عَلَى قَدْرِ أَعْمَالِهِمْ مِنَ الْأُجْرَةِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ. وَقِيلَ: يُعْطَوْنَ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ قَدْرَ أُجْرَتِهِمْ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ مَالِكٍ، وَلَا وَجْهَ لِهَذَا، فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَخْبَرَ بِأَنَّ لَهُمْ نَصِيبًا مِنَ الصَّدَقَةِ، فَكَيْفَ يُمْنَعُونَ مِنْهَا، وَيُعْطَوْنَ مِنْ غَيْرِهَا؟ وَاخْتَلَفُوا: هَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ هَاشِمِيًّا أَمْ لَا؟ فَمَنَعَهُ قَوْمٌ، وَأَجَازَهُ آخَرُونَ. قَالُوا:
amelleri miktarınca bir ücret verilir; bu görüş Ebû Hanîfe ve ashabından rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de ücretleri miktarınca beytülmalden verilir; bu görüş Mâlik'ten rivayet edilmiştir. Fakat bunun tutar bir tarafı yoktur; zira Allah onların zekâttan bir payı olduğunu haber vermiştir, öyleyse zekâttan mahrum edilip de başka bir yerden nasıl verilsin? Görevlinin Hâşimî olmasının caiz olup olmadığı konusunda da ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk bunu men etmiş, diğerleri ise caiz görmüştür. Onlar şöyle demişlerdir:
وَيُعْطَى مِنْ غَيْرِ الصَّدَقَةِ. قَوْلُهُ: وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ هُمْ قَوْمٌ كَانُوا فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ، فَقِيلَ: هُمُ الْكُفَّارُ الَّذِينَ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يتألفهم ليسلموا، كانوا لَا يَدْخُلُونَ فِي الْإِسْلَامِ بِالْقَهْرِ وَالسَّيْفِ، بَلْ بِالْعَطَاءِ، وَقِيلَ:
ve zekâtın dışından verilir. { وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar” ifadesi; bunlar İslam'ın ilk dönemlerinde bulunan bir topluluk idi. Bir görüşe göre onlar, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müslüman olsunlar diye kalplerini ısındırdığı kâfirlerdir; onlar İslam'a zorla ve kılıçla değil, ihsan ve bağışla giriyorlardı. Bir görüşe göre de:
هُمْ قَوْمٌ أَسْلَمُوا فِي الظَّاهِرِ، وَلَمْ يَحْسُنْ إِسْلَامُهُمْ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَأَلَّفُهُمْ بِالْعَطَاءِ وَقِيلَ: هُمْ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْيَهُودِ، وَالنَّصَارَى وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ عُظَمَاءِ الْمُشْرِكِينَ لَهُمْ أَتْبَاعٌ، أَعْطَاهُمُ النَّبِيُّ ﷺ لِيَتَأَلَّفُوا أَتْبَاعَهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ. وَقَدْ أَعْطَى النبيّ ﷺ جَمَاعَةً مِمَّنْ أَسْلَمَ ظَاهِرًا كَأَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَرْبٍ وَالْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَسُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو وَحُوَيْطِبِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى، أَعْطَى كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ تَأَلَّفَهُمْ بِذَلِكَ، وَأَعْطَى آخَرِينَ دُونَهُمْ.
onlar görünüşte Müslüman olmuş fakat İslamları henüz pekişmemiş bir topluluk idi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihsanda bulunarak onların kalplerini ısındırırdı. Bir görüşe göre onlar Yahudilerden ve Hristiyanlardan Müslüman olan kimselerdir. Bir görüşe göre de tâbileri olan müşriklerin ileri gelenleridir; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, tâbilerinin kalplerini İslam'a ısındırsınlar diye onlara vermiştir. Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Süfyân b. Harb, el-Hâris b. Hişâm, Süheyl b. Amr ve Huveytıb b. Abdiluzzâ gibi görünüşte Müslüman olan bir gruba vermiş, kalplerini bununla ısındırmak için her birine yüzer deve ihsan etmiş, başkalarına ise bundan daha azını vermiştir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ هَلْ سَهْمُ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ بَاقٍ بَعْدِ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ عُمَرُ وَالْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ:
Âlimler, İslam'ın güç kazanmasından sonra müellefe-i kulûbun payının devam edip etmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ömer, Hasan [el-Basrî] ve Şa‘bî şöyle demiştir:
قَدِ انْقَطَعَ هَذَا الصِّنْفُ بِعِزَّةِ الْإِسْلَامِ وَظُهُورِهِ، وَهَذَا مَشْهُورٌ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَقَدِ ادَّعَى بَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ أَنَّ الصَّحَابَةَ أَجْمَعَتْ عَلَى ذَلِكَ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: سَهْمُهُمْ بَاقٍ لِأَنَّ الْإِمَامَ رُبَّمَا احْتَاجَ أَنْ يَتَأَلَّفَ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَإِنَّمَا قَطَعَهُمْ عُمَرُ لَمَّا رَأَى مِنْ إِعْزَازِ الدِّينِ. قَالَ يُونُسُ: سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ عَنْهُمْ فَقَالَ:
“İslam'ın izzet bulup üstün gelmesiyle bu sınıfın [hükmü] sona ermiştir.” Bu, Mâlik'in mezhebinden ve ehl-i re'yden meşhur olan görüştür. Bazı Hanefîler sahabenin bu hususta icma ettiğini ileri sürmüştür. Bir grup âlim ise şöyle demiştir: “Onların payı devam etmektedir; çünkü devlet başkanı bazen İslam'a kalpleri ısındırmaya ihtiyaç duyabilir. Ömer ise bunu yalnızca dinin güçlendiğini gördüğü için kesmiştir.” Yûnus şöyle demiştir: Zührî'ye onları sordum, şöyle dedi:
لَا أَعْلَمُ نَسْخَ ذَلِكَ، وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ يَرْجِعُ سَهْمُهُمْ لِسَائِرِ الْأَصْنَافِ. قَوْلُهُ: وَفِي الرِّقابِ أي: في
...bunun nesh edildiğini bilmiyorum.” Birinci görüşe göre ise onların payı diğer sınıflara döner. [Cenâb-ı Hakk'ın] { وَفِي الرِّقَابِ } “Köleler uğrunda” kavli; yani...
فَكِّ الرِّقَابِ بِأَنْ يَشْتَرِيَ رِقَابًا ثُمَّ يُعْتِقَهَا. رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو عُبَيْدٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَمُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالنَّخَعِيُّ وَالزُّهْرِيُّ وَابْنُ زَيْدٍ: إِنَّهُمُ الْمُكَاتَبُونَ يُعَانُونَ مِنَ الصَّدَقَةِ عَلَى مَالِ الْكِتَابَةِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ وَرِوَايَةٌ عَنْ مَالِكٍ، وَالْأَوْلَى حَمْلُ مَا فِي الْآيَةِ عَلَى الْقَوْلَيْنِ جَمِيعًا، لِصِدْقِ الرِّقَابِ عَلَى شِرَاءِ الْعَبْدِ وَإِعْتَاقِهِ، وَعَلَى إِعَانَةِ الْمُكَاتَبِ عَلَى مَالِ الْكِتَابَةِ. قَوْلُهُ: وَالْغارِمِينَ هُمُ الَّذِينَ رَكِبَتْهُمُ الدُّيُونُ وَلَا وَفَاءَ عِنْدِهِمْ بِهَا، وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ إِلَّا مَنْ لَزِمَهُ دَيْنٌ فِي سَفَاهَةٍ فَإِنَّهُ لَا يُعْطَى مِنْهَا وَلَا مِنْ غَيْرِهَا إِلَّا أَنْ يَتُوبَ. وَقَدْ أَعَانَ النَّبِيُّ ﷺ مِنَ الصَّدَقَةِ مَنْ تَحَمَّلَ حَمَالَةً، وَأَرْشَدَ إِلَى إِعَانَتِهِ مِنْهَا. قَوْلُهُ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ هُمُ الْغُزَاةُ وَالْمُرَابِطُونَ يُعْطَوْنَ مِنَ الصَّدَقَةِ مَا يُنْفِقُونَ فِي غَزْوِهِمْ وَمُرَابَطَتِهِمْ، وَإِنْ كَانُوا أَغْنِيَاءَ، وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: هُمُ الْحُجَّاجُ وَالْعُمَّارُ، وَرُوِيَ عَنْ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ أَنَّهُمَا جَعَلَا الْحَجَّ مِنْ سَبِيلِ اللَّهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَصَاحِبَاهُ: لَا يُعْطَى الْغَازِي إِلَّا إِذَا كَانَ فَقِيرًا مُنْقَطَعًا بِهِ. قَوْلُهُ وَابْنِ السَّبِيلِ هُوَ الْمُسَافِرُ، وَالسَّبِيلِ:
köle satın alınıp azat edilmesi suretiyle kölelerin hürriyete kavuşturulmasıdır. Bu görüş İbn Abbâs ve İbn Ömer'den rivayet edilmiştir; Mâlik, Ahmed b. Hanbel, İshak ve Ebû Ubeyd de bunu söylemiştir. Hasan-ı Basrî, Mukâtil b. Hayyân, Ömer b. Abdilazîz, Saîd b. Cübeyr, Nehaî, Zührî ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir: “Bunlar mükâteblerdir (hürriyeti için sözleşme yapan köleler), mükâtebelik bedelini ödemeleri için kendilerine zekâttan yardım edilir.” Bu, Şâfiî'nin ve ehl-i re'yin görüşü olup Mâlik'ten gelen bir rivayettir. Âyetteki ifadeyi her iki görüşe birden hamletmek en evlâ olanıdır; zira boyunlar/köleler (rikâb) tabiri hem köleyi satın alıp azat etmeye hem de mükâtebe kitabet bedeli için yardım etmeye uygundur. { وَالْغارِمِينَ } “Borçlular” ifadesi; üzerlerine borç binmiş olup bunu ödeyecek gücü bulunmayan kimselerdir. Bu hususta ihtilaf yoktur; ancak sefahatten ötürü borçlanan kimseye, tevbe etmedikçe ne zekâttan ne de başka bir şeyden verilir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iki tarafın arasını bulmak için kefalet üstlenen (hamâle) kimseye zekâttan yardım etmiş ve ona zekâttan yardım edilmesini tavsiye etmiştir. { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda olanlar” ifadesi; bunlar gaziler ve sınırlarda nöbet tutan murâbıtlardır; zengin bile olsalar gazvelerinde ve nöbetlerinde harcayacakları miktar zekâttan kendilerine verilir. Âlimlerin çoğunun görüşü budur. İbn Ömer ise: “Bunlar hacılar ve umrecilerdir” demiştir; Ahmed ve İshak'tan da haccı Allah yolundan saydıkları rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe ve iki talebesi ise: “Gaziye ancak fakir olup muhtaç duruma düşmüşse verilir” demiştir. { وَابْنِ السَّبِيلِ } “Yolcu” ifadesi; bu kimsedir ki sefere çıkmıştır. Sebîl:
الطَّرِيقُ، وَنُسِبَ إِلَيْهَا الْمُسَافِرُ لِمُلَازَمَتِهِ إِيَّاهَا، وَالْمُرَادُ: الَّذِي انْقَطَعَتْ بِهِ الْأَسْبَابُ فِي سَفَرِهِ عَنْ بَلَدِهِ، وَمُسْتَقَرِّهِ، فَإِنَّهُ يُعْطَى مِنْهَا وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا فِي بَلَدِهِ، وَإِنْ وَجَدَ مَنْ يُسْلِفُهُ. وَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا وَجَدَ مَنْ يُسْلِفُهُ فَلَا يُعْطَى.
yoldur. Yolcu yoldan ayrılmadığı için ona nispet edilmiştir. Kastedilen ise memleketinden ve yerleşik olduğu yerden uzakta, yolculuğunda imkânları tükenip yolda kalan kimsedir; memleketinde zengin olsa bile, kendisine borç verecek birini bulsa dahi ona zekâttan verilir. Mâlik ise: “Kendisine borç verecek birini bulursa verilmez” demiştir.
قَوْلُهُ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ مَعْنَاهُ: فَرَضَ اللَّهُ الصَّدَقَاتِ لَهُمْ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ كَوْنَ الصَّدَقَاتِ مَقْصُورَةً عَلَى هَذِهِ الْأَصْنَافِ هُوَ حُكْمٌ لَازِمٌ، فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَى عِبَادِهِ، وَنَهَاهُمْ عَنْ مُجَاوَزَتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِ عِبَادِهِ حَكِيمٌ فِي أَفْعَالِهِ وَقِيلَ: إِنَّ فَرِيضَةً مُنْتَصِبَةً بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: فَرَضَ اللَّهُ ذَلِكَ فَرِيضَةً. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: فَإِنْ قُلْتَ لِمَ عَدَلَ عَنِ اللَّامِ إِلَى فِي فِي الْأَرْبَعَةِ الْآخِرَةِ؟ قُلْتُ: لِلْإِيذَانِ بِأَنَّهَا أَرْسَخُ فِي اسْتِحْقَاقِ التَّصَدُّقِ عَلَيْهِمْ مِمَّنْ سَبَقَ ذِكْرُهُ وَقِيلَ: النُّكْتَةُ فِي الْعُدُولِ:
{ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir farz olarak” ifadesi tekit edici bir mastardır; zira { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } “Sadakalar/Zekâtlar ancak fakirler içindir” sözünün anlamı: “Allah zekâtları onlara farz kıldı” demektir. Mana şudur: Zekâtların bu sınıflara hasredilmiş olması bağlayıcı bir hükümdür; Allah bunu kullarına farz kılmış ve onları bu sınırı aşmaktan menetmiştir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir” kullarının durumlarını, { حَكِيمٌ } “hikmet sahibidir” fiillerinde. Bir görüşe göre “ferîzaten” kelimesi takdirî bir fiille mensuptur; yani “Allah bunu bir farz olarak farz kıldı” takdirindedir. Keşşâf müellifi der ki: “Eğer ‘Son dört sınıfta lâm harf-i cerinden fî harf-i cerine niçin dönülmüştür?’ dersen; derim ki: Onların zekâta müstahak oluşlarının, daha önce zikredilenlere göre daha köklü/kuvvetli olduğunu bildirmek içindir.” Bu geçişteki incelik hakkında şöyle de denilmiştir:
أَنَّ الْأَصْنَافَ الْأَرْبَعَةَ الْأُوَلَ يُصْرَفُ المال إليهم حتى يتصرفوا به كما شاؤوا، وَفِي الْأَرْبَعَةِ الْأَخِيرَةِ لَا يُصْرَفُ الْمَالُ إِلَيْهِمْ، بَلْ يُصْرَفُ إِلَى جِهَاتِ الْحَاجَاتِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الصِّفَاتِ الَّتِي لِأَجْلِهَا اسْتَحَقُّوا سَهْمَ الزَّكَاةِ، كَذَا قِيلَ.
İlk dört sınıfa mal doğrudan kendilerine verilir ki diledikleri gibi tasarruf etsinler; son dört sınıfta ise mal doğrudan kendilerine değil, zekât payını hak etmelerine sebep olan vasıflarda gözetilen ihtiyaç alanlarına sarf edilir; böyle söylenmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: «بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْسِمُ قَسْمًا إِذْ جَاءَهُ ابْنُ ذِي الْخُوَيْصِرَةِ التَّيْمِيُّ فَقَالَ: اعْدِلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ: وَيْحَكَ، وَمَنْ يَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ؟ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: ائْذَنْ لِي فَأَضْرِبَ عنقه فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: دَعْهُ فَإِنَّ لَهُ أَصْحَابًا يَحْقِرُ أَحَدُكُمْ صَلَاتَهُ مَعَ صَلَاتِهِمْ، وَصِيَامَهُ مَعَ صِيَامِهِمْ، يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمْيَةِ» . الْحَدِيثَ، حَتَّى قَالَ: وَفِيهِمْ نَزَلَتْ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ قَالَ:
Buhârî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir taksimat yaparken Zü'l-Huvaysıra et-Teymî'nin oğlu gelip: ‘Adaletli ol ey Allah'ın Resûlü!’ dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Yazıklar olsun sana! Ben adil olmazsam kim adil olur?’ buyurdu. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb: ‘Bana izin ver de boynunu vurayım’ dedi. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: ‘Onu bırak; zira onun öyle arkadaşları vardır ki sizden biri onların namazı yanında kendi namazını, onların orucu yanında kendi orucunu küçük görür. Onlar okun avı delip geçtiği gibi dinden çıkarlar.’” Hadisin devamında şöyle dedi: Ve onlar hakkında: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ } “Onlardan sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da vardır” ayeti indi. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in naklettiğine göre Mücâhid: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ } “Onlardan seni ayıplayanlar da vardır” ayeti hakkında şöyle demiştir:
يَرْزَؤُكَ، يَسْأَلُكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: يَطْعَنُ عَلَيْكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ:
“Senden bir şey eksiltmek ister, senden ister.” İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre Katâde: “Sana dil uzatır, seni kınar” demiştir. İbn Merdeveyh'in İbn Mes‘ûd'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir:
لَمَّا قَسَمَ النَّبِيُّ ﷺ غَنَائِمَ حُنَيْنٍ سَمِعْتُ رَجُلًا يَقُولُ: إِنَّ هَذِهِ لَقَسْمَةٌ مَا أُرِيدَ بِهَا اللَّهُ، فَأَتَيْتُ النبي ﷺ وَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ «رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَى مُوسَى قَدْ أُوذِيَ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ، وَنَزَلَ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نسخت هذه آية كُلَّ صَدَقَةٍ فِي الْقُرْآنِ
“Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn ganimetlerini taksim ettiğinde bir adamın: ‘Şüphesiz bu, kendisiyle Allah'ın rızası gözetilmeyen bir taksimattır’ dediğini işittim. Bunun üzerine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu kendisine anlattım. Şöyle buyurdu: ‘Allah'ın rahmeti Mûsâ'nın üzerine olsun, o bundan daha fazlasıyla eziyete uğradı da sabretti.’ Ve: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ } “Onlardan sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da vardır” ayeti indi.” İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Bu ayet Kur'an'daki bütün sadaka [hükümlerini] neshetmiştir:
إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ حُذَيْفَةَ فِي قَوْلِهِ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ الْآيَةَ قَالَ: إِنْ شِئْتَ جَعَلْتَهَا فِي صِنْفٍ وَاحِدٍ مِنَ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ الَّتِي سَمَّى اللَّهُ أَوْ صِنْفَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ وَالْحَسَنِ وَعَطَاءٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَالنَّحَّاسُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْفُقَرَاءُ: فُقَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ، وَالْمَسَاكِينُ: الطَّوَّافُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ:
{ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } “Sadakalar/Zekâtlar ancak fakirler içindir...” ayetidir.” İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in Huzeyfe'den rivayet ettiğine göre o, { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } “Sadakalar/Zekâtlar ancak fakirler içindir...” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Dilersen onu Allah'ın ismen belirttiği sekiz sınıftan tek bir sınıfa, dilersen iki veya üç sınıfa verirsin.” İbn Ebî Şeybe; Ebu'l-Âliye, Hasan, Atâ, İbrâhim ve Saîd b. Cübeyr'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve Nehhas'ın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Fakirler: Müslümanların fakirleridir. Miskinler ise: Dolaşıp isteyenlerdir.” Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Nehhas ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir:
الْفَقِيرُ: الَّذِي بِهِ زَمَانَةٌ، وَالْمِسْكِينُ: الْمُحْتَاجُ الَّذِي لَيْسَ بِهِ زَمَانَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ قَالَ: هُمْ زَمْنَى أَهْلِ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها قَالَ: السُّعَاةُ أَصْحَابُ الصَّدَقَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَالَ: هُمْ قَوْمٌ كَانُوا يَأْتُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ أَسْلَمُوا، وَكَانَ يَرْضَخُ لَهُمْ مِنَ الصَّدَقَاتِ، فَإِذَا أَعْطَاهُمْ مِنَ الصَّدَقَةِ فَأَصَابُوا مِنْهَا خَيْرًا قَالُوا: هَذَا دِينٌ صَالِحٌ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ عَابُوهُ وَتَرَكُوهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: بَعَثَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنَ اليمن إلى النبيّ ﷺ بِذُهَيْبَةٍ فِيهَا تُرْبَتُهَا ، فَقَسَمَهَا بَيْنَ أَرْبَعَةٍ مِنَ الْمُؤَلَّفَةِ: الْأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ الْحَنْظَلِيِّ، وَعَلْقَمَةَ بْنِ عُلَاثَةَ الْعَامِرِيِّ، وَعُيَيْنَةَ بْنِ بَدْرٍ الْفَزَارِيِّ، وَزَيْدِ الْخَيْلِ الطَّائِيِّ فَقَالَتْ قُرَيْشٌ وَالْأَنْصَارُ: يَقْسِمُ بَيْنَ صَنَادِيدِ أَهْلِ نَجْدٍ وَيَدَعُنَا؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنَّمَا أَتَأَلَّفُهُمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَالَ: مَنْ أَسْلَمَ مِنْ يَهُودِيٍّ أَوْ نَصْرَانِيٍّ، قُلْتُ:
“Fakir: Müzmin bir hastalığı/özrü bulunan kimsedir. Miskin ise: Özrü bulunmayan muhtaç kimsedir.” İbn Ebî Şeybe'nin naklettiğine göre Ömer, { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } “Sadakalar/Zekâtlar ancak fakirler içindir” ayeti hakkında: “Onlar Ehl-i Kitab'ın kötürümleridir/müzmin hastalarıdır” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَالْعامِلِينَ عَلَيْها } “Onun üzerinde çalışan görevliler” ayeti hakkında: “Tahsildarlar, zekât memurlarıdır” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri ısındırılacak olanlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Müslüman olarak gelen bir gruptu; Hz. Peygamber onlara sadakalardan az bir pay verirdi. Onlara zekâttan verip de bir hayır elde ettiklerinde: ‘Bu iyi bir dindir’ derler, aksine bir durum olduğunda ise onu ayıplayıp terk ederlerdi.” Buhârî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Ebû Saîd'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Ali b. Ebî Tâlib Yemen'den Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e henüz toprağından arındırılmamış bir parça altın gönderdi. O da bunu müellefeden dört kişi arasında paylaştırdı: el-Akra‘ b. Hâbis el-Hanzalî, Alkame b. Ülâse el-Âmirî, Uyeyne b. Badr el-Fezârî ve Zeydü'l-Hayl et-Tâî. Bunun üzerine Kureyş ve Ensar: ‘Necid halkının ileri gelenleri arasında paylaştırıp bizi bırakıyor mu?’ dediler. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Ben sadece onların kalplerini ısındırıyorum’ buyurdu.” İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in rivayet ettiğine göre Zührî'ye müellefe-i kulûb hakkında sorulduğunda: “Yahudi veya Hristiyan iken Müslüman olan kimsedir” dedi. Ben:
وَإِنْ كَانَ مُوسِرًا؟ قَالَ: وَإِنْ كَانَ مُوسِرًا. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: لَيْسَ الْيَوْمَ مُؤَلَّفَةٌ قُلُوبُهُمْ.
“Zengin olsa bile mi?” dedim. “Zengin olsa bile” dedi. Bu raviler Ebû Ca‘fer'den de onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bugün artık müellefe-i kulûb yoktur.”
وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ فِي قَوْلِهِ: وَفِي الرِّقابِ قَالَ:
Bu raviler Şa‘bî'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Mukâtil, { وَفِي الرِّقابِ } “Köleler uğrunda” ifadesi hakkında şöyle demiştir:
هُمُ الْمُكَاتَبُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ النَّخَعِيِّ نحوه. وأخرج أَيْضًا عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَهْمُ الرِّقَابِ نِصْفَانِ: نَصِفٌ لِكُلِّ مَكَاتَبٍ مِمَّنْ يدّعي الإسلام، والنصف الآخر يشترى به رقاب مِمَّنْ صَلَّى وَصَامَ وَقَدَّمَ إِسْلَامَهُ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى يَعْتِقُونَ لِلَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو عَبِيدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لَا يَرَى بَأْسًا أَنْ يُعْطِيَ الرَّجُلُ مِنْ زَكَاتِهِ فِي الْحَجِّ وَأَنْ يُعْتِقَ مِنْهَا رَقَبَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْغَارِمِينَ قَالَ: أَصْحَابُ الدَّيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن أبي جَعْفَرٍ فِي قَوْلِهِ وَالْغارِمِينَ قَالَ: هُوَ الَّذِي يَسْأَلُ فِي دَمٍ أَوْ جَائِحَةٍ تُصِيبُهُ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ: هُمُ الْمُجَاهِدُونَ وَابْنِ السَّبِيلِ قَالَ: الْمُنْقَطِعُ بِهِ يُعْطَى قَدْرَ مَا يُبَلِّغُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
“Onlar mükâteblerdir.” İbnü'l-Münzir Nehaî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Yine Ömer b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kölelerin payı iki kısımdır: Yarısı Müslüman olduğunu ikrar eden her mükâtebe verilir; diğer yarısıyla da namaz kılan, oruç tutan ve erken Müslüman olan erkek ve kadın köleler satın alınıp Allah rızası için azat edilir.” İbn Ebî Şeybe, Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre İbn Abbâs, kişinin zekâtından hac için vermesinde ve zekâtından bir köle azat etmesinde bir sakınca görmezdi. İbn Ebî Şeybe'nin Zührî'den naklettiğine göre ona borçlular hakkında sorulmuş, o da: “Borç sahipleridir” demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Ca‘fer'den naklettiğine göre o, { وَالْغارِمِينَ } “Borçlular” ayeti hakkında: “Bu, bir diyet veya başına gelen büyük bir afet sebebiyle yardım isteyendir” demiştir; { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda olanlar” hakkında: “Onlar mücahidlerdir” demiştir; { وَابْنِ السَّبِيلِ } “Yolcu” hakkında da: “Yolda kalmış kimsedir, kendisine menziline ulaştıracak miktar verilir” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir:
ابْنُ السَّبِيلِ هُوَ الضَّيْفُ الْفَقِيرُ الَّذِي يَنْزِلُ بِالْمُسْلِمِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ إِلَّا لِخَمْسَةٍ: الْعَامِلِ عَلَيْهَا، أَوِ الرَّجُلِ اشْتَرَاهَا بِمَالِهِ، أَوْ غَارِمٍ، أَوْ غَازٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَوْ مسكين تصدّق عليه فأهدى منها
[İbnü's-sebîl] Yolda kalmış kimse, Müslümanlara konuk olan fakir misafirdir. İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ إِلَّا لِخَمْسَةٍ: الْعَامِلِ عَلَيْهَا، أَوِ الرَّجُلِ اشْتَرَاهَا بِمَالِهِ، أَوْ غَارِمٍ، أَوْ غَازٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَوْ مسكين تصدّق عليه فأهدى منها » «Sadaka beş kişi müstesna hiçbir zengine helal olmaz: [Sadaka toplamakla görevli] âmil, onu kendi parasıyla satın alan kişi, borçlu, Allah yolundaki gazi veya kendisine sadaka verilip de ondan...»
لِغَنِيٍّ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ «لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلَا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي هِلَالٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَ مِثْلَهُ.
bir zengine hediye eden miskin.” İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Sadaka zengine de eli ayağı tutan güçlü kuvvetli kimseye de helal olmaz.” Ahmed'in Benî Hilâl'den bir adamdan rivayet ettiğine göre o: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i işittim...” diyerek benzerini zikretmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ عن عبيد اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ قَالَ: أَخْبَرَنِي رَجُلَانِ أَنَّهُمَا أَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهُوَ يَقْسِمُ الصَّدَقَةَ فَسَأَلَاهُ مِنْهَا، فَرَفَعَ فِينَا الْبَصَرَ وَخَفَضَهُ فَرَآنَا جَلْدَيْنِ، فَقَالَ: «إِنْ شِئْتُمَا أَعْطَيْتُكُمَا، وَلَا حَظَّ فيها لغنيّ ولا لقويّ مكتسب» .
İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Ubeydullah b. Adiyy b. el-Hıyâr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İki adam bana haber verdi ki onlar Veda Haccı'nda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadakaları taksim ederken yanına varmışlar ve ondan istemişler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gözlerini bize doğru kaldırıp indirmiş ve ikimizi de güçlü kuvvetli görmüş. Bunun üzerine şöyle buyurmuş: “Dilerseniz size veririm; ancak bunda ne bir zenginin ne de kazanmaya gücü yeten kuvvetli kimsenin nasibi vardır.”
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦١ الى ٦٦]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 61-66]
وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦١) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣) يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ (٦٤) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (٦٥)
{ وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onlardan peygamberi inciten ve: ‘O [her söylenene inanan] bir kulaktır’ diyenler vardır. De ki: ‘O sizin için bir hayır kulağıdır; Allah'a inanır, müminlere güvenir ve sizden iman edenler için bir rahmettir.’ Allah'ın Resûlü'nü incitenler için elem verici bir azap vardır.” (61) { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ } “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler. Oysa eğer mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır.” (62) { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ } “Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse, şüphesiz onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır. İşte büyük rüsvalık budur!” (63) { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin aleyhlerine indirilmesinden çekinirler. De ki: ‘Siz alay edin! Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi açığa çıkaracaktır.’” (64) { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “Onlara soracak olsan mutlaka: ‘Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk’ derler. De ki: ‘Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?’” (65)
لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)
{ لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ } “Özür dilemeyin! İmanınızdan sonra muhakkak küfre düştünüz. Sizden bir topluluğu affetsek bile, diğer bir topluluğa suçlu/günahkâr oldukları için azap edeceğiz.” (66)
قَوْلُهُ: وَمِنْهُمُ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مما حَكَاهُ اللَّهُ مِنْ فَضَائِحِ الْمُنَافِقِينَ وَقَبَائِحِهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ عَلَى وَجْهِ الطَّعْنِ وَالذَّمِّ: هُوَ أُذُنٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: يُقَالُ: رَجُلٌ أُذُنٌ: إِذَا كَانَ يَسْمَعُ مَقَالَ كُلِّ أَحَدٍ، يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ وَمُرَادُهُمْ، أَقْمَأَهُمُ اللَّهُ، أَنَّهُمْ إِذَا آذَوُا النبيّ وبسطوا فيه ألسنتهم، وَبَلَغَهُ ذَلِكَ اعْتَذَرُوا لَهُ، وَقَبِلَ ذَلِكَ مِنْهُمْ، لِأَنَّهُ يَسْمَعُ كُلَّ مَا يُقَالُ لَهُ فَيُصَدِّقُهُ، وَإِنَّمَا أَطْلَقَتِ الْعَرَبُ عَلَى مَنْ يَسْمَعُ مَا يُقَالُ لَهُ فَيُصَدِّقُهُ أَنَّهُ أُذُنٌ، مُبَالَغَةً، لِأَنَّهُمْ سَمَّوْهُ بِالْجَارِحَةِ الَّتِي هِيَ آلَةُ السَّمَاعِ، حَتَّى كَأَنَّ جُمْلَتَهُ أُذُنٌ سَامِعَةٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُمْ لِلرَّبِيئَةِ: عين، وإيذاؤهم له هو قوله: هُوَ أُذُنٌ لِأَنَّهُمْ نَسَبُوهُ إِلَى أَنَّهُ يُصَدِّقُ كُلَّ مَا يُقَالُ لَهُ، وَلَا يُفَرِّقُ بَيْنَ الصَّحِيحِ وَالْبَاطِلِ، اغْتِرَارًا مِنْهُمْ بِحِلْمِهِ عَنْهُمْ، وَصَفْحِهِ عَنْ جِنَايَاتِهِمْ كَرَمًا وَحِلْمًا وَتَغَاضِيًا، ثُمَّ أَجَابَ اللَّهُ عَنْ قَوْلِهِمْ هَذَا، فَقَالَ: قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ بِالْإِضَافَةِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِالتَّنْوِينِ، وَكَذَا قَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ عَنْهُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: نَعَمْ هُوَ أُذُنٌ، وَلَكِنْ نِعْمَ الْأُذُنُ هُوَ، لِكَوْنِهِ:
{ وَمِنْهُمُ } “Onlardan” ifadesi; bu, Allah'ın münafıkların rezilliklerinden ve çirkin hallerinden haber verdiği diğer bir türdür. Zira onlar, yerme ve ayıplama kabilinden Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında: “O bir kulaktır” diyorlardı. Cevherî şöyle der: Bir kimse herkesin sözünü dinlediğinde onun hakkında “racülün üzünün” (kulak adam) denir; bu tabir tekil ve çoğul için aynı şekilde kullanılır. Onların maksadı —Allah onları zelil kılsın— Hz. Peygamber'i incitip hakkında ileri geri konuştuklarında ve bu durum ona ulaştığında, gidip özür dilediklerinde onun da bunu kendilerinden kabul etmesiydi; zira o, kendisine söylenen her şeyi dinleyip doğrulamaktaydı. Arapların kendisine söylenen her şeyi dinleyip doğrulayan kimseye mübalağa yoluyla “kulak” demelerinin sebebi, onu işitme aleti olan duyu organının adıyla isimlendirmiş olmalarıdır; öyle ki sanki onun bütün varlığı işiten bir kulaktan ibarettir. Bunun benzeri, gözcü için “ayn” (göz) demeleridir. Onların Hz. Peygamber'i incitmeleri ise: “O bir kulaktır” demeleridir; çünkü onlar, Hz. Peygamber'in kendilerine yumuşak davranmasına, kereminden, hilminden ve görmezden gelmesinden ötürü kötülüklerini affetmesine aldanarak onun kendisine söylenen her şeyi doğruladığını, doğru ile yanlışı birbirinden ayıramadığını iddia etmişlerdir. Sonra Allah onların bu sözüne cevap vererek: { قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ } “De ki: O sizin için bir hayır kulağıdır” buyurmuştur; cumhurun kıraatinde bu ifade izafetle (tamlamayla) okunmuştur. Hasan ise tenvinle okumuştur; Âsım'dan Ebû Bekir rivayetinde de böyledir. Sanki şöyle denilmektedir: Evet, o bir kulaktır; fakat ne güzel bir kulaktır! Çünkü o:
أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ، وَلَيْسَ بِأُذُنٍ فِي غَيْرِ ذَلِكَ، كَقَوْلِهِمْ: رَجُلُ صِدْقٍ، يُرِيدُونَ الْجَوْدَةَ وَالصَّلَاحَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَسْمَعُ الْخَيْرَ وَلَا يَسْمَعُ الشَّرَّ. وَقُرِئَ أُذُنٌ بِسُكُونِ الذَّالِ وَضَمِّهَا، ثُمَّ فَسَّرَ كَوْنَهُ أُذُنَ خَيْرٍ بِقَوْلِهِ:
sizin için bir hayır kulağıdır, bunun dışındaki şeylerde kulak değildir; nitekim iyilik ve salahı kastettiklerinde “racülü sıdkın” (dürüst adam) demeleri gibidir. Mana şudur: O hayrı dinler, şerri dinlemez. “Üzün” kelimesi zâl harfinin sükûnuyla (üzn) ve zammeli haliyle (üzün) okunmuştur. Sonra Allah, onun hayır kulağı oluşunu şu sözüyle açıklamıştır:
يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَيْ: يُصَدِّقُ بِاللَّهِ، وَيُصَدِّقُ الْمُؤْمِنِينَ لِمَا عَلِمَ فِيهِمْ مِنْ خُلُوصِ الْإِيمَانِ، فَتَكُونُ اللَّامُ فِي لِلْمُؤْمِنِينَ لِلتَّقْوِيَةِ، كَمَا قَالَ الْكُوفِيُّونَ، أَوْ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، كَمَا قَالَ الْمُبَرِّدُ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَرَحْمَةٌ بِالرَّفْعِ عَطْفٌ عَلَى أُذُنُ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ بِالْخَفْضِ عَطْفًا عَلَى خَيْرٍ. وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: هُوَ أَنَّهُ أُذُنُ خَيْرٍ، وَأَنَّهُ هُوَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: أَنَّهُ أُذُنُ خَيْرٍ، وَأُذُنُ رَحْمَةٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ بِعِيدٌ، يَعْنِي قِرَاءَةَ الْجَرِّ لِأَنَّهُ قَدْ تَبَاعَدَ بَيْنَ الِاسْمَيْنِ، وَهَذَا يَقْبُحُ فِي الْمَخْفُوضِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ
{ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Allah'a inanır, müminlere güvenir” yani Allah'ı tasdik eder; imanlarının ihlaslı olduğunu bildiği için de müminleri tasdik eder. Bu durumda “lil-mü'minîn”deki lâm harfi, Kûfelilerin dediği gibi tekit içindir veya Müberred'in dediği gibi mahzuf bir mastara müteallıktır. Cumhur { وَرَحْمَةٌ } “ve bir rahmettir” kelimesini “üzün” kelimesine atıfla merfû okumuştur. Hamza ise “hayr” kelimesine atıfla mecrûr okumuştur. Birinci kıraate göre mana: O bir hayır kulağıdır ve kendisi müminler için bir rahmettir; ikinci kıraate göre ise: O bir hayır kulağıdır ve rahmet kulağıdır. Nehhas şöyle der: “Arap dili ulemasına göre bu uzaktır —yani cer kıraati— zira iki ismin arası birbirinden uzaklaşmıştır, mecrûrda ise bu çirkin görülür.” Mana şudur:
النبيّ ﷺ أُذُنُ خَيْرٍ لِلْمُنَافِقِينَ وَرَحْمَةٌ لَهُمْ، حَيْثُ لَمْ يَكْشِفْ أَسْرَارَهُمْ، وَلَا فَضَحَهُمْ، فَكَأَنَّهُ قَالَ:
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem münafıklar için bir hayır kulağı ve onlar için bir rahmettir; çünkü onların sırlarını açığa vurmamış, onları rezil etmemiştir. Sanki şöyle buyurmuştur:
هُوَ أُذُنٌ كَمَا قُلْتُمْ لَكِنَّهُ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ، لَا أُذُنَ سُوءٍ، فَسَلَّمَ لَهُمْ قَوْلَهُمْ فِيهِ إِلَّا أَنَّهُ فَسَّرَهُ بِمَا هُوَ مَدْحٌ لَهُ، وَثَنَاءٌ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانُوا قَصَدُوا بِهِ الْمَذَمَّةَ، وَالتَّقْصِيرَ بِفِطْنَتِهِ، وَمَعْنَى لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ أَيِ: الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ حَقِيقَةً وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِمْ: هُوَ أُذُنٌ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ أَذِيَّةٌ لرسول الله ﷺ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أَيْ: شَدِيدُ الْأَلَمِ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ: وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهَا عِلَّةٌ لِمُعَلَّلٍ مَحْذُوفٍ أَيْ: وَرَحْمَةً لَكُمْ يَأْذَنُ لَكُمْ. ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ مِنْ قَبَائِحِ الْمُنَافِقِينَ إِقْدَامَهُمْ عَلَى الْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ، فَقَالَ: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَالْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَذَلِكَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا فِي خِلْوَاتِهِمْ يَطْعَنُونَ عَلَى المؤمنين، وعلى النبي ﷺ، فَإِذَا بَلَغَ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ وَإِلَى الْمُؤْمِنِينَ جَاءَ الْمُنَافِقُونَ فَحَلَفُوا عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا مَا بُلِّغَ عَنْهُمْ، قَاصِدِينَ بِهَذِهِ الْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ أَنْ يُرْضُوا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنْ معه من المؤمنين، فنعى الله ذلك عليهم، وَقَالَ: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ أَيْ: هُمَا أَحَقُّ بِذَلِكَ مِنْ إِرْضَاءِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ، فَإِنَّهُمْ لَوِ اتَّقَوُا اللَّهَ وَآمَنُوا بِهِ وَتَرَكُوا النِّفَاقَ لَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى لَهُمْ، وَإِفْرَادُ الضَّمِيرِ فِي يُرْضُوهُ: إِمَّا لِلتَّعْظِيمِ لِلْجَنَابِ الْإِلَهِيِّ بِإِفْرَادِهِ بِالذِّكْرِ أَوْ لِكَوْنِهِ لَا فَرْقَ بَيْنَ إِرْضَاءِ اللَّهِ، وَإِرْضَاءِ رَسُولِهِ، فَإِرْضَاءُ اللَّهِ إِرْضَاءٌ لِرَسُولِهِ أَوِ الْمُرَادُ: اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ وَرَسُولُهُ كَذَلِكَ، كَمَا قَالَ سِيبَوَيْهِ، وَرَجَّحَهُ النَّحَّاسُ أَوْ لِأَنَّ الضَّمِيرَ مَوْضُوعٌ مَوْضِعَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، فَإِنَّهُ يُشَارُ بِهِ إِلَى الْوَاحِدِ وَالْمُتَعَدِّدِ أَوِ الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَذْكُورِ، وَهُوَ يَصْدُقُ عَلَيْهِمَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ، وَاللَّهُ افْتِتَاحُ كَلَامٍ كَمَا تَقُولُ: مَا شَاءَ اللَّهُ وَشِئْتَ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ أَعْنِي وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَجَوَابُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ مَحْذُوفٌ، أَيْ: إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ فَلْيُرْضُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ. قَوْلُهُ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ. قَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ هرم أَلَمْ تَعْلَمُوا بِالْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَالْمُحَادَدَةُ: وُقُوعُ هَذَا فِي حَدٍّ، وَذَلِكَ فِي حَدٍّ كَالْمُشَاقَقَةِ: يُقَالُ: حَادَّ فُلَانٌ فُلَانًا: أَيْ: صَارَ في حدّ غير حَدُّهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: فَحُقَّ أَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ. وَقَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: إِنَّ «أَنَّ» الثَّانِيَةَ مُبْدَلَةٌ مِنَ الْأُولَى، وَزَعَمَ الْمُبَرِّدُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مَرْدُودٌ، وَأَنَّ الصَّحِيحَ مَا قَالَ الْجَرْمِيُّ: أَنَّ الثَّانِيَةَ مُكَرَّرَةٌ لِلتَّوْكِيدِ لَمَّا طَالَ الْكَلَامُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ:
“O, dediğiniz gibi bir kulaktır; ancak sizin için bir hayır kulağıdır, şer kulağı değildir.” Böylece onların onun hakkındaki sözlerini kabul etmiş, fakat onlar bununla yermeyi ve anlayışının kıt olduğunu iddia etmeyi kastetmiş olsalar da bu ifadeyi onu öven ve sena eden bir anlamla açıklamıştır. { لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “Sizden iman edenler için” ifadesinin anlamı; yani hakikatte mümin olmasalar bile imanı açığa vuranlar demektir. { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlü'nü incitenler” yukarıda geçtiği üzere “O bir kulaktır” demeleri ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i incitme kapsamına giren benzeri sözlerle incitenlerdir; { لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onlar için elem verici bir azap vardır” yani son derece acı bir azap vardır. İbn Ebî Able “ve rahmeten lil-mü'minîn” şeklinde mensub okumuştur; bu, mahzuf bir gerekçeli fiilin illeti kılınması sebebiyledir, yani: “size bir rahmet olsun diye sizi dinler” takdirindedir. Sonra Allah münafıkların çirkinliklerinden birinin de yalan yere yemin etmeye cüret etmeleri olduğunu zikrederek şöyle buyurmuştur: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ } “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler”; buradaki hitap müminleredir. Şöyle ki münafıklar kendi aralarında baş başa kaldıklarında müminlere ve Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dil uzatırlar; bu durum Resûlullah'a ve müminlere ulaştığında ise münafıklar gelip haklarında iletilen şeyleri söylemediklerine dair yemin ederlerdi. Bu yalan yeminlerle Resûlullah'ı ve onunla beraber olan müminleri razı etmeyi amaçlarlardı. Allah onların bu durumunu kınayarak şöyle buyurdu: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Oysa razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır”; yani yalan yeminlerle müminleri razı etmekten ziyade bu ikisini razı etmeye daha layıktırlar. Zira Allah'tan korkup O'na iman etseler ve nifakı terk etselerdi bu kendileri için daha evlâ olurdu. { يُرْضُوهُ } fiilindeki zamirin tekil getirilmesi; ya zikirde tek kılmak suretiyle ilahî makamı yüceltmek içindir ya da Allah'ı razı etmek ile Resûlü'nü razı etmek arasında fark bulunmadığı içindir; zira Allah'ı razı etmek Resûlü'nü razı etmektir. Veyahut mana şudur: “Allah razı edilmeye daha layıktır, Resûlü de böyledir”; Nitekim Sîbeveyh bunu söylemiş ve Nehhas da tercih etmiştir. Ya da zamir işaret ismi yerine konulmuştur; çünkü işaret ismi tekil ve çoğula da işaret edebilir. Veyahut zamir zikredilene dönmektedir ki bu da her ikisini kapsar. Ferrâ ise şöyle demiştir: “Mana: ‘Resûlü razı edilmeye daha layıktır’ şeklindedir, ‘Allah’ kelimesi ise söze başlangıçtır; nitekim senin ‘Mâşaallâhu ve şi'te’ (Allah ve sen ne dilerseniz) demen gibidir.” Bu cümle, yani { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } cümlesi hâl olarak mahallen mensuptur. { إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ } “eğer mümin iseler” şartının cevabı mahzuftur, yani: “Eğer mümin iseler Allah'ı ve Resûlü'nü razı etsinler” takdirindedir. { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } “Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse, şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır” ayeti; Hasan ve İbn Hürmüz “elem ta‘lemû” şeklinde te harfiyle (muhatap sîgasıyla) okumuştur. Diğerleri ise ye harfiyle (gaib sîgasıyla) okumuştur. Muhâdde (muhâdede); bunun bir sınırda, diğerinin başka bir sınırda yer almasıdır; tıpkı müşâkka (düşmanlık yapıp ayrı safta durmak) gibidir. “Hâdde fülânun fülânen” denir; yani filanca kimse diğerinin sınırından başka bir sınırda yer aldı demektir. { فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } ifadesini cumhur, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak hemzenin fethasıyla (“fe-enne”) okumuştur, yani: “onun için cehennem ateşinin olması hak oldu” takdirindedir. Halîl ve Sîbeveyh ise: “İkinci ‘enne’, birincisinden bedeldir” demiştir. Müberred bu görüşün merdut olduğunu, doğru olanın Cermî'nin söylediği şu görüş olduğunu ileri sürmüştür: Söz uzadığı için ikinci ‘enne’ tekit amacıyla tekrarlanmıştır. Ahfeş ise şöyle demiştir:
الْمَعْنَى فَوُجُوبُ النَّارِ لَهُ، وَأَنْكَرَهُ الْمُبَرِّدُ وَقَالَ: هَذَا خَطَأٌ مِنْ أَجْلِ أَنَّ «أَنَّ» الْمَفْتُوحَةَ الْمُشَدَّدَةَ لَا يُبْتَدَأُ بِهَا وَيُضْمَرُ الْخَبَرُ. وَقُرِئَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَهِيَ قِرَاءَةٌ جَيِّدَةٌ، وَأَنْشَدَ:
“Mana: ‘Ateş onun için vacip olmuştur’ şeklindedir.” Müberred bunu reddetmiş ve şöyle demiştir: “Bu yanlıştır; çünkü fethalı ve şeddeli ‘enne’ ile söze başlanıp haberi gizlenemez.” Hemzenin kesrasıyla da (“fe-inne”) okunmuştur. Sîbeveyh: “Bu güzel bir kıraattir” demiş ve şu beyti inşad etmiştir:
وَإِنِّي إِذَا مَلَّتْ رِكَابِي مُنَاخَهَا ... فَإِنِّي عَلَى حَظِّي مِنَ الْأَمْرِ جَامِحُ
Bineklerim konak yerlerinden usandığında / Ben işteki nasibime doğru alabildiğine koşarım.
وَانْتِصَابُ خَالِدًا عَلَى الْحَالِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنَ الْعَذَابِ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ أَيِ: الْخِزْيُ الْبَالِغُ إِلَى الْغَايَةِ الَّتِي لَا يَبْلُغُ إِلَيْهَا غَيْرُهُ، وَهُوَ الذُّلُّ وَالْهَوَانُ. قَوْلُهُ: يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ قِيلَ: هُوَ خَبَرٌ، وَلَيْسَ بِأَمْرٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ: لِيَحْذَرِ. فَالْمَعْنَى عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَحْذَرُونَ نُزُولَ الْقُرْآنِ فِيهِمْ، وَعَلَى الثاني: الأمر لهم بأن يحذروا ذلك،
{ خالِداً } kelimesinin nasbı hâl olmasındandır. { ذلِكَ } sözüyle yapılan işaret zikredilen azabadır; bu mübtedadır, haberi ise { الْخِزْيُ الْعَظِيمُ } “büyük rüsvalık” ifadesidir; yani başkasının erişemeyeceği son dereceye ulaşmış rüsvalık, zillet ve aşağılanmadır. { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ } “Münafıklar aleyhlerine bir sure indirilmesinden çekinirler” ifadesi; bir görüşe göre bu bir haberdir, emir değildir. Zeccâc ise: “Bunun anlamı: Çekinsinler demektir” demiştir. Birinci görüşe göre mana: Münafıklar haklarında Kur'an indirilmesinden çekinmekteydiler; ikinci görüşe göre ise: Bundan çekinmelerine dair onlara yönelik bir emirdir.
وأَنْ تُنَزَّلَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ: مِنْ أَنْ تُنَزَّلَ، وَيَجُوزُ عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى تَقْدِيرِ مِنْ وَإِعْمَالِهَا، ويجوز أن يكون النصب على المفعولية، وَقَدْ أَجَازَ سِيبَوَيْهِ: حَذَرْتُ زَيْدًا، وَأَنْشَدَ:
{ أَنْ تُنَزَّلَ } ifadesi nasb mahallindedir, yani “min en tunezzele” (indirilmesinden) takdirindedir; Sîbeveyh'in kavline göre “min” harf-i cerinin takdiri ve ameliyle cer mahallinde olması da caizdir. Mef‘ûlün bih olarak nasb mahallinde olması da caizdir. Nitekim Sîbeveyh “hazirtü Zeyden” (Zeyd'den çekindim) kullanımını caiz görmüş ve şu beyti inşad etmiştir:
حَذِرٌ أمورا لا تضير وآمن ... ما ليس منجيه مِنَ الْأَقْدَارِ
Zarar vermeyecek şeylerden sakınır da / Kendisini kaderden kurtarmayacak şeylerden emin olur.
وَمَنَعَ مِنَ النَّصْبِ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُبَرِّدُ. وَمَعْنَى: عَلَيْهِمْ أَيْ: عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي شَأْنِ الْمُنَافِقِينَ، عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ لِلْمُنَافِقِينَ، أَيْ: فِي شَأْنِهِمْ تُنَبِّئُهُمْ أَيِ: الْمُنَافِقِينَ بِما فِي قُلُوبِهِمْ مِمَّا يُسِرُّونَهُ فَضُلًا عَمَّا يُظْهِرُونَهُ، وَهُمْ وَإِنْ كَانُوا عَالِمِينَ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ فَالْمُرَادُ مِنْ إِنْبَاءِ السُّورَةِ لَهُمْ: إِطْلَاعُهُمْ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمُوا بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ، ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ رسوله بأن يجيب عليهم، فقال: قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ هُوَ أَمْرُ تَهْدِيدٍ، أَيِ: افْعَلُوا الِاسْتِهْزَاءَ إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ مِنْ ظُهُورِهِ حَتَّى يَطَّلِعَ عَلَيْهِ الْمُؤْمِنُونَ، إِمَّا بِإِنْزَالِ سُورَةٍ أَوْ بِإِخْبَارِ رَسُولِهِ بِذَلِكَ، أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ أَيْ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ عَمَّا قَالُوهُ مِنَ الطَّعْنِ فِي الدِّينِ، وَثَلْبِ الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ أَنْ يَبْلُغَ إِلَيْكَ ذَلِكَ، وَيُطْلِعَكَ اللَّهُ عَلَيْهِ لِيَقُولُنَّ: إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ، وَلَمْ نَكُنْ فِي شَيْءٍ مِنْ أَمْرِكَ وَلَا أَمْرِ الْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يُجِيبَ عَنْهُمْ فَقَالَ: قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَأَثْبَتَ وُقُوعَ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَلَمْ يَعْبَأْ بِإِنْكَارِهِمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ فِي الْإِنْكَارِ، بَلْ جَعَلَهُمْ كَالْمُعْتَرِفِينَ بِوُقُوعِ ذَلِكَ مِنْهُمْ حَيْثُ جَعَلَ الْمُسْتَهْزَأَ بِهِ، وَالْبَاءَ لِحَرْفِ النَّفْيِ، فَإِنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ بَعْدَ وُقُوعِ الِاسْتِهْزَاءِ وَثُبُوتِهِ، ثُمَّ قَالَ: لَا تَعْتَذِرُوا نَهْيًا لَهُمْ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِالِاعْتِذَارَاتِ الْبَاطِلَةِ، فَإِنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مَقْبُولٍ مِنْهُمْ. وَقَدْ نَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنْ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ أَنَّ مَعْنَى الِاعْتِذَارِ: مَحْوُ أَثَرِ الذَّنْبِ وَقَطْعُهُ، مِنْ قَوْلِهِمُ: اعْتَذَرَ الْمَنْزِلُ، إِذَا دَرَسَ، وَاعْتَذَرَتِ الْمِيَاهُ، إِذَا انْقَطَعَتْ قَدْ كَفَرْتُمْ أَيْ: أَظْهَرْتُمُ الْكُفْرَ بِمَا وَقَعَ مِنْكُمْ مِنَ الِاسْتِهْزَاءِ الْمَذْكُورِ بَعْدَ إِيمانِكُمْ أَيْ: بَعْدِ إِظْهَارِكُمُ الْإِيمَانَ مَعَ كَوْنِكُمْ تُبْطِنُونَ الْكُفْرَ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ وَهُمْ: مَنْ أَخْلَصَ الْإِيمَانَ وَتَرَكَ النِّفَاقَ وَتَابَ عَنْهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الطَّائِفَةُ فِي اللُّغَةِ الْجَمَاعَةُ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَيُطْلَقُ لَفْظُ الْجَمْعِ عَلَى الْوَاحِدِ عِنْدَ الْعَرَبِ نُعَذِّبْ طائِفَةً سبب بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ مُصِرِّينَ عَلَى النِّفَاقِ لَمْ يَتُوبُوا مِنْهُ، قُرِئَ نُعَذِّبْ بِالنُّونِ، وَبِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ وَبِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، وَهُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ.
Müberred ise mef‘ûlün bih olarak nasb edilmesini men etmiştir. { عَلَيْهِمْ } ifadesinin manası; zamirin müminlere ait olduğu kabul edilirse “münafıkların durumu hakkında müminlere [bir sure indirilmesi]” demektir; ancak evlâ olan zamirin münafıklara ait olmasıdır, yani “onların aleyhine/durumu hakkında” demektir. { تُنَبِّئُهُمْ } “onlara haber verecek” yani münafıklara, açığa vurdukları bir yana, { بِما فِي قُلُوبِهِمْ } “kalplerinde olan” gizledikleri şeyleri haber verecek bir sure. Onlar kalplerinde olanı zaten bilseler de surenin onlara haber vermesinden maksat, kalplerindekini müminlerin artık öğrendiğini onlara bildirmektir. Sonra Allah Resûlü'ne onlara cevap vermesini emrederek şöyle buyurmuştur: { قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ } “De ki: Siz alay edin! Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi açığa çıkaracaktır.” Bu bir tehdit emridir; yani: Alayınızı yapın bakalım! Şüphesiz Allah, ortaya çıkmasından çekindiğiniz şeyi müminlerin muttali olması için ya bir sure indirerek ya Resûlü'ne bildirerek ya da benzeri bir yolla açığa çıkaracaktır. { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } “Onlara soracak olsan mutlaka: ‘Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk’ derler” ifadesi; yani bu durum sana ulaşıp Allah seni buna muttali kıldıktan sonra onlara dine dil uzatmaları ve müminleri yermeleri hakkında soracak olursan mutlaka: “Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk; senin veya müminlerin işiyle ilgili ciddi bir niyetimiz yoktu” diyeceklerdir. Sonra Allah onlara cevap vermesini emrederek: { قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “De ki: Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?” buyurdu. Soru paylama ve azarlama içindir; bu alayın onlardan sadır olduğunu kesin olarak belirtmiş ve inkârlarına aldırmamıştır; zira inkârlarında yalancıydılar. Hatta kendisiyle alay edilen şeyi [Allah'ı, ayetlerini ve Resûlü'nü] takdim edip başa getirerek onları bu fiili işlemiş olduklarını itiraf etmiş gibi kılmıştır; zira bu durum ancak alayın meydana gelip sübut bulmasından sonra söz konusu olur. Sonra: { لَا تَعْتَذِرُوا } “Özür dilemeyin!” buyurarak onları bâtıl mazeretlerle meşgul olmaktan nehyetmiştir; çünkü bu mazeretler onlardan kabul edilmeyecektir. Vâhidî dil âlimlerinden mazeret beyan etmenin (i‘tizâr) günahın izini silmek ve onu kesip atmak anlamına geldiğini nakletmiştir; nitekim “i‘tezerati'l-menzil” dendiğinde konak yerinin izi silindi, “i‘tezerati'l-miyâh” dendiğinde sular kesildi manasına gelir. { قَدْ كَفَرْتُمْ } “şüphesiz küfre düştünüz” yani zikredilen bu alayla küfrünüzü açığa vurdunuz; { بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “imanınızdan sonra” yani küfrü içinizde gizlediğiniz halde imanı açığa vurmanızdan sonra. { إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ } “Sizden bir topluluğu affetsek bile”; bunlar imanda ihlaslı davranıp nifakı terk eden ve bundan tevbe eden kimselerdir. Zeccâc der ki: “Tâife lügatte bir cemaattir.” İbnü'l-Enbârî ise: “Araplarda çoğul lafzı tekil için de kullanılır” demiştir. { نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ } “diğer bir topluluğa suçlu/günahkâr oldukları için azap edeceğiz”; nifakta ısrar eden ve bundan tevbe etmeyen kimselerdir. “Nuazzib” fiili nun ile (“nuazzib”), te ile meçhul olarak (“tuazzeb”) ve ye ile fâil yapısıyla (“yuazzib”) okunmuştur ki fâil Allah Teâlâ'dır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ نَبْتَلُ بْنُ الْحَارِثِ يَأْتِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَيَجْلِسُ إِلَيْهِ فَيَسْمَعُ مِنْهُ، ثُمَّ يَنْقُلُ حَدِيثَهُ إِلَى الْمُنَافِقِينَ، وَهُوَ الَّذِي قَالَ لَهُمْ: إِنَّمَا مُحَمَّدٌ أُذُنٌ.
İbn İshak, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Nabtel b. el-Hâris, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelir, onun meclisinde oturur, ondan sözleri dinler, sonra da onun sözünü münafıklara taşırdı. Onlara: “Muhammed sadece bir kulaktır” diyen de o idi.
مَنْ حَدَّثَهُ بِشَيْءٍ صَدَّقَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ: وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: اجْتَمَعَ نَاسٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فِيهِمْ خِلَاسُ بْنُ سُوَيْدِ بْنِ صَامِتٍ، وَمَخْشِيُّ بْنُ حِمْيَرٍ وَوَدِيعَةُ بْنُ ثَابِتٍ، فَأَرَادُوا أَنْ يَقَعُوا فِي النَّبِيِّ ﷺ، فَنَهَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَقَالُوا: إِنَّا نَخَافُ أَنْ يُبْلُغَ مُحَمَّدًا فَيَقَعَ بِكُمْ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا مُحَمَّدٌ أُذُنٌ نَحْلِفُ لَهُ فَيُصَدِّقُنَا، فَنَزَلَ: وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: هُوَ أُذُنٌ
“Kimin kendisine bir şey söylerse onu doğrular.” Bunun üzerine Allah onun hakkında: { وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ } “Onlardan peygamberi inciten ve: ‘O bir kulaktır’ diyenler vardır...” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Münafıklardan aralarında Hılâs b. Süveyd b. Sâmit, Mahşî b. Hımyer ve Vedîa b. Sâbit'in de bulunduğu bir grup insan bir araya geldi. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dil uzatmak istediler. Bazıları diğerlerini nehyedip: “Bunun Muhammed'e ulaşıp da sizin başınıza felaket açmasından korkarız” dediler. İçlerinden biri: “Muhammed ancak bir kulaktır; ona yemin ederiz, o da bizi doğrular” dedi. Bunun üzerine: { وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ } “Onlardan peygamberi incitenler vardır...” ayeti indi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { هُوَ أُذُنٌ } “O bir kulaktır” ifadesi hakkında:
يَعْنِي: أَنَّهُ يَسْمَعُ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ يَعْنِي:
“Yani o herkesi dinler” demiştir. Allah Teâlâ: { أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ } “De ki: O sizin için bir hayır kulağıdır; Allah'a inanır, müminlere güvenir” buyurmuştur; yani:
يُصَدِّقُ بِاللَّهِ وَيُصَدِّقُ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ عَسَاكِرَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عمر بْنِ سَعْدٍ قَالَ: فِيَّ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ وَذَلِكَ أَنَّ عُمَيْرَ بْنَ سَعْدٍ كَانَ يَسْمَعُ أَحَادِيثَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، فَيَأْتِي النبي ﷺ فَيُسَارُّهُ، حَتَّى كَانُوا يَتَأَذَّوْنَ بِعُمَيْرِ بْنِ سعد، وكرهوا مجالسته، وقالوا: هُوَ أُذُنٌ فأنزلت فِيهِ.
“Allah'ı tasdik eder ve müminleri doğrular.” Taberânî, İbn Asâkir ve İbn Merdeveyh'in Umeyr b. Sa‘d'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “{ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ } ‘Ve: O bir kulaktır derler’ ayeti benim hakkımda indi. Şöyle ki Umeyr b. Sa‘d Medine halkının konuşmalarını duyar, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona fısıldardı. Hatta Umeyr b. Sa‘d'dan rahatsız olmaya başladılar, onunla oturmaktan hoşlanmadılar ve: ‘O bir kulaktır’ dediler; bunun üzerine onun hakkında indi.”
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ قَالَ: وَاللَّهِ إِنَّ هَؤُلَاءِ لَخِيَارُنَا وَأَشْرَافُنَا، وَلَئِنْ كَانَ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ حَقًّا لَهُمْ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ، فَسَمِعَهَا رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ: وَاللَّهِ إِنَّ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ لَحَقٌّ، وَلَأَنْتَ شَرٌّ مِنَ الْحِمَارِ، فَسَعَى بِهَا الرَّجُلُ إِلَى نَبِيِّ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرَهُ، فَأَرْسَلَ إِلَى الرَّجُلِ فَدَعَاهُ فَقَالَ: مَا حَمَلَكَ عَلَى الَّذِي قُلْتَ؟ فَجَعَلَ يَلْتَعِنُ، وَيَحْلِفُ بِاللَّهِ مَا قَالَ ذَلِكَ، وَجَعَلَ الرَّجُلُ الْمُسْلِمُ يَقُولُ: اللَّهُمَّ صَدِّقِ الصَّادِقَ، وَكَذِّبِ الْكَاذِبَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ مِثْلَهُ، وَسَمَّى الرَّجُلَ الْمُسْلِمَ عَامِرَ بْنَ قَيْسٍ مِنَ الْأَنْصَارِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَقُولُ: يُعَادِي اللَّهَ وَرَسُولَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ الْآيَةَ قَالَ:
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre münafıklardan bir adam: “Vallahi şunlar bizim hayırlılarımız ve eşrafımızdır. Eğer Muhammed'in dediği doğruysa onlar eşeklerden daha kötüdür” dedi. Müslümanlardan bir adam bunu işitip: “Vallahi Muhammed'in dediği haktır ve sen kesinlikle eşekten daha kötüsün!” dedi. Sonra bu adam Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip bunu haber verdi. Hz. Peygamber o adama haber salıp çağırttı ve: “Seni bu söylediğin söze sevk eden nedir?” buyurdu. Adam lanetleşmeye başladı ve böyle bir şey söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Müslüman adam ise: “Allah'ım! Doğru söyleyeni tasdik et, yalancıyı yalanla!” diyordu. Bunun üzerine Allah bu hususta: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ } “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler...” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim Süddî'den de bunun benzerini nakletmiş ve Müslüman adamın adını Ensar'dan Âmir b. Kays olarak belirtmiştir. Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'ten naklettiğine göre o, { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse...” ayeti hakkında: “Allah'a ve Resûlü'ne düşmanlık ederse” demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ } “Münafıklar çekinirler...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
يَقُولُونَ الْقَوْلَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، ثُمَّ يَقُولُونَ عَسَى اللَّهُ أَنْ لَا يُفْشِيَ عَلَيْنَا هَذَا. وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عن شريح ابن عُبَيْدٍ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِأَبِي الدَّرْدَاءِ: يَا مَعْشَرَ الْقُرَّاءِ! مَا بَالُكُمْ أَجْبَنُ مِنَّا وَأَبْخَلُ إِذَا سُئِلْتُمْ، وَأَعْظَمُ لَقْمًا إِذَا أَكَلْتُمْ؟ فَأَعْرَضَ عَنْهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ، وَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ بِشَيْءٍ، فَأَخْبَرَ بِذَلِكَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، فَانْطَلَقَ عُمَرُ إلى الرّجل الذي قال ذلك، فأخذه بِثَوْبِهِ وَخَنَقَهُ وَقَادَهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ الرَّجُلُ: إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى نَبِيِّهِ ﷺ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابن عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ فِي مَجْلِسٍ يَوْمًا:
“Kendi aralarında bir söz söylerler, sonra da: ‘Umarız Allah bunu aleyhimize ifşa etmez’ derlerdi.” Ebû Nuaym'ın el-Hilye'de Şüreyh b. Ubeyd'den naklettiğine göre bir adam Ebü'd-Derdâ'ya: “Ey kurrâ topluluğu! Ne oluyor size de bizden daha korkaksınız, istendiğinde en cimrisiniz ve yemek yediğinizde lokmaları en büyük olanlarsınız?” dedi. Ebü'd-Derdâ ondan yüz çevirdi ve ona hiçbir cevap vermedi. Sonra bunu Ömer b. el-Hattâb'a haber verdi. Ömer bunu söyleyen adama gitti, onu elbisesinden yakalayıp boğazını sıktı ve onu Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürdü. Adam: “Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk” dedi. Bunun üzerine Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } “Onlara soracak olsan mutlaka: ‘Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk’ derler” ayetini vahyetti. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Abdullah b. Ömer'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Tebük Gazvesi'nde bir adam bir gün bir mecliste şöyle dedi:
مَا رَأَيْنَا مِثْلَ قُرَّائِنَا هَؤُلَاءِ، لَا أَرْغَبَ بُطُونًا، وَلَا أَكْذَبَ أَلْسِنَةً، وَلَا أَجْبَنَ عِنْدَ اللِّقَاءِ، فَقَالَ رَجُلٌ فِي الْمَجْلِسِ: كَذَبْتَ وَلَكِنَّكَ مُنَافِقٌ، لَأُخْبِرَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَزَلَ الْقُرْآنُ.
“Şu kurrâmız gibi karınlarına daha düşkün, dilleri daha yalancı ve düşmanla karşılaşma anında daha korkak kimseler görmedik.” Meclisteki bir adam: “Yalan söyledin! Sen ancak bir münafıksın. Bunu mutlaka Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber vereceğim” dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı ve Kur'an indi.
قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: فَأَنَا رَأَيْتُهُ مُتَعَلِّقًا بِحَقَبِ نَاقَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْحِجَارَةُ تَنْكُبُهُ وَهُوَ يَقُولُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ، وَالنَّبِيُّ ﷺ يقول: أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ. وأخرجه ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْعُقَيْلِيُّ فِي الضُّعَفَاءِ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْخَطِيبُ فِي رِوَايَةِ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، فَقَالَ: رَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ وَهُوَ يَشْتَدُّ قُدَّامَ النَّبِيِّ ﷺ وَالْأَحْجَارُ تَنْكُبُهُ وَهُوَ يَقُولُ: يَا مُحَمَّدُ! إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ، وَالنَّبِيُّ ﷺ يقول: أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوِهِ إِلَى تَبُوكَ وَبَيْنَ يَدَيْهِ أُنَاسٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، فَقَالُوا: أَيَرْجُو هَذَا الرَّجُلُ أَنْ تُفْتَحَ لَهُ قُصُورُ الشَّامِ وَحُصُونُهَا؟ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ، فَأَطْلَعَ اللَّهُ نَبِيَّهُ عَلَى ذَلِكَ، فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ: احْبِسُوا عَلَيَّ هَؤُلَاءِ الرَّكْبَ، فَأَتَاهُمْ فَقَالَ: قُلْتُمْ: كَذَا، قَالُوا:
Abdullah dedi ki: “Ben onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesinin terkisine asılmış vaziyette gördüm; taşlar ayaklarına çarpıp onu yaralarken o: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk’ diyor, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: ‘{ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?”’ buyuruyordu.” İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ukaylî ed-Duafâ'da, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve Hatîb bunu Mâlik'in İbn Ömer'den rivayetinde nakletmiş olup şöyle demiştir: “Abdullah b. Übeyy'i Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde hızla yürürken gördüm; taşlar ayaklarını yaralarken o: ‘Ey Muhammed! Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk’ diyor, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: ‘{ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?”’ buyuruyordu.” İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in bu ayet hakkında Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde iken önünde münafıklardan birtakım insanlar vardı; onlar: “Şu adam Şam'ın saraylarının ve kalelerinin kendisine fethedileceğini mi umuyor? Ne kadar uzak, ne kadar uzak!” dediler. Allah bunu Peygamberine bildirdi. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şu süvari grubunu bana durdurun!” buyurdu. Yanlarına gelip: “Siz şöyle şöyle dediniz” buyurdu. Onlar:
يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ مَا تَسْمَعُونَ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا مِنْ طُرُقٍ عن جماعة
“Ey Allah'ın Peygamberi! Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk” dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında işittiğiniz ayetleri indirdi. Bunun benzeri farklı yollardan sahabeden bir gruptan da
مِنَ الصَّحَابَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ قال: الطائفة: الرّجل والنّفر.
rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ } “Sizden bir topluluğu affetsek bile” ayeti hakkında: “Tâife: Bir adam ve küçük bir topluluktur” demiştir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦٧ الى ٧٠]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 67-70]
الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٦٧) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٦٨) كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٩) أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠)
{ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir. Kötülüğü emrederler, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar. Allah'ı unuttular, O da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar fâsıkların ta kendileridir.” (67) { وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vaadetti. O onlara yeter! Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için kalıcı bir azap vardır.” (68) { كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “[Siz de] sizden öncekiler gibisiniz; onlar sizden daha kuvvetli, malları ve evlatları daha çoktu. Paylarından zevk alıp yararlandılar; sizden öncekilerin paylarından yararlandıkları gibi siz de payınızdan yararlandınız ve onların daldığı gibi siz de [bâtıla] daldınız. İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir ve hüsrana uğrayanlar da işte onlardır.” (69) { أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Onlara kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un, İbrâhim kavminin, Medyen halkının ve altüst olmuş şehirlerin haberi gelmedi mi? Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Demek ki Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.” (70)
قَوْلُهُ: الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ ذَكَرَ هَاهُنَا جُمْلَةَ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ، وَأَنَّ ذُكُورَهُمْ فِي ذَلِكَ كَإِنَاثِهِمْ، وَأَنَّهُمْ مُتَنَاهَوْنَ فِي النِّفَاقِ وَالْبُعْدِ عَنِ الْإِيمَانِ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَرَدٌّ لِقَوْلِهِمْ: وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ، ثُمَّ فَصَّلَ ذَلِكَ الْمُجْمَلَ بِبَيَانِ مُضَادَّةِ حَالِهِمْ لِحَالِ الْمُنَافِقِينَ فَقَالَ:
{ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir” ifadesi; burada münafıkların genel durumlarını, bu hususta erkeklerinin de kadınlarının da aynı olduğunu, nifakta ve imandan uzaklaşmada son derece ileri gittiklerini zikretmiştir. Bunda onların müminlerden olduklarının nefyedilmesine ve { وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ } “Gerçekten sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler” sözlerine bir reddiye vardır. Sonra onların durumunun müminlerin durumuna zıt olduğunu açıklamak suretiyle bu genel ifadeyi detaylandırarak şöyle buyurmuştur:
يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَهُوَ كُلُّ قَبِيحٍ عَقْلًا أَوْ شَرْعًا وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَهُوَ كُلُّ حَسَنٍ عَقْلًا أَوْ شَرْعًا، قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ أَيْ: لَيْسُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَكِنْ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، أَيْ: مُتَشَابِهُونَ فِي الْأَمْرِ بِالْمُنْكَرِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ أَيْ:
{ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ } “Kötülüğü emrederler”; bu da aklen veya şer‘an çirkin olan her şeydir; { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ } “ve iyilikten alıkoyarlar”; bu da aklen veya şer‘an güzel olan her şeydir. Zeccâc der ki: “Bu ifade, { وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ } ‘Gerçekten sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler; oysa onlar sizden değildirler’ ayetine bağlıdır; yani onlar müminlerden değildir, fakat birbirlerindendir; kötülüğü emretmekte ve iyilikten alıkoymakta birbirlerine benzerler.” { وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } “Ve ellerini sıkı tutarlar” ifadesi; yani:
يَشِحُّونَ فِيمَا يَنْبَغِي إِخْرَاجُهُ مِنَ الْمَالِ فِي الصَّدَقَةِ وَالصِّلَةِ وَالْجِهَادِ، فَالْقَبْضُ كِنَايَةٌ عَنِ الشُّحِّ، كَمَا أَنَّ الْبَسْطَ كِنَايَةٌ عَنِ الْكَرَمِ، وَالنِّسْيَانُ: التَّرْكُ أَيْ: تَرَكُوا مَا أَمَرَهُمْ بِهِ، فَتَرَكَهُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَفَضْلِهِ، لِأَنَّ النِّسْيَانَ الْحَقِيقِيَّ لَا يَصِحُّ إِطْلَاقُهُ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَإِنَّمَا أُطْلِقَ عَلَيْهِ هُنَا مِنْ بَابِ الْمُشَاكَلَةِ الْمَعْرُوفَةِ فِي عِلْمِ الْبَيَانِ، ثُمَّ حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالْفِسْقِ، أَيِ: الْخُرُوجِ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ إِلَى مَعَاصِيهِ، وَهَذَا التَّرْكِيبُ يُفِيدُ أَنَّهُمْ هُمُ الْكَامِلُونَ فِي الْفِسْقِ. ثُمَّ بَيَّنَ مَآلَ حَالِ أَهْلِ النِّفَاقِ وَالْكُفْرِ بِأَنَّهُ: نارَ جَهَنَّمَ وخالِدِينَ فِيها حَالٌ مُقَدَّرَةٌ، أَيْ:
sadaka, sıla-i rahim ve cihatta harcanması gereken mal hususunda cimrilik ederler. Eli sıkmak (kabz) cimrilikten kinayedir; nitekim eli açmak (bast) da cömertlikten kinayedir. Nisyan (unutma) ise terk etmek demektir; yani onlar Allah'ın kendilerine emrettiği şeyi terk ettiler, Allah da onları rahmetinden ve lütfundan mahrum bıraktı/terk etti. Zira hakiki manada unutmanın Allah Teâlâ hakkında kullanılması caiz değildir; burada O'na nispet edilmesi beyan ilminde bilinen müşâkele (söz uygunluğu) babındandır. Sonra onlar hakkında fısk hükmünü vermiştir ki bu da Allah'a itaatten çıkıp O'na isyana sapmaktır; bu terkip fıskta en ileri derecede olanların ancak onlar olduğunu ifade eder. Sonra nifak ve küfür ehlinin akıbetinin { نارَ جَهَنَّمَ } “cehennem ateşi” olduğunu beyan etmiştir. { خالِدِينَ فِيها } “içinde ebedî kalacaklar” ifadesi ise takdirî bir hâldir; yani:
مُقَدِّرِينَ الْخُلُودَ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ: وَعَدَ، يُقَالُ فِي الشَّرِّ، كَمَا يُقَالُ فِي الْخَيْرِ هِيَ حَسْبُهُمْ أَيْ: كَافِيَتُهُمْ لَا يَحْتَاجُونَ إِلَى زِيَادَةٍ عَلَى عَذَابِهَا، وَمع ذَلِكَ فَقَدْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ أَيْ: طَرَدَهُمْ وَأَبْعَدَهُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ أَيْ: نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الْعَذَابِ دَائِمٌ لَا يَنْفَكُّ عَنْهُمْ. قَوْلُهُ: كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ شَبَّهَ حَالَ الْمُنَافِقِينَ بِالْكُفَّارِ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ، مُلْتَفِتًا مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ، وَالْكَافُ مَحَلُّهَا رَفْعٌ عَلَى خَبَرِيَّةِ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: أَنْتُمْ مِثْلُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ، أَوْ مَحَلُّهَا نَصْبٌ، أَيْ: فَعَلْتُمْ مِثْلَ فِعْلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْأُمَمِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: التَّقْدِيرُ: وَعَدَ اللَّهُ الْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ وَعْدًا كَمَا وَعَدَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ
ebedî kalacakları takdir edilmiş olarak [oradadırlar]. Bu ayette, "vaadetti" (وَعَدَ) fiilinin hayırda kullanıldığı gibi şerde de kullanıldığına delil vardır. { هِيَ حَسْبُهُمْ } “O onlara yeter”; yani onlara kâfidir, onun azabından fazlasına ihtiyaç duymazlar. Bununla birlikte { وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ } “Allah onları lânetlemiştir”; yani onları rahmetinden kovmuş ve uzaklaştırmıştır. { وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Ve onlar için sürekli bir azap vardır”; yani kendilerinden asla ayrılmayan, daimî başka bir azap türü [vardır]. { كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekiler gibi” ifadesi; gâib (üçüncü şahıs) sîgasından hitaba (ikinci şahsa) iltifat yapılarak münafıkların durumu, kendilerinden önceki kâfirlere benzetilmiştir. Kâf (كَ) harfi, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref konumundadır; yani: “Siz de sizden öncekiler gibisiniz” [demektir]. Yahut nasb konumundadır; yani: “Sizden önceki ümmetlerin yaptığı fiilin bir benzerini yaptınız” [demektir]. Zeccâc şöyle demiştir: “Takdiri şöyledir: Allah kâfirlere cehennem ateşini, sizden öncekilere vaadettiği gibi bir vaatle vaadetti.”
وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَعَلْتُمْ كَأَفْعَالِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ فِي تَرْكِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ.
Şöyle de denilmiştir: Mana; "İyiliği emretmeyi ve kötülükten alıkoymayı terk hususunda sizden öncekilerin fiilleri gibi yaptınız" şeklindedir ve muzaf hazfedilmiştir.
ثُمَّ وَصَفَ حَالَ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَبَيَّنَ وَجْهَ تَشْبِيهِهِمْ بِهِمْ، وَتَمْثِيلِ حَالِهِمْ بِحَالِهِمْ، بِأَنَّهُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ وَالْكُفَّارِ الْمُعَاصِرِينَ لِلنَّبِيِّ ﷺ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالًا وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا أَيْ: تَمَتَّعُوا بِخَلاقِهِمْ أَيْ: نَصِيبِهِمُ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ مَلَاذِّ الدُّنْيَا فَاسْتَمْتَعْتُمْ أَنْتُمْ بِخَلاقِكُمْ أَيْ:
Sonra kendilerinden önceki o kâfirlerin durumunu vasfetmiş ve onlara benzetilmelerinin ve hallerinin onların haline teşbih edilmesinin yönünü açıklamıştır; [şöyle ki] onlar bu münafıklardan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile çağdaş olan kâfirlerden { كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا } “kuvvetçe daha zorlu, mal ve evlatça daha çok idiler”. { فَاسْتَمْتَعُوا } “Onlar faydalandılar”; yani yararlandılar, { بِخَلَاقِهِمْ } “kendi paylarıyla”; yani dünya lezzetlerinden Allah'ın kendileri için takdir ettiği nasipleriyle. { فَاسْتَمْتَعْتُمْ } “Siz de faydalandınız”, sizler de { بِخَلَاقِكُمْ } “kendi payınızla”; yani:
نَصِيبِكُمُ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّهُ لَكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ أَيِ: انْتَفَعْتُمْ بِهِ كَمَا انْتَفَعُوا بِهِ، وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا التَّمْثِيلِ ذَمُّ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ وَالْكُفَّارِ بِسَبَبِ مُشَابِهَتِهِمْ لِمَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ فِي الِاسْتِمْتَاعِ بِمَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ.
Allah'ın sizin için takdir ettiği nasibinizle, { كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ } “sizden öncekilerin kendi paylarıyla faydalandıkları gibi”; yani onların ondan yararlandığı gibi siz de ondan yararlandınız. Bu temsilden maksat, Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği şeylerden zevk alıp faydalanma hususunda kendilerinden önceki kâfirlere benzemeleri sebebiyle bu münafıkları ve kâfirleri yermektir.
وَقَدْ قِيلَ: مَا فَائِدَةُ ذِكْرِ الِاسْتِمْتَاعِ بِالْخَلَاقِ فِي حَقِّ الْأَوَّلِينَ مَرَّةً، ثُمَّ فِي حَقِّ الْمُنَافِقِينَ ثَانِيًا، ثُمَّ تَكْرِيرِهِ فِي حَقِّ الْأَوَّلِينَ ثَالِثًا؟ وَأُجِيبَ بِأَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ الْأَوَّلِينَ بِالِاسْتِمْتَاعِ بِمَا أُوتُوا مِنْ حُظُوظِ الدُّنْيَا، وَحِرْمَانِهِمْ عَنْ سَعَادَةِ الْآخِرَةِ بِسَبَبِ اسْتِغْرَاقِهِمْ فِي تِلْكَ الْحُظُوظِ، فَلَمَّا قَرَّرَ تَعَالَى هَذَا عَادَ فَشَبَّهَ حَالَ الْمُنَافِقِينَ بِحَالِهِمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ نِهَايَةً فِي الْمُبَالَغَةِ. قَوْلُهُ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، أَيْ: كَالْفَوْجِ الَّذِي خَاضُوا، أَوْ كَالْخَوْضِ الَّذِي خَاضُوا وَقِيلَ: أَصْلُهُ كَالَّذِينِ، فَحُذِفَتِ النُّونُ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الَّذِي: اسْمٌ مَوْصُولٌ مِثْلَ: مَنْ وَمَا، يُعَبَّرُ بِهِ عَنِ الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ. يُقَالُ: خُضْتُ الْمَاءَ أَخُوضُهُ خَوْضًا وَخِيَاضًا، وَالْمَوْضِعُ: مَخَاضَةٌ، وَهُوَ مَا جَازَ النَّاسُ فِيهِ مُشَاةً وَرُكْبَانًا، وَجَمْعُهَا: الْمَخَاضُ وَالْمَخَاوِضُ وَيُقَالُ مِنْهُ: خَاضَ الْقَوْمُ فِي الْحَدِيثِ، وَتَخَاوَضُوا فِيهِ، أَيْ: تَفَاوَضُوا فِيهِ، وَالْمَعْنَى: خُضْتُمْ فِي أسباب الدنيا واللهو واللعب وَقِيلَ: فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِالتَّكْذِيبِ، أَيْ: دَخَلْتُمْ فِي ذَلِكَ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى الْمُتَّصِفِينَ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ مِنَ الْمُشَبَّهِينَ، وَالْمُشَبَّهِ بِهِمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ أَيْ: بَطَلَتْ، وَالْمُرَادُ بِالْأَعْمَالِ: مَا عَمِلُوهُ مِمَّا هُوَ فِي صُورَةِ طَاعَةٍ، لَا هَذِهِ الْأَعْمَالُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا فَإِنَّهَا مِنَ الْمَعَاصِي وَمَعْنَى: فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ أَنَّهَا بَاطِلَةٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ، أَمَّا بُطْلَانُهَا فِي الدُّنْيَا: فَلِأَنَّ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى أَعْمَالِهِمْ فِيهَا لَا يَحْصُلُ لَهُمْ، بَلْ يَصِيرُ مَا يَرْجُونَهُ مِنَ الْغِنَى فَقْرًا، وَمِنَ الْعِزِّ ذُلًّا، وَمِنَ الْقُوَّةِ ضَعْفًا وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ: فَلِأَنَّهُمْ يَصِيرُونَ إِلَى عَذَابِ النَّارِ، وَلَا يَنْتَفِعُونَ بِشَيْءٍ مِمَّا عَمِلُوهُ مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي يَظُنُّونَهَا طَاعَةً وَقُرْبَةً وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ أَيِ: الْمُتَمَكِّنُونَ فِي الْخُسْرَانِ الْكَامِلُونَ فِيهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ أَلَمْ يَأْتِهِمْ أَيِ: الْمُنَافِقِينَ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَيْ: خَبَرُهُمُ الَّذِي لَهُ شَأْنٌ، وَهُوَ مَا فَعَلُوهُ وَمَا فُعِلَ بِهِمْ، وَلَمَّا شَبَّهَ حَالَهُمْ بحالهم فيما سلف على الْإِجْمَالِ فِي الْمُشَبَّهِ بِهِمْ ذَكَرَ مِنْهُمْ هَاهُنَا سِتَّ طَوَائِفَ، قَدْ سَمِعَ الْعَرَبُ أَخْبَارَهُمْ، لِأَنَّ بِلَادَهُمْ وَهِيَ الشَّامُ قَرِيبَةٌ مِنْ بِلَادِ الْعَرَبِ، فَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ، وَأَوَّلُهُمْ: قَوْمُ نُوحٍ وَقَدْ أُهْلِكُوا بِالْإِغْرَاقِ، وَثَانِيهِمْ: قَوْمُ عَادٍ وَقَدْ أُهْلِكُوا بِالرِّيحِ الْعَقِيمِ، وَثَالِثُهُمْ:
Şöyle denilmiştir: Payla (halâk) faydalanmanın evvela öncekiler hakkında bir defa, sonra ikinci olarak münafıklar hakkında, sonra üçüncü olarak öncekiler hakkında tekrar zikredilmesinin faydası nedir? Buna şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ öncekileri kendilerine verilen dünya paylarıyla yetinip faydalanmaları ve bu hazlara dalmaları sebebiyle ahiret saadetinden mahrum kalmalarıyla yermiştir. Allah Teâlâ bunu pekiştirince, tekrar dönüp münafıkların durumunu onların durumuna benzetmiştir; bu da mübalağada son noktadır. { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا } “Ve siz de o dalanlar gibi daldınız” ifadesi, kendisinden öncekine matuftur; yani: “Dalan o fırka gibi” yahut “onların daldığı dalış gibi daldınız.” Şöyle de denilmiştir: Aslı كَالَّذِينَ (o kimseler gibi) idi, nûn harfi hazfedildi. En doğrusu şöyle denilmesidir: الَّذِي ismi mevsuldür; مَنْ ve مَا gibi hem tekil hem çoğul için kullanılır. خُضْتُ الْمَاءَ أَخُوضُهُ خَوْضًا وَخِيَاضًا (Suya daldım, dalarım) denir. Mekân ismi مَخَاضَةٌ gelir ki bu da insanların yaya veya binekli olarak geçtikleri sığ yerdir; çoğulu ise الْمَخَاض ve الْمَخَاوِض gelir. Bundan türetilerek: خَاضَ الْقَوْمُ فِي الْحَدِيثِ وَتَخَاوَضُوا فِيهِ (Topluluk söze daldı, sözü aralarında müzakere etti) denir. Mana şudur: Siz dünya sebeplerine, eğlenceye ve oyuna daldınız. Şöyle de denilmiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasını yalanlama işine daldınız; yani bu işin içine girdiniz. { أُولَئِكَ } “İşte onlar” ifadesindeki işaret, benzetilen ve kendilerine benzetilenlerden bu vasıflarla nitelenen kimseleredir. { حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ } “amelleri boşa çıkmıştır”; yani batıl olmuştur. Amellerden maksat, itaat suretinde yaptıkları amellerdir; burada zikredilen fiiller değildir, çünkü bunlar günahtır. { فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ } “dünyada da ahirette de” ifadesinin manası; onların her halükârda batıl olduğudur. Dünyada batıl olmasına gelince; çünkü bu amellerinden elde etmeyi bekledikleri şey kendilerine hâsıl olmaz, bilakis zenginlik umdukları şey fakirliğe, izzet zillete, güç ise zayıflığa dönüşür. Ahiretteki batıllığına gelince; çünkü onlar cehennem azabına varacaklar ve itaat ve yakınlık vesilesi zannettikleri amellerden hiçbir şekilde faydalanamayacaklardır. { وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ } “Ve işte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; yani dünyada da ahirette de hüsranda kökleşmiş, onda tamama ermiş olanlardır. { أَلَمْ يَأْتِهِمْ } “Onlara gelmedi mi?”; yani o münafıklara, { نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekilerin haberi”; yani önemli haberleri; onların ne yaptıkları ve kendilerine ne yapıldığı. Geçmişte durumlarını genel olarak kendilerine benzetilenlerin durumuna benzetince, Arapların haberlerini işittiği altı topluluğu burada zikretmiştir; zira onların memleketleri olan Şam bölgesi Arapların memleketine yakındır. Buradaki istifham takrir (ikrar ettirme) içindir. Bunların birincisi: Suda boğularak helak edilen { قَوْمِ نُوحٍ } “Nuh kavmi”; ikincisi: Kasıp kavuran rüzgâr ile helak edilen { وَعَادٍ } “Âd kavmi”; üçüncüsü:
قَوْمُ ثَمُودَ وَقَدْ أُخِذُوا بِالصَّيْحَةِ، وَرَابِعُهُمْ: قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ وَقَدْ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْبَعُوضَ، وَخَامِسُهُمْ: أَصْحَابُ مَدْيَنَ، وَهُمْ قَوْمُ شُعَيْبٍ وَقَدْ أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ. وَسَادِسُهُمْ: أَصْحَابُ الْمُؤْتَفِكَاتِ، وَهِيَ قُرَى قَوْمِ لُوطٍ، وَقَدْ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِمَا أَمْطَرَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْحِجَارَةِ وَسُمِّيَتْ مُؤْتَفِكَاتٍ: لِأَنَّهَا انْقَلَبَتْ بِهِمْ حَتَّى صَارَ عَالِيهَا سَافِلَهَا، وَالِائْتِفَاكُ: الِانْقِلَابُ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ أَيْ: رُسُلُ هَذِهِ الطَّوَائِفِ السِّتِّ وَقِيلَ: رُسُلُ أَصْحَابِ الْمُؤْتَفِكَاتِ لِأَنَّ رَسُولَهُمْ لُوطٌ وَقَدْ بَعَثَ إِلَى كُلِّ قَرْيَةٍ مِنْ قُرَاهُمْ رَسُولًا، وَالْفَاءُ فِي فَما كانَ اللَّهُ
Korkunç bir çığlıkla yakalanan { وَثَمُودَ } “Semûd kavmi”; dördüncüsü: Allah'ın üzerlerine sivrisinek musallat ettiği { وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ } “İbrahim kavmi”; beşincisi: Şiddetli bir sarsıntının (recfe) yakaladığı { وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ } “Medyen halkı” ki onlar Şuayb'ın kavmidir; altıncısı ise: { وَالْمُؤْتَفِكَاتِ } “altüst olan şehirlerin halkıdır”; bunlar Lût kavminin köyleridir, Allah onları üzerlerine taş yağdırarak helak etmiştir. Bunlara Mü'tefikât denilmesinin sebebi; altı üstüne gelecek şekilde ters dönmeleridir. İ'tifâk (الائتفاك), altüst olmak demektir. { أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ } “Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti”; yani bu altı topluluğun peygamberleri [onlara deliller getirmişti]. Şöyle de denilmiştir: Mü'tefikât halkının peygamberleri [demektir], zira onların peygamberi Lût idi ve o, köylerinin her birine bir elçi göndermişti. { فَمَا كَانَ اللَّهُ } “Demek ki Allah... olmadı” ifadesindeki fâ (ف) harfi,
لِيَظْلِمَهُمْ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، أَيْ: فَكَذَّبُوهُمْ، فَأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ، فَمَا ظَلَمَهُمْ بِذَلِكَ، لِأَنَّهُ قَدْ بَعَثَ إِلَيْهِمْ رُسُلَهُ فَأَنْذَرُوهُمْ، وَحَذَّرُوهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ بِسَبَبِ مَا فَعَلُوهُ مِنَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ، وَعَدَمِ الِانْقِيَادِ لِأَنْبِيَائِهِ، وَهَذَا التَّرْكِيبُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ظُلْمَهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ كَانَ مُسْتَمِرًّا.
{ لِيَظْلِمَهُمْ } “onlara zulmedecek [değildi]” ifadesinde, sözün delalet ettiği mahzuf bir anlama atıf içindir; yani: Onlar elçileri yalanladılar, Allah da onları helak etti; dolayısıyla bununla onlara zulmetmiş olmadı. Zira onlara peygamberlerini göndermiş, onlar da kendilerini uyarmış ve sakındırmıştı. { وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı”; Allah'ı inkâr etmeleri ve O'nun peygamberlerine boyun eğmemeleri sebebiyle [bunu yaptılar]. Bu terkip, onların kendilerine zulmetmelerinin sürekli olduğuna delalet eder.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ قَالَ: هُوَ التَّكْذِيبُ، قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ } “Kötülüğü emrederler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "O, yalanlamadır." Şöyle demiştir:
وَهُوَ أَنْكَرُ الْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَالْإِقْرَارُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَهُوَ أَعْظَمُ الْمَعْرُوفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ قَالَ: لَا يَبْسُطُونَهَا بِنَفَقَةٍ فِي حَقٍّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ قَالَ: تَرَكُوا اللَّهَ فَتَرَكَهُمْ مِنْ كَرَامَتِهِ وَثَوَابِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَالَ: صَنِيعُ الْكُفَّارِ كَالْكُفَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا أَشْبَهَ اللَّيْلَةَ بِالْبَارِحَةِ كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً إِلَى قَوْلِهِ: وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا هَؤُلَاءِ بنو إسرائيل: أشبهناهم، والذي نفسي بيده لتتبعنهم حَتَّى لَوْ دَخَلَ رَجُلٌ جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: بِخَلاقِهِمْ قَالَ: بِدِينِهِمْ. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ الْخَلَاقُ: الدِّينُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ قَالَ:
"O, kötülüğün en kötüsüdür. { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ } 've iyilikten alıkoyarlar' ifadesi ise Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmek ve Allah'ın indirdiğini ikrar etmektir ki bu da iyiliğin en büyüğüdür." İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } “Ve ellerini sıkı tutarlar” ayeti hakkında: "Hak yolunda bir harcama yapmak üzere ellerini açmazlar" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” ayeti hakkında: "Allah'ı terk ettiler, O da onları ikramından ve sevabından mahrum bıraktı/terk etti" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekiler gibi” ayeti hakkında: "Kâfirlerin davranışı, [önceki] kâfirler gibidir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu gece dün geceye ne kadar da benziyor! { كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً } 'Sizden öncekiler gibi; onlar kuvvetçe sizden daha zorlu idiler...' ayetinden { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا } 've siz de o dalanlar gibi daldınız' ifadesine kadar [olan kısım]. İşte bunlar İsrâiloğullarıdır; onlara benzedik. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, onlardan bir adam bir kelerin deliğine girse siz de mutlaka oraya girecek derecede onlara uyacaksınız." İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, ondan { بِخَلَاقِهِمْ } “kendi paylarıyla” ayeti hakkında: "Dinleriyle" dediğini rivayet etmiştir. Yine ikisi Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: "Halâk (الْخَلَاق), dindir." İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ } “onlar kendi paylarıyla faydalandılar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
بِنَصِيبِهِمْ فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا قَالَ:
"Dünyadaki nasipleriyle." Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا } “ve siz de o dalanlar gibi daldınız” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
لَعِبْتُمْ كَالَّذِي لَعِبُوا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:
"Onların oynadığı gibi siz de oynadınız." Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şu ayet hakkında rivayet etmiştir:
وَالْمُؤْتَفِكاتِ قال: قوم لوط، ائتفك بهم أرضهم، فجعل عاليها سافلها.
{ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ } “altüst olan şehirler”; şöyle dedi: "Lût kavmidir; toprakları üzerlerine ters döndü, böylece altı üstüne getirildi."
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧١ الى ٧٢]
[Tevbe Suresi (9), Ayetler 71-72]
وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١) وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)
{ وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (71) وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (72) } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin dostlarıdır. İyiliği emrederler, kötülükten alıkoyarlar, namazı kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlüne itaat ederler. İşte onlara Allah merhamet edecektir. Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir. (71) Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler ve Adn cennetlerinde güzel meskenler vaadetti. Allah'ın rızası ise en büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur. (72)”
قَوْلُهُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ أَيْ: قُلُوبُهُمْ مُتَّحِدَةٌ فِي التَّوَادُدِ، وَالتَّحَابُبِ، وَالتَّعَاطُفِ بِسَبَبِ مَا جَمَعَهُمْ مِنْ أَمْرِ الدِّينِ، وَضَمَّهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَوْصَافَهُمُ الْحَمِيدَةَ كَمَا بَيَّنَ أَوْصَافَ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، فَقَالَ: يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ أَيْ: بِمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الشَّرْعِ غَيْرَ مُنْكَرٍ، وَمِنْ ذَلِكَ تَوْحِيدُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَتَرْكُ عِبَادَةِ غَيْرِهِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ أَيْ: عَمَّا هُوَ معروف في الشرع غير منكر، وَخَصَّصَ إِقَامَةَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ بِالذِّكْرِ مِنْ جُمْلَةِ الْعِبَادَاتِ لِكَوْنِهِمَا الرُّكْنَيْنِ الْعَظِيمَيْنِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَبْدَانِ وَالْأَمْوَالِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى هَذَا. وَيُطِيعُونَ اللَّهَ فِي صُنْعِ مَا أَمَرَهُمْ بِفِعْلِهِ أَوْ نَهَاهُمْ عَنْ تَرْكِهِ، وَالْإِشَارَةُ بِ أُولئِكَ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ الْمُتَّصِفِينَ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ، وَالسِّينُ فِي سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ لِلْمُبَالَغَةِ
{ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “birbirlerinin dostlarıdır” ifadesi; yani din işinin kendilerini bir araya getirmesi ve Allah'a imanın onları birleştirmesi sebebiyle kalpleri karşılıklı sevgi, dostluk ve şefkatte birdir. Sonra kendilerinden önceki münafıkların vasıflarını açıkladığı gibi onların da övgüye değer vasıflarını açıklayarak şöyle buyurmuştur: { يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “İyiliği emrederler”; yani şeriatta ma‘rûf olup münker olmayan şeyleri [emrederler]. Allah Teâlâ'yı birlemek ve O'ndan başkasına kulluğu terk etmek bunlardandır. { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “ve kötülükten alıkoyarlar”; yani şeriatta ma‘rûf olup münker olmayan şeylerden [alıkoyarlar]. İbadetler arasından özellikle namaz kılmayı ve zekât vermeyi zikretmiştir; çünkü bunlar bedenler ve mallarla ilgili iki büyük rükündür; bunun manası daha önce geçmişti. { وَيُطِيعُونَ اللَّهَ } “ve Allah'a itaat ederler”; O'nun kendilerine yapmasını emrettiği şeyleri işlemekte veya terk etmesini yasakladığı şeylerde [itaat ederler]. { أُولَئِكَ } “İşte onlar” ifadesindeki işaret, bu vasıflarla nitelenen mümin erkeklere ve mümin kadınlaradır. { سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ } “onlara Allah merhamet edecektir” ifadesindeki sin (س) harfi mübalağa içindir;
فِي إِنْجَازِ الْوَعْدِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ لَا يُغَالَبُ حَكِيمٌ فِي أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ تَفْصِيلَ مَا يَدْخُلُ تَحْتَ الرَّحْمَةِ إِجْمَالًا، بِاعْتِبَارِ الرَّحْمَةِ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، فَقَالَ: وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَالْإِظْهَارُ فِي مَوْقِعِ الْإِضْمَارِ لِزِيَادَةِ التَّقْرِيرِ وَمَعْنَى: جَرْيِ الْأَنْهَارِ مِنْ تَحْتِ الْجَنَّاتِ، أَنَّهَا تَجْرِي تَحْتَ أَشْجَارِهَا وَغُرَفِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ فِي الْبَقَرَةِ وَمَساكِنَ طَيِّبَةً أَيْ: مَنَازِلَ يَسْكُنُونَ فِيهَا من الدرّ والياقوت، وجَنَّاتِ عَدْنٍ يُقَالُ: عَدَنَ بِالْمَكَانِ: إِذَا أَقَامَ بِهِ، ومنه المعدن وقيل: هِيَ أَعْلَى الْجَنَّةِ، وَقِيلَ: أَوْسَطُهَا، وَقِيلَ: قُصُورٌ مِنْ ذَهَبٍ لَا يَدْخُلُهَا إِلَّا نَبِيٌّ، أَوْ صِدِّيقٌ، أَوْ شَهِيدٌ. وَصَفَ الْجَنَّةَ بِأَوْصَافٍ:
vaadin kesinlikle yerine getirileceğini ifade eder. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîzdir”; mağlup edilemez; { حَكِيمٌ } “Hakîmdir”; sözlerinde ve fiillerinde hikmet sahibidir. Sonra ahiret yurdundaki rahmet dikkate alınarak, rahmetin altına icmâlî (özet) olarak giren şeylerin detayını zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ } “Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara altından ırmaklar akan cennetler vaadetti”. Zamir makamında açık ismin getirilmesi (ızhâr), pekiştirmeyi artırmak içindir. Irmakların cennetlerin altından akmasının manası; ağaçlarının ve köşklerinin altından akmasıdır. Bunun tahkiki Bakara suresinde geçmişti. { وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً } “ve güzel meskenler”; yani inci ve yakuttan içinde oturacakları konaklar [vaadetti]. { جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetlerinde”; عَدَنَ بِالْمَكَانِ (falanca yerde adene yaptı) denir ki bu bir yerde ikamet etmek demektir; maden (المعدن) kelimesi de buradan gelir. Şöyle de denilmiştir: O, cennetin en yüksek yeridir. Bir görüşe göre: Cennetin ortasıdır. Bir görüşe göre de: Sadece bir peygamberin, sıddîkın veya şehidin girebileceği altından saraylardır. Cenneti birtakım vasıflarla nitelemiştir:
الْأَوَّلُ: جَرْيُ الْأَنْهَارِ مِنْ تَحْتِهَا، وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ، وَالثَّالِثُ: طِيبُ مَسَاكِنِهَا، وَالرَّابِعُ: أَنَّهَا دَارُ عَدْنٍ، أَيْ: إِقَامَةٍ غَيْرِ مُنْقَطِعَةٍ، هَذَا عَلَى مَا هُوَ مَعْنَى عَدْنٍ لُغَةً وَقِيلَ: هُوَ عَلَمٌ، وَالتَّنْكِيرُ فِي رِضْوَانٌ:
Birincisi: Altından ırmakların akması; ikincisi: Orada ebedî kalıcı olmaları; üçüncüsü: Meskenlerinin güzelliği; dördüncüsü: Oranın adn yurdu, yani kesintisiz bir ikamet yurdu olmasıdır. Bu, adn kelimesinin lügat manasına göredir. Bir görüşe göre ise o özel bir isimdir (alem). { رِضْوَانٌ } “Bir rıza” kelimesindeki tenvin ise:
لِلتَّحْقِيرِ، أَيْ: وَرِضْوانٌ حقير يسير مِنْ رِضْوَانِ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ الَّذِي أَعْطَاهُمُ اللَّهُ إِيَّاهُ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا شَيْءَ مِنَ النِّعَمِ وَإِنْ جَلَّتْ وَعَظُمَتْ يُمَاثِلُ رِضْوَانَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَأَنَّ أَدْنَى رِضْوَانٍ مِنْهُ لَا يُسَاوِيهِ شَيْءٌ مِنَ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَإِنْ كَانَتْ عَلَى غَايَةٍ لَيْسَ وَرَاءَهَا غَايَةٌ، اللَّهُمَّ ارْضَ عَنَّا رِضًا لَا يَشُوبُهُ سَخَطٌ، وَلَا يُكَدِّرُهُ نَكَدٌ، يَا مَنْ بِيَدِهِ الْخَيْرُ كُلُّهُ دِقُّهُ وَجِلُّهُ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِمَّا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ دُونَ كُلِّ فَوْزٍ مِمَّا يَعُدُّهُ النَّاسُ فَوْزًا.
tahkîr (azlık/küçüklük) içindir; yani: Allah'ın rızasından küçücük ve az bir rıza bile, Allah'ın onlara verdiği bütün bu şeylerden { أَكْبَرُ } “daha büyüktür”. Bunda, ne kadar yüce ve büyük olursa olsun nimetlerden hiçbir şeyin Allah Teâlâ'nın rızasına denk olamayacağına ve O'ndan gelen en ufak bir rızaya -ardında başka bir gaye bulunmayan son noktada dahi olsa- hiçbir cismanî lezzetin eşit olamayacağına delil vardır. Allah'ım! Bizden, içine hiçbir öfkenin karışmadığı ve hiçbir kederin bulandırmadığı bir rıza ile razı ol; ey küçüğüyle büyüğüyle bütün hayır elinde olan [Rabbimiz]! { ذَلِكَ } “İşte bu” sözündeki işaret, Allah'ın mümin erkeklere ve mümin kadınlara vaadettiği yukarıda geçen şeylere yöneliktir. İnsanların kurtuluş saydığı her bir kazancın ötesinde { هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “büyük kurtuluşun ta kendisidir”.
وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ قَالَ: يَدْعُونَ إِلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَالنَّفَقَاتِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَمَا كَانَ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ عَنِ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ قَالَ:
Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'tan { يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “İyiliği emrederler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah'a ve Resûlüne imana, Allah yolunda infakta bulunmaya ve Allah'a itaatten olan şeylere çağırırlar; { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } 've kötülükten alıkoyarlar' ise şirkten ve küfürden [alıkoyarlar]." Şöyle demiştir:
الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرِيضَةٌ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ، كَتَبَهَا اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ قَالَ: إِخَاؤُهُمْ فِي اللَّهِ، يَتَحَابُّونَ بِجَلَالِ اللَّهِ وَالْوِلَايَةِ لِلَّهِ، وَقَدْ ثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ مِنَ الْأَحَادِيثِ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ الْحَسَنِ قَالَ: سَأَلْتُ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ وَأَبَا هُرَيْرَةَ عَنْ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
"İyiliği emretmek ve kötülükten alıkoymak, Allah'ın farzlarından bir farzdır; Allah onu müminlere farz kılmıştır." Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “birbirlerinin dostlarıdır” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onların Allah yolundaki kardeşliğidir; Allah'ın celâli ve Allah için dostluk sebebiyle birbirlerini severler." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den iyiliği emretme ve kötülükten alıkoyma hususunda bilinen birçok hadis sabit olmuştur. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Hasan'dan şöyle rivayet etmiştir: İmrân b. Husayn'a ve Ebû Hureyre'ye Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsirini sordum:
وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ قَالَا: عَلَى الْخَبِيرِ سَقَطْتَ، سَأَلْنَا عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «قَصْرٌ مِنْ لُؤْلُؤَةٍ فِي الْجَنَّةِ، فِي ذَلِكَ الْقَصْرِ سَبْعُونَ دَارًا مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ، فِي كُلِّ دَارٍ سَبْعُونَ بَيْتًا مِنْ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ، فِي كُلِّ بَيْتٍ سَبْعُونَ سَرِيرًا، عَلَى كُلِّ سَرِيرٍ سَبْعُونَ فِرَاشًا مِنْ كُلِّ لَوْنٍ، عَلَى كُلِّ فِرَاشٍ امْرَأَةٌ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ، فِي كُلِّ بَيْتٍ سَبْعُونَ مَائِدَةً، فِي كُلِّ مَائِدَةٍ سَبْعُونَ لَوْنًا مِنْ كُلِّ طَعَامٍ، فِي كُلِّ بَيْتٍ سَبْعُونَ وَصِيفًا وَوَصِيفَةً فَيُعْطَى الْمُؤْمِنُ مِنَ الْقُوَّةِ فِي كُلِّ غَدَاةٍ مَا يَأْتِي عَلَى ذَلِكَ كُلِّهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
{ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ } “ve Adn cennetlerinde güzel meskenler”; ikisi şöyle dediler: "Tam ehline denk geldin! Biz de bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduk, şöyle buyurdu: 'Cennette inciden bir saraydır. O sarayda kırmızı yakuttan yetmiş köşk vardır. Her köşkte yeşil zümrütten yetmiş ev vardır. Her evde yetmiş sedir, her sedirde her renkten yetmiş döşek, her döşekte hûr-i înden bir kadın vardır. Her evde yetmiş sofra, her sofrada her yemekten yetmiş çeşit bulunur. Her evde yetmiş erkek ve yetmiş kadın hizmetçi vardır. Mümine her sabah bütün bunların hakkından gelecek güç verilir.'" İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında rivayet etmiştir:
جَنَّاتِ عَدْنٍ قَالَ: مَعْدِنُ الرَّجُلِ: الَّذِي يَكُونُ فِيهِ: وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: مَعْدِنُهُمْ فِيهَا أَبَدًا.
{ جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetleri”; şöyle demiştir: "Kişinin madeni, yani içinde ikamet ettiği yerdir." İbn Ebî Hâtim ondan: "Onların oradaki ebedî ikametgâhıdır" dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ يَعْنِي: إِذَا أُخْبِرُوا أَنَّ اللَّهَ عَنْهُمْ رَاضٍ، فَهُوَ أَكْبَرُ عِنْدَهُمْ مِنَ التُّحَفِ وَالتَّسْنِيمِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ:
Ebû'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den { وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ın rızası ise en büyüktür” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Yani onlara Allah'ın kendilerinden razı olduğu bildirildiğinde, bu onların nezdinde ikramlardan ve Tesnîm'den daha büyüktür." Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Saîd'in hadisinden şöyle rivayet etmişlerdir:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إن اللَّهَ يَقُولُ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ، فَيَقُولُونَ: لَبَّيْكَ رَبَّنَا وَسَعْدَيْكَ وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ، فَيَقُولُ: هَلْ رَضِيتُمْ؟ فَيَقُولُونَ: رَبَّنَا وَمَا لَنَا لَا نَرْضَى وَقَدْ أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِهِ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ،
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah cennet ehline şöyle buyurur: 'Ey cennet ehli!' Onlar da: 'Buyur Rabbimiz, emrine âmâdeyiz, bütün hayır Sen'in elindedir' derler. Bunun üzerine [Allah]: 'Razı oldunuz mu?' buyurur. Onlar: 'Rabbimiz, mahlûkatından hiçbir kimseye vermediğin şeyleri bize vermişken biz nasıl razı olmayız?' derler.
فَيَقُولُ: أَلَا أُعْطِيكُمْ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ؟ قَالُوا: يَا رَبَّنَا وَأَيُّ شَيْءٍ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ؟ قَالَ: أُحِلُّ عَلَيْكُمْ رِضْوَانِي، فَلَا أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ بعده أبدا» .
Bunun üzerine: 'Size bundan daha faziletlisini vereyim mi?' buyurur. Onlar: 'Ey Rabbimiz, bundan daha faziletli ne olabilir ki?' derler. [Allah] buyurur ki: 'Üzerinize rızamı indiriyorum; artık bundan sonra size ebediyen gazap etmem.'"
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]
[Tevbe Suresi (9), Ayetler 73-74]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٧٤)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (73) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (74) } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et ve onlara karşı sert davran. Onların barınağı cehennemdir. O ne kötü varış yeridir! (73) Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler ve Müslüman olduktan sonra kâfir oldular; başaramadıkları bir şeye de yeltendiler. Onların intikam almaya kalkışmaları da sırf Allah ve Resûlünün lütfuyla onları zengin etmesinden dolayıdır. Eğer tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur. Şayet yüz çevirirlerse Allah onları dünyada da ahirette de can yakıcı bir azapla cezalandırır. Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. (74)”
الْأَمْرُ لِلنَّبِيِّ ﷺ بِهَذَا الْجِهَادِ أَمْرٌ لِأُمَّتِهِ مِنْ بَعْدِهِ، وَجِهَادُ الْكُفَّارِ يَكُونُ بِمُقَاتَلَتِهِمْ حَتَّى يُسْلِمُوا، وَجِهَادُ الْمُنَافِقِينَ يَكُونُ بِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ حَتَّى يَخْرُجُوا عَنْهُ وَيُؤْمِنُوا بِاللَّهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ جِهَادَ الْمُنَافِقِينَ بِإِقَامَةِ الْحُدُودِ عَلَيْهِمْ، وَاخْتَارَهُ قَتَادَةُ. قِيلَ فِي تَوْجِيهِهِ: إِنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا أَكْثَرَ مَنْ يَفْعَلُ مُوجِبَاتِ الْحُدُودِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّ هَذِهِ دَعْوَى لَا بُرْهَانَ عَلَيْهَا، وَلَيْسَ الْعَاصِي بِمُنَافِقٍ، إِنَّمَا الْمُنَافِقُ بِمَا يَكُونُ فِي قَلْبِهِ مِنَ النِّفَاقِ دَائِمًا لَا بِمَا تَتَلَبَّسُ بِهِ الْجَوَارِحُ ظَاهِرًا، وَأَخْبَارُ الْمَحْدُودِينَ تَشْهَدُ بِسِيَاقَتِهَا أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مُنَافِقِينَ. قَوْلُهُ: وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ الْغِلَظُ: نَقِيضُ الرَّأْفَةِ، وَهُوَ شِدَّةُ الْقَلْبِ وَخُشُونَةُ الْجَانِبِ قِيلَ: وَهَذِهِ الْآيَةُ نَسَخَتْ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الْعَفْوِ وَالصُّلْحِ وَالصَّفْحِ، ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ خِصَالِ الْمُنَافِقِينَ أَنَّهُمْ يَحْلِفُونَ الْأَيْمَانَ الْكَاذِبَةَ، فَقَالَ: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan bu cihat emri, kendisinden sonraki ümmetine de bir emirdir. Kâfirlerle cihat, Müslüman oluncaya kadar onlarla savaşmakla olur. Münafıklarla cihat ise, bu durumdan çıkıp Allah'a iman edinceye kadar aleyhlerine hüccet getirmekle olur. Hasan şöyle demiştir: "Münafıklarla cihat, onlara had cezalarını uygulamakla olur." Katâde de bunu tercih etmiştir. Bunun gerekçelendirilmesinde şöyle denilmiştir: Had cezalarını gerektiren fiilleri en çok işleyenler münafıklardı. İbnü'l-Arabî şöyle der: "Bu, delili olmayan bir iddiadır; günahkâr kimse münafık demek değildir. Münafık, ancak organların dışarıdan büründüğü şeyle değil, sürekli kalbinde bulunan nifakla münafık olur. Had cezası uygulanan kimselerin haberleri, bağlamları itibarıyla onların münafık olmadıklarına şahitlik etmektedir." { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “ve onlara karşı sert davran” ifadesi; kılzet (الْغِلَظ), şefkatin zıddıdır; o da kalbin sertliği ve tutumun katılığıdır. Denildi ki: Bu ayet, af, sulh ve hoşgörüye dair her şeyi neshetmiştir. Sonra münafıkların hasletlerinden biri olarak yalan yere yemin ettiklerini zikrederek şöyle buyurmuştur: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar”.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَئِمَّةُ التَّفْسِيرِ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْجُلَاسِ بْنِ سُوَيْدِ بْنِ الصَّامِتِ، وَوَدِيعَةَ بْنِ ثَابِتٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا كَثُرَ نُزُولُ الْقُرْآنِ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ فِي شَأْنِ الْمُنَافِقِينَ وذمّهم، قالا: لَئِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا عَلَى إِخْوَانِنَا الَّذِينَ هُمْ سَادَاتُنَا وَخِيَارُنَا لَنَحْنُ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ، فَقَالَ لَهُ عَامِرُ بْنُ قَيْسٍ: أَجَلْ وَاللَّهِ إِنَّ مُحَمَّدًا لَصَادِقٌ مُصَدَّقٌ، وَإِنَّكَ لَشَرٌّ مِنَ الْحِمَارِ وَأَخْبَرَ عَامِرٌ بِذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ، وَجَاءَ الْجُلَاسُ فَحَلَفَ بِاللَّهِ إِنَّ عَامِرًا لَكَاذِبٌ، وَحَلَفَ عَامِرٌ: لَقَدْ قَالَ، وَقَالَ: اللَّهُمَّ أَنْزِلْ عَلَى نَبِيِّكَ شَيْئًا فَنَزَلَتْ. وَقِيلَ: إِنَّ الَّذِي سَمِعَ ذَلِكَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ، وَقِيلَ: حُذَيْفَةُ، وَقِيلَ: بَلْ سَمِعَهُ وَلَدُ امْرَأَتِهِ، أَيِ: امرأة الجلاس، واسمه: عمير ابن سَعْدٍ، فَهَمَّ الْجُلَاسُ بِقَتْلِهِ لِئَلَّا يُخْبِرَ بِخَبَرِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ رَأْسِ الْمُنَافِقِينَ لَمَّا قَالَ: مَا مَثَلُنَا وَمَثَلُ مُحَمَّدٍ إِلَّا كَمَا قَالَ القائل «سمن كلبك يأكلك» ، ولَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ فأخبر النبي ﷺ بِذَلِكَ، فَجَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ فَحَلَفَ: أَنَّهُ لَمْ يَقُلْهُ. وَقِيلَ: إِنَّهُ قَوْلُ جَمِيعِ الْمُنَافِقِينَ، وَأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِمْ، وَعَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ الْقَائِلَ وَاحِدٌ أَوِ اثْنَانِ فَنِسْبَةُ الْقَوْلِ إِلَى جَمِيعِهِمْ هِيَ بِاعْتِبَارِ مُوَافَقَةِ مَنْ لَمْ يَقُلْ وَلَمْ يَحْلِفْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ لِمَنْ قَدْ قَالَ وَحَلَفَ. ثُمَّ رَدَّ اللَّهُ عَلَى الْمُنَافِقِينَ وَكَذَّبَهُمْ وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ حَلَفُوا كَذِبًا، فَقَالَ: وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَهِيَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عَلَى اخْتِلَافِ الْأَقْوَالِ السَّابِقَةِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ أَيْ: كَفَرُوا بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ بَعْدَ إِظْهَارِهِمْ لِلْإِسْلَامِ وَإِنْ كَانُوا كُفَّارًا فِي الْبَاطِنِ.
Tefsir imamları bu ayetin nüzul sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Cülâs b. Süveyd b. Sâmit ve Vedîa b. Sâbit hakkında indi. Şöyle ki: Tebük Gazvesi'nde münafıkların durumu ve onların yerilmesi hakkında Kur'an âyetleri çokça inince ikisi şöyle dediler: "Eğer Muhammed, bizim efendilerimiz ve en hayırlılarımız olan kardeşlerimiz hakkında doğru söylüyorsa, biz kesinlikle eşeklerden daha kötüyüz." Bunun üzerine Âmir b. Kays ona şöyle dedi: "Evet, vallahi Muhammed kesinlikle doğru sözlüdür ve doğrulanmıştır; sen ise gerçekten eşekten daha kötüsün!" Âmir bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi. Cülâs gelip Âmir'in yalancı olduğuna dair Allah'a yemin etti. Âmir de onun kesinlikle bunu söylediğine yemin etti ve: "Allah'ım, Peygamberine [gerçeği bildiren] bir şey indir" dedi ve [ayet] indi. Şöyle de denilmiştir: Bunu işiten Âsım b. Adiy idi. Bir görüşe göre Huzeyfe idi. Bir görüşe göre de onu karısının oğlu, yani Cülâs'ın karısının oğlu işitmiştir; adı Umeyr b. Sa'd'dır. Durumu haber vermesin diye Cülâs onu öldürmeye yeltendi. Denildi ki: Bu ayet, münafıkların başı Abdullah b. Übey hakkında inmiştir; o şöyle dediğinde: "Bizimle Muhammed'in misali, ancak söyleyenin şu sözü gibidir: 'Besle köpeğini, seni yesin.' { لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ } 'Andolsun, eğer Medine'ye dönersek, en üstün olan oradan en alçağı mutlaka çıkaracaktır'." Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verildi; Abdullah b. Übey gelip bunu söylemediğine dair yemin etti. Şöyle de denilmiştir: Bu bütün münafıkların sözüdür ve ayet onlar hakkında inmiştir. Söyleyenin bir veya iki kişi olduğu takdirde bile sözün hepsine nispet edilmesi, söylemeyen ve yemin etmeyen münafıkların söyleyen ve yemin edene muvafakat etmeleri sebebiyledir. Sonra Allah münafıklara reddiye vermiş, onları yalanlamış ve yalan yere yemin ettiklerini açıklayarak şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ } “Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler”; bu da önceki farklı görüşlere göre açıklaması geçen sözdür. { وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ } “ve Müslüman olduktan sonra kâfir oldular”; yani içten kâfir olsalar bile İslam'ı izhar ettikten sonra bu söz sebebiyle kâfir oldular.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوجِبُ كُفْرَهُمْ عَلَى تَقْدِيرِ صِحَّةِ إِسْلَامِهِمْ. قَوْلُهُ: وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا قيل:
Anlamı şudur: Onlar, İslamlarının sahih olduğu varsayıldığında dahi küfürlerini gerektiren şeyi yapmışlardır. { وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا } “Erişemedikleri bir şeye yeltendiler” ifadesine gelince; denildi ki:
هُوَ هَمُّهُمْ بِقَتْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَقِيلَ: هَمُّوا بِعَقْدِ التَّاجِ عَلَى رَأْسِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَقِيلَ: هُوَ هَمُّ الْجُلَاسِ بِقَتْلِ مَنْ سَمِعَهُ يَقُولُ تِلْكَ الْمَقَالَةَ، فَأَخْبَرَ رَسُولَ الله ﷺ. قَوْلُهُ: وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ أَيْ: وَمَا عَابُوا وَأَنْكَرُوا إِلَّا مَا هُوَ حَقِيقٌ بِالْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ، وَهُوَ إِغْنَاءُ اللَّهِ لَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْعَامِّ، وَهُوَ مِنْ بَابِ قَوْلِ النَّابِغَةِ:
Bu, Tebük Gazvesi'nde Akabe gecesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmeye yeltenmeleridir. Şöyle de denilmiştir: Abdullah b. Übey'in başına taç giydirmeye yeltendiler. Bir görüşe göre de bu, Cülâs'ın o sözü söylerken kendisini işiten ve durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber veren kimseyi öldürmeye yeltenmesidir. { وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Onların intikam almaya kalkışmaları da sırf Allah ve Resûlünün lütfuyla onları zengin etmesinden dolayıdır” ifadesi; yani övgüye ve senaya layık olan şeyden, yani Allah'ın lütfuyla onları zengin etmesinden başka ayıplayacak ve inkâr edecek hiçbir şey bulamadılar. İstisna, en genel umumdan yapılmış bir istisna-i müferrağdır. Bu, Nâbiğa'nın şu sözü kabilindendir:
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ
"Onlarda hiçbir kusur yoktur; ancak kılıçlarında ... Birliklerle çarpışmaktan gedikler vardır."
وَمِنْ بَابِ قَوْلِ الشَّاعِرِ:
Ve şu şairin sözü kabilindendir:
مَا نَقَمُوا مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ إِلَّا ... أَنَّهُمْ يَحْلُمُونَ إِنْ غَضِبُوا
"Emevîlerden intikam almaya kalkışmadılar, ancak ... Öfkelendiklerinde hilm ile muamele etmelerinden ötürüdür."
فَهُوَ مِنْ تَأْكِيدِ الْمَدْحِ بِمَا يُشْبِهُ الذَّمَّ. وَقَدْ كَانَ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ فِي ضِيقٍ مِنَ الْعَيْشِ، فلما قَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ الْمَدِينَةَ اتَّسَعَتْ مَعِيشَتُهُمْ وَكَثُرَتْ أَمْوَالُهُمْ. قَوْلُهُ: فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ أَيْ: فَإِنْ تَحْصُلْ مِنْهُمُ التَّوْبَةُ وَالرُّجُوعُ إِلَى الْحَقِّ يَكُنْ ذَلِكَ الَّذِي فَعَلُوهُ مِنَ التَّوْبَةِ خَيْرًا لَهُمْ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا. وَقَدْ تَابَ الْجُلَاسُ بْنُ سُوَيْدٍ، وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ. وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى قَبُولِ التَّوْبَةِ مِنَ الْمُنَافِقِ وَالْكَافِرِ.
Bu da yermeye benzeyen şeyle övgüyü pekiştirmek (te'kîdü'l-medh bi-mâ yüşbihu'z-zemm) babındandır. Bu münafıklar geçim darlığı içindeydiler; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelince geçimleri genişledi ve malları çoğaldı. { فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ } “Eğer tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur” ifadesi; yani onlardan tövbe ve hakka dönüş gerçekleşirse, yaptıkları bu tövbe din ve dünyada onlar için hayırlı olur. Cülâs b. Süveyd tövbe etmiş ve İslam'ı güzelleşmiştir. Bunda münafık ve kâfirden tövbenin kabul edileceğine delil vardır.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي قَبُولِهَا مِنَ الزِّنْدِيقِ، فَمَنَعَ مِنْ قَبُولِهَا مَالِكٌ وَأَتْبَاعُهُ، لِأَنَّهُ لَا يُعْلَمُ صِحَّةُ تَوْبَتِهِ، إِذْ هُوَ فِي كُلِّ حِينٍ يُظْهِرُ التَّوْبَةَ وَالْإِسْلَامَ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا أَيْ: يُعْرِضُوا عَنِ التَّوْبَةِ وَالْإِيمَانِ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَنَهْبِ الْأَمْوَالِ وَفي الْآخِرَةِ بِعَذَابِ النَّارِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ يُوَالِيهِمْ وَلا نَصِيرٍ يَنْصُرُهُمْ.
Âlimler zındığın tövbesinin kabul edilip edilmeyeceğinde ihtilaf etmişlerdir; Mâlik ve ona tabi olanlar kabulünü reddetmişlerdir, çünkü onun tövbesinin sıhhati bilinemez; zira o her an tövbe ve İslam izhar etmektedir. { وَإِنْ يَتَوَلَّوْا } “Şayet yüz çevirirlerse”; yani tövbeden ve imandan yüz çevirirlerse, { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا } “Allah onları dünyada can yakıcı bir azapla cezalandırır”; öldürülmekle, esir edilmekle ve mallarının yağmalanmasıyla, { وَالْآخِرَةِ } “ve ahirette” cehennem azabıyla [cezalandırır]. { وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ } “Yeryüzünde onlar için ne bir dost”; kendilerini dost edinen [bir dost], { وَلَا نَصِيرٍ } “ne de bir yardımcı vardır”; kendilerine yardım eden.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ فِيهِ ذِكْرُ الْمُنَافِقِينَ قَالَ الْجُلَاسُ: وَاللَّهِ لَئِنْ كَانَ هَذَا الرَّجُلُ صَادِقًا لَنَحْنُ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ، فَسَمِعَهَا عُمَيْرُ بْنُ سَعْدٍ، فَقَالَ: وَاللَّهِ يَا جُلَاسُ إِنَّكَ لَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَيَّ، وَأَحْسَنُهُمْ عِنْدِي أثرا، وأعزّهم أن يدخل عليه شيء يكرهه، وقد قُلْتَ مَقَالَةً لَئِنْ ذَكَرْتُهَا لَتَفْضَحَنَّكَ، وَلَئِنْ سَكَتُّ عَنْهَا لَتُهْلِكَنِّي، وَلَإِحْدَاهُمَا أَشَدُّ عَلَيَّ مِنَ الْأُخْرَى، فَمَشَى إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَ لَهُ مَا قَالَ الْجُلَاسُ، فَحَلَفَ بِاللَّهِ مَا قَالَ: وَلَكِنْ كَذَبَ عَلَيَّ عُمَيْرٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ:
İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, Kâ'b b. Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Münafıkların zikrinin geçtiği Kur'an âyetleri inince Cülâs şöyle dedi: "Vallahi eğer bu adam doğru söylüyorsa biz kesinlikle eşeklerden daha kötüyüz." Bunu Umeyr b. Sa'd işitti ve: "Vallahi ey Cülâs! Sen benim için insanların en sevimlisisin, nezdinde iyiliği en çok olanısın ve üzerine hoşlanmadığı bir şeyin gelmesi bana en ağır gelenisin. Fakat öyle bir söz söyledin ki, şayet onu anlatsam seni rezil eder; şayet susup gizlesem beni helak eder. İkisinden biri bana diğerinden daha ağırdır" dedi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip Cülâs'ın söylediği sözü ona anlattı. [Cülâs] söylemediğine dair Allah'a yemin etti ve: "Fakat Umeyr bana yalan iftirada bulundu" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ:
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: سَمِعَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ يَقُولُ وَالنَّبِيُّ ﷺ يَخْطُبُ: إِنْ كَانَ هَذَا صَادِقًا لَنَحْنُ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ قَالَ زَيْدٌ: هُوَ وَاللَّهِ صَادِقٌ وَأَنْتَ شَرٌّ مِنَ الْحِمَارِ، فَرَفَعَ ذَلِكَ إلى النبيّ ﷺ فَجَحَدَ الْقَائِلُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا الْآيَةَ.
{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar...” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, Enes b. Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Zeyd b. Erkam, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe verirken münafıklardan bir adamın: "Eğer bu doğru söylüyorsa biz eşeklerden daha kötüyüz" dediğini işitti. Zeyd: "Vallahi o doğru söylüyor, sen ise eşekten daha kötüsün!" dedi. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz etti. Söyleyen adam inkâr etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar...” ayetini indirdi.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ جَالِسًا فِي ظِلِّ شَجَرَةٍ فَقَالَ: إِنَّهُ سَيَأْتِيكُمْ إِنْسَانٌ يَنْظُرُ إِلَيْكُمْ بِعَيْنَيْ شَيْطَانٍ، فَإِذَا جَاءَكُمْ فَلَا تُكَلِّمُوهُ، فَلَمْ يَلْبَثُوا أَنْ طَلَعَ رَجُلٌ أَزْرَقُ، فَدَعَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: عَلَامَ تَشْتُمُنِي أَنْتَ وَأَصْحَابُكَ؟ فَانْطَلَقَ الرَّجُلُ فَجَاءَ بِأَصْحَابِهِ، فَحَلَفُوا بِاللَّهِ مَا قَالُوا حَتَّى تَجَاوَزَ عَنْهُمْ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ
İbn Cerîr, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ağacın gölgesinde oturuyordu, şöyle buyurdu: "Şimdi size şeytanın iki gözüyle bakan bir insan gelecek; o size geldiğinde onunla konuşmayın." Çok geçmeden gök gözlü bir adam çıkageldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırıp: "Sen ve arkadaşların bana neye dayanarak küfrediyorsunuz?" buyurdu. Adam gitti, arkadaşlarını getirdi; söylemediklerine dair Allah'a yemin ettiler, nihayet [Resûlullah] onları bağışladı. Allah Teâlâ da: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar...” ayetini indirdi. Yine rivayet edilmiştir:
ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ رَجُلَيْنِ اقْتَتَلَا، أَحَدُهُمَا مِنْ جُهَيْنَةَ وَالْآخَرُ مِنْ غِفَارٍ، وَكَانَتْ جُهَيْنَةُ حُلَفَاءَ الْأَنْصَارِ، فَظَهَرَ الْغِفَارِيُّ عَلَى الْجُهَنِيِّ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ لِلْأَوْسِ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bize anlatıldığına göre iki adam kavga etti; biri Cüheyne'den, diğeri Gıfâr'dandı. Cüheyne, Ensâr'ın müttefiki idi. Gıfârî olan Cühenî olana üstün geldi. Bunun üzerine Abdullah b. Übey, Evs kabilesine:
انْصُرُوا أَخَاكُمْ، وَاللَّهِ مَا مَثَلُنَا وَمَثَلُ مُحَمَّدٍ إِلَّا كَمَا قَالَ الْقَائِلُ: «سَمِّنْ كَلْبَكَ يَأْكُلْكَ» وَاللَّهِ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ فَسَعَى بِهَا رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَسَأَلَهُ، فَجَعَلَ يَحْلِفُ بِاللَّهِ مَا قَالَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ الْآيَةَ، وفي الباب أحاديث مختلفة في سبب نزول هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِيمَا ذَكَرْنَاهُ كِفَايَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا قَالَ: هَمَّ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ الأسود بقتل النبي ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا قَالَ: أَرَادُوا أَنْ يُتَوِّجُوا عَبْدَ اللَّهِ ابن أُبَيٍّ بِتَاجٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عباس قال: قُتِلَ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَجَعَلَ دِيَتَهُ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا، وَذَلِكَ قَوْلُهُ:
"Kardeşinize yardım edin! Vallahi bizimle Muhammed'in misali ancak söyleyenin şu sözü gibidir: 'Besle köpeğini, seni yesin.' Vallahi { لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ } 'Andolsun, eğer Medine'ye dönersek, en üstün olan oradan en alçağı mutlaka çıkaracaktır'" dedi. Müslümanlardan bir adam bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırdı. [Resûlullah] ona haber gönderip sordu; o da bunu söylemediğine dair Allah'a yemin etmeye başladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ediyorlar...” ayetini indirdi. Bu bapta bu ayetin nüzul sebebi hakkında farklı hadisler vardır; zikrettiklerimiz kâfidir. İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا } “başaramadıkları bir şeye de yeltendiler” ayeti hakkında: "Esved denilen bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmeye yeltendi" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den { وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا } “başaramadıkları bir şeye de yeltendiler” ayeti hakkında: "Abdullah b. Übey'e taç giydirmek istediler" dediğini rivayet etmiştir. İbn Mâce, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde bir adam öldürüldü; [Resûlullah] onun diyetini on iki bin [dirhem] olarak belirledi; işte bu, O'nun şu buyruğudur:
وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ قال: بأخذهم الدّية.
{ وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Onların intikam almaya kalkışmaları da sırf Allah ve Resûlünün lütfuyla onları zengin etmesinden dolayıdır”; şöyle dedi: "Diyeti almalarıyla [zengin kıldı]."
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧٥ الى ٧٩]
[Tevbe Suresi (9), Ayetler 75-79]
وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨) الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٩)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (75) فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (76) فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (77) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (78) الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (79) } “Onlardan kimi de: 'Andolsun, eğer Allah bize lütfundan verirse mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız' diye Allah'a ahdetmişti. (75) Fakat Allah onlara lütfundan verince onda cimrilik edip yüz çevirdiler; onlar zaten dönektirler. (76) Allah'a verdikleri sözden caydıkları ve yalan söyleyip durdukları için, O'nun huzuruna çıkacakları güne kadar Allah onların kalplerine bir nifak soktu. (77) Bilmediler mi ki, Allah onların sırrını da fısıltılarını da bilir ve şüphesiz Allah bütün gaybları hakkıyla bilendir. (78) Sadakalar konusunda hem müminlerden gönüllü verenleri hem de güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp onlarla alay edenler var ya; Allah onları maskaraya çevirmiştir ve onlar için can yakıcı bir azap vardır. (79)”
اللَّامُ الْأُولَى وَهِيَ لَئِنْ آتانا الله مِنْ فَضْلِهِ لَامُ الْقَسَمِ، وَاللَّامُ الثَّانِيَةُ، وَهِيَ لَنَصَّدَّقَنَّ لَامُ الْجَوَابِ لِلْقِسْمِ وَالشَّرْطِ. وَمَعْنَى: لَنَصَّدَّقَنَّ لَنُخْرِجُ الصَّدَقَةَ، وَهِيَ أَعَمُّ مِنَ الْمَفْرُوضَةِ وَغَيْرِهَا وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ أَيْ: مِنْ جُمْلَةِ أَهْلِ الصَّلَاحِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، الْقَائِمِينَ بِوَاجِبَاتِ الدِّينِ، التَّارِكِينَ لِمُحَرَّمَاتِهِ فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ أَيْ: لَمَّا أَعْطَاهُمْ مَا طَلَبُوا مِنَ الرِّزْقِ بَخِلُوا بِهِ، أَيْ: بِمَا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ، فَلَمْ يَتَصَدَّقُوا بِشَيْءٍ مِنْهُ كَمَا حَلَفُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا أَيْ: أَعْرَضُوا عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ، وَإِخْرَاجِ صَدَقَاتِ مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ من فضله، وَالحال أن هُمْ مُعْرِضُونَ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ، قَبْلَ أَنْ يُعْطِيَهُمُ اللَّهُ مَا أَعْطَاهُمْ مِنَ الرِّزْقِ وَبَعْدَهُ. قَوْلُهُ: فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ الْفَاعِلُ:
Birinci lâm, yani { لَئِنْ آتَانَا } “eğer bize verirse” ifadesindeki lâm kasem (yemin) lâmıdır; ikinci lâm, yani { لَنَصَّدَّقَنَّ } “mutlaka sadaka vereceğiz” ifadesindeki lâm ise kasem ve şartın cevabındaki lâmdır. { لَنَصَّدَّقَنَّ } ifadesinin manası; "sadaka çıkarıp vereceğiz" demektir ki bu farz olan zekâttan ve diğerlerinden daha geneldir. { وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “ve elbette salihlerden olacağız”; yani müminlerin salihleri zümresinden, dinin vecibelerini yerine getiren, haramlarından kaçınan kimselerden [olacağız]. { فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Fakat Allah onlara lütfundan verince onda cimrilik edip yüz çevirdiler; onlar zaten dönektirler”; yani Allah onlara talep ettikleri rızkı verince onda, yani lütfundan kendilerine verdiği şeyde cimrilik ettiler ve yemin ettikleri gibi ondan hiçbir şeyi sadaka olarak vermediler. { وَتَوَلَّوْا } “ve yüz çevirdiler”; yani Allah'a itaatten ve Allah'ın lütfundan kendilerine verdiği şeylerin sadakalarını çıkarmaktan yüz çevirdiler; { وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “onlar zaten dönektirler” ifadesi hâl cümlesidir; yani Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiğini vermesinden önce de sonra da her vakitte yüz çeviricidirler. { فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “O'nun huzuruna çıkacakları güne kadar Allah onların kalplerine bir nifak soktu” ifadesinde fâil:
هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، أَيْ: فَأَعْقَبَهُمُ اللَّهُ بِسَبَبِ الْبُخْلِ الَّذِي وَقَعَ مِنْهُمْ وَالْإِعْرَاضِ نِفَاقًا كَائِنًا فِي قُلُوبِهِمْ، مُتَمَكِّنًا مِنْهَا، مُسْتَمِرًّا فِيهَا إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَ اللَّهَ ﷿، وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ يَرْجِعُ إِلَى الْبُخْلِ، أَيْ: فَأَعْقَبَهُمُ الْبُخْلُ بِمَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ نِفَاقًا كَائِنًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَ بُخْلَهُمْ، أَيْ: جَزَاءَ بُخْلِهِمْ. وَمَعْنَى فَأَعْقَبَهُمْ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ النِّفَاقَ الْمُتَمَكِّنَ فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى تِلْكَ الْغَايَةِ عَاقِبَةَ مَا وَقَعَ مِنْهُمْ مِنَ الْبُخْلِ، وَالْبَاءُ فِي بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: بِسَبَبِ إِخْلَافِهِمْ لِمَا وَعَدُوهُ مِنَ التصدّق والصلاح، وكذلك الباء
[Fail/özne] Sübhân olan Allah'tır; yani Allah, onlardan sâdır olan cimrilik ve yüz çevirme sebebiyle, aziz ve celil olan Allah'a kavuşacakları güne kadar kalplerinde yer eden, oraya yerleşip devam eden bir nifakı onların ardına taktı (kalplerine yerleştirdi). Bir görüşe göre ise zamir cimriliğe dönmektedir; yani Allah'a verdikleri söz konusundaki cimrilikleri, cimrilikleriyle karşılaşacakları -yani cimriliklerinin cezasını görecekleri- güne kadar kalplerinde yer eden bir nifakı onların ardına takmıştır. { فَأَعْقَبَهُمْ } ifadesinin manası; Allah Teâlâ'nın, o nihai vakte kadar kalplerine yerleşen nifakı, onlardan sâdır olan cimriliğin bir akıbeti kılmış olmasıdır. { بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ } “Allah'a verdikleri sözden caymaları sebebiyle” ifadesindeki bâ (ب) harfi sebebiyet içindir; yani sadaka verme ve salihlerden olma hususunda O'na vaat ettikleri şeyden dönmeleri sebebiyle [böyle yapmıştır]. Aynı şekilde ...'deki bâ (ب) harfi de [sebebiyet içindir]:
في وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ أي: بسبب تَكْذِيبِهِمْ بِمَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَيِ: الْمُنَافِقُونَ، وَقُرِئَ بِالْفَوْقِيَّةِ خِطَابًا لِلْمُؤْمِنِينَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ أَيْ: جَمِيعَ مَا يُسِرُّونَهُ مِنَ النِّفَاقِ، وَجَمِيعَ مَا يَتَنَاجَوْنَ بِهِ فِيمَا بَيْنَهُمْ مِنَ الطَّعْنِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَعَلَى أَصْحَابِهِ، وَعَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمَغِيبَةِ كَائِنًا مَا كَانَ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ مَا يَصْدُرُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ. قَوْلُهُ: الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ الْمَوْصُولُ: مَحَلُّهُ النَّصْبُ، أَوِ الرَّفْعُ عَلَى الذَّمِّ، أَوِ الْجَرُّ بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ، وَمَعْنَى يَلْمِزُونَ: يَعِيبُونَ. وقد تقدّم تحقيقه، والمطّوّعين:
{ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ } “ve yalan söyleyip durdukları için” ifadesinde de [sebebiyet içindir]; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeyleri yalanlamaları sebebiyle. Sonra onları kınayarak şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi?”; yani münafıklar. Müminlere hitaben üstteki tâ (ت) harfi ile [أَلَمْ تَعْلَمُوا] şeklinde de okunmuştur. { أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ } “şüphesiz Allah onların sırrını da fısıltılarını da bilir”; yani nifaktan gizledikleri her şeyi ve aralarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, ashabına ve İslam dinine dil uzatma hususunda fısıldaştıkları her şeyi [bilir]. { وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “ve şüphesiz Allah bütün gaybları hakkıyla bilendir”; dolayısıyla her ne olursa olsun gayba ait hiçbir şey O'na gizli kalmaz; münafıklardan sadır olan şeyler de buna dâhildir. { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ } “O ayıplayanlar... gönüllü verenleri” ifadesi; mevsûlün mahalli nasbtır yahut zemm (yerme) üzere ref konumundadır veya { سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ } ifadesindeki zamirden bedel olarak cer konumundadır. { يَلْمِزُونَ } ifadesinin manası: Ayıplarlar, kusur bulurlar demektir; tahkiki daha önce geçmişti. { الْمُطَّوِّعِينَ } ise:
أَيِ الْمُتَطَوِّعِينَ، وَالتَّطَوُّعُ: التَّبَرُّعُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَعِيبُونَ الْمُسْلِمِينَ إِذَا تَطَوَّعُوا بِشَيْءٍ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَأَخْرَجُوهُ لِلصَّدَقَةِ، فَكَانُوا يَقُولُونَ: مَا أَغْنَى اللَّهَ عَنْ هَذَا، وَيَقُولُونَ: مَا فَعَلُوا هَذَا إلا رياء، ولم يكن لله خالصا، وفِي الصَّدَقاتِ متعلق بيلمزون، أَيْ: يَعِيبُونَهُمْ فِي شَأْنِهَا. قَوْلُهُ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمُطَّوِّعِينَ، أَيْ: يلمزون المتطوّعين، ويلمزون الذي لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ وَقِيلَ:
gönüllü infakta bulunanlar (el-mütatavviîn) demektir. Tatavvu (التَّطَوُّع), gönüllü bağışta bulunmaktır. Mana şudur: Müslümanlar mallarından gönüllü olarak bir şey verip sadaka için çıkardıklarında münafıklar onları ayıplarlardı; "Allah'ın buna ihtiyacı yok" derlerdi ve: "Bunu ancak gösteriş için yaptılar, Allah için ihlasla yapmadılar" derlerdi. { فِي الصَّدَقَاتِ } “Sadakalar konusunda” ifadesi { يَلْمِزُونَ } fiiline mütealliktir; yani sadakalar hususunda onları ayıplarlar. { وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ } “ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları” ifadesi, { الْمُطَّوِّعِينَ } kelimesine matuftur; yani gönüllü verenleri ayıplarlar ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları da ayıplarlar. Şöyle de denilmiştir:
مَعْطُوفٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ: يَلْمِزُونَ الْمُتَطَوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَمِنَ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ، وَقُرِئَ جُهْدَهُمْ بِفَتْحِ الْجِيمِ، وَالْجُهْدُ بِالضَّمِّ: الطَّاقَةُ، وَبِالْفَتْحِ: الْمَشَقَّةُ، وَقِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ، وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَعِيبُونَ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَتَصَدَّقُونَ بِمَا فَضَلَ عَنْ كِفَايَتِهِمْ. قَوْلُهُ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى يَلْمِزُونَ، أَيْ: يَسْتَهْزِئُونَ بِهِمْ لِحَقَارَةِ مَا يُخْرِجُونَهُ فِي الصَّدَقَةِ، مَعَ كَوْنِ ذَلِكَ جَهْدَ الْمُقِلِّ، وَغَايَةَ مَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ، وَيَتَمَكَّنُ مِنْهُ. قَوْلُهُ: سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ أَيْ:
{ الْمُؤْمِنِينَ } kelimesine matuftur; yani müminlerden gönüllü verenleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplarlar. جُهْدَهُمْ kelimesi cîm harfinin fethasıyla [جَهْدَهُمْ] olarak da okunmuştur. Cîm harfinin zammesiyle cühd (الجُهْد) güç/takat demektir; fethasıyla cehd (الجَهْد) ise meşakkat demektir. Şöyle de denilmiştir: İkisi iki ayrı lehçedir ve anlamları birdir; bunun beyanı daha önce geçmişti. Mana şudur: Münafıklar, ihtiyaçlarından arta kalan az bir şeyle sadaka veren fakir müminleri ayıplıyorlardı. { فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ } “onlarla alay ederler” ifadesi { يَلْمِزُونَ } fiiline matuftur; yani bu, darlığa düşenin elinden gelen son gayreti ve güç yetirip yapabildiği son imkânı olduğu halde, sadaka olarak çıkardıkları şeyin azlığı/değersizliği sebebiyle onlarla alay ederler. { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } “Allah onları maskaraya çevirmiştir / alaylarını cezalandırmıştır”; yani:
جَازَاهُمْ عَلَى مَا فَعَلُوهُ مِنَ السُّخْرِيَةِ بِالْمُؤْمِنِينَ بِمِثْلِ ذَلِكَ فَسَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ بِأَنْ أَهَانَهُمْ وَأَذَلَّهُمْ وَعَذَّبَهُمْ، وَالتَّعْبِيرُ بِذَلِكَ مِنْ بَابِ الْمُشَاكَلَةِ كَمَا فِي غَيْرِهِ، وَقِيلَ: هُوَ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ بِأَنْ يَسْخَرَ اللَّهُ بِهِمْ كَمَا سَخِرُوا بِالْمُسْلِمِينَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أَيْ: ثَابِتٌ مُسْتَمِرٌّ شَدِيدُ الْأَلَمِ.
müminlerle alay etme fiillerine karşılık onlara aynı şekilde ceza vermiştir; böylece onları aşağılayarak, zelil kılarak ve azap ederek Allah onlarla alay etmiştir. Bunun bu lafızla ifade edilmesi, diğer yerlerde olduğu gibi müşâkele (söz uygunluğu) babındandır. Şöyle de denilmiştir: Bu, Müslümanlarla alay ettikleri gibi Allah'ın da onlarla alay etmesine yönelik bir bedduadır. { وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “ve onlar için can yakıcı bir azap vardır”; yani sabit, devamlı ve son derece acı verici [bir azap vardır].