve dinini bütün dinlere üstün kılacak olandır. Allah'a tevekkül etmek ise işleri O'na havale etmektir. Mana:

أَنَّ مِنْ حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَجْعَلُوا تَوَكُّلَهُمْ مُخْتَصًّا بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ، لَا يَتَوَكَّلُونَ عَلَى غَيْرِهِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ يُصَيِّبَنَا بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ. وَقَرَأَ أَعْيَنُ قَاضِي الرَّيِّ يُصِيبَنَّا بِنُونٍ مُشَدَّدَةٍ، وَهُوَ لَحْنٌ لِأَنَّ الْخَبَرَ لَا يُؤَكَّدُ، وَرُدَّ بِمِثْلِ قَوْلِهِ تعالى: هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ ما يَغِيظُ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ لَا يُصِيبُنَا إِلَّا مَا اخْتَصَّنَا اللَّهُ مِنَ النُّصْرَةِ عَلَيْكُمْ أَوِ الشَّهَادَةِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ قَوْلُهُ: قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ تَكْرِيرًا لِغَرَضِ التَّأْكِيدِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، حَتَّى يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْجَوَابَيْنِ اللَّذَيْنِ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ بِأَنْ يُجِيبَ عَلَيْهِمْ بِهِمَا مُفِيدًا لِفَائِدَةٍ غَيْرِ فَائِدَةِ الْآخَرِ، وَالتَّأْسِيسُ خَيْرٌ مِنَ التَّأْكِيدِ، وَمَعْنَى: هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ هَلْ تَنْتَظِرُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْخَصْلَتَيْنِ الْحُسْنَيَيْنِ؟ إِمَّا النُّصْرَةُ أَوِ الشَّهَادَةُ، وَكِلَاهُمَا مِمَّا يَحْسُنُ لَدَيْنَا، وَالْحُسْنَى: تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ، وَمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيعُ وَالتَّوْبِيخُ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ إِحْدَى الْمَسَاءَتَيْنِ لَكُمْ: إِمَّا أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَيْ: قَارِعَةٍ نَازِلَةٍ مِنَ السَّمَاءِ فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابِهِ، أَوْ بِعَذَابٍ لَكُمْ بِأَيْدِينا أَيْ: بِإِظْهَارِ اللَّهِ لَنَا عَلَيْكُمْ بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَالنَّهْبِ وَالسَّبْيِ. وَالْفَاءُ فِي: فَتَرَبَّصُوا، فَصِيحَةٌ، وَالْأَمْرُ لِلتَّهْدِيدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ أَيْ: تَرَبَّصُوا بِنَا مَا ذَكَرْنَا مِنْ عَاقِبَتِنَا، فَنَحْنُ مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ مَا هُوَ عَاقِبَتُكُمْ، فَسَتَنْظُرُونَ عِنْدَ ذَلِكَ مَا يَسُرُّنَا وَيَسُوءُكُمْ. وَقَرَأَ الْبَزِّيُّ وَابْنُ فُلَيْحٍ: هَلْ تَرَبَّصُونَ بِإِظْهَارِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِ التَّاءِ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ: بِإِدْغَامِ اللَّامِ فِي التَّاءِ.

Müminlerin vazifesi tevekküllerini yalnızca Allah Teâlâ'ya has kılmalarıdır, O'ndan başkasına tevekkül etmezler. Talha b. Musarrif yâ harfini şeddeli olarak “yusayyibenâ” şeklinde okumuştur. Rey kadısı A‘yen ise şeddeli nûn ile “yusîbennenâ” okumuştur; fakat bu bir dilbilgisi hatasıdır (lahndir), zira haber kipi tekit nûnu ile tekit edilmez. Ancak bu görüşe Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ ما يَغِيظُ } “Tuzağı öfkelendiği şeyi giderecek mi?” ayeti gibileriyle itiraz edilmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası, “Bize ancak Allah'ın bizim için belirlediği size karşı zafer veya şehadet isabet eder” demektir. Bu kavle göre: { قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ } “De ki: Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetiyorsunuz?” buyruğu, tekit amacıyla yapılan bir tekrar olur. Ancak birinci görüş daha evlâdır; ta ki Allah Sübhânehû'nun Resûlüne onlara vermesini emrettiği iki cevabın her biri diğerinin sağladığından farklı bir fayda ifade etsin; zira kurucu mana oluşturmak (te'sis), pekiştirmekten (tekit) daha hayırlıdır. { هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ } ayetinin manası: Bizim hakkımızda iki güzel hasletten birinden başkasını mı bekliyorsunuz? Ya zafer yahut şehadettir ki her ikisi de bizim nazarımızda güzel olan şeylerdendir. el-Hüsnâ (الْحُسْنَى), el-Ahsen'in (en güzelin) müennesidir. Buradaki soru ise kınama ve azarlama ifade eder. { وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ } “Biz ise sizin için gözetiyoruz”; sizin açınızdan iki kötü akıbetten birini: { أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ } “Allah'ın kendi katından bir azap isabet ettirmesini”, yani gökten inecek bir felaketle azabıyla sizi helak etmesini { أَوْ بِأَيْدِينا } “yahut bizim ellerimizle cezalandırmasını”, yani öldürme, esir alma, ganimet edinme ve esir etme şeklinde Allah'ın bizi size üstün kılmasını bekliyoruz. { فَتَرَبَّصُوا } “O halde gözetleyin” ifadesindeki fâ harfi fasîhadır (mahzuf bir şartı gösterir); emir ise tıpkı { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım, hani sen çok güçlü ve pek şerefliydin!” kavlinde olduğu gibi tehdit içindir; yani bizim için akıbetimizden zikrettiğimiz şeyleri gözetleyip durun, biz de sizinle beraber sizin akıbetinizin ne olacağını gözetlemekteyiz; işte o zaman bizi sevindirecek, sizi ise üzecek olan şeyi göreceksiniz. el-Bezzî ve İbn Füleyh lâm harfini izhar ve tâ harfini şeddeli olarak “hel tterabbesûn” şeklinde okumuşlardır. Kûfeliler ise lâm harfini tâ harfine idgam ederek okumuşlardır.

وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِإِظْهَارِ اللَّامِ وَتَخْفِيفِ التَّاءِ. قَوْلُهُ: قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ هَذَا الْأَمْرُ مَعْنَاهُ الشَّرْطُ وَالْجَزَاءُ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يَأْمُرُهُمْ بِمَا لَا يَتَقَبَّلُهُ مِنْهُمْ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ أَنْفَقْتُمْ طَائِعِينَ أَوْ مُكْرَهِينَ فَلَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ وَقِيلَ: هُوَ أَمْرٌ فِي مَعْنَى الْخَبَرِ، أَيْ: أَنْفَقْتُمْ طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ:

Geri kalanlar ise lâm harfini izhar ve tâ harfini şeddesiz olarak okumuşlardır. { قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ } “De ki: İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir” buyruğundaki bu emir şart ve ceza manasındadır; çünkü Allah Sübhânehû onlara kendilerinden kabul etmeyeceği bir şeyi emretmez. Takdiri şöyledir: Gönüllü olarak da infak etseniz, zoraki olarak da infak etseniz sizden asla kabul edilmeyecektir. Bir görüşe göre ise bu, haber manasında bir emirdir; yani: İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir. Bu da Allah'ın şu kavli gibidir:

اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَفِيهِ الْإِشْعَارُ بِتَسَاوِي الْأَمْرَيْنِ فِي عَدَمِ الْقَبُولِ، وَانْتِصَابُ طَوْعًا أَوْ كَرْهًا:

{ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için ister af dile, ister dileme...”. Bunda kabul edilmeme noktasında iki durumun eşit olduğuna dair bir hissettirme vardır. “Tav'an ev kerhen” (طَوْعًا أَوْ كَرْهًا) kelimelerinin nasb oluşu:

عَلَى الْحَالِ، فَهُمَا مَصْدَرَانِ فِي مَوْقِعِ الْمُشْتَقَّيْنِ، أَيْ: أَنْفِقُوا طَائِعِينَ من غَيْرِ أَمْرٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ أَوْ مُكْرَهِينَ

hâl (durum bildiren zarf) olmaları sebebiyledir. Dolayısıyla bu iki kelime, müştak (türemiş isim) konumunda yer alan iki masdardır. Yani: Allah’tan ve Resûlü’nden bir emir olmaksızın gönüllü olarak yahut zoraki olarak infak edin...

بِأَمْرٍ مِنْهُمَا، وَسُمِّيَ الْأَمْرُ مِنْهُمَا: إِكْرَاهًا لِأَنَّهُمْ مُنَافِقُونَ لَا يَأْتَمِرُونَ بِالْأَمْرِ، فَكَانُوا بِأَمْرِهِمُ الَّذِي لَا يَأْتَمِرُونَ بِهِ كَالْمُكْرَهِينَ عَلَى الْإِنْفَاقِ، أَوْ طَائِعِينَ مِنْ غَيْرِ إِكْرَاهٍ مِنْ رُؤَسَائِكُمْ أَوْ مُكْرَهِينَ مِنْهُمْ، وَجُمْلَةُ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ تَعْلِيلٌ لِعَدَمِ قَبُولِ إِنْفَاقِهِمْ، وَالْفِسْقُ: التَّمَرُّدُ وَالْعُتُوُّ، وَقَدْ سَبَقَ بَيَانُهُ لُغَةً وَشَرْعًا ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ السَّبَبَ الْمَانِعَ مِنْ قَبُولِ نَفَقَاتِهِمْ فَقَالَ: وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ أَيْ: كُفْرُهُمْ بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ جَعَلَ الْمَانِعَ مِنَ الْقَبُولِ ثَلَاثَةَ أُمُورٍ: الْأَوَّلُ: الْكُفْرُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ لَا يُصَلُّونَ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالِ الْكَسَلِ وَالتَّثَاقُلِ، لِأَنَّهُمْ لَا يَرْجُونَ ثَوَابًا وَلَا يَخَافُونَ عقابا فصلاتهم ليست إلا رياء للناس، وتظهرا بِالْإِسْلَامِ الَّذِي يُبْطِنُونَ خِلَافَهُ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُمْ لَا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ، وَلَا يُنْفِقُونَهَا طَوْعًا لِأَنَّهُمْ يَعُدُّونَ إِنْفَاقَهَا وَضْعًا لَهَا فِي مَضْيَعَةٍ لِعَدَمِ إِيمَانِهِمْ بِمَا وَعَدَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ. قَوْلُهُ: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ الْإِعْجَابُ بِالشَّيْءِ: أَنْ يُسَرَّ بِهِ سُرُورًا رَاضٍ بِهِ مُتَعَجِّبٌ مِنْ حُسْنِهِ، قِيلَ:

Bu ikisinin emriyle zoraki olarak infak edin. Onların emri “ikrah” (zorlama) olarak isimlendirilmiştir; çünkü onlar emre itaat etmeyen münafıklardır, dolayısıyla uymadıkları bu emir sebebiyle infaka zorlanmış gibiydiler; yahut reislerinizin bir baskısı olmaksızın gönüllü olarak ya da onlardan gelen bir baskıyla zoraki olarak infak edin demektir. { إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ } “Çünkü siz yoldan çıkmış fâsık bir topluluk oldunuz” cümlesi, infaklarının kabul edilmeyişinin gerekçesidir. Fısk; itaatten çıkmak, başkaldırmak ve haddi aşmaktır; bunun lügat ve şeriat bakımından açıklaması daha önce geçmişti. Sonra Allah Sübhânehû infaklarının kabul edilmesine engel olan sebebi beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ } “İnfaklarının onlardan kabul edilmesini engelleyen şey yalnızca şudur: Onlar Allah'ı ve Resûlünü inkâr ettiler”. Yani Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleridir. Kabulün engellenmesini üç sebebe bağlamıştır: Birincisi: İnkâr. İkincisi: Hiçbir durumda namazı tembellik ve üşengeçlik hali dışında kılmamalarıdır; zira onlar ne bir sevap umarlar ne de bir cezadan korkarlar; bu sebeple onların namazı ancak insanlara gösteriş ve içlerinde gizlediklerinin aksine İslam'ı açığa vurmaktan ibarettir. Üçüncüsü: Mallarını ancak gönülsüzce infak etmeleridir; onu gönül rızasıyla vermezler, çünkü Allah ve Resûlünün vadettiği şeylere inanmadıklarından ötürü mallarını infak etmeyi bir ziyan sayarlar. { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin” buyruğundaki “i'câb” (bir şeyi beğenip hayran kalmak); ondan razı olarak ve güzelliğine hayran kalarak sevinç duymaktır. Denilmiştir ki:

مَعَ نَوْعٍ مِنَ الِافْتِخَارِ وَاعْتِقَادِ أَنَّهُ لَيْسَ لِغَيْرِهِ مَا يُسَاوِيهِ وَالْمَعْنَى: لَا تَسْتَحْسِنْ مَا مَعَهُمْ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا بِمَا يَحْصُلُ مَعَهُمْ مِنَ الْغَمِّ وَالْحُزْنِ عِنْدَ أَنْ يَغْنَمَهَا الْمُسْلِمُونَ وَيَأْخُذُوهَا قَسْرًا مِنْ أَيْدِيهِمْ مَعَ كَوْنِهَا زِينَةَ حَيَاتِهِمْ وَقُرَّةَ أَعْيُنِهِمْ، وَكَذَا فِي الْآخِرَةِ يُعَذِّبُهُمْ بِعَذَابِ النَّارِ بِسَبَبِ عَدَمِ الشُّكْرِ لِرَبِّهِمُ الَّذِي أَعْطَاهُمْ ذَلِكَ، وَتَرْكِ مَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنَ الزَّكَاةِ فِيهَا، وَالتَّصَدُّقِ بِمَا يَحِقُّ التَّصَدُّقُ بِهِ، وَقِيلَ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالْمَعْنَى: فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُمْ مُنَافِقُونَ، فَهُمْ يُنْفِقُونَ كَارِهِينَ فَيُعَذَّبُونَ بِمَا يُنْفِقُونَ. قَوْلُهُ: وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ الزُّهُوقُ: الْخُرُوجُ بِصُعُوبَةٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يُرِيدُ أَنْ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ، وَتَخْرُجَ أَرْوَاحُهُمْ حَالَ كُفْرِهِمْ، لِعَدَمِ قَبُولِهِمْ لِمَا جَاءَتْ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ، وَأُرْسِلَتْ بِهِ الرُّسُلُ، وَتَصْمِيمِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ وَتَمَادِيهِمْ فِي الضَّلَالَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَوْعًا آخَرَ مِنْ قَبَائِحِ الْمُنَافِقِينَ فَقَالَ: وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ أَيْ: مِنْ جُمْلَتِكُمْ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ وَالِانْقِيَادِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلِكِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَما هُمْ مِنْكُمْ فِي ذَلِكَ إِلَّا بِمُجَرَّدِ ظَوَاهِرِهِمْ دُونَ بَوَاطِنِهِمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ أَيْ: يَخَافُونَ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ مَا نَزَلْ بِالْمُشْرِكِينَ مِنَ الْقَتْلِ وَالسَّبْيِ، فَيُظْهِرُونَ لَكُمُ الْإِسْلَامَ تَقِيَّةً مِنْهُمْ، لَا عَنْ حَقِيقَةٍ لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً يَلْتَجِئُونَ إِلَيْهِ، وَيَحْفَظُونَ نُفُوسَهُمْ فِيهِ مِنْكُمْ مِنْ حِصْنٍ أَوْ غَيْرِهِ أَوْ مَغاراتٍ: جَمْعُ مَغَارَةٍ، مِنْ غَارَ يَغِيرُ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ: أَغَارَ يُغِيرُ، وَالْمَغَارَاتُ: الْغِيرَانُ وَالسَّرَادِيبُ، وَهِيَ الْمَوَاضِعُ الَّتِي يَسْتَتِرُ فِيهَا، وَمِنْهُ غَارَ الْمَاءُ وَغَارَتِ الْعَيْنُ وَالْمَعْنَى: لَوْ وَجَدُوا أَمْكِنَةً يُغَيِّبُونَ فِيهَا أَشْخَاصَهُمْ هَرَبًا مِنْكُمْ أَوْ مُدَّخَلًا مِنَ الدُّخُولِ، أَيْ: مَكَانًا يَدْخُلُونَ فِيهِ مِنَ الْأَمْكِنَةِ الَّتِي لَيْسَتْ مَغَارَاتٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْأَصْلُ فِيهِ مُتْدَخَلٌ قُلِبَتِ التَّاءُ دَالًا، وَقِيلَ:

Bu bir nevi övünme ve başkasının buna denk bir şeye sahip olmadığına inanma ile birliktedir. Mana şudur: Sahip oldukları malları ve çocukları güzel bulup beğenme. { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi murad etmektedir”; zira bu mallar onların hayatının süsü ve gözlerinin aydınlığı olduğu halde Müslümanlar bunları ganimet alıp zorla ellerinden aldıklarında çekecekleri keder ve hüzünle azap çekerler. Aynı şekilde ahirette de bunlara karşılık kendilerine o malları veren Rablerine şükretmemeleri, onlardaki zekât borcunu terk etmeleri ve tasadduk edilmesi gerekeni tasadduk etmemeleri sebebiyle onları cehennem azabıyla cezalandıracaktır. Sözde bir takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; mana şöyledir: Dünya hayatında onların malları ve evlatları seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak ahirette onlara azap etmek istemektedir; çünkü onlar münafıktırlar, istemeyerek infak ederler ve infak ettikleri şeyler sebebiyle de azap görürler. { وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ } “Ve inkârcı oldukları halde canlarının çıkmasını [murad etmektedir]” buyruğundaki zühûk (الزُّهُوقُ), canın zorlukla çıkmasıdır. Mana şudur: Peygamberlerin getirdiği ve elçilerin kendisiyle gönderildiği şeyleri kabul etmemeleri, inkârda ısrar edip sapıklıkta ileri gitmeleri sebebiyle Allah onların canlarının güçlükle çıkmasını ve ruhlarının kâfir olarak teslim edilmesini murad etmektedir. Sonra Allah Sübhânehû münafıkların çirkinliklerinden bir diğer türü zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ } “Kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler”; yani İslam dininde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Allah Sübhânehû'nun Kitabına itaatte sizin aranızdan olduklarına yemin ederler. { وَما هُمْ مِنْكُمْ } “Halbuki onlar sizden değillerdir” bu hususta içleri değil sadece dış görünüşleri itibarıyla öyledirler. { وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ } “Fakat onlar korkak bir topluluktur”; yani müşriklerin başına gelen öldürülme ve esir edilme akıbetinin kendi başlarına da gelmesinden korkarlar da hakikatte öyle olmadıkları halde sırf bir takıyye olarak size İslam'ı gösterirler. { لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً } “Eğer sığınacak bir yer bulsalardı” sığınacakları, kale veya başka bir şeyle kendilerini sizden koruyacakları bir yer. { أَوْ مَغاراتٍ } “Yahut mağaralar”; “gâra yeğîru” kökünden türemiş mağâranın çoğuludur. Ahfeş: Bunun “eğâra yuğîru” kökünden olması da caizdir, demiştir. Mağaralar; inler ve dehlizlerdir, bunlar içinde gizlenilen yerlerdir; “suyun yerin dibine çekilmesi” (غار الماء) ve “gözün çukura kaçması” (غارت العين) ifadeleri de bundandır. Mana şudur: Sizden kaçarak şahıslarını gizleyecekleri mekanlar bulsalardı. { أَوْ مُدَّخَلًا } “Veya girilecek bir delik”; duhûl (girmek) kökündendir, yani mağara olmayan yerlerden içine girilebilecek bir mekan bulsalardı. Nehhâs şöyle demiştir: Kelimenin aslı “mütedahal” (مُتْدَخَلٌ) olup tâ harfi dâla dönüştürülmüştür. Bir görüşe göre:

أَصْلُهُ مُدْتَخَلٌ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ متدخلا وروي عنه أنه مُنْدَخَلًا بِالنُّونِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ: أَوْ مَدْخَلًا بِفَتْحِ الْمِيمِ وَإِسْكَانِ الدَّالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيُقْرَأُ أَوْ مُدْخَلًا بِضَمِّ الْمِيمِ وَإِسْكَانِ الدَّالِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَشْدِيدِ الدَّالِ مَعَ ضَمِّ الْمِيمِ لَوَلَّوْا إِلَيْهِ أَيْ: لَالْتَجَئُوا إليه وأدخلوا أنفسهم فيه وَالحال أن هُمْ يَجْمَحُونَ أَيْ: يُسْرِعُونَ إِسْرَاعًا لَا يَرُدُّهُمْ شَيْءٌ، من جمع الْفَرَسُ: إِذَا لَمْ

Aslı “müdtahal” (مُدْتَخَلٌ) şeklindedir. Übey bu kelimeyi “mütedahhalen” (مُتَدَخَّلًا) okumuş, ondan nûn ile “mündehalen” (مُنْدَخَلًا) okuduğu da rivayet edilmiştir. Hasan, İbn Ebî İshak ve İbn Muhaysın mîm fethalı, dâl sakin olarak “ev medhalen” (أَوْ مَدْخَلًا) okumuşlardır. Zeccâc: Mîm zammeli, dâl sakin olarak “ev müdhalen” (أَوْ مُدْخَلًا) da okunur, demiştir. Geri kalanlar ise mîm zammeli olarak dâl harfini şeddeli okumuşlardır. { لَوَلَّوْا إِلَيْهِ } “Oraya yönelirlerdi” yani ona sığınır ve kendilerini onun içine sokarlardı. { وَهُمْ يَجْمَحُونَ } “Başlarını alıp koşarak”; yani hiçbir şeyin kendilerini geri çeviremeyeceği şekilde alabildiğine hızla koşarlardı. Bu ifade, gemi dinlemeyip başını alıp giden at için kullanılan “cemehal-feras” (جَمَحَ الْفَرَسُ) tabirinden gelir;

يردّه اللجام، ومنه قول الشاعر:

Şairin şu sözü de bundandır:

سبوحا جموحا وَإِحْضَارُهَا ... كَمَعْمَعَةِ السَّعَفِ الْمُوقَدِ

“Hızlı ve ele avuca sığmaz bir kısraktır; koşuşu... Tutuşturulmuş hurma yapraklarının hışırtısı gibidir.”

وَالْمَعْنَى: لَوْ وَجَدُوا شَيْئًا مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ لَوَلَّوْا إِلَيْهِ مُسْرِعِينَ هَرَبًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ.

Mana şudur: Zikredilen bu şeylerden birini bulsalardı, Müslümanlardan kaçarak süratle oraya yönelirlerdi.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: جَعَلَ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا بِالْمَدِينَةِ يُخْبِرُونَ عن النبي ﷺ أَخْبَارَ السَّوْءِ، يَقُولُونَ: إِنَّ مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ قَدْ جُهِدُوا فِي سَفَرِهِمْ وَهَلَكُوا، فَبَلَغَهُمْ تَكْذِيبُ حديثهم وعافية النبيّ وَأَصْحَابِهِ، فَسَاءَهُمْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ سُنَيْدٌ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ يَقُولُ: إِنْ يُصِبْكَ فِي سَفَرِكَ هَذِهِ الْغَزْوَةَ تَبُوكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ قَالَ: الْجَدُّ وَأَصْحَابُهُ، يَعْنِي الْجَدَّ بْنَ قَيْسٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا قَالَ: إِلَّا مَا قَضَى اللَّهُ لَنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ قَالَ: فَتْحٌ أَوْ شَهَادَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ أَوْ بِأَيْدِينا قَالَ: الْقَتْلُ بِالسُّيُوفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ الْجَدُّ بْنُ قَيْسٍ:

İbn Ebî Hâtim'in Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Medine'de geride kalan münafıklar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında kötü haberler yaymaya başlayıp: 'Muhammed ve arkadaşları yolculuklarında sıkıntıya düştüler ve helak oldular' diyorlardı. Onların bu sözlerinin yalan olduğu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının ise afiyette bulunduğu haberi kendilerine ulaşınca bu durum onları üzdü. Bunun üzerine Allah: { إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ } ayetini indirdi.” Süneyd ve İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ } ayeti hakkında: “Bu Tebük Gazvesi yolculuğunda sana bir iyilik dokunursa bu onları üzer; onlar Cedd ve arkadaşlarıdır, yani Cedd b. Kays'tır” demiştir. Ebü'ş-Şeyh'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا } ayeti hakkında: “Ancak Allah'ın bizim için takdir ettiği şey isabet eder” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ } ayeti hakkında: “Fetih yahut şehadettir” demiştir. İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, { أَوْ بِأَيْدِينا } ayeti hakkında: “Kılıçlarla öldürülmektir” demiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Cedd b. Kays şöyle demiştir:

إِنِّي إِذَا رَأَيْتُ النِّسَاءَ لَمْ أَصْبِرْ حَتَّى أَفْتَتِنَ، وَلَكِنْ أُعِينُكَ بِمَالِي، قَالَ: فَفِيهِ نَزَلَتْ قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ قَالَ: هَذِهِ مِنْ تَقَادِيمِ الْكَلَامِ، يقول: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْآخِرَةِ.

“Ben kadınları gördüğüm zaman fitneye düşmekten kendimi alamam; fakat sana malımla yardım edeyim.” İbn Abbâs dedi ki: Bunun üzerine onun hakkında { قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } ayeti indi. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ } buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bu, takdimi olan sözlerdendir; yani: Dünya hayatında onların malları ve evlatları seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak ahirette onlara azap etmek istemektedir, demektir.” İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: “Allah bunlarla ancak ahirette onlara azap etmek istemektedir” demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ قَالَ: تَزْهَقُ أَنْفُسُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ كافِرُونَ قَالَ: هَذِهِ آيَةٌ فِيهَا تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ فَلا تُعْجِبْكَ يقول: لا يغررك وَتَزْهَقَ قَالَ: تَخْرُجُ أَنْفُسُهُمْ، قَالَ فِي الدُّنْيَا وَهُمْ كَافِرُونَ.

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den { وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ } ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: “Canları dünya hayatında kâfir olarak çıkar; bu, içinde takdim ve tehir bulunan bir ayettir” demiştir. Ebû Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, { فَلا تُعْجِبْكَ } hakkında: “Seni aldatmasın” demiş; { وَتَزْهَقَ } hakkında: “Canları çıkar”, “dünyada kâfir olarak [çıkar]” demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً الْآيَةَ قَالَ: الْمَلْجَأُ: الْحِرْزُ فِي الْجِبَالِ، وَالْمَغَارَاتُ: الْغِيرَانُ، وَالْمُدَّخَلُ: السِّرْبُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ وَهُمْ يَجْمَحُونَ قَالَ: يُسْرِعُونَ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan { لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً } ayeti hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Melce (الْمَلْجَأُ), dağlardaki sığınaktır. Mağârât (الْمَغَارَاتُ), inlerdir. Müddehal (الْمُدَّخَلُ) ise yer altı tünelidir/deliğidir.” İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { وَهُمْ يَجْمَحُونَ } hakkında: “Hızla koşarak giderler” demiştir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٨ الى ٦٠]

[Tevbe Suresi (9), Âyet 58-60]

وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨) وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ (٥٩) إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨) وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ (٥٩) إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠) } “Onlardan sadakalar [ve zekât taksimatı] hususunda seni ayıplayanlar da vardır. Onlara bundan verilirse hoşnut olurlar; şayet kendilerine ondan verilmezse hemen öfkeleniverirler. (58) Eğer onlar Allah'ın ve Resûlünün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve: 'Bize Allah yeter; Allah lütfundan bize yine verecektir, Resûlü de [verecektir]. Biz muhakkak ancak Allah'a rağbet edenleriz' deselerdi [kendileri için elbette daha hayırlı olurdu]. (59) Sadakalar [zekâtlar] Allah'tan bir farz olarak ancak fakirler, miskinler [düşkünler], onun üzerinde çalışan görevliler, kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar, köleler [ve esirler], borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (60)”

قَوْلُهُ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ هَذَا ذِكْرُ نوع آخر من قبائحهم، يقال: لمزه يَلْمِزُهُ إِذَا عَابَهُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: اللَّمْزُ الْعَيْبُ، وَأَصْلُهُ الْإِشَارَةُ بِالْعَيْنِ وَنَحْوِهَا، وَقَدْ لَمَزَهُ يَلْمَزُهُ وَيَلْمِزُهُ، وَرَجُلٌ لَمَّازٌ، وَلُمَزَةٌ:

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ } “Onlardan seni ayıplayanlar da vardır” buyruğu, onların çirkinliklerinden başka bir türün zikredilmesidir. Birini ayıpladığı zaman “lemezehu yelmizuhû” (لَمَزَهُ يَلْمِزُهُ) denilir. Cevherî şöyle demiştir: Lemz (اللَّمْزُ), ayıplamaktır; aslı göz ve benzeriyle kaş göz işareti yapmaktır. Bu fiil “lemezehû yelmezuhû ve yelmizuhû” şeklinde kullanılır. “Racülün lemmâzün” ve “lümezetün” denildiğinde ise:

أَيْ عَيَّابٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَمَزْتُ الرَّجُلَ أَلْمِزُهُ وَأَلْمُزُهُ، بِكَسْرِ الْمِيمِ وَضَمِّهَا: إِذَا عِبْتُهُ، وَكَذَا هَمَزْتُهُ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَمِنَ الْمُنَافِقِينَ مَنْ يَعِيبُكَ فِي الصَّدَقَاتِ أَيْ: فِي تَفْرِيقِهَا وَقِسْمَتِهَا. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: مَعْنَى يَلْمِزُكَ: يَرْزَؤُكَ وَيَسْأَلُكَ، وَالْقَوْلُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ هُوَ الْأَوَّلُ كَمَا قَالَ النَّحَّاسُ. وَقُرَئَ يَلْمُزُكَ بِضَمِّ الْمِيمِ، وَيُلَمِّزُكَ بِكَسْرِهَا مَعَ التَّشْدِيدِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِهَا مُخَفَّفَةً، فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها أَيْ: مِنَ الصَّدَقَاتِ بِقَدْرِ مَا يُرِيدُونَ رَضُوا بِمَا وَقَعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يَعِيبُوهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا مَقْصِدَ لَهُمْ إِلَّا حُطَامُ الدُّنْيَا، وَلَيْسُوا مِنَ الدِّينِ فِي شَيْءٍ وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها أَيْ: مِنَ الصَّدَقَاتِ مَا يُرِيدُونَهُ وَيَطْلُبُونَهُ إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ أَيْ: وإن لم يعطوا فاجؤوا السخط، وفائدة إذا الفجائية أن الشرط مفاجىء لِلْجَزَاءِ وَهَاجِمٌ عَلَيْهِ. وَقَدْ نَابَتْ إِذَا الْفُجَائِيَّةُ مَنَابَ فَاءِ الْجَزَاءِ وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَيْ: مَا فَرَضَهُ اللَّهُ لَهُمْ، وَمَا أَعْطَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الصَّدَقَاتِ، وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ فَإِنَّ فِيمَا أَعْطَاهُمُ الْخَيْرَ الْعَاجِلَ وَالْآجِلَ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ أَيْ: قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ عِنْدَ أَنْ أَعْطَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا هُوَ لَهُمْ، أَيْ: كَفَانَا اللَّهُ، سَيُعْطِينَا مِنْ فَضْلِهِ، وَيُعْطِينَا رَسُولُهُ بَعْدَ هَذَا مَا نَرْجُوهُ وَنُؤَمِّلُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ فِي أَنْ يُعْطِيَنَا مِنْ فَضْلِهِ مَا نَرْجُوهُ. قَوْلُهُ: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ لَمَّا لَمَزَ الْمُنَافِقُونَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قِسْمَةِ الصَّدَقَاتِ بَيَّنَ اللَّهُ لَهُمْ مَصْرِفَهَا دَفْعًا لطعنهم وقطعا لشغبهم، وإِنَّمَا مِنْ صِيَغِ الْقَصْرِ، وَتَعْرِيفُ الصَّدَقَاتِ لِلْجِنْسِ، أَيْ: جِنْسُ هَذِهِ الصَّدَقَاتِ مَقْصُورٌ عَلَى هَذِهِ الْأَصْنَافِ المذكورة لا تجاوزها، بَلْ هِيَ لَهُمْ لَا لِغَيْرِهِمْ.

Çok ayıplayan demektir. Zeccâc: “Adamı ayıpladığım zaman mîm harfinin kesresi ve zammesiyle ‘lemeztür-racüle elmizuhû ve elmüzuhû’ derim; aynı şekilde ‘hemeztühû’ da denir” demiştir. Ayetin manası şudur: Münafıklardan sadakalar hususunda, yani onların paylaştırılması ve taksimatı konusunda seni ayıplayan kimseler vardır. Mücâhid'den onun “yelmizuke” ifadesine “senden mal ister ve talep eder” manasını verdiği rivayet edilmiştir. Nehhâs'ın da belirttiği üzere lügat ehli katında geçerli olan görüş birincisidir. Bu kelime mîm harfinin zammesiyle “yelmuzuke” ve şeddeli kesre ile “yülemmizuke” şeklinde de okunmuştur. Cumhur ise şeddesiz olarak kesre ile “yelmizuke” okumuştur. { فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها } “Eğer kendilerine ondan verilirse” yani sadakalardan istedikleri miktarda verildiği takdirde { رَضُوا } “hoşnut olurlar” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı uygulamadan razı olurlar ve onu ayıplamazlar; çünkü onların dünya metaından başka bir gayeleri yoktur ve dinden yana hiçbir nasipleri bulunmamaktadır. { وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها } “Şayet kendilerine ondan verilmezse” yani sadakalardan diledikleri ve istedikleri miktar verilmediği takdirde { إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ } “hemen öfkeleniverirler”; yani verilmeyince aniden öfkelenirler. Sürpriz/ani durum bildiren “izâ” (إِذَا الْفُجَائِيَّةُ) edatının faydası, şartın cezaya ansızın ve birdenbire kavuştuğunu göstermesidir; nitekim sürpriz bildiren bu “izâ”, ceza fâ'sının yerine geçmiştir. { وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Eğer onlar Allah'ın ve Resûlünün kendilerine verdiğine razı olsalardı” yani Allah'ın kendileri için takdir ettiğine ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine sadakalardan verdiğine razı olsalardı; lev (لَوْ) edatının cevabı mahzuftur, yani “kendileri için elbette daha hayırlı olurdu”; zira Peygamber'in onlara verdiğinde hem dünya hem de ahiret hayrı vardır. { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ } “Ve: 'Bize Allah yeter; Allah lütfundan bize yine verecektir, Resûlü de' deselerdi” yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine hak ettikleri payı verdiğinde bu sözü söyleselerdi; yani Allah bize yeter, bundan sonra lütfundan bize yine verecektir ve Resûlü de umup arzuladığımız şeyleri bize verecektir, deselerdi. { إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ } “Biz muhakkak ancak Allah'a rağbet edenleriz”; O'nun bize lütfundan umduğumuz şeyleri vermesini arzu etmekteyiz. { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } “Sadakalar ancak fakirler içindir” buyruğuna gelince: Münafıklar sadakaların taksimi konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ayıplayıp dil uzatınca, Allah onların itirazlarını bertaraf etmek ve taşkınlıklarını kesmek için zekâtın verileceği yerleri onlara beyan etti. İnnemâ (إِنَّمَا) hasr/kasr ifade eden sîgalardandır. Sadakalar kelimesinin başındaki elif-lâm takısı cins içindir; yani bu sadakaların cinsi zikredilen bu sınıflara hasredilmiştir, bunların dışına çıkmaz; bilakis onlar başkalarına değil, sadece bu kimselere aittir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ هَلْ يَجِبُ تَقْسِيطُ الصَّدَقَاتِ عَلَى هَذِهِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ، أَوْ يَجُوزُ صَرْفُهَا إِلَى الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ عَلَى حَسَبِ مَا يَرَاهُ الْإِمَامُ أَوْ صَاحِبُ الصَّدَقَةِ؟ فَذَهَبَ إِلَى الْأَوَّلِ الشَّافِعِيُّ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَذَهَبَ إِلَى الثَّانِي مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَبِهِ قَالَ عُمَرُ وَحُذَيْفَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَسَعِيدُ بْنُ جبير وميمون ابن مِهْرَانَ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ: احْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِمَا فِي الْآيَةِ من القصر وبحديث زياد ابن الحرث الصُّدَائِيِّ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيِّ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَبَايَعْتُهُ، فَأَتَى رَجُلٌ فَقَالَ: أَعْطِنِي مِنَ الصدقة، فقاله لَهُ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَرْضَ بِحُكْمِ نَبِيٍّ ولا غيره من الصَّدَقَاتِ حَتَّى حَكَمَ فِيهَا هُوَ فَجَزَّأَهَا ثَمَانِيَةَ أَصْنَافٍ، فَإِنْ كُنْتَ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ أَعْطَيْتُكَ. وَأَجَابَ الْآخَرُونَ: بِأَنَّ مَا فِي الْآيَةِ مِنَ الْقَصْرِ إِنَّمَا هُوَ لِبَيَانِ الصَّرْفِ وَالْمَصْرِفِ، لَا لِوُجُوبِ اسْتِيعَابِ الْأَصْنَافِ، وَبِأَنَّ فِي إِسْنَادِ الْحَدِيثِ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمَ الْإِفْرِيقِيَّ وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَمِمَّا يُؤَيِّدُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْآخَرُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَالصَّدَقَةُ تُطْلَقُ عَلَى الْوَاجِبَةِ كَمَا تُطْلَقُ عَلَى المندوبة. وصح عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ الصَّدَقَةَ مِنْ أَغْنِيَائِكُمْ وَأَرُدَّهَا فِي فُقَرَائِكُمْ» . وَقَدِ ادَّعَى مَالِكٌ الْإِجْمَاعَ عَلَى الْقَوْلِ الْآخَرِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: يُرِيدُ إِجْمَاعَ الصَّحَابَةِ فَإِنَّهُ لَا يَعْلَمُ لَهُ مُخَالِفًا مِنْهُمْ. قَوْلُهُ: لِلْفُقَراءِ قَدَّمَهُمْ لِأَنَّهُمْ أَحْوَجُ مِنَ الْبَقِيَّةِ عَلَى الْمَشْهُورِ لِشِدَّةِ فَاقَتِهِمْ وَحَاجَتِهِمْ.

İlim ehli, sadakaların bu sekiz sınıfa eşit olarak paylaştırılmasının vacip olup olmadığı yahut devlet başkanının ya da sadaka sahibinin uygun gördüğü şekilde bazısına verilip bazısına verilmeyebileceğinin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmiştir. Şâfiî ve bir grup ilim ehli birinci görüşe gitmiştir. Mâlik ve Ebû Hanîfe ise ikinci görüşü benimsemiştir; Ömer, Huzeyfe, İbn Abbâs, Ebü'l-Âliye, Saîd b. Cübeyr ve Meymûn b. Mihrân da bu görüşü dile getirmişlerdir. İbn Cerîr: “Bu, ilim ehlinin çoğunluğunun kavlidir” demiştir. Birinci görüş sahipleri, ayetteki hasr (kısıtlama) ifadesini ve Ebû Dâvûd ile Dârekutnî'de yer alan Ziyâd b. el-Hâris es-Sudâî hadisini delil getirmişlerdir. O şöyle demiştir: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona biat ettim. Derken bir adam gelip: “Bana sadakadan ver” dedi. Peygamber de ona şöyle buyurdu: “Allah sadakalar konusunda ne bir peygamberin ne de bir başkasının hükmüne razı olmadı; nihayet bizzat kendisi hüküm verip onları sekiz sınıfa paylaştırdı. Eğer sen o pay sahiplerinden isen sana veririm.” İkinci görüş sahipleri ise şöyle cevap vermişlerdir: Ayetteki hasr ifadesi ancak [zekâtın] verileceği yeri ve harcama alanını beyan etmek içindir, sınıfların tamamını kapsamanın vacip olduğunu göstermez. Ayrıca hadisin senedinde Abdurrahman b. Ziyâd b. En‘um el-İfrîkî vardır ve o zayıf bir ravidir. Diğer görüş sahiplerinin vardığı hükmü destekleyen delillerden biri de Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Sadakaları açıktan verirseniz ne güzel! Şayet onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” ayetidir. Zira sadaka lafzı mendup olana ıtlak edildiği gibi vacip olana da ıtlak edilir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: “Ben sadakayı zenginlerinizden alıp fakirlerinize geri vermekle emrolundum” buyurduğu sahih olarak sabit olmuştur. İmam Mâlik diğer kavil üzerinde icma olduğunu iddia etmiştir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Sahabenin icmaını kastetmektedir, zira sahabe içinden buna muhalif olan bir kimse bilinmemektedir. { لِلْفُقَراءِ } “Fakirler içindir” buyruğu: İhtiyaç ve yoksulluklarının şiddeti sebebiyle meşhur olan görüşe göre diğerlerinden daha muhtaç oldukları için Allah onları öne almıştır.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْفَقِيرِ وَالْمِسْكِينِ عَلَى أَقْوَالٍ فَقَالَ يعقوب بن السّكّيت والقتبي ويونس

İlim ehli, fakir ile miskin arasındaki fark hususunda muhtelif görüşler ileri sürerek ihtilaf etmiştir. Ya‘kūb b. es-Sikkît, el-Kutebî ve Yûnus

ابن حَبِيبٍ: إِنَّ الْفَقِيرَ أَحْسَنُ حَالًا مِنَ الْمِسْكِينِ، قَالُوا: لِأَنَّ الْفَقِيرَ هُوَ الَّذِي لَهُ بَعْضُ مَا يَكْفِيهِ وَيُقِيمُهُ، وَالْمِسْكِينُ الَّذِي لَا شَيْءَ لَهُ، وَذَهَبَ إِلَى هَذَا قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ مِنْهُمْ أَبُو حَنِيفَةَ. وَقَالَ آخَرُونَ بِالْعَكْسِ، فَجَعَلُوا الْمِسْكِينَ أَحْسَنَ حَالًا مِنَ الْفَقِيرِ، وَاحْتَجُّوا بقوله تعالى أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ فَأَخْبَرَ أَنَّ لَهُمْ سَفِينَةً مِنْ سُفُنِ الْبَحْرِ، وَرُبَّمَا سَاوَتْ جُمْلَةً مِنَ الْمَالِ، وَيُؤَيِّدُهُ تَعَوُّذُ النبيّ ﷺ مِنَ الْفَقْرِ مَعَ قَوْلِهِ: «اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِينًا وَأَمِتْنِي مِسْكِينًا» وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الْأَصْمَعِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَحَكَاهُ الطَّحَاوِيُّ عَنِ الْكُوفِيِّينَ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ وَأَكْثَرِ أَصْحَابِهِ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ الْفَقِيرَ وَالْمِسْكِينَ سَوَاءٌ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَسَائِرُ أَصْحَابِ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو يُوسُفَ. وَقَالَ قَوْمٌ: الْفَقِيرُ: الْمُحْتَاجُ الْمُتَعَفِّفُ، وَالْمِسْكِينُ: السَّائِلُ. قَالَهُ الْأَزْهَرِيُّ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ شَعْبَانَ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَدْ قِيلَ غَيْرُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ مِمَّا لَا يَأْتِي الِاسْتِكْثَارُ مِنْهُ بِفَائِدَةٍ يُعْتَدُّ بِهَا. وَالْأَوْلَى فِي بَيَانِ مَاهِيَّةِ الْمِسْكِينِ مَا ثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَيْسَ الْمِسْكِينُ بِهَذَا الطَّوَّافِ الَّذِي يَطُوفُ عَلَى النَّاسِ فَتَرُدُّهُ اللُّقْمَةُ وَاللُّقْمَتَانِ وَالتَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ، قَالُوا: فَمَا الْمِسْكِينُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟

İbn Habîb: “Fakir, miskinden daha iyi durumdadır” demiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü fakir, kendisine yetecek ve durumunu idare edecek bir şeylere sahip olandır; miskin ise hiçbir şeyi olmayandır. Fıkıh ehlinden bir topluluk bu görüşe meyletmiştir ki Ebû Hanîfe de bunlardandır. Diğerleri ise bunun tam aksini söyleyerek miskini fakirden daha iyi durumda kabul etmişler ve Allah Teâlâ'nın: { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ } “Gemiye gelince, o miskinlere aitti” buyruğunu delil getirmişlerdir. Zira Allah onların deniz gemilerinden bir gemiye sahip olduklarını haber vermiştir; oysa bir gemi bazen yüklü miktarda bir mala denk gelir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fakirlikten sığınmasıyla birlikte: “Allah'ım! Beni miskin olarak yaşat, miskin olarak vefat ettir” buyurmuş olması da bunu destekler. Asmaî ve diğer dil âlimleri bu görüşe gitmiştir; Tahâvî de bunu Kûfelilerden nakletmiştir. Bu, Şâfiî'nin iki kavlinden biri ve ashabının çoğunun görüşüdür. Bir topluluk da: “Fakir ile miskin birdir, aralarında fark yoktur” demiştir ki bu da Şâfiî'nin iki kavlinden biridir. İbnü'l-Kâsım ile İmam Mâlik'in diğer bütün talebeleri buna gitmiştir; Ebû Yûsuf da aynı görüşü belirtmiştir. Bir topluluk ise: “Fakir; muhtaç olup iffetinden ötürü istemeyendir, miskin ise dilenen/isteyen kimsedir” demiştir. Bunu Ezherî söylemiş, İbn Şa‘bân tercih etmiştir ve İbn Abbâs'tan da böyle rivayet edilmiştir. Bu görüşlerin dışında, fazlaca zikredilmesi kayda değer bir fayda getirmeyen başka kaviller de söylenmiştir. Miskinin mahiyetini açıklamada en evlâ olanı, Buhârî, Müslim ve diğer kaynaklarda Ebû Hüreyre'nin hadisinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan şu ifadedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Miskin, insanların arasında dolaşan ve bir iki lokmanın, bir iki hurmanın geri çevirdiği kimse değildir.” Onlar: “Öyleyse miskin kimdir ey Allah'ın Resûlü?” dediler.

قَالَ: الَّذِي لَا يَجِدُ غِنًى يُغْنِيهِ، وَلَا يُفْطَنُ لَهُ فَيُتَصَدَّقَ عَلَيْهِ. وَلَا يَسْأَلُ النَّاسَ شَيْئًا» . قَوْلُهُ: وَالْعامِلِينَ عَلَيْها أَيِ: السُّعَاةِ وَالْجُبَاةِ الَّذِينَ يَبْعَثُهُمُ الْإِمَامُ لِتَحْصِيلِ الزَّكَاةِ، فَإِنَّهُمْ يَسْتَحِقُّونَ مِنْهَا قِسْطًا.

Şöyle buyurdu: “Kendisini zengin kılacak bir mal bulamayan, durumuna vakıf olunup da kendisine tasaddukta bulunulmayan ve kimseden hiçbir şey istemeyen kişidir.” { وَالْعامِلِينَ عَلَيْها } “Onun üzerinde çalışan görevliler” ifadesi; yani devlet başkanının zekâtı toplamak üzere görevlendirdiği tahsildarlar ve memurlardır; zira onlar zekâttan bir payı hak ederler.

وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الْقَدْرِ الَّذِي يَأْخُذُونَهُ مِنْهَا، فَقِيلَ: الثُّمُنُ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَالشَّافِعِيِّ. وَقِيلَ:

Onların zekâttan alacakları miktar konusunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre sekizde birdir; bu görüş Mücâhid ve Şâfiî'den rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de: