وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، والعسكري في الأمثال، والطبراني وابن مندة والماوردي وَأَبُو نُعَيْمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ قَالَ: جَاءَ ثَعْلَبَةُ بْنُ حَاطِبٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَنِي مَالًا، قَالَ: وَيْلَكَ يَا ثَعْلَبَةُ! قَلِيلٌ تُؤَدِّي شُكْرَهُ، خَيْرٌ مِنْ كَثِيرٍ لَا تُطِيقُهُ، قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَنِي مَالًا، قَالَ: وَيَحَكَ يَا ثَعْلَبَةُ أَمَا تُحِبُّ أَنْ تَكُونَ مِثْلِي؟
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, el-Emsâl'de el-Askerî, Taberânî, İbn Mende, Mâverdî, Ebû Nuaym, İbn Merdûye, Beyhakî ve İbn Asâkir, Ebû Ümâme el-Bâhilî'den rivayet etmişlerdir: Sa'lebe b. Hâtıb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal rızık olarak vermesi için Allah'a dua et." [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: "Yazık sana ey Sa'lebe! Şükrünü eda edebileceğin az [mal], güç yetiremeyeceğin çok [mal]dan daha hayırlıdır." [Sa'lebe tekrar]: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal rızık olarak vermesi için Allah'a dua et" dedi. [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: "Yazık sana ey Sa'lebe! Benim gibi olmayı istemez misin?
فَلَوْ شِئْتُ أَنْ يُسَيِّرَ رَبِّي هَذِهِ الْجِبَالَ مَعِيَ ذَهَبًا لَسَارَتْ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! ادْعُ اللَّهَ أَنْ يرزقني مالا، فو الذي بَعْثَكَ بِالْحَقِّ إِنْ آتَانِي اللَّهُ مَالًا لَأُعْطِيَنَّ كُلَّ ذِي حَقِّ حَقَّهُ، قَالَ: وَيَحَكَ يَا ثَعْلَبَةُ قَلِيلٌ تُطِيقُ شُكْرَهُ، خَيْرٌ مِنْ كَثِيرٍ لَا تُطِيقُهُ، قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! ادْعُ الله تعالى، فَقَالَ يَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: اللَّهُمَّ ارْزُقْهُ مَالًا قَالَ: فَاتَّخَذَ غَنَمًا فَنَمَتْ كَمَا تَنْمُو الدُّودُ حَتَّى ضَاقَتْ بِهَا الْمَدِينَةُ، فَتَنَحَّى بِهَا فَكَانَ يَشْهَدُ الصَّلَاةَ بِالنَّهَارِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا يَشْهَدُهَا بِاللَّيْلِ، ثُمَّ نَمَتْ كَمَا تَنْمُو الدُّودُ، فَتَنَحَّى بِهَا، فَكَانَ لَا يَشْهَدُ الصَّلَاةَ بِاللَّيْلِ وَلَا بِالنَّهَارِ إِلَّا مِنْ جُمْعَةٍ إِلَى جُمُعَةٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ نَمَتْ كَمَا تَنْمُو الدُّودُ فَضَاقَ بِهَا مَكَانُهُ، فَتَنَحَّى بِهَا فَكَانَ لَا يَشْهَدُ جُمْعَةً وَلَا جِنَازَةً مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَجَعَلَ يَتَلَقَّى الرُّكْبَانَ وَيَسْأَلُهُمْ عَنِ الْأَخْبَارِ، وفقده
Eğer Rabbimin şu dağları benimle birlikte altın olarak yürütmesini dileseydim mutlaka yürürlerdi." Bunun üzerine [Sa'lebe]: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal rızık olarak vermesi için Allah'a dua et. Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, eğer Allah bana mal verirse her hak sahibine hakkını mutlaka veririm" dedi. [Allah Resûlü]: "Yazık sana ey Sa'lebe! Şükrüne güç yetireceğin az [mal], güç yetiremeyeceğin çok [mal]dan daha hayırlıdır" buyurdu. [Sa'lebe]: "Ey Allah'ın Resûlü! Yüce Allah'a dua et" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ım, ona mal ver!" diye dua etti. [Ebû Ümâme] dedi ki: Bunun üzerine koyun edindi; koyunlar kurtçukların çoğaldığı gibi çoğaldı, öyle ki Medine onlara dar geldi. Bunun üzerine Medine'den uzaklaştı; gündüz namazlarına Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte katılıyor, gece namazlarına ise katılamıyordu. Sonra kurtçuklar gibi çoğalmaya devam ettiler; bunun üzerine [daha da] uzaklaştı; artık Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cumadan cumaya hariç gece de gündüz de namaza katılamaz oldu. Sonra kurtçuklar gibi çoğalmaya devam ettiler ve bulunduğu yer ona dar geldi; bunun üzerine [daha da] uzaklaştı ve artık Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte ne cuma namazına ne de cenazeye katılabiliyordu. Gelen geçen kervanları karşılıyor ve onlara haberleri soruyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu göremeyince
رسول الله ﷺ فَسَأَلَ عَنْهُ. فَأَخْبَرُوهُ أَنَّهُ اشْتَرَى غَنَمًا، وَأَنَّ الْمَدِينَةَ ضَاقَتْ بِهِ وَأَخْبَرُوهُ خَبَرَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَيْحَ ثَعْلَبَةَ بْنِ حَاطِبٍ، وَيْحَ ثَعْلَبَةَ بْنِ حَاطِبٍ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ أَنْ يَأْخُذَ الصَّدَقَاتِ، وَأَنْزَلَ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً الْآيَةَ، فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَجُلَيْنِ، رَجُلًا مِنْ جُهَيْنَةَ، وَرَجُلًا مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَأْخُذَانِ الصَّدَقَاتِ، وَكَتَبَ لَهُمَا أَسْنَانَ الإبل والغنم كيف يأخذانها على وجوهها، وَأَمْرَهُمَا أَنْ يَمُرَّا عَلَى ثَعْلَبَةَ بْنِ حَاطِبٍ، وَبِرَجُلٍ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ، فَخَرَجَا فَمَرَّا بِثَعْلَبَةَ فَسَأَلَا الصَّدَقَةَ، فَقَالَ: أَرَيَانِي كِتَابَكُمَا، فَنَظَرَ فِيهِ فَقَالَ: مَا هَذِهِ إِلَّا جِزْيَةٌ، انْطَلِقَا حَتَّى تفرغا ثم مرّا إليّ، فانطلقا، وسمع بهما السّلمي فاستقبلهما بخيار إبله، فقالا: إنما عليك دون هذا، فقال: ما كنت أتقرّب إلى الله إلّا بخير مالي، فقبلا، فلما فرغا مرّا بثعلبة، فَقَالَ: أَرَيَانِي كِتَابَكُمَا، فَنَظَرَ فِيهِ فَقَالَ: مَا هَذِهِ إِلَّا جِزْيَةٌ، انْطَلِقَا حَتَّى أَرَى رَأْيِي، فَانْطَلَقَا حَتَّى قَدِمَا الْمَدِينَةَ، فَلَمَّا رَآهُمَا رَسُولُ الله ﷺ قَالَ قَبْلَ أَنْ يُكَلِّمَهُمَا: وَيْحَ ثَعْلَبَةَ بْنِ حَاطِبٍ، وَدَعَا لِلسُّلَمِيِّ بِالْبَرَكَةِ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ الثَّلَاثَ الْآيَاتِ، قَالَ: فَسَمِعَ بَعْضُ أَقَارِبِ ثَعْلَبَةَ، فَأَتَى ثَعْلَبَةَ فَقَالَ: وَيَحَكَ يَا ثَعْلَبَةُ! أُنْزِلَ فِيكَ: كَذَا وَكَذَا، قَالَ: فَقَدِمَ ثَعْلَبَةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ:
onu sordu. Ona koyun satın aldığını, Medine'nin kendisine dar geldiğini haber verdiler ve durumunu anlattılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yazık oldu Sa'lebe b. Hâtıb'a, yazık oldu Sa'lebe b. Hâtıb'a!" buyurdu. Daha sonra Yüce Allah, Resûlüne zekâtları almasını emretti ve { خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al” ayetini indirdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zekâtları toplamak üzere iki adam gönderdi; biri Cüheyne'den, biri de Benî Selime'dendi. Onlara develerin ve koyunların yaşlarını ve bunları usulüne göre nasıl alacaklarını yazdı ve Sa'lebe b. Hâtıb'a ve Benî Süleym'den bir adama uğramalarını emretti. Çıkıp Sa'lebe'ye uğradılar ve zekâtı istediler. Sa'lebe: "Yazınızı bana gösterin" dedi; yazıya baktı ve: "Bu cizyeden başka bir şey değildir! İşinizi bitirene kadar gidin, sonra bana tekrar uğrayın" dedi. Gittiler. Süleymî olan zât onların geldiğini işitince develerinin en hayırlılarıyla onları karşıladı. Onlar: "Sana düşen bundan daha azıdır" dediler. O ise: "Ben Allah'a ancak malımın en hayırlısıyla yakınlaşmak isterim" dedi; onlar da kabul ettiler. İşlerini bitirince Sa'lebe'ye uğradılar. Sa'lebe: "Yazınızı bana gösterin" dedi; yazıya baktı ve: "Bu cizyeden başka bir şey değildir! Görüşümü belirleyene kadar gidin" dedi. Onlar da çıkıp Medine'ye vardılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları görünce daha kendileriyle konuşmadan: "Yazık oldu Sa'lebe b. Hâtıb'a!" buyurdu ve Süleymî olan zât için bereket duasında bulundu. Allah da { وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ } “Onlardan kimi de Allah'a ahdetmiştir” ile başlayan üç ayeti indirdi. [Ravi] dedi ki: Sa'lebe'nin akrabalarından biri bunu işitti ve Sa'lebe'ye gelerek: "Yazık sana ey Sa'lebe! Senin hakkında şöyle şöyle [ayetler] indi" dedi. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine Sa'lebe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip şöyle dedi:
يا رسول الله! خذ صَدَقَةُ مَالِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ مَنَعَنِي أَنْ أَقْبَلَ مِنْكَ، فَجَعَلَ يَبْكِي وَيَحْثِي التُّرَابَ عَلَى رَأْسِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: هَذَا عَمَلُكَ بِنَفْسِكَ أَمَرْتُكَ فَلَمْ تُطِعْنِي، فَلَمْ يَقْبَلْ مِنْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى مَضَى ثُمَّ أَتَى أَبَا بَكْرٍ، فَقَالَ: يَا أَبَا بَكْرٍ! اقْبَلْ مِنِّي صَدَقَتِي فَقَدْ عَرَفْتَ مَنْزِلَتِي مِنَ الْأَنْصَارِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَمْ يَقْبَلْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَقْبَلُهَا؟ فَلَمْ يَقْبَلْهَا أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ وَلِيَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَأَتَاهُ فَقَالَ: يَا أَبَا حَفْصٍ! يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! اقْبَلْ مِنِّي صَدَقَتِي، قَالَ: وَيُثْقِلُ عَلَيْهِ بِالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَأَزْوَاجِ النبي ﷺ، فَقَالَ عُمَرُ: لَمْ يَقْبَلْهَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا أَبُو بَكْرٍ أَقْبَلُهَا أَنَا؟ فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَهَا ثُمَّ وَلِيَ عُثْمَانُ فَسَأَلَهُ أَنْ يَقْبَلَ صَدَقَتَهُ، فَقَالَ: لَمْ يَقْبَلْهَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا أَبُو بَكْرٍ وَلَا عُمَرُ وَأَنَا أَقْبَلُهَا مِنْكَ؟
"Ey Allah'ın Resûlü! Malımın zekâtını al." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah beni senden [zekât] kabul etmekten menetti" buyurdu. Sa'lebe ağlamaya ve başına toprak saçmaya başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu kendi kendine yaptığın işindir; sana emrettim, bana itaat etmedin" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edene kadar ondan [zekât] kabul etmedi. Sonra Ebû Bekir'e gelip: "Ey Ebû Bekir! Zekâtımı benden kabul et; Ensâr arasındaki yerimi biliyorsun" dedi. Ebû Bekir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabul etmediği şeyi ben mi kabul edeceğim?" dedi ve Ebû Bekir de ondan kabul etmedi. Sonra Ömer b. el-Hattâb halife oldu; ona gelip: "Ey Ebû Hafs! Ey Müminlerin Emîri! Zekâtımı benden kabul et" dedi. [Ravi] der ki: Muhacirleri, Ensâr'ı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerini aracı koyarak ona baskı yapıyordu. Ömer: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve Ebû Bekir'in kabul etmediği şeyi ben mi kabul edeceğim?" dedi ve onu kabul etmekten kaçındı. Sonra Osman halife oldu; ondan zekâtını kabul etmesini istedi. Osman: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Ebû Bekir'in ve Ömer'in kabul etmediği şeyi ben mi senden kabul edeceğim?" dedi,
فَلَمْ يَقْبَلْهَا مِنْهُ، فَهَلَكَ فِي خِلَافَةِ عُثْمَانَ، وَفِيهِ نَزَلَتْ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ قَالَ: وَذَلِكَ فِي الصَّدَقَةِ، وَهَذَا الْحَدِيثُ هُوَ مَرْوِيٌّ مِنْ حَدِيثِ مُعَاذِ بْنِ رَفَاعَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ الْآيَةَ، وَذَلِكَ أَنَّ رَجُلًا كَانَ يُقَالُ لَهُ: ثَعْلَبَةُ، مِنَ الْأَنْصَارِ أَتَى مَجْلِسًا، فَأَشْهَدَهُمْ فَقَالَ: لَئِنْ آتَانِي اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ آتَيْتُ كُلَّ ذِي حَقِّ حَقَّهُ، وَتَصَدَّقْتُ مِنْهُ، وَجَعَلْتُ مِنْهُ لِلْقَرَابَةِ فَابْتَلَاهُ اللَّهُ فَآتَاهُ مِنْ فَضْلِهِ فَأَخْلَفَ مَا وَعَدَهُ، فَأَغْضَبَ اللَّهَ بِمَا أَخْلَفَهُ مَا وَعَدَهُ، فَقَصَّ اللَّهُ شَأْنَهُ فِي الْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ هُوَ الَّذِي قَالَ هَذَا، فَمَاتَ ابْنُ عَمٍّ لَهُ فَوَرِثَ مِنْهُ مَالًا فَبَخِلَ بِهِ وَلَمْ يَفِ بِمَا عَاهَدَ اللَّهَ عَلَيْهِ، فَأَعْقَبَهُ بِذَلِكَ نِفَاقًا فِي قَلْبِهِ إِلَى أَنْ يَلْقَاهُ. قَالَ ذَلِكَ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ الصَّدَقَةِ كُنَّا نَتَحَامَلُ عَلَى ظُهُورِنَا، فَجَاءَ رَجُلٌ فَتَصَدَّقَ بِشَيْءٍ كَثِيرٍ، فَقَالُوا: مُرَاءٍ وَجَاءَ أَبُو عَقِيلٍ بِنِصْفِ صَاعٍ، فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنْ
ondan kabul etmedi ve Sa'lebe, Osman'ın hilafeti döneminde helak oldu. Onun hakkında: { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ } “Sadakalar hususunda müminlerden gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayeti indi. [Ravi] dedi ki: Bu da sadaka konusundaydı. Bu hadis Muâz b. Rifâa'nın, Ali b. Zeyd'den, onun Abdullah b. Yezîd b. Muâviye'nin azatlısı Ebû Abdirrahmân el-Kâsım b. Abdirrahmân'dan, onun da Ebû Ümâme el-Bâhilî'den rivayet ettiği bir hadistir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, { وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ } “Onlardan kimi de Allah'a ahdetmiştir...” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Ensâr'dan Sa'lebe denilen bir adam bir meclise gelip onları şahit tuttu ve: "Eğer Allah lütfundan bana verirse, her hak sahibine hakkını veririm, ondan sadaka veririm ve ondan akrabalara pay ayırırım" dedi. Allah onu sınadı ve ona lütfundan verdi; fakat o, Allah'a verdiği sözden caydı. Verdiği sözden cayması sebebiyle Allah'ı gazaplandırdı ve Allah onun durumunu Kur'an'da anlattı. Ebü'ş-Şeyh'in Hasen'den rivayet ettiğine göre, bunu söyleyen Ensâr'dan bir adamdı; amcasının oğlu öldü ve ondan miras olarak mal kaldı. O da bu mala cimrilik etti ve Allah'a verdiği ahdi yerine getirmedi. Allah da bu sebeple onun kalbine, Kendisine kavuşacağı güne kadar bir nifak yerleştirdi. Şöyle buyurmuştur: { ذَلِكَ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ } “Bu, Allah'a verdikleri sözden caymaları ve yalan söylemiş olmaları sebebiyledir.” Buhârî, Müslim ve başkaları İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Sadaka ayeti indiğinde biz sırtlarımızda yük taşıyorduk [hamallık yapıyorduk]. Bir adam gelip çokça şey tasadduk etti. "Gösterişçidir" dediler. Ebû Akîl de yarım sâ' [hurma] getirdi. Münafıklar:
صَدَقَةِ هَذَا، فَنَزَلَتِ: الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ الْآيَةَ، وَفِي الْبَابِ رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ أي: يطعنون على المطوّعين.
"Allah bunun sadakasına muhtaç değildir" dediler. Bunun üzerine: { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ } “Gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayeti indi. Bu konuda pek çok rivayet vardır. Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre: { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ } “Gönüllü verenleri ayıplayanlar” ifadesi; yani gönüllü verenleri dilleriyle çekiştirirler, ayıplarlar [demektir].
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٠ الى ٨٣]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 80-83]
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٨٠) فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣)
{ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٨٠) فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ (٨٣) } “Onlar için ister mağfiret dile, ister mağfiret dileme. Onlar için yetmiş defa mağfiret dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. Bu, onların Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleri sebebiyledir. Allah, fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez. (80) Geri bırakılanlar, Resûlullah'ın arkasından oturup kalmalarına sevindiler; mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi kerih gördüler ve: 'Bu sıcakta savaşa çıkmayın' dediler. De ki: 'Eğer anlasalardı, cehennem ateşi daha sıcaktır.' (81) Artık kazanmakta olduklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar! (82) Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de [savaşa] çıkmak için senden izin isterlerse, de ki: 'Benimle asla çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmana karşı asla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; öyleyse geri kalanlarla beraber siz de oturun!' (83)”
أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنَّ صُدُورَ الِاسْتِغْفَارِ مِنْهُ لِلْمُنَافِقِينَ وَعَدَمَهُ سَوَاءٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِأَهْلٍ لِاسْتِغْفَارِهِ ﷺ، وَلَا لِلْمَغْفِرَةِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَهُمْ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ، ثُمَّ قَالَ: إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ وَفِيهِ بَيَانٌ لِعَدَمِ الْمَغْفِرَةِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِلْمُنَافِقِينَ وَإِنْ أَكْثَرَ النَّبِيُّ ﷺ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا أَنَّهُ لَوْ زَادَ عَلَى السَّبْعِينَ لَكَانَ ذَلِكَ مَقْبُولًا كَمَا فِي سَائِرِ مَفَاهِيمِ الْأَعْدَادِ، بَلِ الْمُرَادُ بِهَذَا: الْمُبَالَغَةُ فِي عَدَمِ الْقَبُولِ. فَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ تُجْرِي ذَلِكَ مَجْرَى الْمَثَلِ فِي كَلَامِهَا عِنْدَ إِرَادَةِ التَّكْثِيرِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ وَإِنِ اسْتَغْفَرْتَ لَهُمُ اسْتُغْفَارًا بَالِغًا فِي الْكَثْرَةِ غَايَةَ الْمُبَالِغِ. وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّ التَّقْيِيدَ بِهَذَا الْعَدَدِ الْمَخْصُوصِ يُفِيدُ قَبُولَ الزِّيَادَةِ عَلَيْهِ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ مَا سَيَأْتِي عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: لَأَزِيدَنَّ عَلَى السَّبْعِينَ. وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ لِتَخْصِيصِ السَّبْعِينَ وَجْهًا فَقَالَ: إِنَّ السَّبْعَةَ عدد شريف، لأنّها عدد السموات، وَالْأَرَضِينَ، وَالْبِحَارِ، وَالْأَقَالِيمِ، وَالنُّجُومِ السَّيَّارَةِ، وَالْأَعْضَاءِ، وَأَيَّامِ الْأُسْبُوعِ، فَصَيَّرَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ السَّبْعَةِ إِلَى عَشَرَةٍ لِأَنَّ الْحَسَنَةَ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا. وَقِيلَ: خُصَّتِ السبعون بالذكر لأنه ﷺ كَبَّرَ عَلَى عَمِّهِ الْحَمْزَةِ سَبْعِينَ تَكْبِيرَةً، فَكَأَنَّهُ قَالَ: إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً بِإِزَاءِ تَكْبِيرَاتِكَ عَلَى حَمْزَةَ. وَانْتِصَابُ سَبْعِينَ عَلَى الْمَصْدَرِ كَقَوْلِهِمْ: ضَرَبْتُهُ عِشْرِينَ ضَرْبَةً. ثُمَّ عَلَّلَ عَدَمَ الْمَغْفِرَةِ لَهُمْ بِقَوْلِهِ:
Yüce Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, münafıklar için istiğfarda bulunması ile bulunmamasının eşit olduğunu bildirmiştir. Çünkü onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in istiğfarına da Yüce Allah'ın kendilerini bağışlamasına da ehil değildirler. Bu, Yüce Allah'ın: { قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ } “De ki: 'İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir'” buyruğu gibidir. Sonra şöyle buyurmuştur: { إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlar için yetmiş defa mağfiret dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır.” Bunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlar için ne kadar çok istiğfar ederse etsin, Yüce Allah'ın münafıkları bağışlamayacağının beyanı vardır. Bundan maksat, diğer sayı mefhumlarında olduğu gibi, şayet yetmişin üzerine çıkarsa bunun kabul edileceği anlamına gelmez; bilakis bundan maksat, kabul edilmeyeceği hususunda mübalağadır. Nitekim Araplar çokluk kastettiklerinde bunu kelamlarında bir darbımesel gibi kullanırlardı. Mana şudur: Sen onlar için mübalağanın son noktasına varacak derecede pek çok istiğfar etsen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. Bazı fakihler ise bu belirli sayıyla sınırlandırmanın, onun üzerine yapılan ziyadenin kabul edileceğini ifade ettiği görüşüne varmışlardır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ileride geleceği üzere: "Yetmişin üzerine mutlaka ekleyeceğim" buyurmuş olması da buna delalet eder. Bazıları yetmiş sayısının tahsis edilmesine bir gerekçe zikrederek şöyle demişlerdir: Yedi sayısı şerefli bir sayıdır; çünkü o göklerin, yerlerin, denizlerin, iklimlerin, gezegenlerin, uzuvların ve haftanın günlerinin sayısıdır. İyilik on misliyle karşılandığı için yedinin her birini ona çarpmıştır. Şöyle de denilmiştir: Yetmişin zikredilmesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası Hamza'nın üzerine yetmiş tekbir getirmesindendir. Sanki şöyle denilmiştir: "Hamza'ya getirdiğin tekbirlere karşılık onlar için yetmiş defa istiğfar etsen de [Allah onları bağışlamaz]." { سَبْعِينَ } kelimesinin mansub olması mef'ûlü mutlak (mastar) olmasındandır; nitekim [Arapların]: ضَرَبْتُهُ عِشْرِينَ ضَرْبَةً (Ona yirmi vuruş vurdum) demeleri gibidir. Sonra onlar için bağışlanmanın olmayışını şu buyruğuyla gerekçelendirmiştir:
ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ أَيْ: ذَلِكَ الِامْتِنَاعُ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ أَيِ: الْمُتَمَرِّدِينَ، الْخَارِجِينَ عَنِ الطَّاعَةِ، الْمُتَجَاوِزِينَ لِحُدُودِهَا، وَالْمُرَادُ هُنَا الْهِدَايَةُ الْمُوصِلَةُ إِلَى الْمَطْلُوبِ، لَا الْهِدَايَةُ الَّتِي بِمَعْنَى الدَّلَالَةِ وَإِرَاءَةِ الطَّرِيقِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ نَوْعًا آخَرَ مِنْ قَبَائِحِ الْمُنَافِقِينَ فَقَالَ:
{ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Bu, onların Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleri sebebiyledir.” Yani bu [bağışlanmama] engeli, onların Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleri sebebiyledir. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ } “Allah, fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez.” Yani itaatten çıkan, haddi aşan ve sınırları çiğneyen kimseleri [hidayete erdirmez]. Burada kastedilen hidayet, yol gösterme ve delalet etme anlamındaki hidayet değil, arzu edilen sonuca ulaştıran hidayettir. Sonra Yüce Allah münafıkların çirkinliklerinden başka bir türünü zikrederek şöyle buyurmuştur:
فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ الْمُخَلَّفُونَ: الْمَتْرُوكُونَ، وَهُمُ الَّذِينَ اسْتَأْذَنُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، فَأَذِنَ لَهُمْ، وَخَلَّفَهُمْ بِالْمَدِينَةِ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، أَوِ الَّذِينَ خَلَّفَهُمُ اللَّهُ وَثَبَّطَهُمْ، أَوِ الشَّيْطَانُ، أَوْ كَسَّلَهُمْ، أَوِ الْمُؤْمِنُونَ، وَمَعْنَى بِمَقْعَدِهِمْ أَيْ: بِقُعُودِهِمْ، يُقَالُ: قَعَدَ قُعُودًا وَمَقْعَدًا أَيْ: جَلَسَ، وَأَقْعَدَهُ غَيْرُهُ، ذَكَرَ مَعْنَاهُ الجوهري فهو متعلق بفرح، أي: فرح المخلفون بقعودهم، وخلاف رسول الله:
{ فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ } “Geri bırakılanlar, Resûlullah'ın arkasından oturup kalmalarına sevindiler.” el-Muhallefûn (الْمُخَلَّفُونَ): Geride bırakılanlar demektir. Bunlar münafıklardan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin isteyip de kendisine izin verilen ve Tebük Gazvesi'nde Medine'de geride bıraktığı kimselerdir; yahut Allah'ın geride bıraktığı ve alıkoyduğu, yahut şeytanın veya [kendi] tembelliklerinin yahut müminlerin geride bıraktığı kimselerdir. { بِمَقْعَدِهِمْ } ifadesinin anlamı; yani oturmalarıyla [sevindiler]. قَعَدَ قُعُودًا وَمَقْعَدًا denir, yani oturdu [demektir]; أَقْعَدَهُ غَيْرُهُ denir, [başkası onu oturttu demektir]. Anlamını el-Cevherî zikretmiştir. Bu ifade { فَرِحَ } fiiline mütealliktir; yani geride bırakılanlar oturmalarıyla sevindiler. { خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ } ifadesi ise:
منتصب على أنه ظرف لمقعدهم. قَالَ الْأَخْفَشُ وَيُونُسُ: الْخِلَافُ بِمَعْنَى الْخَلْفِ، أَيْ: بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَذَلِكَ أَنَّ جِهَةَ الْأَمَامِ الَّتِي يَقْصِدُهَا الْإِنْسَانُ تُخَالِفُهَا جِهَةُ الْخَلْفِ، وَقَالَ قُطْرُبٌ وَالزَّجَّاجُ: مَعْنَى خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ: مُخَالَفَةَ الرَّسُولِ حِينَ سَارَ وأقاموا، فانتصابه على مَفْعُولٌ لَهُ، أَيْ: قَعَدُوا لِأَجْلِ الْمُخَالَفَةِ، أَوْ عَلَى الْحَالِ مِثْلِ: وَأَرْسَلَهَا الْعِرَاكَ، أَيْ: مُخَالِفِينَ لَهُ، وَيُؤَيِّدُ مَا قَالَهُ الْأَخْفَشُ وَيُونُسُ قِرَاءَةُ أَبِي حَيْوَةَ: خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ.
{ بِمَقْعَدِهِمْ } lafzının zarfı olarak mansubdur. el-Ahfeş ve Yûnus şöyle demiştir: Hilâf (الْخِلَاف), half (الْخَلْف) yani arkasında/ardında manasındadır; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından [oturdular]. Zira insanın yöneldiği ön taraf ile arka taraf birbirine zıttır (muhaliftir). Kutrub ve ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: { خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ } ifadesinin manası: Resûlullah sefere çıktığında ve onlar ikamet ettiğinde Resûl'e muhalefet etmeleridir. Buna göre mansub oluşu mef'ûlün leh olmasındandır; yani muhalefet etmek amacıyla oturdular; yahut: وَأَرْسَلَهَا الْعِرَاكَ (onları birbirine çarparak saldı) örneğinde olduğu gibi hal olarak mansubdur; yani ona muhalefet ediciler olarak [oturdular]. Ebû Hayve'nin: خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ kıraati de el-Ahfeş ve Yûnus'un dediğini desteklemektedir.
قَوْلُهُ: وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ سَبَبُ ذَلِكَ الشُّحُّ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ، وَعَدَمُ وُجُودِ باعث الإيمان وداعي الإخلاص وجود الصَّارِفِ عَنْ ذَلِكَ، وَهُوَ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ النِّفَاقِ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْمُؤْمِنِينَ الْبَاذِلِينَ لِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لِوُجُودِ الدَّاعِي مَعَهُمْ، وَانْتِفَاءِ الصَّارِفِ عَنْهُمْ وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ أَيْ: قَالَ الْمُنَافِقُونَ لِإِخْوَانِهِمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ تَثْبِيطًا لَهُمْ، وَكَسْرًا لِنَشَاطِهِمْ: وَتَوَاصِيًا بَيْنَهُمْ بِالْمُخَالَفَةِ لِأَمْرِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ وَالْمَعْنَى:
{ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi kerih gördüler.” Bunun sebebi; mallara ve canlara karşı gösterilen cimrilik, imanın sevk edici gücünün ve ihlas çağrısının bulunmayışı ile onları bundan alıkoyan engelin, yani içinde bulundukları nifakın varlığıdır. Bunda, kendilerini sevk eden saik bulunduğu ve engelleyici unsur ortadan kalktığı için mallarını ve canlarını Allah yolunda feda eden müminlere bir övgü ve dokundurma vardır. { وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ } “ve: 'Bu sıcakta savaşa çıkmayın' dediler.” Yani münafıklar din kardeşlerine, onları savaştan alıkoymak, şevklerini kırmak ve Allah'ın ve Resûlünün emrine muhalefet etmeyi birbirlerine tavsiye etmek amacıyla bu sözü söylediler. Sonra Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara şöyle demesini emretti: { قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ } “De ki: 'Eğer anlasalardı, cehennem ateşi daha sıcaktır.'” Mana şudur:
أَنَّكُمْ أَيُّهَا الْمُنَافِقُونَ! كَيْفَ تَفِرُّونَ مِنْ هَذَا الْحَرِّ الْيَسِيرِ، وَنَارُ جَهَنَّمَ الَّتِي سَتَدْخُلُونَهَا خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا أَشَدُّ حَرًّا مِمَّا فَرَرْتُمْ مِنْهُ، فَإِنَّكُمْ إِنَّمَا فَرَرْتُمْ مِنْ حَرٍّ يَسِيرٍ فِي زَمَنٍ قَصِيرٍ، وَوَقَعْتُمْ فِي حَرٍّ كَثِيرٍ فِي زَمَنٍ كَبِيرٍ، بَلْ غَيْرِ مُتَنَاهٍ أَبَدَ الْآبِدِينَ وَدَهْرَ الدَّاهِرِينِ.
Ey münafıklar! Siz bu azıcık sıcaktan nasıl kaçıyorsunuz? Oysa ebediyen içinde kalmak üzere gireceğiniz cehennem ateşi, kaçtığınız şeyden çok daha sıcaktır. Çünkü siz ancak kısa bir zamanda az bir sıcaktan kaçtınız ve uzun, hatta ezelden ebede asla sonu gelmeyecek bir zamanda pek çok sıcağın içine düştünüz.
فكنت كالسّاعي إلى مثعب ... موائلا مِنْ سُبُلِ الرَّاعِدِ
Tıpkı gök gürültülü sağanaktan kaçıp sığınmak için oluğun altına koşan kimse gibi oldun.
وَجَوَابُ لَوْ فِي لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ: مُقَدَّرٌ، أَيْ: لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ أَنَّهَا كَذَلِكَ لَمَا فَعَلُوا مَا فَعَلُوا.
{ لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ } “Eğer anlasalardı” ifadesindeki { لَوْ } edatının cevabı takdir edilmiştir; yani şayet onun böyle olduğunu anlasalardı, yaptıklarını yapmazlardı.
قَوْلُهُ: فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً هَذَانِ الْأَمْرَانِ مَعْنَاهُمَا الْخَبَرُ، وَالْمَعْنَى: فَسَيَضْحَكُونَ قَلِيلًا وَيَبْكُونَ كَثِيرًا، وَإِنَّمَا جِيءَ بِهِمَا عَلَى لَفْظِ الْأَمْرِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ مَحْتُومٌ لَا يَكُونُ غَيْرُهُ، وقليلا وكثيرا مَنْصُوبَانِ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ أَوِ الظَّرْفِيَّةِ، أَيْ: ضَحِكًا قَلِيلًا، وَبُكَاءً كَثِيرًا، أَوْ زَمَانًا قَلِيلًا، وَزَمَانًا كَثِيرًا جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ أَيْ: جَزَاءً بِسَبَبِ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَهُ مِنَ الْمَعَاصِي، وَانْتِصَابُ جَزَاءً عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ:
{ فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا } “Artık az gülsünler, çok ağlasınlar!” buyruğundaki bu iki emir kipi, haber anlamındadır. Mana şudur: Artık az gülecekler ve çok ağlayacaklardır. Bunun emir lafzıyla getirilmesi, bunun kesinleşmiş ve aksi olmayacak bir emir olduğuna delalet etmek içindir. { قَلِيلًا } ve { كَثِيرًا } kelimeleri mef'ûlü mutlak (mastar) veya zarf olarak mansubdur; yani az bir gülüşle gülsünler ve çok bir ağlayışla ağlasınlar; yahut az bir zaman [gülsünler] ve çok bir zaman [ağlasınlar]. { جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta olduklarının cezası olarak”; yani işledikleri günahlar sebebiyle bir ceza olarak [ağlasınlar]. { جَزَاءً } kelimesinin mansub oluşu mef'ûlü mutlak (mastar) olmasındandır; yani:
يُجْزَوْنَ جَزَاءً فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ الرَّجْعُ مُتَعَدٍّ كَالرَّدِّ، وَالرُّجُوعُ لَازِمٌ، وَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا وَإِنَّمَا قَالَ: إِلى طائِفَةٍ لِأَنَّ جَمِيعَ مَنْ أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ لَمْ يَكُونُوا مُنَافِقِينَ بَلْ كَانَ فِيهِمْ غَيْرُهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لهم أعذارا صَحِيحَةٌ، وَفِيهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ لَا عُذْرَ لَهُ، ثُمَّ عَفَا عَنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ كَالثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا، وَسَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ. وَقِيلَ إِنَّمَا قَالَ: إِلَى طَائِفَةٍ، لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ تَابَ عَنِ النِّفَاقِ، وَنَدِمَ عَلَى التَّخَلُّفِ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ مَعَكَ فِي غَزْوَةٍ أُخْرَى بَعْدَ غَزْوَتِكَ هَذِهِ فَقُلْ لَهُمْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا أَيْ: قُلْ لَهُمْ ذَلِكَ عُقُوبَةً لَهُمْ، وَلِمَا فِي اسْتِصْحَابِهِمْ مِنَ الْمَفَاسِدِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا. وَقُرِئَ بِفَتْحِ الْيَاءِ مِنْ مَعِيَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ.
bir ceza ile cezalandırılırlar. { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de...” er-Rac' (الرَّجْعُ) fiili, er-radd (الرَّدُّ) gibi geçişlidir (müteaddîdir); er-rucû' (الرُّجُوعُ) ise geçişsizdir (lâzımdır). Baştaki fâ harfi, sonrasının öncesine terettüp ettiğini belirtmek (tefri') içindir. { إِلَى طَائِفَةٍ } “bir topluluğun yanına” buyurmuştur; zira Medine'de ikamet edenlerin tamamı münafık değildi; bilakis aralarında geçerli mazeretleri olan diğer müminler de vardı; ayrıca müminlerden mazereti bulunmayan, sonradan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerini affettiği ve Allah'ın tevbelerini kabul ettiği —geride bırakılan üç kişi gibi— kimseler de vardı; bunun beyanı ileride gelecektir. Şöyle de denilmiştir: { إِلَى طَائِفَةٍ } “bir topluluğun yanına” buyurmasının sebebi, içlerinden nifaktan tevbe edip savaştan geri kaldıklarına pişman olanların bulunmasıdır. { فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ } “[savaşa] çıkmak için senden izin isterlerse”; yani bu gazvenden sonra seninle başka bir gazveye çıkmak için izin isterlerse, { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا } “de ki: Benimle asla çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmana karşı asla savaşmayacaksınız!” Yani onlara bir ceza olarak ve daha önce geçen: { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا } “Eğer içinizde [sefere] çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlardı” ayetinde belirtildiği gibi onları beraberinde götürmede birtakım fesatlar bulunduğu için onlara böyle söyle. Her iki yerdeki { مَعِيَ } kelimesinin yâ harfi fetha ile okunmuştur.
وَقُرِئَ بِسُكُونِهَا فِيهِمَا، وَجُمْلَةُ إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ: لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ وَلَنْ تُقَاتِلُوا لِأَنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ وَالتَّخَلُّفِ أَوَّلَ مَرَّةٍ، وَهِيَ غَزْوَةُ تَبُوكَ، وَالْفَاءُ فِي فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ لِتَفْرِيعِ مَا بَعْدَهَا على ما قبلها، والخالفين: جَمْعُ خَالِفٍ، كَأَنَّهُمْ خَلَفُوا الْخَارِجِينَ، وَالْمُرَادُ بِهِمْ: مَنْ تَخَلَّفَ عَنِ الْخُرُوجِ.
Her ikisinde yâ harfinin sükûnu ile de okunmuştur. { إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz” cümlesi gerekçelendirme (ta'lîl) içindir; yani: Benimle asla çıkmayacaksınız ve asla savaşmayacaksınız, çünkü siz ilk defasında —ki bu Tebük Gazvesi'dir— oturup kalmaya ve geri kalmaya razı oldunuz. { فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ } “öyleyse geri kalanlarla beraber siz de oturun!” ifadesindeki fâ harfi, sonrasının öncesine terettüp ettiğini belirtmek (tefri') içindir. el-Hâlifîn (الْخَالِفِينَ): Hâlif (خَالِف) kelimesinin çoğuludur; sanki sefere çıkanların arkasında kalmış gibidirler. Onlardan maksat: Savaşa çıkmaktan geri kalan kimselerdir.
وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَاقْعُدُوا مَعَ الْفَاسِدِينَ، مِنْ قَوْلِهِمْ فُلَانٌ خَالَفَ أَهْلَ بَيْتِهِ إِذَا كَانَ فَاسِدًا فِيهِمْ، مِنْ قَوْلِكَ خلف
Şöyle de denilmiştir: Mana; "Fesat çıkaranlarla beraber oturun" demektir. Bu, bir kimse aile fertleri arasında bozguncu/kötü olduğunda söylenen: فُلَانٌ خَالَفَ أَهْلَ بَيْتِهِ (Falan kimse ailesine muhalefet etti/bozuldu) sözünden alınmadır; nitekim süt tulumunda
اللَّبَنُ، أَيْ: فَسَدَ بِطُولِ الْمُكْثِ فِي السِّقَاءِ. ذكر معناه الأصمعي. وقرئ: فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَاهُ الْمُخَالِفِينَ.
uzun süre kalıp bozulduğunda: خَلَفَ اللَّبَنُ (Süt bozuldu) denir. Anlamını el-Asmaî zikretmiştir. Bu ayet { فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ } şeklinde de okunmuştur. el-Ferrâ: "Bunun manası: Muhalefet edenlerle [oturun demektir]" demiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُرْوَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ قَالَ: لَوْلَا أَنَّكُمْ تُنْفِقُونَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِهِ، وهو القائل: لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ فقال النبي ﷺ: لَأَزِيدَنَّ عَلَى السَّبْعِينَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Urve'den şöyle rivayet etmişlerdir: Abdullah b. Übey: "Eğer siz Muhammed'e ve ashabına harcamada bulunmasaydınız onun etrafından dağılıp giderlerdi" demiştir. Ve { لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ } "Andolsun, daha aziz olan daha zelil olanı oradan çıkaracaktır" sözünü söyleyen de odur. Bunun üzerine Allah { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için ister mağfiret dile, ister mağfiret dileme...” ayetini indirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yetmişin üzerine mutlaka ekleyeceğim" buyurdu. Bunun üzerine de Allah: { سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlar için mağfiret dilesen de dilemesen de birdir; Allah onları asla bağışlamayacaktır” ayetini indirdi.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ.
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr de İbn Abbâs'tan bunun bir benzerini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ وَابْنُ حِبَّانَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَمِعْتُ عُمَرَ يَقُولُ: لَمَّا تُوُفِّيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أبيّ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلصَّلَاةِ عَلَيْهِ فَقَامَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا وَقَفَ قُلْتُ: أَعَلَى عَدُوِّ اللَّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ الْقَائِلِ كَذَا وَكَذَا، وَالْقَائِلِ كَذَا وَكَذَا؟
Ahmed, Buhârî, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Ebî Hâtim, en-Nahhâs, İbn Hibbân, İbn Merdûye ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Ömer'in şöyle dediğini işittim: Abdullah b. Übey vefat ettiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kılmaya çağrıldı ve cenazesinin başına geçti. [Namaz için] durduğunda ben: "Şöyle şöyle diyen, böyle böyle diyen Allah düşmanı Abdullah b. Übey'in cenaze namazını mı kılacaksın?" dedim.
أُعَدِّدُ أَيَّامَهُ، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَبَسَّمُ حَتَّى إِذَا أَكْثَرْتُ قَالَ: يَا عُمَرُ أَخِّرْ عَنِّي، إِنِّي قَدْ خُيِّرْتُ، قَدْ قِيلَ لِي: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ فَلَوْ أَعْلَمُ أَنِّي إِنْ زِدْتُ عَلَى السَّبْعِينَ غُفِرَ لَهُ لَزِدْتُ عَلَيْهَا، ثُمَّ صَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَمَشَى مَعَهُ حَتَّى قَامَ عَلَى قَبْرِهِ حَتَّى فُرِغَ مِنْهُ، فَعَجِبْتُ لِي وَلِجُرْأَتِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، والله ورسوله أعلم، فو الله مَا كَانَ إِلَّا يَسِيرًا حَتَّى نَزَلَتْ هَاتَانِ الْآيَتَانِ وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ فَمَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى مُنَافِقٍ بَعْدُ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ ﷿. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ الْآيَةَ قَالَ: عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَ النَّاسَ أَنْ يَنْبَعِثُوا مَعَهُ، وَذَلِكَ في الصيف، فقال رجل: يَا رَسُولَ اللَّهِ! الْحَرُّ شَدِيدٌ وَلَا نَسْتَطِيعُ الْخُرُوجَ فَلَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ، فَقَالَ اللَّهُ: قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ فَأَمَرَهُ بِالْخُرُوجِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
Onun geçmiş günlerini bir bir sayıyordum; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise gülümsüyordu. Sözü çoğaltınca şöyle buyurdu: "Benden geri dur ey Ömer! Ben muhayyer bırakıldım; bana: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } 'Onlar için ister mağfiret dile, ister mağfiret dileme. Onlar için yetmiş defa mağfiret dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır' denildi. Eğer yetmişin üzerine eklediğimde onun bağışlanacağını bilseydim, mutlaka onun üzerine eklerdim." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kıldı, onunla birlikte yürüdü ve kabri başında durup defin işi tamamlanana kadar bekledi. Kendi durumuma ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı gösterdiğim cürete şaştım; Allah ve Resûlü daha iyi bilir. Vallahi çok geçmedi ki şu iki ayet indi: { وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma ve kabrinin başında durma!” Bundan sonra Allah Azze ve Celle kendisinin canını alana kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir münafığın cenaze namazını kılmadı. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, { فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ } “Geri bırakılanlar sevindi...” ayeti hakkında Katâde'nin: "Tebük Gazvesi hakkındadır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara kendisiyle birlikte sefere çıkmalarını emretti; bu yaz mevsimindeydi. Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Sıcak çok şiddetlidir, biz sefere çıkmaya güç yetiremeyiz; bu sıcakta savaşa çıkmayın" dedi. Bunun üzerine Allah: { قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ } “De ki: Eğer anlasalardı, cehennem ateşi daha sıcaktır” ayetini indirdi ve ona sefere çıkmayı emretti. İbn Merdûye, Câbir b. Abdillâh'tan bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında rivayet etmişlerdir:
فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً قَالَ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ وَالْكُفَّارُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا، يَقُولُ اللَّهُ: فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا فِي الدُّنْيَا: وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا فِي الْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُمْ كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَفِيهِمْ قِيلَ مَا قِيلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ قَالَ: هُمُ الرِّجَالُ الَّذِينَ تخلفوا عن الغزو.
{ فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا } “Artık az gülsünler, çok ağlasınlar!” İbn Abbâs dedi ki: Onlar, dinlerini alay ve eğlence edinen münafıklar ve kâfirlerdir. Allah Teâlâ: "Dünyada az gülsünler, ahirette ise çok ağlasınlar" buyurmaktadır. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre: { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de...” ayeti hakkında Katâde: "Bize anlatıldığına göre onlar münafıklardan on iki adamdı ve haklarında söylenen sözler onlar için söylendi" demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, { فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ } “Öyleyse geri kalanlarla beraber siz de oturun!” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan: "Onlar savaştan geri kalan adamlardır" dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٤ الى ٨٩]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 84-89]
وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥) وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ (٨٧) لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨)
{ وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥) وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ (٨٧) لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma ve kabrinin başında durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlünü inkâr ettiler ve fasık olarak öldüler. (84) Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin. Allah bunlarla dünyada onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını istemektedir. (85) 'Allah'a iman edin ve Resûlü ile birlikte cihad edin' diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet sahibi olanlar senden izin istediler ve: 'Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım' dediler. (86) Geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular, kalplerine mühür vuruldu; artık onlar anlamazlar. (87) Fakat Resûl ve onunla beraber iman edenler mallarıyla, canlarıyla cihad ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (88)”
أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)
{ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩) } “Allah onlar için, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur. (89)”
قوله: ماتَ صفة لأحد، وأَبَداً ظَرْفٌ لِتَأْبِيدِ النَّفْيِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى قَوْلِهِ: وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا دُفِنَ الْمَيِّتُ وَقَفَ عَلَى قَبْرِهِ وَدَعَا لَهُ فَمُنِعَ هَاهُنَا مِنْهُ وَقِيلَ مَعْنَاهُ: لَا تَقُمْ بِمُهِمَّاتِ إِصْلَاحِ قَبْرِهِ، وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ كَفَرُوا تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ، وَإِنَّمَا وَصَفَهُمْ بِالْفِسْقِ بَعْدَ وَصْفِهِمْ بِالْكُفْرِ لِأَنَّ الْكَافِرَ قَدْ يَكُونُ عَدْلًا فِي دِينِهِ، وَالْكَذِبُ وَالنِّفَاقُ وَالْخِدَاعُ وَالْجُبْنُ والخبث مستقبحة في كلّ دين. ثُمَّ نَهَى رَسُولَهُ عَنْ أَنْ تُعْجِبَهُ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ، وَهُوَ تَكْرِيرٌ لِمَا سَبَقَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَتَقْرِيرٌ لِمَضْمُونِهِ وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ فِي قَوْمٍ، وَهَذِهِ فِي آخَرِينَ، وَقِيلَ: هَذِهِ فِي الْيَهُودِ، وَالْأُولَى: فِي الْمُنَافِقِينَ وَقِيلَ:
{ مَاتَ } lafzı, { أَحَدٍ } kelimesinin sıfatıdır. { أَبَدًا } ise olumsuzluğu ebedî kılmak için kullanılan bir zaman zarfıdır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ } “ve kabrinin başında durma” buyruğunun anlamı şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ölü defnedildiğinde kabrinin başında durur ve ona dua ederdi; işte burada bundan nehyedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Manası, onun kabrini düzeltme işleriyle meşgul olma [demektir]. { إِنَّهُمْ كَفَرُوا } “Çünkü onlar inkâr ettiler” cümlesi yasağın gerekçesidir (ta'lîldir). Küfürle nitelendirilmelerinden sonra fısk ile nitelendirilmeleri ise kâfirin bazen kendi dininde adil/doğru olabilmesi sebebiyledir; oysa yalan, nifak, hile, korkaklık ve habislik her dinde çirkin karşılanır. Sonra Allah, Resûlünü onların mallarının ve evlatlarının kendisini imrendirmesinden nehyetmiştir; bu da bu surede daha önce geçen şeyin bir tekrarı ve içeriğinin pekiştirilmesidir. Şöyle de denilmiştir: Önceki ayet bir kavim hakkındadır, bu ise başkaları hakkındadır. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet Yahudiler hakkındadır, ilki ise münafıklar hakkındadır. Şöyle de denilmiştir:
غَيْرُ ذَلِكَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى جَمِيعُ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ عَادَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ إِلَى تَوْبِيخِ الْمُنَافِقِينَ، فَقَالَ: وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَيْ: مِنَ الْقُرْآنِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بَعْضُ السُّورَةِ، وَأَنْ يُرَادَ: تَمَامُهَا وَقِيلَ: هِيَ هَذِهِ السُّورَةُ، أَيْ: سُورَةُ بَرَاءَةٍ وَ «أَنْ» فِي أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ مُفَسِّرَةٌ لِمَا فِي الْإِنْزَالِ مِنْ مَعْنَى الْقَوْلِ أَوْ مَصْدَرِيَّةٌ حُذِفَ مِنْهَا الْجَارُّ، أَيْ: بِأَنْ آمِنُوا، وَإِنَّمَا قُدِّمَ الْأَمْرُ بِالْإِيمَانِ لِأَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالْجِهَادِ لَا يُفِيدُ إِلَّا بَعْدَ الْإِيمَانِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ أَيْ: ذَوُو الْفَضْلِ وَالسِّعَةِ، مِنْ طال عليه طولا، كذا قال ابن العباس وَالْحَسَنُ، وَقَالَ الْأَصَمُّ: الرُّؤَسَاءُ، وَالْكُبَرَاءُ الْمَنْظُورُ إِلَيْهِمْ، وَخَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الذَّمَّ لَهُمْ أَلْزَمُ، إِذْ لَا عُذْرَ لَهُمْ فِي الْقُعُودِ وَقالُوا ذَرْنا أَيِ: اتْرُكْنَا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ أَيِ: الْمُتَخَلِّفِينَ عَنِ الْغَزْوِ مِنَ الْمَعْذُورِينَ كَالضُّعَفَاءِ وَالزَّمْنَى، وَالْخَوَالِفُ: النِّسَاءُ اللَّاتِي يَخْلُفْنَ الرِّجَالَ فِي الْقُعُودِ فِي الْبُيُوتِ، جَمْعُ خَالِفَةٍ، وَجَوَّزَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ خَالَفٍ، وَهُوَ مَنْ لَا خَيْرَ فِيهِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ هو كقوله:
bunun dışında başka şeyler de söylenmiştir. Bu ayetin tefsirinde ihtiyaç duyulan her şey ilk ayette geçmişti. Sonra Yüce Allah münafıkları azarlamaya dönerek şöyle buyurdu: { وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } “Bir sure indirildiği zaman”; yani Kur'an'dan [bir sure]. Surenin bir kısmının kastedilmiş olması da tamamının kastedilmiş olması da caizdir. Şöyle de denilmiştir: Bu, bizzat bu suredir; yani Berâe Suresi'dir. { أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ } “Allah'a iman edin [diye]” ifadesindeki { أَنْ } edatı, indirme (inzâl) fiilinde bulunan söz manasını açıklayan tefsîriyyedir; yahut cer harfi hazfedilmiş mastariyyedir, yani: بِأَنْ آمِنُوا (iman etmelerine dair) demektir. İman emrinin öne alınması, cihad ile meşgul olmanın ancak imandan sonra fayda vereceğinden ötürüdür. { اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ } “onlardan servet sahibi olanlar senden izin istediler”; yani zenginlik ve imkân sahipleri. طَالَ عَلَيْهِ طَوْلًا (ona üstünlük/lütuf sağladı) sözünden gelir; İbn Abbâs ve el-Hasen böyle demiştir. el-Esamm ise: "Kendilerine itibar edilen reisler ve ileri gelenler" demiştir. Onların özellikle zikredilmesi, kınamanın onlar hakkında daha gerekli olmasındandır; zira oturup kalmaları hususunda hiçbir mazeretleri yoktur. { وَقَالُوا ذَرْنَا } “ve: 'Bizi bırak' dediler”; yani bizi terk et, { نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ } “oturanlarla beraber kalalım”; yani güçsüzler ve kronik hastalar gibi savaştan geri kalmaları mazur görülen kimselerle [beraber kalalım]. el-Havâlif (الْخَوَالِفُ): Erkeklerin arkasından evlerde oturup kalan kadınlar demektir; hâlife (خَالِفَة) kelimesinin çoğuludur. Bazıları bunun hâlif (خَالَف) kelimesinin çoğulu olmasını da caiz görmüşlerdir ki o da kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimsedir. { وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ } “ve kalplerine mühür vuruldu” buyruğu ise Allah'ın şu sözü gibidir:
خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ شَيْئًا مِمَّا فِيهِ نَفْعُهُمْ وَضُرُّهُمْ، بَلْ هُمْ كَالْأَنْعَامِ.
{ خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ } “Allah onların kalplerini mühürlemiştir.” Bunun tefsiri daha önce geçmişti. { فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ } “Artık onlar anlamazlar”; kendilerine fayda ve zarar verecek şeylerden hiçbirini [anlamazlar], bilakis onlar hayvanlar gibidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: لَمَّا تُوُفِّيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أبيّ بن سَلُولَ أَتَى ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَسَأَلَهُ أَنْ يُعْطِيَهُ قَمِيصَهُ لِيُكَفِّنَهُ فِيهِ فَأَعْطَاهُ، ثُمَّ سَأَلَهُ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَقَامَ عُمَرُ فَأَخَذَ ثَوْبَهُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَتُصَلِّي عَلَيْهِ وَقَدْ نَهَاكَ اللَّهُ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى الْمُنَافِقِينَ؟
Buhârî, Müslim ve başkaları İbn Ömer'den şöyle rivayet etmişlerdir: Abdullah b. Übey b. Selûl vefat ettiğinde, oğlu Abdullah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip babasını içinde kefenlemek için gömleğini vermesini istedi; [Allah Resûlü de] ona gömleğini verdi. Sonra onun cenaze namazını kılmasını istedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [namaza] kalktı; bunun üzerine Ömer ayağa kalkıp onun elbisesinden tuttu ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah seni münafıkların cenaze namazını kılmaktan nehyetmişken onun cenaze namazını mı kılacaksın?" dedi.
فَقَالَ: «إِنَّ رَبِّي خَيَّرَنِي وَقَالَ: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ وَسَأَزِيدُ عَلَى السَّبْعِينَ، فَقَالَ: إِنَّهُ مُنَافِقٌ، فَصَلَّى عَلَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً الْآيَةَ فَتَرَكَ الصَّلَاةَ عَلَيْهِمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: مَاتَ رَأْسُ الْمُنَافِقِينَ بِالْمَدِينَةِ فَأَوْصَى أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ وَأَنْ يُكَفِّنَهُ فِي قَمِيصِهِ، فَجَاءَ ابْنُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ أَبِي أَوْصَى أَنْ يُكَفَّنَ فِي قَمِيصِكَ، فَصَلَّى عَلَيْهِ وَأَلْبَسَهُ قَمِيصَهُ وَقَامَ عَلَى قَبْرِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أُولُوا الطَّوْلِ قَالَ: أَهْلُ الْغِنَى. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ قَالَ: مَعَ النِّسَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: رَضُوا بِأَنْ يَقْعُدُوا كَمَا قَعَدَتِ النِّسَاءُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: الْخَوَالِفُ: النِّسَاءُ.
Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Rabbim beni muhayyer kıldı ve: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } 'Onlar için ister mağfiret dile, ister mağfiret dileme. Onlar için yetmiş defa mağfiret dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır' buyurdu. Ben yetmişin üzerine ekleyeceğim" buyurdu. [Ömer]: "O bir münafıktır!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kıldı. Bunun üzerine Allah: { وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma...” ayetini indirdi ve [Peygamber de] onların cenaze namazını kılmayı terk etti. İbn Mâce, el-Bezzâr, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Câbir'den şöyle rivayet etmişlerdir: Medine'de münafıkların reisi öldü ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in cenaze namazını kılmasını ve onun gömleğinde kefenlenmesini vasiyet etti. Oğlu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Babam senin gömleğinde kefenlenmeyi vasiyet etti" dedi. Resûlullah onun cenaze namazını kıldı, gömleğini ona giydirdi ve kabrinin başında durdu. Bunun üzerine Allah: { وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma ve kabrinin başında durma!” ayetini indirdi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, { أُولُوا الطَّوْلِ } “servet sahibi olanlar” ifadesi hakkında İbn Abbâs'tan: "Zenginlik sahipleri" dediğini rivayet etmişlerdir. Bunlar, { رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ } “Geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan: "Kadınlarla beraber [olmaya razı oldular]" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim bu ayet hakkında es-Süddî'den: "Kadınların oturduğu gibi oturmaya razı oldular" dediğini rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre Katâde: "el-Havâlif (الْخَوَالِفُ), kadınlardır" demiştir.
الْمَقْصُودُ مِنَ الِاسْتِدْرَاكِ بِقَوْلِهِ: لكِنِ الرَّسُولُ إِلَى آخِرِهِ الْإِشْعَارُ بِأَنَّ تَخَلُّفَ هَؤُلَاءِ غَيْرُ ضَائِرٍ، فَإِنَّهُ قَدْ قَامَ بِفَرِيضَةِ الْجِهَادِ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُمْ، وَأَخْلَصُ نِيَّةً كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ . وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ الْجِهَادِ بِالْأَمْوَالِ، وَالْأَنْفُسِ، ثُمَّ ذَكَرَ مَنَافِعَ الْجِهَادِ فَقَالَ:
{ لكِنِ الرَّسُولُ } “Fakat Resûl...” ve devamı ifadesiyle yapılan istidrâktan (düzeltmeden) maksat, bunların geride kalıp savaşa katılmamasının hiçbir zarar vermeyeceğini bildirmektir; çünkü cihad farizasını onlardan daha hayırlı ve niyeti daha ihlaslı kimseler yerine getirmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde de böyledir: { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “Eğer şunlar onu inkâr ederlerse, şüphesiz biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır”. Mallarla ve canlarla cihad etmenin açıklaması daha önce geçmişti. Sonra cihadın faydalarını zikrederek şöyle buyurdu:
وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَهِيَ: جَمْعُ خَيْرٍ، فَيَشْمَلُ مَنَافِعَ الدُّنْيَا وَالدِّينِ وَقِيلَ الْمُرَادُ بِهِ: النِّسَاءُ الْحِسَانُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ وَمُفْرَدُهُ خَيِّرَةٌ بِالتَّشْدِيدِ، ثُمَّ خُفِّفَتْ مِثْلُ هَيِّنَةٍ وَهَيْنَةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْفَلَاحِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا: الْفَائِزُونَ بِالْمَطْلُوبِ، وَتَكْرِيرُ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِتَفْخِيمِ شَأْنِهِمْ، وَتَعْظِيمِ أَمْرِهِمْ، وَالْجَنَّاتُ: الْبَسَاتِينُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ جَرْيِ الْأَنْهَارِ مِنْ تَحْتِهَا، وَبَيَانُ الْخُلُودِ وَالْفَوْزِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:
{ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ } “ve işte bütün hayırlar onlarındır”. Bu kelime hayr (خَيْر) kelimesinin çoğuludur; dolayısıyla dünya ve din menfaatlerini kapsar. Şöyle de denilmiştir: Bundan maksat, Allah Teâlâ'nın: { فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ } “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlü kadınlar vardır” kavlinde olduğu gibi güzel kadınlardır. Bunun tekili şeddeli olarak hayyire (خَيِّرَة) olup sonra tıpkı heyyine (هَيِّنَة) ve heyne (هَيْنَة) gibi şeddesizleştirilmiştir. Felah (kurtuluş) kelimesinin anlamı daha önce geçmişti; buradaki maksat, istenilene nail olan/kazanan kimselerdir. İşaret zamirinin tekrarlanması onların şanını yüceltmek ve durumlarının büyüklüğünü belirtmek içindir. Cennetler (el-cennât) ise bahçeler demektir. Altından ırmakların akmasının, ebedî kalışın ve kurtuluşun (el-fevz) açıklaması daha önce geçmişti. [Cenab-ı Hakk'ın] şu kavlindeki işaret ise:
ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ الْخَيْرَاتِ وَالْفَلَاحِ، وَإِعْدَادُ الْجَنَّاتِ الْمَوْصُوفَةِ بِتِلْكَ الصِّفَةِ وَوَصْفُ الْفَوْزِ بِكَوْنِهِ عَظِيمًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ الْفَرْدُ الْكَامِلُ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَوْزِ.
{ ذَلِكَ } “İşte bu” ifadesiyle önceden geçen hayırlara, kurtuluşa ve bu sıfatla nitelenen cennetlerin hazırlanmış olmasına işaret edilmektedir. Kurtuluşun (fevzin) "büyük" (azîm) olarak nitelendirilmesi ise onun kurtuluş türlerinin en mükemmel ferdi olduğuna delalet eder.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قال الخيرات: هنّ النّساء الحسان.
Kurtubî tefsirinde Hasen'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "el-Hayrât (الْخَيْرَاتُ), güzel kadınlardır."
[سورة التوبة (٩) : آية ٩٠]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 90]
وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠)
{ وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٩٠) } “Bedevilerden mazeret ileri sürenler, kendilerine izin verilsin diye geldiler. Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar. Onlardan kâfir olanlara can yakıcı bir azap isabet edecektir. (90)”
قَرَأَ الْأَعْرَجُ وَالضَّحَّاكُ: الْمُعَذِّرُونَ بِالتَّخْفِيفِ، مِنْ أَعْذَرَ، وَرَوَاهَا أَبُو كُرَيْبٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَرَوَاهَا أَصْحَابُ الْقِرَاءَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ فِي الصِّحَاحِ: وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مُخَفَّفَةً مِنْ أَعْذَرَ. وَيَقُولُ: وَاللَّهِ هَكَذَا أُنْزِلَتْ. قَالَ النَّحَّاسُ: إِلَّا أَنَّ مَدَارَهَا عَلَى الْكَلْبِيِّ، وَهِيَ مِنْ أَعْذَرَ: إِذَا بَالَغَ فِي الْعُذْرِ، وَمِنْهُ «مَنْ أَنْذَرَ فَقَدْ أَعْذَرَ» أَيْ: بَالَغَ فِي الْعُذْرِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ الْمُعَذِّرُونَ بِالتَّشْدِيدِ فَفِيهِ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ أَصْلُهُ الْمُعْتَذِرُونَ فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الذَّالِ، وَهُمُ الَّذِينَ لَهُمْ عُذْرٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:
el-A'rec ve ed-Dahhâk, أَعْذَرَ fiilinden türeyerek [ذ harfinin] şeddesiz haliyle الْمُعْذِرُونَ şeklinde okumuşlardır. Bunu Ebû Küreyb, Ebû Bekir'den, o da Âsım'dan rivayet etmiştir; kıraat âlimleri de bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir. es-Sıhâh'ta der ki: İbn Abbâs, أَعْذَرَ fiilinden şeddesiz olarak { وَجَاءَ الْمُعْذِرُونَ } şeklinde okur ve: "Vallahi böyle indirilmiştir" derdi. en-Nahhâs şöyle der: Ancak bu rivayetin isnadı el-Kelbî etrafında dönmektedir. Bu kelime, mazeret beyanında son derece gayret gösterildiğinde kullanılan أَعْذَرَ fiilindendir; nitekim: مَنْ أَنْذَرَ فَقَدْ أَعْذَرَ (Uyaran kimse mazeretini sonuna kadar sunmuş olur) sözü de bundandır; yani mazerette mübalağa etmiştir. Cumhur ise şeddeli olarak { الْمُعَذِّرُونَ } şeklinde okumuştur; bunda iki vecih vardır: Birincisi, aslının الْمُعْتَذِرُونَ olup tâ harfinin zâl harfine idgam edilmiş olmasıdır; bunlar gerçek mazereti olan kimselerdir. Lebîd'in şu sözü de bundandır:
إِلَى الْحَوْلِ ثُمَّ اسْمُ السَّلَامِ عَلَيْكُمَا ... وَمَنْ يَبْكِ حَوْلًا كَامِلًا فَقَدِ اعْتَذَرْ
"Bir yıla kadar [yas tutulur], sonra ikinize de selamet olsun... Tam bir yıl boyunca ağlayan kimse ise artık mazeretini yerine getirmiştir."
فَالْمُعَذِّرُونَ عَلَى هَذَا: هُمُ الْمُحِقُّونَ فِي اعْتِذَارِهِمْ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنِ الْفَرَّاءِ، وَالزَّجَّاجِ، وَابْنِ الْأَنْبَارِيِّ وَقِيلَ: هُوَ مِنْ عَذَّرَ، وَهُوَ الَّذِي يَعْتَذِرُ وَلَا عُذْرَ لَهُ، يُقَالُ: عَذَّرَ فِي الْأَمْرِ: إِذَا قَصَّرَ وَاعْتَذَرَ بِمَا لَيْسَ بِعُذْرٍ، ذَكَرَهُ الْجَوْهَرِيُّ، وَصَاحِبُ الْكَشَّافِ فَالْمُعَذِّرُونَ عَلَى هَذَا: هُمُ الْمُبْطِلُونَ، لِأَنَّهُمُ اعْتَذَرُوا بِأَعْذَارٍ بَاطِلَةٍ لَا أَصْلَ لَهَا. وَرُوِيَ عَنِ الْأَخْفَشِ، وَالْفَرَّاءِ، وَأَبِي حَاتِمٍ، وأبي عبيد، أَنَّهُ يَجُوزُ كَسْرُ الْعَيْنِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ وَضَمِّهَا لِلْإِتْبَاعِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ جَاءَ هَؤُلَاءِ مِنَ الْأَعْرَابِ بِمَا جَاءُوا بِهِ مِنَ الْأَعْذَارِ بِحَقٍّ أَوْ بِبَاطِلٍ عَلَى كِلَا التَّفْسِيرَيْنِ لِأَجْلِ أَنْ يَأْذَنَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالتَّخَلُّفِ عَنِ الْغَزْوِ، وَطَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يَعْتَذِرُوا، بل قعدوا عن الغزو لغير عذر،
Buna göre el-mu'azzirûn (الْمُعَذِّرُونَ): Mazeretlerinde haklı olan kimselerdir. Bu [görüş] el-Ferrâ, ez-Zeccâc ve İbnü'l-Enbârî'den rivayet edilmiştir. Bir diğer görüşe göre bu kelime عَذَّرَ fiilinden türemiştir; o da geçerli bir mazereti olmadığı halde mazeret uyduran kimsedir. Bir kimse bir işte kusur gösterip mazeret sayılmayacak bir şeyi mazeret olarak ileri sürdüğünde عَذَّرَ فِي الْأَمْرِ denilir. Bunu el-Cevherî ve el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] zikretmiştir. Buna göre el-mu'azzirûn: [Mazeretlerinde] haksız ve batıl olan kimselerdir; zira onlar aslı astarı olmayan batıl mazeretler ileri sürmüşlerdir. el-Ahfeş, el-Ferrâ, Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd'den, iki sakinin yan yana gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle 'ayn (ع) harfinin kesreli okunmasının ve [sonraki harekeye] uyum (itbâ') sebebiyle zammeli okunmasının caiz olduğu rivayet edilmiştir. Mana şudur: Bu bedeviler —her iki tefsire göre de— haklı veya batıl olarak getirdikleri mazeretlerle, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in savaştan geri kalmaları hususunda kendilerine izin vermesi için geldiler. Diğer bir grup ise hiç mazeret beyan etmedi, bilakis hiçbir mazeretleri olmaksızın savaşa gitmeyip oturdular;
وَهُمْ مُنَافِقُو الْأَعْرَابِ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَلَمْ يُؤْمِنُوا، وَلَا صَدَقُوا، ثُمَّ تَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، فَقَالَ:
onlar Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyen, iman etmeyen ve doğrulamayan münafık bedevilerdir. Sonra Yüce Allah onları tehdit ederek şöyle buyurdu:
سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ أَيْ: مِنَ الْأَعْرَابِ، وَهُمُ الَّذِينَ اعْتَذَرُوا بِالْأَعْذَارِ الْبَاطِلَةِ، والذين لم يعتذروا، بل كذبوا بالله وَرَسُولَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ أَيْ: كَثِيرُ الْأَلَمِ فَيَصْدُقُ عَلَى عَذَابِ الدُّنْيَا وَعَذَابِ الْآخِرَةِ.
{ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ } “Onlardan kâfir olanlara isabet edecektir”; yani bedevilerden asılsız mazeretler ileri sürenlere ve hiç mazeret beyan etmeyip bilakis Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenlere { عَذَابٌ أَلِيمٌ } “can yakıcı bir azap” yani çok elem verici [bir azap isabet edecektir]. Dolayısıyla bu ifade hem dünya azabına hem de ahiret azabına uyar.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ أَيْ: أَهْلُ الْعُذْرِ مِنْهُمْ. وَرَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ نَحْوَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي كِتَابِ الْأَضْدَادِ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ:
İbnü'l-Münzir, { وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ } “Bedevilerden mazeret ileri sürenler geldiler” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan: "Onlardan mazeret sahibi olanlar" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim de ondan buna benzer bir rivayet nakletmiştir. İbnü'l-Enbârî de Kitâbü'l-Ezdâd'da yine İbn Abbâs'tan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir:
«لَعَنَ اللَّهُ الْمُعَذِّرِينَ» وَيَقْرَأُ بِالتَّشْدِيدِ، كَأَنَّ الْأَمْرَ عِنْدَهُ أَنَّ الْمُعَذِّرَ بِالتَّشْدِيدِ: هُوَ الْمُظْهِرُ لِلْعُذْرِ اعْتِلَالًا مِنْ غَيْرِ حَقِيقَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ فِي قَوْلِهِ: وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ قَالَ: ذُكِرَ لِي أَنَّهُمْ نَفَرٌ مِنْ بَنِي غِفَارٍ جَاءُوا فاعتذروا، منهم خفاف بن إيماء، وقيل:
"Allah o mazeret uyduranlara (el-muazzirîn) lanet etsin!" ve şeddeli olarak okurdu. Sanki onun katında durum şöyledir: Şeddeli olarak el-muazzir (الْمُعَذِّر), gerçek olmadığı halde bahane bularak mazeret gösteren kimsedir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, { وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ } ayeti hakkında İbn İshâk'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bana anlatıldığına göre onlar Benî Gıfâr'dan gelip mazeret beyan eden birkaç kişilik bir gruptu; aralarında Hufâf b. Îmâ da vardı. Şöyle de denilmiştir:
هم رَهْطُ عَامِرِ بْنِ الطُّفَيْلِ قَالُوا: إِنْ غَزْوَنَا معك أغارت أعراب طيء على أهالينا ومواشينا.
Onlar Âmir b. et-Tufeyl'in kabilesidir; şöyle demişlerdi: "Eğer seninle savaşa çıkarsak Tayy bedevileri ailelerimize ve hayvanlarımıza baskın yaparlar."
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩١ الى ٩٣]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 91-93]
لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣)
{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣) } “Allah'a ve Resûlüne samimi kaldıkları takdirde güçsüzlere, hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara bir sorumluluk yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (91) Kendilerini bindirip [cepheye] taşıyasın diye sana geldiklerinde, 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin zaman, harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı kederlerinden gözleri yaş döke döke geri dönenlere de [bir sorumluluk yoktur]. (92) Sorumluluk yolu ancak zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir. Onlar geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular. Allah da onların kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler. (93)”
لَمَّا ذَكَرَ سبحانه «المعذّرون» ذَكَرَ بَعْدَهُمْ أَهْلَ الْأَعْذَارِ الصَّحِيحَةِ الْمُسْقِطَةِ لِلْغَزْوِ، وَبَدَأَ بِالْعُذْرِ فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ، فَقَالَ: لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَهُمْ أَرْبَابُ الزَّمَانَةِ، وَالْهَرَمِ، وَالْعَمَى، وَالْعَرَجِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، ثُمَّ ذَكَرَ الْعُذْرَ الْعَارِضَ فَقَالَ: وَلا عَلَى الْمَرْضى وَالْمُرَادُ بِالْمَرَضِ: كُلُّ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْمَرَضِ لُغَةً أَوْ شَرْعًا وَقِيلَ: إِنَّهُ يَدْخُلُ فِي الْمَرَضِ: الْأَعْمَى، وَالْأَعْرَجِ، وَنَحْوُهُمَا. ثُمَّ ذَكَرَ الْعُذْرَ الرَّاجِعَ إِلَى الْمَالِ لَا إِلَى الْبَدَنِ فَقَالَ: وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ أَيْ: لَيْسَتْ لَهُمْ أَمْوَالٌ يُنْفِقُونَهَا فِيمَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنَ التَّجَهُّزِ لِلْجِهَادِ، فَنَفَى سُبْحَانَهُ عَنْ هَؤُلَاءِ الْحَرَجَ وَأَبَانَ أَنَّ الْجِهَادَ مَعَ هَذِهِ الْأَعْذَارِ سَاقِطٌ عَنْهُمْ، غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَيْهِمْ، مُقَيَّدًا بِقَوْلِهِ: إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَصْلُ النُّصْحِ: إِخْلَاصُ الْعَمَلِ مِنَ الْغِشِّ، وَمِنْهُ التَّوْبَةُ النَّصُوحُ. قَالَ نَفْطَوَيْهِ: نَصَحَ الشَّيْءُ: إِذَا خَلُصَ، وَنَصَحَ لَهُ الْقَوْلَ: أَيْ: أَخْلَصَهُ لَهُ، وَالنُّصْحُ لِلَّهِ:
Yüce Allah “el-muazzirûn”u (mazeret uyduranları) zikredince, onların ardından savaşa gitme yükümlülüğünü düşüren geçerli mazeret sahiplerini zikretti ve yaratılışın aslındaki mazeretle başlayıp şöyle buyurdu: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ } “Güçsüzlere bir sorumluluk yoktur.” Onlar; kronik hastalar, yaşlılar, körler, kötürümler ve benzerleridir. Ardından sonradan ortaya çıkan arızi mazereti zikredip şöyle buyurdu: { وَلَا عَلَى الْمَرْضَى } “Hastalara da [sorumluluk yoktur].” Hastalıktan kasıt, sözlükte veya şeriatta hastalık isminin kendisine uyduğu her durumdur. Kör, kötürüm ve benzerlerinin de hastalığa dahil olduğu söylenmiştir. Daha sonra bedene değil mala dayalı mazereti zikredip şöyle buyurdu: { وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ } “Harcayacak bir şey bulamayanlara da [sorumluluk yoktur].” Yani cihat için hazırlanmada ihtiyaç duydukları şeylere harcayacak malları bulunmayan kimselerdir. Yüce Allah bunlardan sorumluluğu kaldırmış ve bu mazeretlerle birlikte cihadın üzerlerinden düştüğünü, kendilerine farz olmadığını açıklamış ve bunu şu sözüyle kayıtlamıştır: { إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resûlüne samimi kaldıkları takdirde.” Nush (نُصْح) kelimesinin aslı, ameli her türlü hile ve aldatmadan arındırmaktır; tövbe-i nasuh (samimi tövbe) ifadesi de buradan gelir. Neftaveyh şöyle demiştir: Bir şey arındığında 'naseha'ş-şey'' denir. 'Naseha lehu'l-kavle' ise sözü onun için halis kıldı demektir. Allah'a karşı samimi olmak;
الْإِيمَانُ بِهِ وَالْعَمَلُ بِشَرِيعَتِهِ، وَتَرْكُ مَا يُخَالِفُهَا كَائِنًا مَا كَانَ، وَيَدْخُلُ تَحْتَهُ دُخُولًا أَوَّلِيًّا نُصْحُ عِبَادِهِ، وَمَحَبَّةُ الْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِهِ، وَبَذْلُ النَّصِيحَةِ لَهُمْ فِي أَمْرِ الْجِهَادِ، وَتَرْكُ الْمُعَاوَنَةِ لِأَعْدَائِهِمْ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ وَنَصِيحَةُ الرَّسُولِ ﷺ: التَّصْدِيقُ بِنُبُوَّتِهِ، وَبِمَا جَاءَ بِهِ، وَطَاعَتُهُ فِي كُلِّ مَا يَأْمُرُ بِهِ أَوْ يَنْهَى عَنْهُ، وَمُوَالَاةُ مَنْ وَالَاهُ، وَمُعَادَاةُ مَنْ عَادَاهُ، وَمَحَبَّتُهُ، وَتَعْظِيمُ سُنَّتِهِ، وَإِحْيَاؤُهَا بَعْدَ مَوْتِهِ بِمَا تَبْلُغُ إِلَيْهِ الْقُدْرَةُ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الدِّينُ النَّصِيحَةُ- ثَلَاثًا-، قَالُوا: لِمَنْ؟ قَالَ: لِلَّهِ، ولكتابه،
O'na iman etmek, şeriatıyla amel etmek ve her ne olursa olsun şeriatına aykırı olan şeyleri terk etmektir. O'nun kullarına nasihat etmek, O'nun yolunda cihat edenleri sevmek, cihat hususunda onlara hayırhahlıkta bulunmak ve hiçbir şekilde düşmanlarına yardım etmemek de öncelikli olarak buna dahildir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e samimi olmak ise onun peygamberliğini ve getirdiği şeyleri tasdik etmek, emrettiği veya yasakladığı her hususta ona itaat etmek, onun dostuna dost, düşmanına düşman olmak, onu sevmek, sünnetini yüceltmek ve vefatından sonra gücün yettiği ölçüde onu yaşatmaktır. Sahih bir hadiste sabit olduğuna göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem üç defa: «Din samimiyettir (nasihattir)» buyurmuş, sahabiler: «Kime karşı?» deyince; «Allah'a, Kitabına,
وَلِرَسُولِهِ، وَلِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ، وَعَامَّتِهِمْ» ، وَجُمْلَةُ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا سَبَقَ، أَيْ: لَيْسَ عَلَى الْمَعْذُورِينَ النَّاصِحِينَ مِنْ سَبِيلٍ، أي: طريق عقاب ومؤاخذة، ومن: مَزِيدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ، وَعَلَى هَذَا فَيَكُونُ لَفْظُ الْمُحْسِنِينَ مَوْضُوعًا فِي مَوْضِعِ الضَّمِيرِ الرَّاجِعِ إِلَى الْمَذْكُورِينَ سَابِقًا، أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ:
Resûlüne, Müslümanların yöneticilerine ve onların geneline» buyurmuştur. { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” cümlesi daha önce geçen cümlenin içeriğini pekiştirmektedir. Yani samimi davranan mazeret sahiplerinin aleyhine bir yol, yani bir ceza ve kınama yolu yoktur. [Ayet metnindeki] 'min' (مِنْ) harf-i cerri tekit için fazladandır (zâiddir). Buna göre 'el-muhsinîn' lafzı, daha önce zikredilenlere dönen zamirin yerine getirilmiş olur veya kastedilen şudur:
مَا عَلَى جِنْسِ المحسنين من سبيل، وهؤلاء المذكورين سَابِقًا مِنْ جُمْلَتِهِمْ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلِيَّةً، وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ تَذْيِيلِيَّةً، وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها، وَقَوْلُهُ:
İyilik yapanların cinsinin aleyhine hiçbir yol yoktur; daha önce zikredilenler de onların kapsamındadır. Bu durumda cümle gerekçe bildirir (ta'lîliyye) olur. { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” cümlesi ise fezleke (tezyîliyye) niteliğindedir. Yüce Allah'ın şu sözü de bu ayet anlamındadır: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez.” Yine O'nun şu buyruğu da bu kabildendir:
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ ، وَإِسْقَاطُ التَّكْلِيفِ عَنْ هَؤُلَاءِ الْمَعْذُورِينَ لَا يَسْتَلْزِمُ عَدَمَ ثُبُوتِ ثَوَابِ الْغَزْوِ لَهُمُ الَّذِي عَذَرَهُمُ اللَّهُ عَنْهُ مَعَ رَغْبَتِهِمْ إِلَيْهِ لَوْلَا حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ عَنْهُ، وَمِنْهُ حَدِيثُ أَنَسٍ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَأَحْمَدَ، وَأَصْلُهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَقَدْ تَرَكْتُمْ بَعْدَكُمْ قَوْمًا مَا سِرْتُمْ مِنْ مَسِيرٍ وَلَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ وَلَا قَطَعْتُمْ وَادِيًا إِلَّا وَهُمْ مَعَكُمْ فِيهِ» ، قَالُوا:
{ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ } “Köre bir sorumluluk yoktur, topala bir sorumluluk yoktur, hastaya da bir sorumluluk yoktur.” Bu mazeret sahiplerinden yükümlülüğün düşürülmesi, mazeretleri onları engellemeseydi içlerindeki arzuya rağmen Allah'ın kendilerini mazur kıldığı savaşa ait sevabın onlar için sabit olmayacağı anlamına gelmez. Nitekim Ebû Dâvûd ve Ahmed'in naklettiği, aslı Sahîhayn'da bulunan Enes hadisi de bu kabildendir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Geride öyle kimseler bıraktınız ki, katettiğiniz hiçbir yol, harcadığınız hiçbir nafaka ve geçtiğiniz hiçbir vadi yoktur ki onlar da onda sizinle beraber olmasınlar.» Sahabiler:
يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَكَيْفَ يَكُونُونَ مَعَنَا وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ؟ فَقَالَ: حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ» . وَأَخْرَجَهُ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ، ثُمَّ ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمَعْذُورِينَ مَنْ تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ وَالْعَطْفُ عَلَى جُمْلَةِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ أَيْ: وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ إِلَى آخِرِهِ مِنْ سَبِيلٍ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَطْفًا عَلَى الضُّعَفَاءِ، أَيْ: وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ إِلَى آخِرِهِ حَرَجٌ.
«Ey Allah'ın Resûlü! Onlar Medine'de oldukları halde nasıl bizimle beraber olabilirler?» deyince: «Onları mazeret alıkoydu» buyurdu. Ahmed ve Müslim bunu Câbir'in hadisinden tahriç etmiştir. Sonra Yüce Allah mazeret sahipleri cümlesinden olarak şu ayetinin kapsadığı kimseleri zikretti: { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ } “Kendilerini bindirip [cepheye] taşıyasın diye sana geldiklerinde, 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin zaman [geri dönenlere de bir sorumluluk yoktur].” Bu atıf { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } cümlesinedir; yani 'Kendilerini taşıyasın diye sana geldiklerinde... diyenlerin aleyhine de bir yol yoktur' demektir. Bunun { الضُّعَفَاءِ } üzerine atfedilmiş olması da caizdir; yani 'Kendilerini taşıyasın diye sana geldiklerinde... diyenlere de bir sorumluluk yoktur' takdirindedir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ الْمَعْذُورِينَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ عَلَى مَا يَرْكَبُونَ عَلَيْهِ فِي الْغَزْوِ فَلَمْ تَجِدْ ذَلِكَ الَّذِي طَلَبُوهُ مِنْكَ. قِيلَ: وَجُمْلَةُ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْكَافِ فِي أَتَوْكَ بِإِضْمَارِ قَدْ، أَيْ: إِذَا مَا أَتَوْكَ قَائِلًا لَا أَجِدُ وَقِيلَ: هِيَ بَدَلٌ مِنْ أَتَوْكَ وَقِيلَ: جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقَوْلُهُ: تَوَلَّوْا جَوَابُ إِذَا، وَجُمْلَةُ وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: تَوَلَّوْا عَنْكَ لَمَّا قُلْتَ لَهُمْ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ حَالَ كَوْنِهِمْ بَاكِينَ، وحَزَناً مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَوْ عَلَى الْعِلِّيَّةِ، أَوِ الحالية، وأَلَّا يَجِدُوا مَفْعُولٌ لَهُ، وَنَاصِبُهُ حَزَناً، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَنْ لَا بِمَعْنَى لَيْسَ أَيْ حَزَنًا أَنْ لَيْسَ يَجِدُوا وَقِيلَ الْمَعْنَى: حَزَنًا عَلَى أَنْ لَا يَجِدُوا وَقِيلَ الْمَعْنَى:
Anlam şudur: Mazeretliler cümlesinden biri de, savaşa giderken binecekleri şeylere onları bindirmen için sana gelen, senin de onların senden talep ettiği şeyi bulamadığın kimselerdir. Şöyle denilmiştir: { لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ } cümlesi, gizli bir 'kad' (قَدْ) takdiriyle { أَتَوْكَ } ifadesindeki 'kâf' zamirinden hâl olarak mansuptur; yani 'Sana geldiklerinde sen 'bulamıyorum' der haldeydin' demektir. Bir görüşe göre bu cümle { أَتَوْكَ } fiilinden bedeldir; diğer bir görüşe göre şart ile ceza arasında yer alan ara cümledir (i'tirâziyye). Birinci görüş daha uygundur. { تَوَلَّوْا } “Geri döndüler” ifadesi 'izâ' (إِذَا) edatının cevabıdır. { وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } “Gözleri yaş döke döke” cümlesi ise hâl konumunda mansuptur. Yani sen onlara 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğinde onlar ağlar bir vaziyette senden geri döndüler. { حَزَناً } “Kederlerinden” kelimesi mastar veya illet (mef'ûlün leh) ya da hâl olarak mansuptur. { أَلَّا يَجِدُوا } “Bulamadıklarından dolayı” ifadesi mef'ûlün lehtir ve onu mansup yapan { حَزَناً } kelimesidir. Ferrâ: 'En lâ' (أَنْ لَا), 'leyse' (لَيْسَ) anlamındadır; yani 'bulamamış olmalarının hüznüyle' demektir, demiştir. Mana: 'Bulamadıklarına üzülerek' şeklinde de açıklanmıştır. Yine denilmiştir ki mana:
حَزَنًا أَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ لَا عِنْدَ أَنْفُسِهِمْ وَلَا عِنْدَكَ. ثُمَّ ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَنْ عَلَيْهِ السَّبِيلُ مِنَ الْمُتَخَلِّفِينَ فَقَالَ: إِنَّمَا السَّبِيلُ أَيْ: طَرِيقُ الْعُقُوبَةِ وَالْمُؤَاخَذَةِ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ فِي التخلف عن الغزو، وَالحال أن هُمْ أَغْنِياءُ أَيْ: يَجِدُونَ مَا يَحْمِلُهُمْ وَمَا يَتَجَهَّزُونَ بِهِ، وَجُمْلَةُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ مُسْتَأْنَفَةٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا بَالُهُمُ اسْتَأْذَنُوا وَهُمْ أَغْنِيَاءُ؟ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْخَوَالِفِ قَرِيبًا. وَجُمْلَةُ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى رَضُوا أَيْ: سَبَبُ الِاسْتِئْذَانِ مَعَ الْغِنَى أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: الرِّضَا بِالصَّفْقَةِ الْخَاسِرَةِ، وَهِيَ أَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَالثَّانِي: الطَّبْعُ مِنَ اللَّهِ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ بِسَبَبِ هَذَا الطَّبْعِ لَا يَعْلَمُونَ مَا فِيهِ الرِّبْحُ لَهُمْ حَتَّى يَخْتَارُوهُ عَلَى مَا فِيهِ الْخُسْرُ.
Ne kendi yanlarında ne de senin yanında harcayacak bir şey bulamadıklarına kederlenmeleridir. Sonra Yüce Allah geride kalanlardan aleyhlerine yol (sorumluluk) olanları zikredip şöyle buyurdu: { إِنَّمَا السَّبِيلُ } “Sorumluluk yolu ancak şunların aleyhinedir” yani ceza ve kınama yolu; savaştan geri kalmak için { عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ } “senden izin isteyenlerin aleyhinedir”, hem de bu durumdayken: { وَهُمْ أَغْنِياءُ } “onlar zengin oldukları halde”, yani kendilerini taşıyacak ve kendisiyle teçhiz olacakları şeyleri bulabildikleri halde. { رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ } “Onlar geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular” cümlesi müstakil bir başlangıçtır (müste'nefedir); sanki 'Zengin oldukları halde neden izin istediler?' denilmiş gibidir. 'El-Havâlif' (الْخَوَالِفِ) kelimesinin tefsiri az önce geçmişti. { وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah da onların kalplerini mühürledi” cümlesi { رَضُوا } fiiline matuftur. Yani zenginlikle birlikte izin istemenin iki sebebi vardır: Birincisi, karlı olmayan zararlı alışverişe, yani geride kalanlarla birlikte olmaya razı olmalarıdır. İkincisi, Allah'ın onların kalplerini mühürlemesidir; onlar bu mühür sebebiyle { فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } kendileri için neyin kazançlı olduğunu bilmezler ki onu zararlı olana tercih etsinler.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْأَفْرَادِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: كُنْتُ أَكْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنَزَلَتْ بَرَاءَةٌ، فَكُنْتُ أَكْتُبُ مَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ، فَإِنِّي لَوَاضِعٌ الْقَلَمَ عَنْ أُذُنِي إِذْ أمرنا بالقتال، فجعل
İbn Ebî Hâtim, el-Efrâd'da Dârekutnî ve İbn Merdûye, Zeyd b. Sâbit'ten [radıyallâhu anh] şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için [vahiy] yazıyordum. Berâe (Tevbe) sûresi indi. Ben de ona indirileni yazıyordum. Tam savaşla emrolunduğumuzda kalemi kulağımdan indiriyordum ki...
رسول الله ﷺ يَنْظُرُ مَا يَنْزِلُ عَلَيْهِ، إِذْ جَاءَ أَعْمَى فَقَالَ: كَيْفَ بِي يَا رَسُولَ اللَّهِ وَأَنَا أَعْمَى؟ فَنَزَلَتْ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَابِدِ بْنِ عُمَرَ الْمُزَنِيِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: نَزَلَ مِنْ عِنْدِ قَوْلِهِ: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ إِلَى قَوْلِهِ: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ فِي الْمُنَافِقِينَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ قَالَ: مَا عَلَى هَؤُلَاءِ من سبيل بأنهم نصحوا الله وَرَسُولِهِ، وَلَمْ يُطِيقُوا الْجِهَادَ، فَعَذَرَهُمُ اللَّهُ، وَجَعَلَ لَهُمْ مِنَ الْأَجْرِ مَا جَعَلَ لِلْمُجَاهِدِينَ، أَلَمْ تَسْمَعْ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ فَجَعَلَ اللَّهُ لِلَّذِينِ عَذَرَ مِنَ الضُّعَفَاءِ، وَأُولِي الضَّرَرِ، وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا جَعَلَ لِلْمُجَاهِدِينَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ قَالَ: وَاللَّهُ لِأَهْلِ الْإِسَاءَةِ غَفُورٌ رَحِيمٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ الْآيَةَ، قَالَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَنْبَعِثُوا غَازِينَ مَعَهُ، فَجَاءَتْ عِصَابَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فِيهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُغَفَّلٍ الْمُزَنِيُّ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! احْمِلْنَا، فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ، فَتُوَلُّوا وَلَهُمْ بُكَاءٌ، وَعَزِيزٌ عَلَيْهِمْ أَنْ يَجْلِسُوا عَنِ الْجِهَادِ، وَلَا يَجِدُونَ نَفَقَةً، وَلَا مَحْمَلًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عُذْرَهُمْ وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ قَالَ: إِنِّي لَا أَجِدُ الرَّهْطَ الَّذِينَ ذَكَرَ اللَّهُ وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ محمد ابن كَعْبٍ قَالَ: هُمْ سَبْعَةُ نَفَرٍ: مِنْ بَنِي عُمَرَ بْنِ عَوْفٍ: سَالِمُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَمِنْ بَنِي وَاقِفٍ: حَرَمِيُّ بْنُ عَمْرٍو، وَمِنْ بَنِي مَازِنِ بْنِ النَّجَّارِ: عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ كَعْبٍ يُكْنَى أَبَا لَيْلَى، وَمِنْ بَنِي الْمُعَلَّى: سَلْمَانُ بْنُ صَخْرٍ، وَمِنْ بَنِي حَارِثَةَ: عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ أَبُو عَبْلَةَ، وَمِنْ بَنِي سَلَمَةَ:
kendisine ne indirileceğine bakmaya başladı. O esnada âmâ bir adam geldi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, ben âmâ biriyim, benim durumum ne olacak?' dedi. Bunun üzerine { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ } ayeti indi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu ayet Âbid b. Amr el-Müzenî hakkında indirildi. İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } sözünden { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } sözüne kadar olan kısım münafıklar hakkında indi. Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk'ten { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah'a ve Resûlüne samimi oldukları ve cihada güç yetiremedikleri için bunların aleyhine bir yol yoktur; Allah onları mazur görmüş ve cihat edenlere verdiği ecir kadar onlara da ecir kılmıştır. Allah'ın: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } buyurduğunu işitmedin mi? Allah, güçsüzlerden, özür sahiplerinden ve harcayacak bir şey bulamayanlardan mazur saydığı kimselere, cihat edenlere verdiği ecir gibi ecir takdir etmiştir. Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } ayeti hakkında: 'Allah kötülük yapanlar için de bağışlayandır, merhamet edendir' dediğini rivayet etmiştir. İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisiyle birlikte savaşa çıkılmasını emretti. Ashabından aralarında Abdullah b. Mugaffel el-Müzenî'nin de bulunduğu bir topluluk gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizi binekli kıl (taşı)!' dediler. O da: 'Vallahi sizi bindirecek bir şey bulamıyorum' dedi. Onlar da ağlayarak geri döndüler; cihattan geri kalmak onlara çok ağır gelmişti, ne bir nafaka ne de bir binek bulabiliyorlardı. Bunun üzerine Allah onların mazeretini açıklayan { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ } ayetini indirdi. İbn Sa'd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, Abdullah b. Mugaffel'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ben Allah'ın { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ } ayetinde zikrettiği o gruptan biriyim. İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar yedi kişiydi: Benî Amr b. Avf'tan Sâlim b. Umeyr, Benî Vâkıf'tan Haremî b. Amr, Benî Mâzin b. en-Neccâr'dan Ebû Leylâ künyeli Abdurrahman b. Ka'b, Benî el-Muallâ'dan Selmân b. Sahr, Benî Hârise'den Ebû Abler künyeli Abdurrahman b. Zeyd, Benî Seleme'den:
عَمْرُو بْنُ غَنَمَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الْمُزَنِيُّ. وَقَدِ اتَّفَقَ الرُّوَاةُ عَلَى بَعْضِ هَؤُلَاءِ السَّبْعَةِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْبَعْضِ، وَلَا يَأْتِي التَّطْوِيلُ فِي ذَلِكَ بِكَثِيرِ فَائِدَةٍ، وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَيَزِيدَ بْنِ رُومَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ وَعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ وَغَيْرِهِمْ أَنَّ رِجَالًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وهم البكّاؤون، وَهُمْ سَبْعَةُ نَفَرٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَغَيْرِهِمْ، ثُمَّ ذكروا أسماءهم، وفيه: فاستحملوا رسول الله ﷺ، وَكَانُوا أَهْلَ حَاجَةٍ. قَالَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: كَانَ مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ مِنَ الْبَكَّائِينَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ: وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ الْآيَةَ.
Amr b. Ganeme ve Abdullah b. Amr el-Müzenî. Râviler bu yedi kişiden bazıları üzerinde ittifak etmiş, bazıları üzerinde ise ihtilaf etmişlerdir; bu konuda uzatmanın pek bir faydası yoktur. İbn İshâk, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh; Zührî, Yezîd b. Rûmân, Abdullah b. Ebî Bekr, Âsım b. Ömer b. Katâde ve diğerlerinden rivayet etmişlerdir ki: Müslümanlardan bazı adamlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler; bunlar 'el-Bekkâûn' (Çok Ağlayanlar) idi. Onlar Ensâr'dan ve başkalarından yedi kişiydiler; sonra isimlerini zikrettiler. Rivayette şu da yer alır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den binek istediler, ihtiyaç sahibi kimselerdi. O: 'Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum' dedi. Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ma'kıl b. Yesâr, Allah'ın haklarında { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ } ayetini indirdiği o çok ağlayanlardandı.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ قَالَ: الْمَاءُ وَالزَّادُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ صَالِحٍ قَالَ: حَدَّثَنِي مَشْيَخَةٌ مِنْ جُهَيْنَةَ، قَالُوا: أَدْرَكْنَا الَّذِينَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ الْحِمْلَانَ، فَقَالُوا: مَا سَأَلْنَاهُ إِلَّا الْحِمْلَانَ عَلَى النِّعَالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ إبراهيم ابن أَدْهَمَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ فِي قَوْلِهِ: وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قَالَ: مَا سَأَلُوهُ الدَّوَابَّ، مَا سَأَلُوهُ إِلَّا النِّعَالَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: اسْتَحْمَلُوهُ النِّعَالَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ قَالَ: هي وما بعدها إلى
İbn Ebî Hâtim, Enes b. Mâlik'ten { لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ } “Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum” ayeti hakkında: 'Su ve azık[tır]' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, Ali b. Sâlih'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Cüheyne'den yaşlı kimseler bana anlatıp dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den binek isteyenlere yetiştik; onlar: 'Biz ondan sadece ayakkabı temin etmesini istemiştik' dediler. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbrâhim b. Edhem'den, ona anlatan kimseden { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ } “Kendilerini bindirip sevk etmen için sana geldiklerinde...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Ondan binek hayvanları istemediler; ondan yalnızca ayakkabı istediler.' İbn Ebî Hâtim, el-Hasan b. Sâlih'ten ayet hakkında: 'Ondan ayakkabı temin etmesini istediler' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ } “Sorumluluk [ve kınama] ancak senden izin isteyenlerin üzerinedir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bu ve bundan sonrası...
قَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ في المنافقين.
{ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } sözüne kadar münafıklar hakkındadır' dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٤ الى ٩٩]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 94-99]
يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤) سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦) الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨)
{ يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤) سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٩٦) الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) } “Yanlarına döndüğünüz zaman size mazeret beyan ederler. De ki: Mazeret beyan etmeyin, size asla inanmayız; çünkü Allah bize sizin haberlerinizi bildirdi. Allah da Resûlü de amelinizi görecektir. Sonra gaybı da görünen âlemi de bilene döndürüleceksiniz de O size yapmakta olduklarınızı haber verecektir. (94) Onların yanına döndüğünüzde, kendilerinden yüz çeviresiniz (hesaba çekmeyesiniz) diye Allah'a yemin edeceklerdir. Artık onlardan yüz çevirin (ilişmeyin). Çünkü onlar murdardır. Kazanmakta olduklarının karşılığı olarak varacakları yer de cehennemdir. (95) Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile şüphesiz Allah yoldan çıkmış fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz. (96) Bedeviler, inkâr ve nifak bakımından daha şiddetli; Allah'ın Resûlüne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (97) Bedevilerden öylesi vardır ki, harcadığını bir angarya ve zarar sayar da sizin başınıza belaların dönüp gelmesini gözetler. Kötü belalar onların başına dönsün! Allah her şeyi işitendir, her şeyi bilendir. (98)”
وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩)
{ وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩) } “Bedevilerden öylesi de vardır ki, Allah'a ve ahiret gününe inanır ve harcadığını Allah katında yakınlıklara ve Resûlün dualarına [vesile] sayar. Haberiniz olsun ki o, gerçekten kendileri için bir yakınlıktır. Allah onları rahmetine sokacaktır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (99)”
قَوْلُهُ: يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِخْبَارٌ مِنَ الله سبحانه عن المنافقين المعتذرين بِالْبَاطِلِ بِأَنَّهُمْ يَعْتَذِرُونَ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذَا رَجَعُوا مِنَ الْغَزْوِ، وَهَذَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، وَإِنَّمَا قَالَ: إِلَيْهِمْ أَيْ: إِلَى الْمُعْتَذِرِينَ بِالْبَاطِلِ، وَلَمْ يَقُلْ: إِلَى الْمَدِينَةِ، لِأَنَّ مَدَارَ الِاعْتِذَارِ هُوَ الرُّجُوعُ إِلَيْهِمْ لَا الرُّجُوعُ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَرُبَّمَا يَقَعُ الِاعْتِذَارُ عِنْدَ الْمُلَاقَاةِ قَبْلَ الْوُصُولِ إِلَيْهَا، ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ بِمَا يُجِيبُ بِهِ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ فَنَهَاهُمْ أَوَّلًا عَنِ الِاعْتِذَارِ بِالْبَاطِلِ، ثُمَّ عَلَّلَهُ بِقَوْلِهِ لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ أَيْ: لَنْ نُصَدِّقَكُمْ، كَأَنَّهُمُ ادَّعَوْا أَنَّهُمْ صَادِقُونَ فِي اعْتِذَارِهِمْ، لِأَنَّ غَرَضَ الْمُعْتَذِرِ أَنْ يُصَدَّقَ فِيمَا يَعْتَذِرُ بِهِ، فَإِذَا عَرَفَ أَنَّهُ لَا يُصَدَّقُ تَرَكَ الِاعْتِذَارَ، وَجُمْلَةُ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ تَعْلِيلِيَّةٌ لِلَّتِي قَبْلَهَا، أَيْ: لَا يَقَعُ مِنَّا تَصْدِيقٌ لَكُمْ لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْلَمَنَا بِالْوَحْيِ مَا هُوَ مُنَافٍ لِصِدْقِ اعْتِذَارِكُمْ، وَإِنَّمَا خَصَّ الرَّسُولَ ﷺ بِالْجَوَابِ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا مَعَ أَنَّ الِاعْتِذَارَ مِنْهُمْ كَائِنٌ إِلَى جَمِيعِ المؤمنين، لأنه ﷺ رَأْسُهُمْ، وَالْمُتَوَلِّي لِمَا يَرِدُ عَلَيْهِمْ مِنْ جِهَةِ الْغَيْرِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: إِلَيْكُمْ هُوَ الرَّسُولَ ﷺ عَلَى التَّأْوِيلِ الْمَشْهُورِ فِي مِثْلِ هَذَا. قَوْلُهُ: وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ أَيْ: مَا سَتَفْعَلُونَهُ مِنَ الْأَعْمَالِ فِيمَا بَعْدُ، هَلْ تُقْلِعُونَ عَمَّا أَنْتُمْ عَلَيْهِ الْآنَ مِنَ الشَّرِّ، أَمْ تَبْقُونَ عليه؟. قوله: وَرَسُولُهُ مَعْطُوفٌ عَلَى الِاسْمِ الشَّرِيفِ، وَوَسَّطَ مَفْعُولَ الرُّؤْيَةِ إِيذَانًا بِأَنَّ رُؤْيَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِمَا سَيَفْعَلُونَهُ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ هِيَ الَّتِي يَدُورُ عَلَيْهَا الْإِثَابَةُ أَوِ الْعُقُوبَةُ، وَفِي جُمْلَةِ:
Yüce Allah'ın { يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ } sözü, savaştan döndüklerinde asılsız mazeret öne süren münafıkların, müminlere mazeret bildireceklerine dair Allah'tan bir haberdir. Bu yeni bir cümledir (müste'nefedir). 'Medine'ye [döndüğünüzde]' demeyip { إِلَيْهِمْ } 'onların yanına [döndüğünüzde]' yani asılsız mazeret sahiplerinin yanına dönüldüğünde demesinin sebebi; mazeret bildirmenin Medine'ye dönüşe değil, bizzat onların yanına dönüşe bağlı olmasıdır. Bazen mazeret bildirme Medine'ye ulaşmadan önceki karşılaşmada da gerçekleşebilir. Sonra Yüce Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara ne cevap vereceğini bildirip şöyle buyurdu: { قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ } “De ki: Mazeret beyan etmeyin, size asla inanmayız.” Önce onları asılsız mazeret beyan etmekten nehyetti, sonra bunu { لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ } “Size asla inanmayız” yani sizi asla tasdik etmeyiz sözüyle gerekçelendirdi. Sanki onlar mazeretlerinde doğru söylediklerini iddia etmişlerdi; zira mazeret bildirenin gayesi ileri sürdüğü mazerette tasdik edilmektir. Tasdik edilmeyeceğini bildiğinde mazeret bildirmeyi terk eder. { قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ } “Çünkü Allah bize sizin haberlerinizi bildirdi” cümlesi önceki cümlenin gerekçesidir; yani 'Sizi tasdik etmemiz mümkün değildir; çünkü Allah mazeretinizin doğruluğuyla çelişen şeyleri vahiy yoluyla bize bildirmiştir.' Mazeret bildirme bütün müminlere yönelik olduğu halde cevabı bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis edip { قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا } “De ki: Mazeret beyan etmeyin” buyurmasının sebebi, onun müminlerin reisi olması ve başkalarından onlara yönelik gelen şeyleri bizzat üstlenmesidir. { إِلَيْكُمْ } “Size” sözündeki zamir ile bu gibi durumlardaki meşhur yoruma göre bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastedilmiş olması da muhtemeldir. { وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } “Allah amelinizi görecektir” sözü; bundan sonra yapacağınız amelleri, şu an üzerinde bulunduğunuz kötülükten vaz mı geçeceksiniz yoksa onun üzerinde kalmaya devam mı edeceksiniz görecektir demektir. { وَرَسُولُهُ } “ve Resûlü de” sözü lafzatullaha matuftur. Görme fiilinin mef'ûlünün araya girmesi, onların ileride yapacağı hayır veya şer amelleri Yüce Allah'ın görmesinin mükafat veya cezanın üzerine bina edildiği asıl husus olduğunu bildirmek içindir. Şu cümlede:
ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ إِلَى آخِرِهَا: تَخْوِيفٌ شَدِيدٌ، لِمَا هِيَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَيْهِ مِنَ التَّهْدِيدِ، وَلَا سِيَّمَا مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنْ وَضْعِ الظَّاهِرِ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ، لِإِشْعَارِ ذَلِكَ بِإِحَاطَتِهِ بِكُلِّ شَيْءٍ يَقَعُ مِنْهُمْ مِمَّا يَكْتُمُونَهُ وَيَتَظَاهَرُونَ بِهِ، وَإِخْبَارِهِ لَهُمْ بِهِ وَمُجَازَاتِهِمْ عَلَيْهِ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُعْتَذِرِينَ بِالْبَاطِلِ سَيُؤَكِّدُونَ مَا جَاءُوا بِهِ مِنَ الْأَعْذَارِ الْبَاطِلَةِ بِالْحَلِفِ عِنْدَ رُجُوعِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْغَزْوِ، وَغَرَضُهُمْ مِنْ هَذَا التَّأْكِيدِ: هُوَ أَنْ يُعْرِضَ الْمُؤْمِنُونَ عَنْهُمْ فَلَا يُوَبِّخُونَهُمْ، وَلَا يُؤَاخِذُونَهُمْ بِالتَّخَلُّفِ، وَيُظْهِرُونَ الرِّضَا عَنْهُمْ، كَمَا يُفِيدُهُ ذِكْرُ الرِّضَا مِنْ بَعْدُ،
{ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ } sonuna kadar olan kısımda şiddetli bir korkutma vardır; çünkü açık bir tehdit içermektedir, özellikle de gizledikleri ve açığa vurdukları her şeyi O'nun kuşattığını hissettirmek, bunu onlara haber verip karşılığını vereceğini belirtmek için zamir yerine açık ismin konulmuş olmasında büyük bir tehdit vardır. Sonra Allah, bu asılsız mazeret sahiplerinin, müminler savaştan onların yanına döndüklerinde getirdikleri asılsız mazeretleri yeminle pekiştireceklerini zikretti. Bu teyitten maksatları ise; müminlerin kendilerinden yüz çevirmesi, kendilerini ayıplamaması, savaştan geri kalmaları sebebiyle hesaba çekmemesi ve daha sonra rızanın zikredilmesinin ifade ettiği gibi kendilerinden razı olduklarını göstermeleridir.
وَحَذْفُ الْمَحْلُوفِ عَلَيْهِ: لِكَوْنِ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَهُوَ اعْتِذَارُهُمُ الْبَاطِلُ، وَأَمْرُ الْمُؤْمِنِينَ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمُ الْمُرَادُ: بِهِ تَرْكُهُمْ وَالْمُهَاجَرَةُ لَهُمْ، لَا الرِّضَا عَنْهُمْ وَالصَّفْحُ عَنْ ذُنُوبِهِمْ، كَمَا تُفِيدُهُ جُمْلَةُ إِنَّهُمْ رِجْسٌ الْوَاقِعَةُ عِلَّةً لِلْأَمْرِ بِالْإِعْرَاضِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ رِجْسٌ لِكَوْنِ جَمِيعِ أَعْمَالِهِمْ نَجِسَةٌ، فَكَأَنَّهَا قَدْ صَيَّرَتْ ذَوَاتِهِمْ رِجْسًا، أَوْ أَنَّهُمْ ذَوُو رِجْسٍ، أَيْ: ذَوُو أَعْمَالٍ قَبِيحَةٍ، وَمِثْلُهُ إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ وَهَؤُلَاءِ لَمَّا كَانُوا هَكَذَا كَانُوا غَيْرَ مُتَأَهِّلِينَ لِقَبُولِ الْإِرْشَادِ إِلَى الْخَيْرِ، وَالتَّحْذِيرِ مِنَ الشَّرِّ، فَلَيْسَ لَهُمْ إِلَّا التَّرْكُ، وَقَوْلُهُ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ مِنْ تَمَامِ التَّعْلِيلِ فَإِنَّ مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ لَا يُجْدِي فِيهِ الدُّعَاءُ إِلَى الْخَيْرِ، وَالْمَأْوَى:
Üzerine yemin edilen şeyin (el-mahlûfu aleyh) hazfedilmesi, sözün ona delalet etmesinden dolayıdır ki o da onların asılsız mazeretleridir. Müminlere onlardan yüz çevirmelerinin emredilmesinden kasıt; onlardan razı olmak ve günahlarını bağışlamak değil, onları terk etmek ve onlardan uzaklaşmaktır (hicrettir). Nitekim yüz çevirme emrinin gerekçesi olarak gelen { إِنَّهُمْ رِجْسٌ } “Çünkü onlar murdardır” cümlesi de bunu ifade etmektedir. Mana şudur: Bütün amelleri necis olduğu için bizzat kendileri murdardır; sanki amelleri onların zatını murdar kılmıştır veya onlar murdarlık sahibidirler, yani çirkin amellerin sahipleridirler. { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } “Müşrikler ancak bir pisliktir” ayeti de böyledir. Onlar bu halde olunca hayra yönlendirilmeyi kabul etmeye ve şerden sakındırılmaya ehil değillerdir; dolayısıyla onlara terk edilmekten başka bir muamele yoktur. { وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “Varacakları yer de cehennemdir” sözü gerekçelendirmenin tamamlayıcısıdır; zira cehennem ehlinden olana hayra çağrı fayda vermez. Me'vâ (الْمَأْوَى):
كُلُّ مَكَانٍ يَأْوِي إِلَيْهِ الشَّيْءُ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا. وَقَدْ أَوَى فُلَانٌ إِلَى مَنْزِلِهِ يَأْوِي أُوِيًّا وإيواء، وجَزاءً مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَوْ عَلَى الْعِلِّيَّةِ، وَالْبَاءُ فِي بِما كانُوا يَكْسِبُونَ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَجُمْلَةُ يَحْلِفُونَ لَكُمْ بَدَلٌ مِمَّا تَقَدَّمَ. وَحُذِفَ هُنَا الْمَحْلُوفُ بِهِ لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا مِمَّا سَبَقَ، وَالْمَحْلُوفُ عَلَيْهِ لِمِثْلِ مَا تَقَدَّمَ، وَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ مَقْصِدَهُمْ بِهَذَا الْحَلِفِ هُوَ رِضَا الْمُؤْمِنِينَ عَنْهُمْ، ثُمَّ ذَكَرَ مَا يُفِيدُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الرِّضَا عَنْ هَؤُلَاءِ الْمُعْتَذِرِينَ بِالْبَاطِلِ، فَقَالَ: فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ كَمَا هُوَ مَطْلُوبُهُمْ مُسَاعَدَةً لَهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ وَإِذَا كَانَ هَذَا هُوَ مَا يُرِيدُهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْ عَدَمِ الرِّضَا عَلَى هَؤُلَاءِ الْفَسَقَةِ الْعُصَاةِ، فَيَنْبَغِي لَكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ أَنْ لَا تَفْعَلُوا خِلَافَ ذَلِكَ بَلْ وَاجِبٌ عَلَيْكُمْ أَنْ لَا تَرْضَوْا عَنْهُمْ، عَلَى أَنَّ رِضَاكُمْ عَنْهُمْ لَوْ وَقَعَ لَكَانَ غَيْرَ مُعْتَدٍّ بِهِ، وَلَا مُفِيدٍ لَهُمْ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ إِخْبَارِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِعَدَمِ رِضَاهُ عَنْهُمْ: نَهْيُ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ ذَلِكَ لِأَنَّ الرِّضَا عَلَى مَنْ لَا يَرْضَى اللَّهُ عَلَيْهِ مِمَّا لَا يَفْعَلُهُ مُؤْمِنٌ. قَوْلُهُ: الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَحْوَالَ الْمُنَافِقِينَ بِالْمَدِينَةِ ذَكَرَ حَالَ مَنْ كَانَ خَارِجًا عَنْهَا مِنَ الْأَعْرَابِ وَبَيَّنَ أَنَّ كُفْرَهُمْ وَنِفَاقَهُمْ أَشَدُّ مِنْ كُفْرِ غَيْرِهِمْ، وَمِنْ نِفَاقِ غَيْرِهِمْ، لِأَنَّهُمْ أَقْسَى قَلْبًا، وَأَغْلَظُ طَبْعًا، وَأَجْفَى قَوْلًا، وَأَبْعَدُ عَنْ سَمَاعِ كُتُبِ اللَّهِ، وَمَا جَاءَتْ بِهِ رُسُلُهُ. وَالْأَعْرَابُ: هُمْ مَنْ سَكَنَ الْبَوَادِيَ بِخِلَافِ الْعَرَبِ، فَإِنَّهُ عَامٌّ لِهَذَا النَّوْعِ مِنْ بَنِي آدَمَ، سَوَاءٌ سَكَنُوا الْبَوَادِيَ أَوِ الْقُرَى، هَكَذَا قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ، وَلِهَذَا قَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّ الْأَعْرَابَ صِيغَةُ جَمْعٍ، وَلَيْسَتْ بِصِيغَةِ جَمْعٍ الْعَرَبُ. قَالَ النَّيْسَابُورِيُّ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: رَجُلٌ عَرَبِيٌّ إِذَا كَانَ نَسَبُهُ إِلَى الْعَرَبِ ثَابِتًا، وَجَمْعُهُ عَرَبٌ كَالْمَجُوسِيِّ وَالْمَجُوسِ. وَالْيَهُودِيِّ وَالْيَهُودِ فَالْأَعْرَابِيُّ إِذَا قِيلَ لَهُ يَا عَرَبِيُّ فَرِحَ، وَإِذَا قِيلَ لِلْعَرَبِيِّ يَا أَعْرَابِيُّ غَضِبَ، وَذَلِكَ أَنَّ مَنِ اسْتَوْطَنَ الْقُرَى الْعَرَبِيَّةَ فَهُوَ عَرَبِيٌّ، وَمَنْ نَزَلَ الْبَادِيَةَ فَهُوَ أَعْرَابِيٌّ، وَلِهَذَا لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لِلْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ أَعْرَابٌ، وَإِنَّمَا هُمْ عَرَبٌ، قَالَ: قِيلَ إِنَّمَا سُمِّيَ الْعَرَبُ عَرَبًا لِأَنَّ أَوْلَادَ إِسْمَاعِيلَ ﵇ نَشَئُوا بِالْعَرَبِ، وَهِيَ مِنْ تِهَامَةَ فَنُسِبُوا إِلَى بَلَدِهِمْ، وَكُلُّ مَنْ يَسْكُنُ جَزِيرَةَ الْعَرَبِ وَيَنْطِقُ بِلِسَانِهِمْ فَهُوَ منهم وقيل: لأن ألسنتهم مُعْرِبَةٌ عَمَّا فِي ضَمَائِرِهِمْ، وَلِمَا فِي لِسَانِهِمْ مِنَ الْفَصَاحَةِ، وَالْبَلَاغَةِ، انْتَهَى.
Gece veya gündüz bir şeyin sığındığı her yerdir. Bir kimse evine sığındığında 'Evâ fulânün ilâ menzilihî ye'vî uviyyen ve îvâen' denir. { جَزاءً } “Karşılık olarak” kelimesi mastar veya illet (mef'ûlün leh) olarak mansuptur. { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } ifadesindeki 'bâ' (بِ) harf-i cerri sebebiyet bildirir. { يَحْلِفُونَ لَكُمْ } “Size yemin ederler” cümlesi daha önce geçenden bedeldir. Burada üzerine yemin edilen varlık (el-mahlûfu bih) önceden bilinmesi sebebiyle, üzerine yemin edilen husus (el-mahlûfu aleyh) ise yine daha önce geçtiği gerekçesiyle hazfedilmiştir. Yüce Allah bu yeminle onların maksatlarının müminlerin kendilerinden razı olması olduğunu beyan etmiş, ardından bu asılsız mazeret sahiplerinden razı olmanın caiz olmadığını ifade eden hususu zikredip şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ } “Siz onlardan razı olsanız bile”, onların istediği gibi onlara yardım gayesiyle razı olsanız bile, { فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “şüphesiz Allah yoldan çıkmış fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz.” Yüce Allah'ın muradı bu fâsık ve asi kimselerden razı olmamak olduğuna göre, ey müminler, sizin bunun aksini yapmamanız, bilakis onlardan razı olmamanız üzerinize vaciptir. Kaldı ki sizin onlardan razı olmanız gerçekleşse bile bunun bir kıymeti olmaz ve onlara hiçbir fayda sağlamaz. Yüce Allah'ın onlardan razı olmadığını haber vermesinden maksat, müminleri bundan nehyetmektir; zira Allah'ın razı olmadığı kimseden razı olmak bir müminin yapacağı iş değildir. Yüce Allah'ın { الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً } “Bedeviler inkâr ve nifak bakımından daha şiddetlidir” buyruğuna gelince; Yüce Allah Medine'deki münafıkların hallerini zikredince Medine dışındaki bedevilerin durumunu zikretti ve onların küfür ve nifakının başkalarının küfür ve nifakından daha şiddetli olduğunu beyan etti; çünkü onlar daha katı kalpli, daha kaba tabiatlı, sözleri daha kaba, Allah'ın kitaplarını ve peygamberlerinin getirdiklerini dinlemekten daha uzaktırlar. 'A'râb' (الْأَعْرَابُ), çöllerde yaşayan kimselerdir; 'Arab' (الْعَرَبُ) ise böyle değildir, o çöllerde veya köylerde yaşasınlar bu insan türü için geneldir; lügat ehli böyle demiştir. Bu sebeple Sîbeveyh şöyle demiştir: 'A'râb' çoğul kalıbıdır, 'Arab' ise çoğul kalıbı değildir. Nîsâbûrî şöyle demiştir: Lügat ehli demiştir ki; nesebi Araplara sabit olan kişiye 'Arabî' (Arap) denir, çoğulu 'Mecûsî' ve 'Mecûs', 'Yahûdî' ve 'Yahûd' kelimelerinde olduğu gibi 'Arab'dır. Bedevi birine 'Ey Arabî' dendiğinde sevinir, şehirli bir Araba 'Ey A'râbî (bedevi)' dendiğinde ise öfkelenir. Çünkü Arap köylerinde yerleşik yaşayan kişi 'Arabî', çöle konaklayıp yerleşen ise 'A'râbî'dir. Bu yüzden Muhacirler ve Ensar'a bedeviler (A'râb) denmesi caiz değildir, onlar ancak Araptırlar (Arab). Şöyle denilmiştir: Araplara 'Arab' denmesinin sebebi, İsmail aleyhisselam'ın çocuklarının Tihâme'den bir yer olan 'Arab' bölgesinde yetişmeleridir; böylece beldelerine nispet edilmişlerdir. Arap Yarımadası'nda yaşayan ve onların diliyle konuşan herkes onlardandır. Bir görüşe göre de onların dilleri içlerindekini fasih bir şekilde ifade ettiği (mu'ribe) ve dillerinde fesahat ile belagat bulunduğu için bu ismi almışlardır, nakil bitti.
وَأَجْدَرُ مَعْطُوفٌ عَلَى أَشَدُّ، وَمَعْنَاهُ: أَخْلَقُ، يُقَالُ: فُلَانٌ جَدِيرٌ بِكَذَا، أَيْ: خَلِيقٌ بِهِ، وَأَنْتَ جَدِيرٌ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا، وَالْجَمْعُ: جُدُرٌ، أَوْ جَدِيرُونَ. وَأَصْلُهُ مِنْ جَدْرِ الْحَائِطِ، وَهُوَ رَفْعُهُ بِالْبِنَاءِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ أَحَقُّ وَأَخْلَقُ بِ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الشَّرَائِعِ، وَالْأَحْكَامِ، لِبُعْدِهِمْ عَنْ مَوَاطِنِ الْأَنْبِيَاءِ، وَدِيَارِ التَّنْزِيلِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِ مَخْلُوقَاتِهِ عَلَى الْعُمُومِ، وَهَؤُلَاءِ مِنْهُمْ حَكِيمٌ فِيمَا يُجَازِيهِمْ بِهِ مِنْ
{ وَأَجْدَرُ } kelimesi { أَشَدُّ } kelimesine matuftur; anlamı 'daha lâyık, daha yatkın' demektir. Bir şeye lâyık ve uygun olduğunda 'Fülânün cedîrun bi-kezâ' (falan buna layıktır) ve 'Ente cedîrun en tef'ale kezâ' (bunu yapmaya layıksın) denir. Çoğulu 'cüdür' (جُدُر) veya 'cedîrûn' (جَدِيرُونَ) gelir. Kelimenin aslı, duvarı örmek ve binayı yükseltmek anlamına gelen 'cedr' (جَدْر) kökünden gelir. Mana şudur: Peygamberlerin mekânlarından ve vahyin indiği diyarlardan uzak olmaları sebebiyle, { أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } Allah'ın indirdiği şeriatları ve hükümleri bilmemeye onlar daha çok müstahak ve daha yatkındırlar. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } Allah mahlukatının genel olarak hallerini bilendir, bunlar da onların arasındadır; { حَكِيمٌ } onları cezalandıracağı veya mükafatlandıracağı
خَيْرٍ وَشَرٍّ، قَوْلُهُ: وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً هذا تنويع لجنس إلى نَوْعَيْنِ، الْأَوَّلُ: هَؤُلَاءِ وَالثَّانِي: وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ والمغرم: الغرامة والخسران، وهو ثان مفعولي يتّخذ، لأنه بمعنى الجعل، والمعنى: اعتقد أن الذي ينفقه في سبيل الله غرامة وخسران، وَأَصْلُ الْغُرْمِ وَالْغَرَامَةِ: مَا يُنْفِقُهُ الرَّجُلُ، وَلَيْسَ بِلَازِمٍ لَهُ فِي اعْتِقَادِهِ، وَلَكِنَّهُ يُنْفِقُهُ لِلرِّيَاءِ وَالتَّقِيَّةِ وَقِيلَ: أَصْلُ الْغُرْمِ اللُّزُومُ كَأَنَّهُ اعْتَقَدَ أَنَّهُ يَلْزَمُهُ لِأَمْرٍ خَارِجٍ لَا تَنْبَعِثُ لَهُ النفس. والدَّوائِرَ جُمَعُ دَائِرَةٍ، وَهِيَ الْحَالَةُ الْمُنْقَلِبَةُ عَنِ النِّعْمَةِ إِلَى الْبَلِيَّةِ، وَأَصْلُهَا مَا يُحِيطُ بِالشَّيْءِ، وَدَوَائِرُ الزَّمَانِ: نُوَبُهُ وَتَصَارِيفُهُ وَدُوَلُهُ، وَكَأَنَّهَا لَا تُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي الْمَكْرُوهِ، ثُمَّ دَعَا سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَجَعَلَ مَا دَعَا بِهِ عَلَيْهِمْ مُمَاثِلًا لِمَا أَرَادُوهُ بِالْمُسْلِمِينَ، وَالسَّوْءُ بِالْفَتْحِ عِنْدَ جُمْهُورِ الْقُرَّاءِ مَصْدَرٌ أُضِيفَتْ إِلَيْهِ الدَّائِرَةُ لِلْمُلَابَسَةِ كَقَوْلِكَ رَجُلُ صِدْقٍ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ بِضَمِّ السِّينِ، وَهُوَ الْمَكْرُوهُ. قَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ الْهَزِيمَةِ وَالشَّرِّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ الْعَذَابُ وَالْبَلَاءُ. قَالَ: وَالسَّوْءُ بِالْفَتْحِ مَصْدَرُ سُؤْتُهُ سَوْءًا وَمَسَاءَةً، وَبِالضَّمِّ اسْمٌ لَا مَصْدَرَ، وَهُوَ كَقَوْلِكَ: دَائِرَةُ الْبَلَاءِ، وَالْمَكْرُوهِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ لِمَا يَقُولُونَهُ عَلِيمٌ بِمَا يُضْمِرُونَهُ. قَوْلُهُ: وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ هَذَا النَّوْعُ الثَّانِي مِنْ أَنْوَاعِ الْأَعْرَابِ كَمَا تَقَدَّمَ، أَيْ: يُصَدِّقُ بِهِمَا وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ أَيْ: يَجْعَلُ مَا يُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قُرُباتٍ وَهِيَ جَمْعُ قُرْبَةٍ، وَهِيَ مَا يُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، تَقُولُ مِنْهُ: قَرَّبْتُ لِلَّهِ قُرْبَانًا، وَالْجَمْعُ قُرَبٌ وَقُرُبَاتٌ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَجْعَلُ مَا يُنْفِقُهُ سَبَبًا لِحُصُولِ الْقُرُبَاتِ عِنْدَ اللَّهِ وَسببا لِ صَلَواتِ الرَّسُولِ أَيْ لِدَعَوَاتِ الرَّسُولِ لَهُمْ، لِأَنَّهُ ﷺ كَانَ يَدْعُو لِلْمُتَصَدِّقِينَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ، ومنه قوله «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى» ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ بِأَنَّ مَا يُنْفِقُهُ هَذَا النَّوْعُ مِنَ الْأَعْرَابِ تَقَرُّبًا إِلَى اللَّهِ مَقْبُولٌ وَاقِعٌ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي أَرَادُوهُ فَقَالَ: أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ فَأَخْبَرَ سُبْحَانَهُ بِقَبُولِهَا خَبَرًا مُؤَكَّدًا بِأِسْمِيَّةِ الْجُمْلَةِ، وَحَرْفَيِ التَّنْبِيهِ وَالتَّحْقِيقِ، وَفِي هَذَا مِنَ التَّطْيِيبِ لِخَوَاطِرِهِمْ، وَالتَّطْمِينِ لِقُلُوبِهِمْ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ مَعَ مَا يَتَضَمَّنُهُ مِنَ النَّعْيِ عَلَى مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا، وَالتَّوْبِيخِ لَهُ بِأَبْلَغِ وَجْهٍ، وَالضَّمِيرُ فِي إِنَّهَا رَاجِعٌ إِلَى «مَا» فِي مَا يُنْفِقُ، وَتَأْنِيثُهُ بِاعْتِبَارِ الْخَبَرِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ، فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ قُرْبَةٌ بِضَمِّ الرَّاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا تَخْفِيفًا، ثُمَّ فَسَّرَ سُبْحَانَهُ الْقُرْبَةَ بِقَوْلِهِ: سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ وَالسِّينُ لِتَحْقِيقِ الْوَعْدِ.
hayır ve şer hususunda tam hüküm ve hikmet sahibidir. Yüce Allah'ın { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً } “Bedevilerden öylesi vardır ki, harcadığını bir angarya ve zarar sayar” sözü, bu cinsin iki türe ayrılmasıdır: Birincisi bunlardır, ikincisi ise { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Bedevilerden öylesi de vardır ki, Allah'a iman eder” kısmıdır. Mağrem (الْمَغْرَمُ); cereme ve ziyandır, 'yettehizü' fiili 'ca'ale' (kıldı, saydı) anlamında olduğu için onun ikinci mef'ûlüdür. Mana: Allah yolunda harcadığı şeyin bir cereme ve zarar olduğuna inandı demektir. Gurm ve garâmetin aslı; kişinin harcadığı ve inancına göre üzerine gerekli olmayan, ancak gösteriş ve takiyye için harcadığı şeydir. Bir görüşe göre gurmun aslı gerekliliktir; sanki o, bunun nefsin rızası olmaksızın dış bir etken sebebiyle kendisine yüklendiğine inanmıştır. ed-Devâir (الدَّوائِرَ), 'dâire' (دَائِرَة) kelimesinin çoğuludur; nimetten belaya dönüşen kötü hallerdir. Kelimenin aslı bir şeyi kuşatan durumdur. Devâirü'z-zamân; zamanın musibetleri, evreleri ve iniş çıkışlarıdır; sanki bu kelime sadece hoşlanılmayan durumlarda kullanılır. Sonra Yüce Allah: { عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ } “Kötü belalar onların başına dönsün!” buyurarak onlara beddua etti ve onlara ettiği bedduayı, onların Müslümanlar için arzu ettikleri şeyin benzeri kıldı. 'es-Sev'' (السَّوْءُ) kelimesi kurrânın cumhuruna göre fetha iledir ve tıpkı 'racülü sıdkın' ifadesinde olduğu gibi mülâbeset (ilinti) sebebiyle dâire kelimesinin kendisine izafe edildiği bir mastardır. Ebû Amr ve İbn Kesîr ise sîn harfinin zammesiyle ('es-Sû'') okumuşlardır ki bu hoşa gitmeyen şey demektir. Ahfeş: 'Yani hezimet ve şer döngüsü onların üzerine olsun' demiştir. Ferrâ ise: '{ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ } azap ve beladır; fetha ile olan 'es-Sev'', 'se'tühû sev'en ve mesâeten' fiilinin mastarıdır, zamme ile olan 'es-Sû'' ise mastar değil isimdir, bu da tıpkı senin 'dâiretü'l-belâ' ve 'el-mekrûh' (bela ve musibet çemberi) demen gibidir' demiştir. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } Allah onların söylediklerini işitendir, { عَلِيمٌ } içlerinde gizlediklerini hakkıyla bilendir. Yüce Allah'ın { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Bedevilerden öylesi de vardır ki, Allah'a ve ahiret gününe inanır” sözü; daha önce geçtiği üzere bedevilerin ikinci türüdür; yani her ikisini de tasdik eder ve { وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ } Allah yolunda harcadığı şeyi { قُرُباتٍ } “yakınlıklar” vesilesi kılar. Kurubât, 'kurbetün' (قُرْبَة) kelimesinin çoğuludur ve Yüce Allah'a kendisiyle yakınlaşılan şey demektir; bu kökten 'Karrebtü lillâhi kurbânen' (Allah için kurban takdim ettim) denir, çoğulu 'kurab' ve 'kurubât' gelir. Mana şudur: O, harcadığı şeyi Allah katında yakınlıkların elde edilmesine ve { صَلَواتِ الرَّسُولِ } “Resûlün dualarına” yani Resûl'ün kendileri için dua etmesine sebep kılar; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem sadaka verenlere dua ederdi. Nitekim Yüce Allah'ın { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “Onlara dua et; çünkü senin duan onlar için bir huzurdur” buyruğu ve onun: «Allahım, Ebû Evfâ ailesine salât (dua ve rahmet) eyle» hadisi de bu kabildendir. Sonra Yüce Allah, bedevilerin bu türünün Allah'a yakınlaşmak için harcadığı şeyin kabul edildiğini ve onların arzuladığı şekilde gerçekleştiğini beyan ederek şöyle buyurdu: { أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ } “Haberiniz olsun ki o, gerçekten kendileri için bir yakınlıktır.” Yüce Allah cümlenin isim cümlesi olması, tenbih (dikkat çekme) ve tahkik (pekiştirme) harfleriyle bunu pekiştirilmiş bir haber olarak bildirmiştir. Bunda onların gönüllerini hoş etme ve kalplerini teskin etme hususunda paha biçilmez bir anlam olduğu gibi, harcadığını cereme ve zarar sayan kimseyi kınama ve en beliğ şekilde azarlama anlamı da vardır. { إِنَّهَا } ifadesindeki zamir { مَا يُنْفِقُ } içindeki 'mâ' lafzına dönmektedir ve haberin müennes olması sebebiyle müennes kılınmıştır. Nâfi', kendisinden gelen bir rivayette 'kurubetün' (قُرُبَةٌ) şeklinde râ harfinin zammesiyle okumuş, diğer kurrâ ise tahfif için sükunla ('kurbetün') okumuşlardır. Sonra Yüce Allah bu yakınlığı şu buyruğuyla açıklamıştır: { سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ } “Allah onları rahmetine sokacaktır.” Baştaki sîn harfi vaadin kesinliğini ifade eder.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَنَّكُمْ لَوْ خَرَجْتُمْ مَا زِدْتُمُونَا إِلَّا خَبَالًا، وَفِي قَوْلِهِ: فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ قَالَ: لما رجع النبي ﷺ قَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ لَا تُكَلِّمُوهُمْ، وَلَا تُجَالِسُوهُمْ، فَأَعْرَضُوا عَنْهُمْ كَمَا أَمَرَ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ قَالَ: لِتُجَاوِزُوا عَنْهُمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً قَالَ: مِنْ مُنَافِقِي الْمَدِينَةِ وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ يَعْنِي: الْفَرَائِضَ وَمَا أَمَرَ بِهِ مِنَ الْجِهَادِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْكَلْبِيِّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَسَدٍ وَغَطَفَانَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَنْ سَكَنَ
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Süddî'den { قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bize bildirdi ki; siz bizimle sefere çıksaydınız bize bozgunculuktan başka bir katkınız olmazdı. { فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ } ayeti hakkında da şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem [seferden] dönünce müminlere: «Onlarla konuşmayın, onlarla oturup kalkmayın» buyurdu; müminler de Allah'ın emrettiği gibi onlardan yüz çevirdiler. Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk'ten { لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ } ayeti hakkında: 'Onları cezalandırmaktan vazgeçesiniz diye' dediğini rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh, yine Dahhâk'ten { الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً } ayeti hakkında: 'Medine münafıklarından daha şiddetlidir' dediğini; { وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ } hakkında ise: 'Yani farzları ve emredilen cihadı bilmemeye daha yatkındırlar' dediğini rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh, Kelbî'den bu ayetin Esed ve Gatafân kabileleri hakkında indiğini rivayet etmiştir. Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî; İbn Abbâs'tan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kim çölde
الْبَادِيَةَ جَفَا، وَمَنِ اتَّبَعَ الصَّيْدَ غَفَلَ، وَمَنْ أَتَى السُّلْطَانَ افْتُتِنَ» . وَإِسْنَادُ أَحْمَدَ هَكَذَا: حَدَّثَنَا عبد الرحمن ابن مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فَذَكَرَهُ.
yaşarsa kabalaşır; kim av peşine düşerse gaflete dalar ve kim sultana (yöneticiye) giderse fitneye düşer.» Ahmed'in senedi şöyledir: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet etti, bize Süfyân, Ebû Mûsâ'dan, o Vehb b. Münebbih'ten, o İbn Abbâs'tan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ve hadisi zikretti.
قَالَ فِي التَّقْرِيبِ: وَأَبُو مُوسَى عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ مَجْهُولٌ مِنَ السَّادِسَةِ، وَوَهِمَ مَنْ قَالَ إِنَّهُ إِسْرَائِيلُ بْنُ مُوسَى، وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ: حَسَنٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ بَدَا جَفَا، وَمَنِ اتَّبَعَ الصَّيْدَ غَفَلَ، وَمَنْ أَتَى أَبْوَابَ السُّلْطَانِ افْتُتِنَ، وَمَا ازْدَادَ أَحَدٌ مِنْ سُلْطَانِهِ قُرْبًا إِلَّا ازْدَادَ مِنَ اللَّهِ بُعْدًا» . وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً قَالَ: يَعْنِي بِالْمَغْرَمِ: أَنَّهُ لَا يَرْجُو لَهُ ثَوَابًا عِنْدَ اللَّهِ وَلَا مُجَازَاةً، وإنما يعطي ما يُعْطِي مِنَ الصَّدَقَاتِ كَرْهًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ الْهِلْكَاتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ الَّذِينَ إِنَّمَا يُنْفِقُونَ رِيَاءً اتِّقَاءً عَلَى أَنْ يَغْزُوا، وَيُحَارِبُوا، وَيُقَاتِلُوا، وَيَرَوْنَ نَفَقَاتِهِمْ مَغْرَمًا. وأخرج ابن أبي جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ قَالَ: هُمْ بَنُو مُقَرِّنٍ مِنْ مُزَيْنَةَ، وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ:
et-Takrîb'de şöyle demiştir: Vehb b. Münebbih'ten rivayet eden Ebû Mûsâ, altıncı tabakadan meçhul biridir; onun İsrâîl b. Mûsâ olduğunu söyleyen vehme düşmüştür. Tirmizî ise hadisi tahriç ettikten sonra: 'Hasen-garib bir hadistir, bunu sadece Sevrî'nin hadisinden biliyoruz' demiştir. Ebû Dâvûd ve Beyhakî, Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kim çöle yerleşirse kabalaşır, kim av peşine düşerse gaflete dalar, kim sultanın kapılarına varırsa fitneye düşer. Bir kimse sultanına yakınlığını artırdıkça ancak Allah'tan uzaklığını artırmış olur.» Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk'ten { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Mağremden kasıt; onun Allah katında bir sevap ve karşılık ummaması, verdiği sadakaları sadece kerhen vermesi ve { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ } başınıza helak edici felaketlerin gelmesini gözetmesidir.' İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bunlar bedevilerin münafıklarıdır; onlar sırf savaşa, harbe ve çatışmaya girmekten korunmak için gösteriş olsun diye infak ederler ve harcamalarını bir zarar ve angarya sayarlar. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh; Mücâhid'den { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Onlar Müzeyne kabilesinden Mukarrin oğullarıdır ve Allah'ın haklarında:
وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَعْقِلٍ قَالَ: كُنَّا عَشَرَةً وَلَدَ مُقَرِّنٍ، فَنَزَلَتْ فِينَا وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَصَلَواتِ الرَّسُولِ يَعْنِي اسْتِغْفَارَ النبي ﷺ.
{ وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ } ayetini indirdiği kimselerdir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Abdurrahman b. Ma'kıl'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Biz Mukarrin'in on çocuğu idik; hakkımızda { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } ayeti indi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh; İbn Abbâs'tan { وَصَلَواتِ الرَّسُولِ } ayeti hakkında: 'Yani Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bağışlanma dilemesidir' dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٠ الى ١٠٦]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 100-106]
وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١) وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤)
{ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ (١٠١) وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤) } “İslam'a ilk girenlerin öncüleri olan Muhacirler ve Ensar ile onlara güzellikle tabi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. Allah onlara, altlarından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur. (100) Çevrenizdeki bedevilerden birtakım münafıklar vardır. Medine halkından da nifak üzerinde direnenler vardır. Sen onları bilmezsin, onları biz biliriz. Onları iki defa azaba uğratacağız; sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir. (101) Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler; iyi bir ameli kötü bir amelle karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (102) Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al ve onlara dua et. Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur. Allah her şeyi işitendir, her şeyi bilendir. (103) Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet eden de ancak Allah'tır? (104)”
وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦)
{ وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦) } “De ki: Çalışın! Amelinizi Allah da Resûlü de müminler de görecektir. Sonra gaybı da görünen âlemi de bilene döndürüleceksiniz de O size yapmakta olduklarınızı haber verecektir. (105) Diğer bir kısmı ise Allah'ın emrine bırakılmışlardır; ya onlara azap eder ya da onların tövbelerini kabul buyurur. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (106)”
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَصْنَافَ الْأَعْرَابِ ذَكَرَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ، وَبَيَّنَ أَنَّ مِنْهُمُ السَّابِقِينَ إِلَى الْهِجْرَةِ، وَأَنَّ مِنْهُمُ التَّابِعِينَ لَهُمْ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ قَرَأَ: وَالْأَنْصارِ بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى وَالسَّابِقُونَ وَقَرَأَ سَائِرُ الْقُرَّاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ بِالْجَرِّ. قَالَ الْأَخْفَشُ: الْخَفْضُ فِي الْأَنْصَارِ الْوَجْهُ،
Yüce Allah bedevilerin sınıflarını zikredince Muhacirleri ve Ensar'ı zikretti ve onlardan hicrete öncülük edenler ile onlara tabi olanların bulunduğunu beyan etti. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan, { وَالْأَنْصارِ } kelimesini { وَالسَّابِقُونَ } lafzına atıfla merfû (ötreli) okuduğu rivayet edilmiştir. Sahabilerden ve sonrakilerden diğer kurrâ ise mecrûr (esreli) okumuşlardır. Ahfeş şöyle demiştir: 'el-Ensâr' kelimesinde cer (esre) caiz ve uygun olan vecihtir;
لِأَنَّ السَّابِقِينَ مِنْهُمْ يَدْخُلُونَ فِي قَوْلِهِ وَالسَّابِقُونَ وَفِي الْآيَةِ تَفْضِيلُ السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، وَهُمُ الَّذِينَ صَلَّوُا الْقِبْلَتَيْنِ فِي قَوْلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَطَائِفَةٍ، أَوِ الَّذِينَ شَهِدُوا بَيْعَةَ الرِّضْوَانِ، وَهِيَ بَيْعَةُ الْحُدَيْبِيَةِ فِي قَوْلِ الشَّعْبِيِّ، أَوْ أَهْلُ بَدْرٍ فِي قَوْلِ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ وَعَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْأَصْنَافِ كُلِّهَا، قَالَ أَبُو مَنْصُورٍ الْبَغْدَادِيُّ: أَصْحَابُنَا مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّ أَفْضَلَهُمُ الْخُلَفَاءُ الْأَرْبَعَةُ، ثُمَّ السِّتَّةُ الْبَاقُونَ، ثُمَّ الْبَدْرِيُّونَ، ثُمَّ أَصْحَابُ أُحُدٍ، ثُمَّ أَهْلُ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ بِالْحُدَيْبِيَةِ. قَوْلُهُ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ قرأ عمر ابن الْخَطَّابِ ﵁ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ مَحْذُوفَ الْوَاوِ، وَصْفًا لِلْأَنْصَارِ عَلَى قِرَاءَتِهِ بِرَفْعِ الْأَنْصَارِ، فَرَاجَعَهُ فِي ذَلِكَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، فَسَأَلَ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ فَصَدَّقَ زَيْدًا فَرَجَعَ عُمَرُ عَنِ الْقِرَاءَةِ الْمَذْكُورَةِ، كَمَا رَوَاهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَمَعْنَى الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ:
çünkü onların öncüleri de { وَالسَّابِقُونَ } sözünün kapsamına girer. Ayette Muhacir ve Ensar'ın ilk öncülerinin fazileti yer almaktadır. Saîd b. el-Müseyyeb ve bir topluluğun görüşüne göre bunlar iki kıbleye doğru namaz kılanlardır; Şa'bî'nin görüşüne göre Rıdvan Biatı'na yani Hudeybiye Biatı'na katılanlardır; Muhammed b. Ka'b ve Atâ b. Yesâr'ın görüşüne göre ise Bedir ehlidir. Ayeti bu sınıfların tamamına hamletmeye bir engel yoktur. Ebû Mansûr el-Bağdâdî şöyle demiştir: 'Ashabımız bunların en faziletlilerinin Dört Halife, ardından [aşere-i mübeşşereden] kalan altı kişi, ardından Bedir ehli, ardından Uhud ashabı, ardından da Hudeybiye'deki Rıdvan Biatı ehli olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.' Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ } “Onlara güzellikle tabi olanlar” sözüne gelince; Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Ensar kelimesini merfû okuyuşuna binaen onun sıfatı yaparak vâv harfi olmaksızın 'Ellezînettebeûhüm' şeklinde okumuştu. Bu konuda Zeyd b. Sâbit ona itiraz etti; bunun üzerine Übey b. Ka'b'a sordu, Übey de Zeyd'i doğruladı ve Ömer mezkûr kıraatten döndü; nitekim Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdeveyh bunu rivayet etmişlerdir. 'Güzellikle onlara tabi olanlar'ın anlamı şudur:
الَّذِينَ اتَّبَعُوا السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، وَهُمُ الْمُتَأَخِّرُونَ عَنْهُمْ مِنَ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِمُ: التَّابِعِينَ اصْطِلَاحًا، وَهُمْ كُلُّ مَنْ أَدْرَكَ الصَّحَابَةَ وَلَمْ يُدْرِكِ النَّبِيَّ ﷺ، بَلْ هُمْ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ يَدْخُلُ تَحْتَ الْآيَةِ، فَتَكُونُ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ مِنَ الْمُهاجِرِينَ عَلَى هَذَا لِلتَّبْعِيضِ، وَقِيلَ:
Muhacir ve Ensar'ın ilk öncülerine tabi olanlardır; bunlar da onlardan sonra gelen sahabiler ve kıyamet gününe kadar onlardan sonra gelen kimselerdir. Kastedilenler sadece ıstılahî anlamdaki Tâbiîn (sahabeyi görüp Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i görmeyen kimseler) değildir; bilakis onlar ayetin kapsamına girenlerin sadece bir parçasıdır. Buna göre { مِنَ الْمُهاجِرِينَ } ifadesindeki 'min' (مِنْ) harf-i cerri teb'îz (bazılık) bildirir. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّهَا لِلْبَيَانِ، فَيَتَنَاوَلُ الْمَدْحُ جَمِيعَ الصَّحَابَةِ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالتَّابِعِينَ: مَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ الْأُمَّةِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَوْلُهُ:
Bu harf beyan içindir; dolayısıyla övgü bütün sahabileri kapsar ve tabi olanlardan maksat da kıyamet gününe kadar bu ümmetten onların ardından gelenler olur. Yüce Allah'ın:
بِإِحْسانٍ قَيْدٌ لِلتَّابِعِينَ، أَيْ: وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ مُتَلَبِّسِينَ بِإِحْسَانٍ فِي الْأَفْعَالِ وَالْأَقْوَالِ اقْتِدَاءً مِنْهُمْ بِالسَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ. قَوْلُهُ: ﵃ خَبَرٌ للمتبدأ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ، وَمَعْنَى رِضَاهُ سُبْحَانَهُ عَنْهُمْ: أنه قيل طَاعَاتِهِمْ، وَتَجَاوَزَ عَنْهُمْ، وَلَمْ يَسْخَطْ عَلَيْهِمْ وَرَضُوا عَنْهُ بِمَا أَعْطَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ، وَمَعَ رِضَاهُ عنهم فقد أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ فِي الدَّارِ الآخرة. وقرأ ابن كثير: تجري من تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ بِزِيَادَةِ مِنْ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِحَذْفِهَا وَالنَّصْبِ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ جَرْيِ الْأَنْهَارِ مِنْ تَحْتِ الْجَنَّاتِ، وَتَفْسِيرُ الْخُلُودِ وَالْفَوْزِ. قَوْلُهُ: وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ هَذَا عَوْدٌ إِلَى شَرْحِ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ مَنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ يَقْرُبُ مِنْهَا مِنَ الْأَعْرَابِ، وَمِمَّنْ حولكم: خبر مقدّم، ومن الْأَعْرَابِ: بَيَانٌ، وَهُوَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَمُنَافِقُونَ هُوَ الْمُبْتَدَأُ قِيلَ: وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ هُمْ حَوْلَ الْمَدِينَةِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ هُمْ جُهَيْنَةُ وَمُزَيْنَةُ وَأَشْجَعُ وَغِفَارُ، وَجُمْلَةُ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الْأُولَى عطف جملة على جملة. وقيل: إن من أَهْلِ الْمَدِينَةِ: عَطْفٌ عَلَى الْخَبَرِ فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى، فَعَلَى الْأَوَّلِ: يَكُونُ الْمُبْتَدَأُ مُقَدَّرًا، أَيْ: وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قَوْمٌ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ، وَعَلَى الثَّانِي يَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مُنَافِقُونَ مَرَدُوا، وَلِكَوْنِ جُمْلَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ مُسْتَأْنَفَةٌ لَا مَحَلَّ لَهَا، وَأَصْلُ مَرَدَ وَتَمَرَّدَ: اللِّينُ وَالْمَلَاسَةُ وَالتَّجَرُّدُ، فَكَأَنَّهُمْ تَجَرَّدُوا لِلنِّفَاقِ، وَمِنْهُ غُصْنٌ أَمَرَدُ: لَا وَرَقَ عَلَيْهِ، وَفَرَسٌ أَمَرَدُ: لَا شَعْرَ فِيهِ، وَغُلَامٌ أَمَرَدُ:
{ بِإِحْسانٍ } “Güzellikle” sözü tâbi olanlar için bir kayıttır; yani ilk öncülere iktida ederek fiillerinde ve sözlerinde güzelliğe bürünmüş olarak onlara uyanlar demektir. Yüce Allah'ın { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } “Allah onlardan razı olmuştur” sözü, mübteda ve ona matuf olanların haberidir. Yüce Allah'ın onlardan razı olmasının anlamı; itaatlerini kabul etmesi, onları bağışlaması ve onlara gazap etmemesidir. { وَرَضُوا عَنْهُ } “Onlar da O'ndan razı olmuşlardır” sözü, fazlından kendilerine verdiklerine razı olmaları demektir. Onlardan razı olmakla birlikte ahiret yurdunda { وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ } “onlara altlarından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır”. İbn Kesîr 'min' (مِنْ) ilavesiyle { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ } şeklinde okumuştur. Diğer kurrâ ise 'min' hazfiyle ve zarfiyet üzere nasb ile ({ تَحْتَهَا }) okumuşlardır. Cennetlerin altından ırmakların akması, ebedîlik ve büyük kurtuluşun tefsiri daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın { وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ } “Çevrenizdeki bedevilerden birtakım münafıklar vardır” buyruğu; Medine ehlinden ve bedevilerden Medine'ye yakın olan münafıkların hallerinin açıklamasına bir dönüştür. { وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ } öne geçmiş haberdir (haber-i mukaddem), { مِنَ الْأَعْرابِ } beyandır ve hâl olarak nasb mahallindedir. { مُنافِقُونَ } ise mübtedadır. Denilmiştir ki: Medine çevresindeki bu münafıklar Cüheyne, Müzeyne, Eşca' ve Gıfâr kabileleridir. { وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ } “Medine halkından da nifak üzerinde direnenler vardır” cümlesi, cümlenin cümleye atfı kabilinden birinci cümleye matuftur. Şöyle de denilmiştir: { مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ } ifadesi ilk cümledeki habere matuftur. Birinci görüşe göre mübteda takdir edilir; yani 'Medine halkından da nifak üzerinde direnen bir topluluk vardır' takdirindedir. İkinci görüşe göre ise takdir şöyledir: 'Çevrenizdeki bedevilerden ve Medine ehlinden nifakta direnen münafıklar vardır.' { مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ } cümlesi ise müste'nefedir (bağımsız yeni cümledir), iraptan mahalli yoktur. 'Merede' (مَرَدَ) ve 'temerrede' (تَمَرَّدَ) kelimelerinin aslı; yumuşaklık, kayganlık ve soyutlanıp çıplak kalmaktır. Sanki onlar nifak için bütünüyle soyutlanmış gibidirler. Yapraksız dala 'Gusnün emerad', kılsız ata 'Ferasün emerad' ve sakalı çıkmamış gence 'Gulâmün emerad':
لَا شَعْرَ بِوَجْهِهِ، وَأَرْضٌ مَرْدَاءُ: لَا نَبَاتَ فِيهَا، وَصَرْحٌ مُمَرَّدٌ: مُجَرَّدٌ فَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ أَقَامُوا عَلَى النِّفَاقِ وَثَبَتُوا عَلَيْهِ وَلَمْ يَنْثَنُوا عَنْهُ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مَعْنَاهُ لَجُّوا فيه وأبوا غَيْرَهُ، وَجُمْلَةُ لَا تَعْلَمُهُمْ مُبَيِّنَةٌ لِلْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَهِيَ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ، أَيْ: ثَبَتُوا عَلَيْهِ ثُبُوتًا شَدِيدًا، وَمَهَرُوا فِيهِ، حَتَّى خَفِيَ أَمْرُهُمْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَكَيْفَ سَائِرُ الْمُؤْمِنِينَ؟ وَالْمُرَادُ عَدَمُ عِلْمِهِ ﷺ بِأَعْيَانِهِمْ لَا مِنْ حَيْثُ الْجُمْلَةِ، فَإِنَّ للنفاق دَلَائِلَ لَا تَخْفَى
yüzünde kıl olmayan kimseye 'Emred', bitkisiz araziye 'Ardun merdâ'' ve çıplak köşke 'Sarhun mümərrad' denilmesi de bu köktendir. Anlam şudur: Onlar nifak üzere devam ettiler, onda sebat gösterdiler ve ondan vazgeçmediler. İbn Zeyd: 'Anlamı; nifakta direttiler ve ondan başkasına yanaşmadılar demektir' demiştir. { لَا تَعْلَمُهُمْ } “Sen onları bilmezsin” cümlesi ilk cümle olan { مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ } ifadesini açıklamaktadır; yani onlar nifakta öyle şiddetli sebat gösterdiler ve onda öyle ustalaştılar ki durumları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bile gizli kaldı; diğer müminlere nasıl gizli kalmasın? Kastedilen, onun sallallâhu aleyhi ve sellem onları tek tek şahıs olarak bilmemesidir; yoksa genel olarak bilmemesi değildir; zira nifakın
عليه ﷺ، وَجُمْلَةُ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا لِمَا فِيهَا مِنَ الدِّلَالَةِ عَلَى مَهَارَتِهِمْ فِي النِّفَاقِ وَرُسُوخِهِمْ فِيهِ عَلَى وَجْهٍ يَخْفَى عَلَى الْبَشَرِ، وَلَا يَظْهَرُ لِغَيْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِعِلْمِهِ بِمَا يَخْفَى وَمَا تُجِنُّهُ الضَّمَائِرُ وَتَنْطَوِي عَلَيْهِ السَّرَائِرُ، ثُمَّ تَوَعَّدَهُمْ سُبْحَانَهُ فَقَالَ: سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمَرَّتَيْنِ: عَذَابُ الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ وَالسَّبْيِ، وَعَذَابُ الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: الْفَضِيحَةُ بِانْكِشَافِ نِفَاقِهِمْ، وَالْعَذَابُ فِي الْآخِرَةِ وَقِيلَ: الْمَصَائِبُ فِي أَمْوَالِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ، وَعَذَابُ الْقَبْرِ وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ، مِمَّا يَطُولُ ذِكْرُهُ مَعَ عَدَمِ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّهُ الْمُرَادُ بِعَيْنِهِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْعَذَابَ الْمُكَرَّرَ هُوَ فِي الدُّنْيَا بِمَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْعَذَابِ، وَأَنَّهُمْ يُعَذِّبُونَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، ثُمَّ يُرَدُّونَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى عَذَابِ الْآخِرَةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ وَمَنْ قَالَ إِنَّ الْعَذَابَ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ هُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ قَالَ: مَعْنَى قَوْلِهِ: ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ أَنَّهُمْ يَرُدُّونَ بَعْدَ عَذَابِهِمْ فِي النَّارِ كَسَائِرِ الْكُفَّارِ إِلَى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنْهَا أَوْ أَنَّهُمْ يُعَذِّبُونَ فِي النَّارِ عَذَابًا خَاصًّا بِهِمْ دُونَ سَائِرِ الْكُفَّارِ، ثُمَّ يَرُدُّونَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى الْعَذَابِ الشَّامِلِ لَهُمْ وَلِسَائِرِ الْكُفَّارِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حَالَ طَائِفَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَهُمُ الْمُخَلِّطُونَ فِي دِينِهِمْ فَقَالَ: وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ مُنَافِقُونَ أَيْ: وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قَوْمٌ آخَرُونَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ آخَرُونَ: مبتدأ، واعترفوا بذنوبهم: صفته، وخلطوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا: خَبَرَهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْجَمَاعَةَ تَخَلَّفُوا عَنِ الْغَزْوِ لِغَيْرِ عُذْرٍ مُسَوِّغٍ لِلتَّخَلُّفِ، ثُمَّ نَدِمُوا عَلَى ذَلِكَ، وَلَمْ يَعْتَذِرُوا بِالْأَعْذَارِ الْكَاذِبَةِ كَمَا اعْتَذَرَ الْمُنَافِقُونَ، بَلْ تَابُوا وَاعْتَرَفُوا بِالذَّنْبِ، وَرَجَوْا أَنْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَالْمُرَادُ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ: مَا تَقَدَّمَ مِنْ إِسْلَامِهِمْ وَقِيَامِهِمْ بِشَرَائِعِ الْإِسْلَامِ وَخُرُوجِهِمْ إِلَى الْجِهَادِ فِي سَائِرِ الْمَوَاطِنِ. وَالْمُرَادُ بِالْعَمَلِ السَّيِّئِ: هُوَ تَخَلُّفُهُمْ عَنْ هَذِهِ الْغَزْوَةِ، وَقَدْ أَتْبَعُوا هَذَا الْعَمَلَ السَّيِّئَ عَمَلًا صَالِحًا، وَهُوَ الِاعْتِرَافُ بِهِ وَالتَّوْبَةُ عَنْهُ. وَأَصْلُ الِاعْتِرَافِ الْإِقْرَارُ بِالشَّيْءِ، وَمُجَرَّدُ الْإِقْرَارِ لَا يَكُونُ تَوْبَةً إِلَّا إِذَا اقْتَرَنَ بِهِ النَّدَمُ عَلَى الْمَاضِي، وَالْعَزْمُ عَلَى تَرْكِهِ فِي الْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ، وَقَدْ وَقَعَ مِنْهُمْ مَا يُفِيدُ هَذَا، كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَمَعْنَى الْخَلْطِ: أَنَّهُمْ خَلَطُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ، كَقَوْلِكَ: خَلَطْتُ الْمَاءَ بِاللَّبَنِ وَاللَّبَنَ بِالْمَاءِ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ بِمَعْنَى الْبَاءِ كَقَوْلِكَ بِعْتُ الشَّاةَ شَاةً وَدِرْهَمًا: أَيْ بِدِرْهَمٍ، وَفِي قَوْلِهِ: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ قَدْ وَقَعَ مِنْهُمْ مَعَ الِاعْتِرَافِ مَا يُفِيدُ التَّوْبَةَ، أَوْ أَنَّ مُقَدِّمَةَ التَّوْبَةِ وَهِيَ الِاعْتِرَافُ قَامَتْ مَقَامَ التَّوْبَةِ، وَحَرْفُ التَّرَجِّي وَهُوَ عَسَى هُوَ فِي كَلَامِ اللَّهِ سبحانه يفيد تحقق الْوُقُوعِ، لِأَنَّ الْإِطْمَاعَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِيجَابٌ لِكَوْنِهِ أَكْرَمَ الْأَكْرَمِينَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ: يَغْفِرُ الذُّنُوبَ وَيَتَفَضَّلُ عَلَى عِبَادِهِ.
ona sallallâhu aleyhi ve sellem gizli kalmayacak delilleri vardır. { نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ } “Onları biz biliriz” cümlesi önceki cümleyi pekiştirmektedir; çünkü onların nifaktaki maharetlerine ve onda insana gizli kalacak, gizliyi, sinelerin sakladığını ve sırların barındırdığını bilmesi sebebiyle Yüce Allah'tan başkasına zahir olmayacak derecede derinleştiklerine delalet etmektedir. Sonra Yüce Allah onları tehdit edip şöyle buyurdu: { سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ } “Onları iki defa azaba uğratacağız.” Denilmiştir ki iki defadan kasıt; öldürülme ve esir edilmeyle dünya azabı ve ahiret azabıdır. Bir görüşe göre nifaklarının açığa çıkmasıyla rezil rüsvay olmak ve ahiretteki azaptır. Diğer bir görüşe göre mallarına ve çocuklarına gelecek musibetler ile kabir azabıdır. Bizzat bunun kastedildiğine dair delil bulunmamakla birlikte zikri uzayacak başka açıklamalar da yapılmıştır. Zahir olan şudur ki bu tekrarlanan azap dünyada azap isminin kendisine uyduğu şeylerle gerçekleşecektir; onlar defalarca azap görecekler, sonra da ahiret azabına döndürüleceklerdir; nitekim { ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ } “Sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir” buyruğundan kastedilen de budur. İkinci defadaki azabın ahiret azabı olduğunu söyleyen kimse ise şöyle demiştir: { ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ } sözünün anlamı; diğer kâfirler gibi ateşte azap gördükten sonra cehennemin en alt derekesine döndürülecekler demektir ya da diğer kâfirlere değil bizzat kendilerine mahsus özel bir azapla ateşte azap olunacaklar, sonra hem onları hem de diğer kâfirleri kapsayan genel azaba döndürüleceklerdir. Sonra Yüce Allah Müslümanlardan dinlerinde karışıklık yapan bir zümrenin durumunu zikredip şöyle buyurdu: { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } “Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler.” Bu söz { مُنَافِقُونَ } sözüne matuftur; yani 'Çevrenizdeki bedevilerden ve Medine halkından başka bir topluluk daha vardır' demektir. { آخَرُونَ } kelimesinin mübteda, { اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } ifadesinin onun sıfatı ve { خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً } cümlesinin de onun haberi olması caizdir. Mana şudur: Bu topluluk geri kalmayı meşru kılan bir mazeret olmaksızın savaştan geri kaldılar; sonra buna pişman oldular, münafıkların yaptığı gibi yalan mazeretler ileri sürmediler, bilakis tövbe edip günahlarını itiraf ettiler ve Allah'ın tövbelerini kabul etmesini umdular. Salih amelden kasıt; daha önceki Müslümanlıkları, İslam'ın şeâirini yerine getirmeleri ve diğer yerlerde cihada çıkmış olmalarıdır. Kötü amelden kasıt ise; bu gazveden geri kalmalarıdır. Onlar bu kötü amelin peşine salih bir amel eklediler ki o da günahı itiraf etmek ve ondan tövbe etmektir. İtirafın aslı bir şeyi ikrar etmektir; kuru bir ikrar ise geçmişe pişmanlık duyulup hâlde ve gelecekte onu terk etme azmi eşlik etmedikçe tövbe sayılmaz. Nitekim inşallah açıklaması geleceği üzere onlardan bunu ifade eden tutumlar sadır olmuştur. Karıştırmanın (el-halt) anlamı: Her ikisini birbiriyle karıştırmış olmalarıdır; tıpkı 'Sütü suya, suyu süte karıştırdım' demen gibi. 'Koyunu bir koyun ve bir dirhem karşılığında sattım' yani 'bir dirhem ile sattım' sözünde olduğu gibi buradaki vâv harfinin 'bâ' (ile) anlamında olması da caizdir. { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder” sözünde; itirafla birlikte onlardan tövbeyi ifade eden şeylerin sadır olduğuna veya tövbenin mukaddimesi olan itirafın tövbe yerine geçtiğine delil vardır. Umut bildiren { عَسَى } edatı Yüce Allah'ın kelamında gerçekleşmenin kesinliğini ifade eder; çünkü Yüce Allah'ın ümitlendirmesi, O'nun kerem sahiplerinin en keremlisi olması sebebiyle kesinlik (îcâb) ifade eder. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” yani günahları bağışlar ve kullarına lütufta bulunur.
قَوْلُهُ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الصَّدَقَةِ الْمَأْمُورِ بِهَا فَقِيلَ: هِيَ صَدَقَةُ الْفَرْضِ، وَقِيلَ: هِيَ مَخْصُوصَةٌ بِهَذِهِ الطَّائِفَةِ الْمُعْتَرِفَةِ بِذُنُوبِهَا، لِأَنَّهُمْ بَعْدَ التَّوْبَةِ عَلَيْهِمْ عَرَضُوا أَمْوَالَهُمْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فنزلت هذه الآية، ومِنْ لِلتَّبْعِيضِ عَلَى التَّفْسِيرَيْنِ، وَالْآيَةُ مُطْلَقَةٌ مُبِيَّنَةٌ بِالسُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ، وَالصَّدَقَةُ: مَأْخُوذَةٌ مِنَ الصِّدْقِ، إِذْ هِيَ دَلِيلٌ عَلَى صِدْقِ مُخْرِجِهَا فِي إِيمَانِهِ. قَوْلُهُ: تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها الضَّمِيرُ فِي الْفِعْلَيْنِ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أي: تطهركم وَتُزَكِّيهِمْ يَا مُحَمَّدُ بِمَا تَأْخُذُهُ مِنَ الصَّدَقَةِ مِنْهُمْ. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي تُطَهِّرُهُمْ: لِلصَّدَقَةِ أَيْ: تُطَهِّرُهُمْ هَذِهِ الصَّدَقَةُ الْمَأْخُوذَةُ مِنْهُمْ، وَالضَّمِيرُ فِي تزكيهم: للنبي ﷺ أي:
Yüce Allah'ın { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al” sözüne gelince; ilim ehli emredilen bu sadaka hakkında ihtilaf etmiştir: Denilmiştir ki o farz olan zekâttır; denilmiştir ki o, günahını itiraf eden bu gruba mahsustur; zira onlar tövbeleri kabul edildikten sonra mallarını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz ettiler ve bunun üzerine bu ayet indi. Her iki tefsire göre de 'min' (مِنْ) teb'îz (bir kısmını alma) içindir. Ayet mutlak olup tertemiz sünnetle beyan edilmiştir. Sadaka (الصَّدَقَةُ) kelimesi sıdktan (doğruluktan) türemiştir; çünkü o, onu veren kimsenin imanındaki sadakatinin delilidir. { تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “Kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın” sözündeki iki fiilin zamiri Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir; yani 'Ey Muhammed, onlardan alacağın sadaka ile onları temizler ve onları arındırırsın' demektir. Şöyle de denilmiştir: { تُطَهِّرُهُمْ } fiilindeki zamir sadakaya aittir; yani 'onlardan alınan bu sadaka onları temizler', { تُزَكِّيهِمْ } fiilindeki zamir ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir; yani:
تُزَكِّيهِمْ يَا مُحَمَّدُ بِالصَّدَقَةِ الْمَأْخُوذَةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِمَا فِي الثَّانِي مِنَ الِاخْتِلَافِ فِي الضَّمِيرَيْنِ فِي الْفِعْلَيْنِ الْمُتَعَاطِفَيْنِ وَعَلَى الْأَوَّلِ: فَالْفِعْلَانِ مُنْتَصِبَانِ عَلَى الْحَالِ، وَعَلَى الثَّانِي فَالْفِعْلُ الْأَوَّلُ صِفَةٌ لصدقة، والثاني حال منه ﷺ.
'Ey Muhammed, alınan sadaka ile onları arındırırsın' demektir. Birbirine matuf iki fiilde zamirlerin farklılaşması durumundan kaçınmak için birinci görüş daha uygundur. Birinci görüşe göre her iki fiil de hâl olarak mansuptur; ikinci görüşe göre ise birinci fiil sadakanın sıfatı, ikincisi ise ondan sallallâhu aleyhi ve sellem bir hâldir.
وَمَعْنَى التَّطْهِيرِ: إِذْهَابُ مَا يَتَعَلَّقُ بِهِمْ مِنْ أَثَرِ الذُّنُوبِ، وَمَعْنَى التَّزْكِيَةِ: الْمُبَالَغَةُ فِي التَّطْهِيرِ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
Temizlemenin (tat-hîr) anlamı: Onlara bulaşan günah izlerini gidermektir. Tezkiyeden (arındırmadan) kasıt ise temizlemede mübalağa yapmaktır. Zeccâc şöyle demiştir:
وَالْأَجْوَدُ أَنْ تَكُونَ الْمُخَاطَبَةُ للنبي ﷺ أي: فإنك يا محمد تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا، عَلَى الْقَطْعِ وَالِاسْتِئْنَافِ، وَيَجُوزُ الْجَزْمُ عَلَى جَوَابِ الْأَمْرِ. وَالْمَعْنَى: أَنْ تَأْخُذَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ. وَقَدْ قَرَأَ الْحَسَنُ بِجَزْمِ تُطَهِّرُهُمْ.
En güzeli, hitabın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e olmasıdır; yani 'Şüphesiz sen ey Muhammed, onunla onları temizler ve arındırırsın' anlamında kat' ve isti'nâf iledir (yeni cümledir). Emrin cevabı olarak cezm ile okunması da caizdir; mana: 'Onların mallarından bir sadaka al ki onları temizleyesin' şeklinde olur. Nitekim Hasan [el-Basrî] { تُطَهِّرْهُمْ } fiilini cezm ile okumuştur.
وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَيَكُونُ وَتُزَكِّيهِمْ عَلَى تَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ أَيْ: وَأَنْتَ تُزَكِّيهِمْ بِهَا. قَوْلُهُ: وَصَلِّ عَلَيْهِمْ: أَيِ: ادْعُ لَهُمْ بَعْدَ أَخْذِكَ لِتِلْكَ الصَّدَقَةِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ جَمِيعًا فِيمَا عَلِمْنَاهُ أَنَّ الصَّلَاةَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الدُّعَاءُ، ثُمَّ عَلَّلَ سبحانه أمره لرسوله ﷺ بالصّلاة على من يأخذ من الصَّدَقَةَ فَقَالَ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ قَرَأَ حَفْصٌ وَحَمْزَةٌ وَالْكِسَائِيُّ «صَلَاتَكَ» بِالتَّوْحِيدِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْجَمْعِ، وَالسَّكَنُ مَا تَسْكُنُ إِلَيْهِ النَّفْسُ وَتَطْمَئِنُّ بِهِ. قَوْلُهُ: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ لَمَّا تَابَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ سَابِقًا. قَالَ اللَّهُ: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَيْ غَيْرُ التَّائِبِينَ، أَوِ التَّائِبُونَ قَبْلَ أَنْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَيَقْبَلَ صَدَقَاتِهِمْ أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ لِاسْتِغْنَائِهِ عَنْ طَاعَةِ الْمُطِيعِينَ، وَعَدَمِ مُبَالَاتِهِ بِمَعْصِيَةِ الْعَاصِينَ. وَقُرِئَ: أَلَمْ تَعْلَمُوا بِالْفَوْقِيَّةِ، وَهُوَ إِمَّا خِطَابٌ لِلتَّائِبِينَ، أَوْ لِجَمَاعَةٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَمَعْنَى وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ: أَيْ: يَتَقَبَّلُهَا مِنْهُمْ، وَفِي إِسْنَادِ الْأَخْذِ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَمْرِهِ لِرَسُولِهِ ﷺ بِأَخْذِهَا تَشْرِيفٌ عَظِيمٌ لِهَذِهِ الطَّاعَةِ وَلِمَنْ فَعَلَهَا. وَقَوْلُهُ: وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ مَعَ تَضَمُّنِهِ لِتَأْكِيدِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ، أَيْ:
Bu kıraate göre { وَتُزَكِّيهِمْ } ifadesi takdirî bir mübtedaya dayanır; yani 've sen onunla onları arındırırsın' takdirindedir. { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ } “Ve onlara dua et” sözü; onların mallarından o sadakayı aldıktan sonra onlara dua et demektir. Nahhâs şöyle demiştir: Bildiğimiz kadarıyla bütün lügat ehli Arapların kelamında salâtın dua olduğunu nakletmiştir. Sonra Yüce Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadakasını aldığı kimseye dua etme emrini gerekçelendirip şöyle buyurmuştur: { إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur.” Hafs, Hamza ve Kisâî müfret olarak 'Salâteke' (صَلَاتَكَ) şeklinde okumuşlardır; diğer kurrâ ise çoğul olarak ('Salavâtike') okumuşlardır. Seken (السَّكَنُ); nefsin kendisine meylettiği ve kendisiyle mutmain olduğu şeydir. Yüce Allah'ın { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ancak Allah'tır” buyruğuna gelince; Yüce Allah önceden zikredilen bu kimselerin tövbesini kabul buyurunca şöyle buyurdu: 'Bilmediler mi?' yani tövbe etmeyenler veya tövbeleri kabul edilip sadakaları alınmadan önce bizzat tövbe edenler bilmediler mi ki, itaat edenlerin itaatine muhtaç olmaması ve isyankarların isyanına aldırış etmemesi sebebiyle tövbeyi kabul eden ancak Allah'tır. Tâ harfi ile { أَلَمْ تَعْلَمُوا } “Bilmediniz mi?” şeklinde de okunmuştur; bu durumda hitap ya tövbe edenlere ya da müminlerden bir topluluğadır. { وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ } “ve sadakaları alan [O'dur]” sözünün anlamı; onları kendilerinden kabul buyurur demektir. Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadakaları almasını emrettikten sonra almayı bizzat Yüce Zatına isnat etmesinde bu itaate ve onu yapan kimseye yönelik büyük bir şeref ve taltif vardır. { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “ve tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet eden ancak Allah'tır” sözü, matufun aleyhin içerdiği manayı pekiştirmesiyle birlikte { أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } sözüne matuftur; yani:
أَنَّ هَذَا شَأْنُهُ سُبْحَانَهُ. وَفِي صِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ فِي التَّوَّابِ وَفِي الرَّحِيمِ مَعَ تَوْسِيطِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ. وَالتَّأْكِيدِ مِنَ التَّبْشِيرِ لِعِبَادِهِ، وَالتَّرْغِيبِ لَهُمْ، مَا لَا يَخْفَى. قَوْلُهُ: وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ فِيهِ تَخْوِيفٌ وَتَهْدِيدٌ أَيْ: إِنَّ عَمَلَكُمْ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ وَلَا عَلَى رَسُولِهِ وَلَا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، فَسَارِعُوا إِلَى أَعْمَالِ الْخَيْرِ، وَأَخْلِصُوا أَعْمَالَكُمْ لِلَّهِ ﷿، وَفِيهِ أَيْضًا تَرْغِيبٌ وَتَنْشِيطٌ، فَإِنَّ مَنْ عَلِمَ أَنَّ عَمَلَهُ لَا يَخْفَى سَوَاءٌ كَانَ خَيْرًا أَوْ شَرًّا رَغِبَ إِلَى أَعْمَالِ الْخَيْرِ، وَتَجَنَّبَ أَعْمَالَ الشَّرِّ، وَمَا أَحْسَنَ قَوْلَ زُهَيْرٍ:
O Yüce Zât'ın şânı işte böyledir. 'et-Tevvâb' ve 'er-Rahîm' isimlerindeki mübalağa sîgasında, fasıl zamirinin araya girmesinde ve tekitte kulları için gizli kalmayacak derecede büyük bir müjde ve teşvik vardır. { وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ } “De ki: Çalışın! Amelinizi Allah da Resûlü de müminler de görecektir” buyruğunda bir korkutma ve tehdit vardır; yani amelleriniz Allah'a da Resûlüne de müminlere de gizli kalmaz; hayır amellerine koşun ve amellerinizi Yüce Allah için ihlaslı kılın! Bunda aynı zamanda bir teşvik ve şevklendirme de vardır; zira amelinin hayır olsun şer olsun gizli kalmayacağını bilen kimse hayır amellerine yönelir ve şer amellerden sakınır. Züheyr'in şu sözü ne kadar güzeldir:
وَمَهْمَا تَكُنْ عِنْدَ امْرِئٍ مِنْ خَلِيقَةٍ ... وَإِنَّ خَالَهَا تَخْفَى عَلَى النَّاسِ تُعْلَمُ
Bir kimsede her ne ahlak bulunursa bulunsun... / İnsanlara gizli kaldığını sansa bile o bilinir.
وَالْمُرَادُ بِالرُّؤْيَةِ هُنَا الْعِلْمُ بِمَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ مِنَ الْأَعْمَالِ، ثُمَّ جَاءَ سُبْحَانَهُ بِوَعِيدٍ شَدِيدٍ فَقَالَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَيْ: وَسَتَرُدُّونَ بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ الَّذِي يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَهُ، وَمَا تُعْلِنُونَهُ، وَمَا تُخْفُونَهُ وَمَا تُبْدُونَهُ، وَفِي تَقْدِيمِ الْغَيْبِ عَلَى الشَّهَادَةِ إِشْعَارٌ بِسِعَةِ عِلْمِهِ ﷿، وَأَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَيَسْتَوِي عِنْدَهُ كُلُّ مَعْلُومٍ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا سَيَكُونُ عَقِبَ رَدِّهِمْ إِلَيْهِ فَقَالَ فَيُنَبِّئُكُمْ أَيْ: يُخْبِرُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فِي الدُّنْيَا، فَيُجَازِي الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ، وَالْمُسِيءَ بِإِسَاءَتِهِ، وَيَتَفَضَّلُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ.
Buradaki görmekten kasıt, onlardan sadır olan amelleri bilmektir. Sonra Yüce Allah şiddetli bir tehdit getirip şöyle buyurdu: { وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Sonra gaybı da görünen âlemi de bilene döndürüleceksiniz” yani ölümden sonra; sır olarak sakladığınızı ve ilan ettiğinizi, gizlediğinizi ve açığa vurduğunuzu bilen Yüce Allah'a döndürüleceksiniz. Gaybın şehâdetten (görünen âlemden) önce zikredilmesinde, O'nun ilminin genişliğine, hiçbir şeyin O'na gizli kalmayacağına ve her bilinenin O'nun katında eşit olduğuna dair bir bildirim vardır. Sonra Yüce Allah O'na döndürülmelerinin hemen ardından ne olacağını zikredip şöyle buyurdu: { فَيُنَبِّئُكُمْ } “O size haber verecektir” yani dünyada { بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “yapmakta olduklarınızı haber verecektir”; böylece iyilik yapana iyiliğiyle karşılık verir, kötülük yapana kötülüğüyle ceza verir ve kullarından dilediğine de lütufta bulunur.
قَوْلُهُ: وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ ثَلَاثَةَ أَقْسَامٍ فِي الْمُتَخَلِّفِينَ: الْأَوَّلُ: الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ، وَالثَّانِي: التَّائِبُونَ الْمُعْتَرِفُونَ بِذُنُوبِهِمْ، الثَّالِثُ: الَّذِينَ بَقِيَ أَمْرُهُمْ مَوْقُوفًا فِي تِلْكَ الْحَالِ، وَهُمُ
Yüce Allah'ın { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ } “Diğer bir kısmı ise Allah'ın emrine bırakılmışlardır” buyruğuna gelince; Yüce Allah savaştan geri kalanlar hakkında üç kısım zikretmiştir: Birincisi: Nifakta direnen münafıklardır. İkincisi: Günahlarını itiraf eden tövbekârlardır. Üçüncüsü ise: O durumda işleri askıda kalan kimselerdir ki onlar;
الْمُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ، مِنْ أَرْجَيْتُهُ وَأَرْجَأْتُهُ: إِذَا أَخَّرْتُهُ، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَنَافِعٌ وَحَفَصٌ: مُرْجَوْنَ بِالْوَاوِ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالْهَمْزَةِ الْمَضْمُومَةِ بَعْدَ الْجِيمِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ مُؤَخَّرُونَ فِي تِلْكَ الْحَالِ لَا يُقْطَعُ لَهُمْ بِالتَّوْبَةِ وَلَا بِعَدَمِهَا، بَلْ هُمْ عَلَى مَا يَتَبَيَّنُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي شَأْنِهِمْ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ إِنْ بَقُوا عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ، وَلَمْ يَتُوبُوا وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ إِنْ تَابُوا تَوْبَةً صَحِيحَةً، وَأَخْلَصُوا إِخْلَاصًا تَامًّا، وَالْجُمْلَةُ:
Allah'ın emrine bırakılanlardır (el-mürcevne li-emrillâh). Bir şeyi ertelediğinde 'erceytühû' ve 'erce'tühû' denir. Hamza, Kisâî, Nâfi' ve Hafs hemzesiz olarak vâv ile 'mürcevne' (مُرْجَوْنَ) okumuşlardır. Diğer kurrâ ise cîm harfinden sonra ötreli hemze ile ('mürce'ûne') okumuşlardır. Mana şudur: Onlar o durumda ertelenmişlerdir; tövbe edip etmediklerine dair haklarında kesin bir hüküm verilmez, bilakis durumları Yüce Allah'ın haklarındaki emrinin netleşmesine bağlıdır: Şayet bulundukları hal üzere kalır ve tövbe etmezlerse { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ } “ya onlara azap eder”, şayet sahih bir tövbe ile tövbe eder ve tam bir ihlas gösterirlerse { وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “ya da onların tövbelerini kabul buyurur”. Cümle:
فِيُ مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ حَالَ كَوْنِهِمْ: إِمَّا مُعَذَّبِينَ، وَإِمَّا مَتُوبًا عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِهِمْ حَكِيمٌ فِيمَا يَفْعَلُهُ بِهِمْ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ.
hâl olarak nasb mahallindedir; takdiri şöyledir: 'Diğerleri ise ya azap olunacak ya da tövbeleri kabul edilecek halde Allah'ın emrine bırakılmışlardır.' { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } Allah onların hallerini hakkıyla bilendir, { حَكِيمٌ } haklarında yapacağı hayır veya şer hususunda tam hüküm ve hikmet sahibidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ عَنْ أَبِي مُوسَى أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ:
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym; Ebû Mûsâ'dan, kendisine:
وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ فَقَالَ: هُمُ الَّذِينَ صَلَّوُا الْقِبْلَتَيْنِ جَمِيعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنِ الْحَسَنِ وَمُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ مِثْلَهُ أَيْضًا وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعَلِيٌّ وَسَلْمَانُ وَعَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ.
{ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ } “İslam'a ilk girenlerin öncüleri” ayeti sorulduğunda şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlar her iki kıbleye doğru namaz kılanlardır.' İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve Ebû Nuaym, Saîd b. el-Müseyyeb'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve Ebû Nuaym, Hasan [el-Basrî] ve Muhammed b. Sîrîn'den de yine bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlar Ebû Bekir, Ömer, Ali, Selmân ve Ammâr b. Yâsir'dir.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ:
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym; Şa'bî'nin şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: