Binûn

Tevbe Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

هُمْ مَنْ أَدْرَكَ بَيْعَةَ الرِّضْوَانِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ قَالَ:

Onlar, Rıdvân Biatı'na yetişen kimselerdir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ } “ve onlara güzellikle uyanlar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

التَّابِعُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: هُمْ مَنْ بَقِيَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ إِلَى أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي صَخْرٍ حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ قَالَ: قُلْتُ لِمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ: أَخْبِرْنِي عَنْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِنَّمَا أُرِيدُ الْفِتَنَ، قَالَ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لِجَمِيعِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَوْجَبَ لَهُمُ الْجَنَّةَ فِي كِتَابِهِ مُحْسِنِهِمْ وَمُسِيئِهِمْ، قُلْتُ لَهُ: وَفِي أَيِّ مَوْضِعٍ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُمُ الْجَنَّةَ فِي كِتَابِهِ؟ قَالَ: أَلَا تقرؤون قوله تعالى: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ الآية أوجب لجميع أصحاب النبي ﷺ الْجَنَّةَ وَالرِّضْوَانَ، وَشَرَطَ عَلَى التَّابِعِينَ شَرْطًا لَمْ يَشْرُطْهُ فِيهِمْ قُلْتُ: وَمَا اشْتَرَطَ عَلَيْهِمْ؟ قَالَ: اشْتَرَطَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَتَّبِعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ. يَقُولُ:

Tâbiîndir. İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar, kıyamet kopuncaya kadar geriye kalan İslam ehlidir. Ebü'ş-Şeyh ve İbn Asâkir, Ebû Sahr Humeyd b. Ziyâd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'ye: 'Bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinden haber ver' dedim; bununla fitneleri kastetmiştim. Dedi ki: 'Şüphesiz Allah, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün sahâbîlerini bağışlamış, iyilik yapanına da kötülük yapanına da Kitabında cenneti vacip kılmıştır.' Ona: 'Allah Kitabında hangi yerde onlara cenneti vacip kıldı?' dedim. Dedi ki: 'Yüce Allah'ın: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ } “İslam'a ilk girenlerin öncüleri...” ayetini okumuyor musunuz? Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün sahâbîlerine cenneti ve rızasını vacip kılmış, onlarda koşmadığı bir şartı tâbiîne koşmuştur.' Dedim ki: 'Onlara ne şart koştu?' Dedi ki: 'Onlara, onlara güzellikle uymalarını şart koştu.' [Muhammed b. Ka'b] der ki:

يَقْتَدُونَ بِهِمْ فِي أَعْمَالِهِمُ الْحَسَنَةِ، وَلَا يَقْتَدُونَ بِهِمْ فِي غَيْرِ ذَلِكَ. قَالَ أَبُو صَخْرٍ: فو الله لِكَأَنِّي لَمْ أَقْرَأْهَا قَبْلَ ذَلِكَ، وَمَا عَرَفْتُ تَفْسِيرَهَا حَتَّى قَرَأَهَا عَلَيَّ ابْنُ كَعْبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ الْأَوْزَاعِيِّ قَالَ: حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ وَالْقَاسِمُ وَمَكْحُولٌ وَعَبَدَةُ بْنُ أَبِي لُبَابَةَ وَحَسَّانُ بْنُ عَطِيَّةَ أَنَّهُمْ سَمِعُوا جَمَاعَةً مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ يَقُولُونَ لَمَّا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ إِلَى قَوْلِهِ: وَرَضُوا عَنْهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «هَذَا لِأُمَّتِي كُلِّهِمْ، وَلَيْسَ بَعْدَ الرِّضَا سُخْطٌ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ الْآيَةَ، قَالَ:

Güzel amellerinde onlara uyarlar, bunun dışındaki şeylerde ise onlara uymazlar. Ebû Sahr der ki: 'Allah'a yemin olsun ki, İbn Ka'b onu bana okuyana kadar sanki o ayeti daha önce hiç okumamış gibiydim ve tefsirini de bilmiyordum.' İbn Merdeveyh, Evzâî yoluyla şöyle rivayet etmiştir: Bana Yahyâ b. Ebî Kesîr, el-Kâsım, Mekhûl, Abde b. Ebî Lübâbe ve Hassân b. Atıyye, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinden bir grubun şöyle dediklerini işittiklerini aktardılar: Bu ayet { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ } “İslam'a ilk girenlerin öncüleri...” ayetinden { وَرَضُوا عَنْهُ } “onlar da O'ndan razı olmuşlardır” kısmına kadar indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu, ümmetimin tamamı içindir; rızadan sonra artık gazap yoktur» buyurdu. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh; İbn Abbâs'tan { وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ } “Çevrenizdeki bedevîlerden...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

قَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ جُمْعَةٍ خَطِيبًا، فَقَالَ: «قُمْ يَا فُلَانُ فَاخْرُجْ فَإِنَّكَ مُنَافِقٌ، اخْرُجْ يَا فُلَانُ فَإِنَّكَ مُنَافِقٌ، فَأَخْرَجَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَفَضَحَهُمْ» ، وَلَمْ يَكُنْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَشْهَدُ تِلْكَ الْجُمْعَةَ لِحَاجَةٍ كَانَتْ لَهُ، فَلَقِيَهُمْ عُمَرُ وَهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْمَسْجِدِ فَاخْتَبَأَ مِنْهُمُ اسْتِحْيَاءً أَنَّهُ لَمْ يَشْهَدِ الْجُمْعَةَ، وَظَنَّ النَّاسَ قَدِ انْصَرَفُوا، وَاخْتَبَئُوا هُمْ مِنْ عُمَرَ، وَظَنُّوا أَنَّهُ قَدْ عَلِمَ بِأَمْرِهِمْ، فَدَخَلَ عُمَرُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا النَّاسُ لَمْ يَنْصَرِفُوا، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: أَبْشِرْ يَا عُمَرُ فَقَدْ فَضَحَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ الْيَوْمَ، فَهُوَ الْعَذَابُ الْأَوَّلُ، وَالْعَذَابُ الثَّانِي: عَذَابُ الْقَبْرِ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir cuma günü hatip olarak ayağa kalkıp şöyle buyurdu: «Kalk ey filan, çık! Çünkü sen bir münafıksın. Çık ey filan, çünkü sen bir münafıksın!» Böylece onları isimleriyle dışarı çıkardı ve onları rezil etti. Ömer b. el-Hattâb ise bir işinden dolayı o cuma namazında bulunamamıştı. Ömer, onlar mescitten çıkarken kendileriyle karşılaştı; cuma namazına yetişemediği için utancından onlardan gizlendi ve cemaatin namazı bitirip dağıldığını sandı. Onlar da Ömer'den gizlendiler ve kendi durumlarını öğrendiğini zannettiler. Ömer mescide girdiğinde cemaatin henüz dağılmadığını gördü. Bir adam ona: 'Müjdeler olsun ey Ömer! Allah bugün münafıkları rezil etti' dedi. İşte birinci azap budur, ikinci azap ise kabir azabıdır.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ قَالَ: جُهَيْنَةُ وَمُزَيْنَةُ وَأَشْجَعُ وَأَسْلَمُ وَغِفَارُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ قَالَ: أَقَامُوا عَلَيْهِ وَلَمْ يَتُوبُوا كَمَا تَابَ آخَرُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَاتُوا عَلَيْهِ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ، وَأَبُو عَامِرٍ الرَّاهِبُ، وَالْجَدُّ ابن قَيْسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ قَالَ: بِالْجُوعِ وَالْقَتْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن أبي مَالِكٍ قَالَ: بِالْجُوعِ وَعَذَابِ الْقَبْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: عَذَابٌ فِي الْقَبْرِ، وَعَذَابٌ فِي النَّارِ.

İbnü'l-Münzir, İkrime'den { وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ } “Çevrenizdeki bedevîlerden...” ayeti hakkında: 'Cüheyne, Müzeyne, Eşca', Eslem ve Gıfâr [kabileleri]' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den { مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ } “münafıklıkta direndiler” ayeti hakkında: 'Diğerlerinin tövbe ettiği gibi tövbe etmeyip onun üzerinde ısrar ettiler' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Abdullah b. Übey, Ebû Âmir er-Râhib ve Ced b. Kays onun (münafıklık) üzere öldüler.' İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den { سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ } “Onlara iki defa azap edeceğiz” ayeti hakkında: 'Açlık ve öldürülmeyle' dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû Mâlik'ten: 'Açlık ve kabir azabıyla' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve Beyhakî, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kabirde bir azap, ateşte bir azap.'

وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ نَحْوُ هَذَا فِي تَعْيِينِ الْعَذَابَيْنِ، وَالظَّاهِرُ مَا قَدَّمْنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً قَالَ: كَانُوا عَشْرَةَ رَهْطٍ تَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، فَلَمَّا حَضَرَ رُجُوعُ رسول الله ﷺ أَوْثَقَ سَبْعَةٌ مِنْهُمْ أَنْفُسَهُمْ بِسَوَارِي الْمَسْجِدِ، وكان ممرّ النبي ﷺ إِذَا رَجَعَ عَلَيْهِمْ فَلَمَّا رَآهُمْ قَالَ: مَنْ هَؤُلَاءِ الْمُوثِقُونَ أَنْفُسَهُمْ؟ قَالُوا: هَذَا أَبُو لَبَابَةَ وَأَصْحَابٌ لَهُ تَخَلَّفُوا عَنْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَتَّى تُطْلِقَهُمْ وَتَعْذِرَهُمْ، قَالَ: وَأَنَا أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَا أُطْلِقُهُمْ وَلَا أَعْذِرُهُمْ حَتَّى يَكُونَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي يُطْلِقُهُمْ، رَغِبُوا عَنِّي وَتَخَلَّفُوا عَنِ الْغَزْوِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمَّا بَلَغَهُمْ ذَلِكَ قَالُوا: وَنَحْنُ لَا نُطْلِقُ أَنْفُسَنَا حَتَّى يَكُونَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي يُطْلِقُنَا، فَنَزَلَتْ: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ وَعَسَى مِنَ اللَّهِ: وَاجِبٌ، فَلَمَّا نَزَلَتْ أَرْسَلَ إِلَيْهِمُ النَّبِيُّ ﷺ فَأَطْلَقَهُمْ وَعَذَرَهُمْ، فَجَاءُوا بِأَمْوَالِهِمْ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! هَذِهِ أَمْوَالُنَا، فَتَصَدَّقْ بِهَا عَنَّا، وَاسْتَغْفِرْ لَنَا، قَالَ: مَا أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ أَمْوَالَكُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ يَقُولُ: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ يَقُولُ: رَحْمَةٌ لَهُمْ، فَأَخَذَ مِنْهُمُ الصَّدَقَةَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَكَانُوا ثَلَاثَةَ نَفَرٍ لَمْ يُوثِقُوا أَنْفُسَهُمْ بِالسَّوَارِي فَأُرْجِئُوا سَنَةً لَا يَدْرُونَ أَيُعَذَّبُونَ أَوْ يُتَابُ عَلَيْهِمْ؟

Selef âlimlerinden bir gruptan bu iki azabın belirlenmesi hususunda buna benzer rivayetler nakledilmiştir; zahir olan ise daha önce sunduğumuz görüştür. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve ed-Delâil'de Beyhakî; İbn Abbâs'tan { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً } “Diğer bir kısmı ise günahlarını itiraf ettiler; salih bir ameli... karıştırdılar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Onlar Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalan on kişilik bir topluluktu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönüş vakti gelince onlardan yedisi kendilerini mescidin direklerine bağladılar. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem döndüğünde geçiş yolu onların yanından geçerdi. Onları görünce: 'Kendilerini bağlayan bu kimseler kimdir?' diye sordu. Dediler ki: 'Bu, Ebû Lübâbe ve arkadaşlarıdır; sen onları çözüp mazeretlerini kabul edinceye kadar [böyle kalmak üzere] senden geri kalmış kimselerdir.' Şöyle buyurdu: 'Allah'a yemin ederim ki, onları bizzat Allah çözünceye kadar ben onları ne çözerim ne de mazeretlerini kabul ederim. Benden yüz çevirdiler ve Müslümanlarla birlikte gazveye çıkmaktan geri kaldılar.' Bu durum kendilerine ulaşınca: 'Allah bizi bizzat çözünceye kadar biz de kendimizi çözmeyeceğiz' dediler. Bunun üzerine: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder” ayeti indi. Allah'tan gelen 'asâ' (umulur ki) ifadesi kesinlik bildirir. Bu ayet inince Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onlara haber gönderip bağlarını çözdü ve mazeretlerini kabul etti. Bunun üzerine mallarıyla gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! İşte mallarımız, bunları bizim adımıza sadaka olarak ver ve bizim için mağfiret dile' dediler. [Resûlullah]: 'Mallarınızı almakla emrolunmadım' buyurdu. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ } “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al ve onlara dua et” —yani onlar için istiğfar et— { إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “Çünkü senin duan onlar için bir huzurdur” —yani onlar için bir rahmettir— ayetini indirdi. Bunun üzerine onlardan sadakayı aldı ve onlar için istiğfar etti. Üç kişi ise kendilerini direklere bağlamamışlardı; azap mı edilecekler yoksa tövbeleri mi kabul edilecek bilinmez halde bir sene boyunca ertelendiler.

فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ إِلَى قَوْلِهِ وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا إِلَى قَوْلِهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ يَعْنِي: إِنِ اسْتَقَامُوا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ سَوَاءً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ قَالَ: هُوَ أَبُو لُبَابَةَ إِذْ قَالَ لِقُرَيْظَةَ مَا قَالَ، وَأَشَارَ إِلَى حَلْقِهِ بِأَنَّ مُحَمَّدًا يَذْبَحُكُمْ إِنْ نَزَلْتُمْ عَلَى حُكْمِهِ، وَالْقِصَّةُ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ السِّيَرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً قَالَ: غَزْوُهُمْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَآخَرَ سَيِّئاً قَالَ: تَخَلُّفُهُمْ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابن عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَصَلِّ عَلَيْهِمْ قَالَ: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ مِنْ ذُنُوبِهِمُ الَّتِي كَانُوا أَصَابُوهَا إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ قَالَ: رَحْمَةٌ لَهُمْ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أُتِيَ بِصَدَقَةٍ قَالَ: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ فُلَانٍ، فَأَتَاهُ أَبِي بِصَدَقَتِهِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ قَالَ: هَذَا وَعِيدٌ مِنَ اللَّهِ ﷿. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ حِبَّانَ وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ

Bunun üzerine Yüce Allah: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in tövbesini kabul etti...” ayetinden { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } “ve geride bırakılan üç kişinin de...” ayetine, oradan da { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Sonra tövbe etsinler diye onların tövbelerini kabul etti. Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” kavline kadar indirdi. Yani: Şayet istikamet üzere olurlarsa. Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk'ten aynısını rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî; Mücâhid'den { اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } “günahlarını itiraf ettiler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bu, Kurayzaoğulları'na söylediği sözü söylediğinde ve boğazına işaret ederek şayet Muhammed'in hükmüne razı olursanız sizi boğazlar imasında bulunduğunda Ebû Lübâbe'dir.' Bu kıssa siyer kitaplarında zikredilmiştir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً } “salih bir ameli karıştırdılar” kavli hakkında: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazveye çıkmalarıdır', { وَآخَرَ سَيِّئاً } “ve diğer bir kötüyü...” kavli hakkında ise: 'Ondan geri kalmalarıdır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ } “onlara dua et” kavli hakkında: 'İşlemiş oldukları günahlarından ötürü onlar için istiğfar et', { إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur” kavli hakkında: 'Onlar için bir rahmettir' dediğini rivayet etmişlerdir. Buhârî, Müslim ve diğerleri, Abdullah b. Ebî Evfâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir sadaka getirildiğinde: «Allah'ım! Filanın ailesine salât (rahmet) eyle» buyururdu. Babam sadakasını getirdiğinde ise: «Allah'ım! Ebû Evfâ ailesine salât eyle» buyurdu. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den { اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ } “Çalışın! Allah da, Resûlü de amelinizi görecektir” kavli hakkında: 'Bu, Aziz ve Celil olan Allah'tan bir tehdittir' dediğini rivayet etmişlerdir. Ahmed, Ebû Ya'lâ, İbn Hibbân, Hâkim,

فِي الشُّعَبِ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ يَعْمَلُ فِي صَخْرَةٍ صَمَّاءَ لَيْسَ لَهَا بَابٌ وَلَا كُوَّةٌ، لَأَخْرَجَ اللَّهُ عَمَلَهُ لِلنَّاسِ كَائِنًا مَا كَانَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ قَالَ: هُمُ الثَّلَاثَةُ الذي خُلِّفُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمْ هِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ وَمَرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ وَكَعْبُ بْنُ مَالِكٍ مِنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السدي فِي قَوْلِهِ: إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ يَقُولُ: يُمِيتُهُمْ عَلَى مَعْصِيَةٍ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ فَأَرْجَأَ أَمْرَهُمْ، ثُمَّ نسخها فقال: وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا.

Şu'ab'da Beyhakî, İbn Ebî'd-Dünyâ ve el-Muhtâre'de Ziyâ [el-Makdisî]; Ebû Saîd'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Şayet sizden biriniz kapısı ve penceresi olmayan som bir kayanın içinde amel işleyecek olsa, ameli ne olursa olsun Allah onu mutlaka insanlara çıkarır.» İbnü'l-Münzir, İkrime'den { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ } “Diğer bir kısmı ise Allah'ın emrine bırakılmışlardır” ayeti hakkında: 'Onlar geride bırakılan üç kişidir' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den bu ayet hakkında: 'Onlar Evs ve Hazrec'ten Hilâl b. Ümeyye, Murâre b. er-Rebî' ve Ka'b b. Mâlik'tir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Süddî'den { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ } “ya onlara azap eder” kavli hakkında: 'Onları bir günah üzere öldürür', { وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “ya da onların tövbelerini kabul buyurur” kavli hakkında ise: 'Durumlarını erteledi, sonra: { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } “ve geride bırakılan o üç kişinin de...” buyurarak bu ayetin hükmünü nesh etti' dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٧ الى ١١٠]

[Tevbe Suresi (9), Ayet 107-110]

وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٠٧) لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨) أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩) لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠)

{ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٠٧) لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨) أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩) لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠) } “Zarar vermek, inkâr etmek, müminlerin arasını açmak ve daha önce Allah ve Resûlüne karşı savaşmış olan kimseyi gözetlemek amacıyla bir mescit edinenler ve 'Biz sadece iyilik istedik' diye mutlaka yemin edecek olanlar vardır. Allah onların kesinlikle yalancı olduklarına şahitlik eder. (107) Orada asla namaza durma! İlk günden takva üzerine kurulan bir mescit, içinde namaza durmana elbette daha layıktır. Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever. (108) Binasını Allah korkusu ve O'nun rızası üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kurup da onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (109) Yapmış oldukları binaları, kalpleri parçalanıncaya kadar yüreklerinde bir şüphe kaynağı olmaya devam edecektir. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (110)”

لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ أَصْنَافَ الْمُنَافِقِينَ وَبَيَّنَ طَرَائِقَهُمُ الْمُخْتَلِفَةَ عَطَفَ عَلَى مَا سَبَقَ هَذِهِ الطَّائِفَةَ مِنْهُمْ، وَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَمِنْهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا عَلَى أَنَّ الَّذِينَ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ منهم محذوف، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُولُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الذَّمِّ. وَقَرَأَ الْمَدَنِيُّونَ وَابْنُ عَامِرٍ: الَّذِينَ اتَّخَذُوا بِغَيْرِ وَاوٍ، فَتَكُونُ قِصَّةً مُسْتَقِلَّةً، الْمَوْصُولُ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ لَا تَقُمْ قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: إِنَّ الْخَبَرَ هُوَ لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا وَقِيلَ: الْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: يُعَذَّبُونَ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ هؤلاء البانين لمسجد الضرار، وضِراراً مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَوْ عَلَى الْعِلِّيَّةِ وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً مَعْطُوفَةٌ عَلَى ضِراراً. فَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: أَنَّ الْبَاعِثَ لَهُمْ عَلَى بِنَاءِ هَذَا الْمَسْجِدِ أُمُورٌ أَرْبَعَةٌ: الْأَوَّلُ: الضِّرَارُ لِغَيْرِهِمْ، وَهُوَ الْمُضَارَرَةُ. الثَّانِي: الْكُفْرُ بِاللَّهِ وَالْمُبَاهَاةُ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ، لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا بِبِنَائِهِ تَقْوِيَةَ أَهْلِ النِّفَاقِ. الثَّالِثُ: التَّفْرِيقُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ لَا يَحْضُرُوا مَسْجِدَ قُبَاءٍ، فَتَقِلُّ جَمَاعَةُ الْمُسْلِمِينَ، وَفِي ذَلِكَ مِنِ اخْتِلَافِ الْكَلِمَةِ وَبُطْلَانِ الْأُلْفَةِ مَا لَا يَخْفَى. الرَّابِعُ: الْإِرْصَادُ لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، أَيِ: الْإِعْدَادُ لِأَجْلِ مَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْإِرْصَادُ: الِانْتِظَارُ. وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: الْإِرْصَادُ الِانْتِظَارُ مَعَ الْعَدَاوَةِ. وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: هُوَ الْإِعْدَادُ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ يُقَالُ: أَرْصَدْتُ لِكَذَا: إِذَا أَعْدَدْتُهُ مُرْتَقِبًا لَهُ بِهِ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: يُقَالُ: رَصَدَتْهُ وَأَرْصَدْتُهُ فِي الْخَيْرِ، وَأَرْصَدْتُ لَهُ فِي الشَّرِّ.

Allah münafıkların sınıflarını zikredip farklı yollarını beyan ettikten sonra, önceki anlatılanlara onlardan bir grubu daha atfetmiştir ki onlar da zarar vermek maksadıyla bir mescit edinenlerdir. Bu durumda takdir şöyle olur: 'Onlardan bir kısmı da [mescit] edinen kimselerdir' (ve minhumu'llezînettehazû); 'ellezîne' mübteda, mahzuf 'minhum' ise onun haberidir ve cümle kendisinden öncekine matuftur. İsmi mevsulün zem (kınama) üzere nasb mahallinde olması da caizdir. Medineliler ve İbn Âmir, vâv harfi olmaksızın { الَّذِينَ اتَّخَذُوا } şeklinde okumuşlardır; bu takdirde müstakil bir kıssa olur, ismi mevsul mübteda, haberi ise { لَا تَقُمْ } ifadesidir; bunu Kisâî söylemiştir. Nehhâs ise haberin { لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا } olduğunu söylemiştir. Haberin mahzuf olup takdirinin 'yuazzebûn' (azap olunacaklar) olduğu da söylenmiştir. Dırâr Mescidi'ni inşa eden bu kimselerin açıklaması ileride gelecektir. 'Dırâran' (ضِراراً) kelimesi meful-i mutlak (mastarlık) veya mefulün lieclih (sebeplik) üzere mansubdur; 'küfran' (كُفْراً), 'tefrîkan beyne'l-mü'minîn' (تَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ) ve 'irsâden' (إِرْصاداً) kelimeleri ise 'dırâran' kelimesine matuftur. Şüphesiz Yüce Allah, onları bu mescidi inşa etmeye sevk eden etkenlerin dört husus olduğunu haber vermiştir: Birincisi: Başkalarına zarar vermektir (dırâr), bu da مضارّة (zarara uğratmak) demektir. İkincisi: Allah'ı inkâr etmek ve İslam ehline karşı böbürlenmektir; çünkü onlar bu mescidi inşa etmekle münafıkların tarafını güçlendirmeyi istemişlerdir. Üçüncüsü: Müminlerin arasını açmaktır; zira onlar Kuba Mescidi'ne gitmeyip Müslümanların cemaatinin azalmasını istemişlerdir, bunda ise söz birliğinin bozulması ve kaynaşmanın yok olması gibi apaçık zararlar vardır. Dördüncüsü: Allah ve Resûlü ile savaşan kimseyi gözetlemektir (irsâd), yani Allah ve Resûlü ile savaşan kimse için hazırlık yapmaktır. Zeccâc: 'İrsâd (إِرْصَاد), beklemek demektir' demiştir. İbn Kuteybe: 'İrsâd, düşmanlıkla birlikte beklemektir' demiştir. Çoğunluk ise: 'O, hazırlık yapmaktır' demiştir ki manaları birbirine yakındır. Bir şeyi onu gözetleyerek hazırladığında: 'Ersettü li-kezâ' (أَرْصَدْتُ لِكَذَا) denir. Ebû Zeyd: 'Hayırlı işte rasedtühû ve ersedtühû denir; şerli işte ise ersedtü lehû denir' demiştir.

وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: لَا يُقَالُ إِلَّا أَرْصَدْتُ، وَمَعْنَاهُ: ارْتَقَبْتُ، وَالْمُرَادُ بِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ: الْمُنَافِقُونَ، وَمِنْهُمْ أَبُو عَامِرٍ الرَّاهِبُ، أَيْ: أَعَدُّوهُ لِهَؤُلَاءِ، وَارْتَقَبُوا بِهِ وُصُولَهُمْ، وَانْتَظَرُوهُمْ لِيُصَلُّوا فِيهِ، حَتَّى يُبَاهُوا بِهِمُ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَوْلُهُ: مِنْ قَبْلُ مُتَعَلِّقٌ باتخذوا، أَيِ: اتَّخَذُوا مَسْجِدًا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَافِقَ هؤلاء ويبنوا مسجد

İbnü'l-A'râbî ise: 'Sadece ersedtü denir, anlamı da gözetledim demektir' demiştir. Allah ve Resûlü ile savaşan kimselerden maksat: Münafıklardır, bunlardan biri de Ebû Âmir er-Râhib'dir; yani onlar [bu mescidi] bu kimseler için hazırladılar, onunla onların gelişini kolladılar ve müminlere karşı onlarla övünmek üzere içinde namaz kılmalarını beklediler. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” ifadesi 'ittehazû' (edindiler) fiiline mütealliktir; yani: Bunlar münafıklık yapmadan ve Dırâr Mescidi'ni inşa etmeden

الضرار، أو متعلق بحارب، أَيْ: لِمَنْ وَقَعَ مِنْهُ الْحَرْبُ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ مِنْ قَبْلِ بِنَاءِ مَسْجِدِ الضِّرَارِ. قَوْلُهُ:

önce bir mescit edindiler. Veya 'hârabe' (savaştı) fiiline mütealliktir; yani: Dırâr Mescidi inşa edilmeden önce Allah ve Resûlüne karşı savaş fiili meydana gelmiş olan kimse için [gözetleme yeri edindiler]. Yüce Allah'ın:

وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى أَيْ: مَا أَرَدْنَا إِلَّا الْخَصْلَةَ الْحُسْنَى، وَهِيَ الرِّفْقُ بِالْمُسْلِمِينَ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ فِيمَا حَلَفُوا عَلَيْهِ، ثُمَّ نَهَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ عَنِ الصَّلَاةِ فِي مَسْجِدِ الضِّرَارِ، فَقَالَ: لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً أَيْ: فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ، وَالنَّهْيُ عَنِ الْقِيَامِ فِيهِ يَسْتَلْزِمُ النَّهْيَ عَنِ الصَّلَاةِ فِيهِ. وَقَدْ يُعَبَّرُ عَنِ الصَّلَاةِ بِالْقِيَامِ، يُقَالُ: فُلَانٌ يَقُومُ اللَّيْلَ، أَيْ: يُصَلِّي، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ:

{ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى } “Ve 'Biz sadece iyilik istedik' diye mutlaka yemin edecekler” kavli; yani biz ancak en güzel hasleti, o da Müslümanlara kolaylık sağlamayı istedik, demektir. Bunun üzerine Allah onlara { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Allah onların kesinlikle yalancı olduklarına şahitlik eder” buyurarak yemin ettikleri hususta cevap vermiştir. Sonra Yüce Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i Dırâr Mescidi'nde namaz kılmaktan nehyederek: { لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً } “Orada asla namaza durma!” yani hiçbir vakitte durma, buyurmuştur. Orada ayakta durmanın nehyedilmesi, orada namaz kılmanın nehyedilmesini gerektirir. Bazen kıyam (ayakta durma) ile namaz kastedilir; nitekim 'filan gece kıyam etti' denildiğinde, namaz kıldı kastedilir. Sahih hadiste geçen şu ifade de bu kabildendir:

«مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ» . ثُمَّ ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عِلَّةَ النَّهْيِ عَنِ الْقِيَامِ فِيهِ بِقَوْلِهِ: لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ وَاللَّامُ فِي: لَمَسْجِدٌ لَامُ الْقَسَمِ، وَقِيلَ: لَامُ الِابْتِدَاءِ، وَفِي ذَلِكَ تَأْكِيدٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ، وَتَأْسِيسُ الْبِنَاءِ: تَثْبِيتُهُ وَرَفْعُهُ. وَمَعْنَى تَأْسِيسِهِ عَلَى التَّقْوَى: تَأْسِيسُهُ عَلَى الْخِصَالِ الَّتِي تَتَّقِي بِهَا الْعُقُوبَةَ.

«Kim inanarak ve sevabını umarak ramazan kıyamını yaparsa (gece namazını kılarsa), geçmiş günahları bağışlanır.» Sonra Yüce Allah, orada durmaktan nehyetmenin illetini şu kavliyle zikretmiştir: { لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ } “İlk günden takva üzerine kurulan bir mescit, içinde namaza durmana elbette daha layıktır.” { لَمَسْجِدٌ } kelimesindeki lâm harfi kasem lâmıdır; ibtida lâmı olduğu da söylenmiştir ve bunda cümlenin içeriğini pekiştirme vardır. Bir binanın te'sîsi (تَأْسِيس): Onu sağlamlaştırmak ve yükseltmektir. Takva üzerine kurulmasının anlamı ise: Kendisiyle cezadan sakınılan hasletler üzerine kurulmasıdır.

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ مَسْجِدُ قُبَاءٍ كَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ وَالْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ وَغَيْرِهِمْ. وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّهُ مَسْجِدُ النَّبِيِّ ﷺ. وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ لِمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا إِنْ شاء الله، ومِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ متعلق بأسس، أَيْ: أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ تَأْسِيسِهِ، قَالَ بَعْضُ النُّحَاةِ: إِنَّ مِنْ هُنَا بِمَعْنَى مُنْذُ، أَيْ: مُنْذُ أَوَّلِ يَوْمٍ ابْتُدِئَ بِبِنَائِهِ، وَقَوْلُهُ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ. وَالْمَعْنَى: لَوْ كَانَ الْقِيَامُ فِي غَيْرِهِ جَائِزًا لَكَانَ هَذَا أَوْلَى بِقِيَامِكَ فِيهِ لِلصَّلَاةِ وَلِذِكْرِ اللَّهِ، لِكَوْنِهِ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ، وَلِكَوْنِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ أحقية قيامه ﷺ فِيهِ، أَيْ: كَمَا أَنَّ هَذَا الْمَسْجِدَ أَوْلَى مِنْ جِهَةِ الْمَحَلِّ فَهُوَ أَوْلَى مِنْ جِهَةِ الْحَالِ فِيهِ، وَيَجُوزُ أَنَّ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: حَالَ كَوْنِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا، ويجوز أن تكون صفة أخرى لمسجد. وَمَعْنَى مَحَبَّتِهِمْ لِلتَّطَهُّرِ: أَنَّهُمْ يُؤْثِرُونَهُ وَيَحْرِصُونَ عَلَيْهِ عِنْدَ عُرُوضِ مُوجِبِهِ وَقِيلَ:

Âlimler, takva üzerine kurulan mescit hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, İbn Abbâs, Dahhâk, Hasan, Şa'bî ve başkalarından rivayet edildiği üzere onun Kuba Mescidi olduğunu söylemiştir. Diğerleri ise onun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidi (Mescid-i Nebevî) olduğu görüşüne gitmişlerdir. Allah'ın izniyle birazdan geleceği üzere birinci görüş daha racihtir. { مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ } “ilk günden” ifadesi 'üssise' fiiline mütealliktir; yani: Kurulduğu günlerin ilk gününden itibaren takva üzerine kurulmuştur. Bazı nahivciler buradaki 'min' (مِنْ) edatının 'münzü' (مُنْذُ -den beri) anlamında olduğunu, yani: İnşasına başlandığı ilk günden beri takva üzerine kurulduğunu söylemişlerdir. Yüce Allah'ın { أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ } “içinde namaza durmana daha layıktır” kavli ise mübtedanın haberidir. Mana şudur: Şayet başkasında ayakta durmak caiz olsaydı bile, ilk günden beri takva üzerine kurulmuş olması sebebiyle ve içinde { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } “temizlenmeyi seven adamlar bulunması” dolayısıyla namaz kılmak ve Allah'ı zikretmek üzere senin onda durman daha layık olurdu. Bu cümle, onun sallallâhu aleyhi ve sellem orada durmasının daha layık oluşunu beyan eden istînâfiyye (yeni bir başlangıç) cümlesidir; yani: Bu mescit mekân yönünden daha layık olduğu gibi, içindekilerin durumu yönünden de daha layıktır. Bu cümlenin hâl olarak nasb mahallinde olması da caizdir, yani: İçinde temizlenmeyi seven adamlar bulunduğu halde [daha layıktır]. Mescit için ikinci bir sıfat olması da caizdir. Onların temizlenmeyi sevmelerinin manası: Temizliği gerektiren bir durum ortaya çıktığında onu tercih edip ona hırs göstermeleridir. Şöyle de denilmiştir:

مَعْنَاهُ: يُحِبُّونَ التَّطَهُّرَ مِنَ الذُّنُوبِ بِالتَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقِيلَ: يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا بِالْحُمَّى الْمُطَهِّرَةِ مِنَ الذُّنُوبِ فَحُمُّوا جَمِيعًا، وَهَذَا ضَعِيفٌ جِدًّا. وَمَعْنَى مَحَبَّةِ اللَّهِ لَهُمُ: الرِّضَا عَنْهُمْ، وَالْإِحْسَانُ إِلَيْهِمْ، كَمَا يَفْعَلُ الْمُحِبُّ بِمَحْبُوبِهِ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ بَوْنًا بَعِيدًا، فَقَالَ: أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ وَالْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ التَّقْرِيرِيِّ، وَالْبُنْيَانُ: مَصْدَرٌ كَالْعُمْرَانِ، وَأُرِيدَ بِهِ: الْمَبْنِيُّ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ أَسَّسَ بِنَاءَ دِينِهِ عَلَى قَاعِدَةٍ قَوِيَّةٍ مُحْكَمَةٍ، وَهِيَ تَقْوَى اللَّهِ وَرِضْوَانُهُ خَيْرٌ مِمَّنْ أَسَّسَ دِينَهُ عَلَى ضِدِّ ذَلِكَ، وَهُوَ الْبَاطِلُ وَالنِّفَاقُ، وَالْمَوْصُولُ: مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: خَيْرٌ، وَقُرِئَ: أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلَى بِنَاءِ الْفِعْلِ لِلْفَاعِلِ، وَنَصْبِ بُنْيَانَهُ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَقُرِئَ: عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ، وَقُرِئَ: أَسَاسُ بُنْيَانِهِ بِإِضَافَةِ أَسَاسُ إِلَى بُنْيَانِهِ وَقُرِئَ: أُسُّ بُنْيَانِهِ وَالْمُرَادُ: أُصُولُ الْبِنَاءِ. وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ قِرَاءَةً أُخْرَى، وَهِيَ آسَاسُ بُنْيَانِهِ عَلَى الْجَمْعِ، وَمِنْهُ:

Bunun manası: Tövbe ve istiğfar ile günahlardan arınmayı severler, demektir. Birincisi daha evladır. Şöyle de denilmiştir: Günahlardan arındıran humma hastalığı ile arınmayı severlerdi de hepsi hummaya yakalandı; bu ise son derece zayıf bir görüştür. Allah'ın onları sevmesinin anlamı: Sevenin sevdiğine yaptığı gibi onlardan razı olması ve onlara ihsanda bulunmasıdır. Sonra Yüce Allah iki fırka arasında çok uzak bir fark olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ } “Binasını kuran kimse mi...” Başındaki hemze, takrîrî inkâr (kabule zorlayan soru) içindir. Bünyân (بُنْيَان) kelimesi umrân (عُمْرَان) gibi mastardır ve bununla bina edilen şey (yapı) kastedilmiştir; cümle ise istînâfiyyedir. Mana şudur: Dininin binasını sağlam ve muhkem bir kaide üzerine, yani Allah korkusu ve O'nun rızası üzerine kuran kimse; dinini bunun zıddı olan batıl ve nifak üzerine kuran kimseden daha hayırlıdır. İsmi mevsul mübteda, { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır” ise onun haberidir. Fiilin etken çatısıyla ve 'bünyânehû'nun nasbı ile { أَسَّسَ بُنْيانَهُ } şeklinde okunmuştur ki Ebû Ubeyde bu kıraati tercih etmiştir. Edilgen çatıyla da okunmuştur. { أَسَاسُ بُنْيَانِهِ } şeklinde 'esâs' kelimesinin 'bünyân'a tamlanmasıyla da okunmuştur. { أُسُّ بُنْيَانِهِ } şeklinde de okunmuştur ki kastedilen binanın temelleridir. Ebû Hâtim çoğul olarak { آسَاسُ بُنْيَانِهِ } şeklinde bir başka kıraat daha nakletmiştir; nitekim şu beyitte geçer:

أَصْبَحَ الْمُلْكُ ثَابِتَ الْآسَاسِ ... بِالْبَهَالِيلِ مِنْ بَنِي الْعَبَّاسِ

Hükümranlığın temelleri sağlamlaştı / Abbâsoğulları'nın cömert ve şerefli önderleriyle.

وَالشَّفَا: الشَّفِيرُ، وَالْجُرُفُ: مَا يَتَجَرَّفُ بِالسُّيُولِ، وَهِيَ الْجَوَانِبُ الَّتِي تَنْجَرِفُ بِالْمَاءِ، وَالِاجْتِرَافُ:

Şefâ (الشَّفَا): Uçurumun kenarı, kıyı demektir. Cüruf (الْجُرُفُ): Sellerin altını oyduğu şeydir ki bunlar suyun aşındırdığı kenarlardır. İctirâf (الِاجْتِرَافُ) ise:

اقْتِلَاعُ الشَّيْءِ مِنْ أَصْلِهِ، وَقُرِئَ: بِضَمِّ الرَّاءِ مِنْ جَرَفَ، وَبِإِسْكَانِهَا. وَالْهَارُ: السَّاقِطُ، يُقَالُ هَارِ الْبِنَاءِ:

Bir şeyi kökünden sökmektir. 'Cüruf' kelimesi 'râ' harfinin öt점resiyle ve sükûnuyla okunmuştur. Hâr (الْهَارُ) ise: Yıkılan, çöken demektir. Binanın çöküşü için 'hâri'l-binâ' (هَارِ الْبِنَاءِ) denir,

إِذَا سَقَطَ، وَأَصْلُهُ هَائِرٌ، كَمَا قَالُوا: شَاكِ السِّلَاحِ وَشَائِكُ، كَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: إِنَّ أَصْلَهُ هَاوِرٌ.

çöktüğü vakit söylenir. Aslı 'hâir' (هَائِر) kelimesidir; nitekim silahı tam olan kimse için 'şâki's-silâh' ve 'şâik' dedikleri gibidir; Zeccâc böyle söylemiştir. Ebû Hâtim ise aslının 'hâvir' (هَاوِر) olduğunu söylemiştir.

قَالَ فِي شَمْسِ الْعُلُومِ: الْجُرُفُ مَا جَرَفَ السَّيْلُ أَصْلَهُ، وَأَشْرَفَ أَعْلَاهُ، فَإِنِ انْصَدَعَ أَعْلَاهُ فَهُوَ الْهَارُ اه. جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذَا مَثَلًا لِمَا بَنَوْا عَلَيْهِ دِينَهُمُ الْبَاطِلَ الْمُضْمَحِلَّ بِسُرْعَةٍ، ثُمَّ قَالَ: فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَفَاعِلُ فَانْهَارَ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى الْجُرُفِ، أَيْ: فَانْهَارَ الْجُرُفُ بِالْبُنْيَانِ فِي النَّارِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي بِهِ يَعُودُ إِلَى مَنْ، وَهُوَ الْبَانِي. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ طَاحَ الْبَاطِلُ بِالْبَنَّاءِ، أَوِ الْبَانِي فِي نَارِ جَهَنَّمَ، وَجَاءَ بِالِانْهِيَارِ الَّذِي هُوَ لِلْجُرُفِ تَرْشِيحًا لِلْمَجَازِ، وَسُبْحَانَ اللَّهِ مَا أَبْلَغَ هَذَا الْكَلَامَ، وَأَقْوَى تَرَاكِيبَهُ، وَأَوْقَعَ مَعْنَاهُ، وَأَفْصَحَ مَبْنَاهُ.

Şemsü'l-Ulûm'da şöyle der: 'Cüruf; selin altını oyduğu, üstü ise askıda kalıp sarkan yerdir; şayet üst kısmı da çatlayıp yarılırsa işte o zaman 'hâr' (çökmüş) olur.' [Alıntı bitti.] Yüce Allah bunu, onların batıl ve hızla yok olup giden dinlerini üzerine kurdukları şey için bir darbımesel kılmıştır. Sonra: { فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } “onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlandı” buyurmuştur. 'Fenhâra' fiilinin faili 'el-cüruf' (yar, uçurum) kelimesine dönen gizli bir zamirdir; yani: Yar, bina ile birlikte cehennem ateşine çöktü. { بِهِ } ifadesindeki zamirin 'men' (kimse) kelimesine, yani yapıyı inşa edene dönmesi de caizdir. Mana şudur: Batıl olan şey ustayı veya yapan kimseyi cehennem ateşine yuvarladı. Yarığa/uçuruma ait olan çökme fiilini getirmesi mecazı güçlendirmek (terşîh) içindir. Allah'ı tenzih ederim; bu söz ne kadar beliğ, terkipleri ne kadar güçlü, manası ne kadar yerinde ve binası ne kadar fasîhtir!

ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ بُنْيَانَهُمْ هَذَا مُوجِبٌ لِمَزِيدِ رَيْبِهِمْ، وَاسْتِمْرَارِ تَرَدُّدِهِمْ، وَشَكِّهِمْ، فَقَالَ: لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ أَيْ: شَكًّا فِي قُلُوبِهِمْ وَنِفَاقًا، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

Sonra Yüce Allah, onların bu binalarının şüphelerinin artmasına, tereddüt ve kuşkularının devam etmesine sebep olduğunu zikrederek şöyle buyurmuştur: { لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ } “Yapmış oldukları binaları, yüreklerinde bir şüphe kaynağı olmaya devam edecektir” yani kalplerinde bir şüphe ve nifak olarak kalacaktır. Nâbiğa'nın şu sözü de bu anlamdadır:

حَلَفْتُ فَلَمْ أَتْرُكْ لِنَفْسِكَ رِيبَةً ... وَلَيْسَ وَرَاءَ اللَّهِ لِلْمَرْءِ مَذْهَبُ

Yemin ettim ve senin nefsinde hiçbir şüphe bırakmadım / Zaten insan için Allah'tan öte sığınacak bir yer yoktur.

وَقِيلَ معنى الريبة: الْحَسْرَةُ وَالنَّدَامَةُ، لِأَنَّهُمْ نَدِمُوا عَلَى بُنْيَانِهِ. وَقَالَ المبرد: أي حزازة وَغَيْظًا. وَقَدْ كَانَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ بَنَوْا مَسْجِدَ الضِّرَارِ مُنَافِقِينَ شَاكِّينَ فِي دِينِهِمْ، وَلَكِنَّهُمُ ازْدَادُوا بهدم رسول الله ﷺ له نِفَاقًا وَتَصْمِيمًا عَلَى الْكُفْرِ، وَمَقْتًا لِلْإِسْلَامِ لِمَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْغَيْظِ الشَّدِيدِ وَالْغَضَبِ الْعَظِيمِ بِهَدْمِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى اسْتِمْرَارِ هَذِهِ الرِّيبَةِ وَدَوَامِهَا، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ أَيْ: لَا يَزَالُ هَذَا إِلَّا أَنْ تَتَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ قِطَعًا، وَتَتَفَرَّقَ أَجْزَاءً، إِمَّا بِالْمَوْتِ أَوْ بِالسَّيْفِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ هَذِهِ الرِّيبَةَ دَائِمَةٌ لَهُمْ مَا دَامُوا أَحْيَاءً، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُ التَّقَطُّعِ تَصْوِيرًا لِحَالِ زَوَالِ الرِّيبَةِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: إِلَّا أَنْ يَتُوبُوا تَوْبَةً تَتَقَطَّعُ بِهَا قُلُوبُهُمْ نَدَمًا وَأَسَفًا عَلَى تَفْرِيطِهِمْ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَحَفَصٌ وَيَعْقُوبُ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِفَتْحِ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِضَمِّهَا. وَرُوِيَ عَنْ يَعْقُوبَ أَنَّهُ قَرَأَ تَقْطَعَ بِالتَّخْفِيفِ، وَالْخِطَابُ للنبي ﷺ، أَيْ: إِلَّا أَنْ تَقْطَعَ يَا مُحَمَّدُ قُلُوبَهُمْ. وَقَرَأَ أَصْحَابُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَلَوْ تَقَطَّعَتْ قُلُوبُهُمْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَيَعْقُوبُ وَأَبُو حَاتِمٍ إِلَى أَنْ تُقْطَعَ عَلَى الْغَايَةَ. أَيْ: لَا يَزَالُونَ كَذَلِكَ إِلَى أَنْ يَمُوتُوا.

Rîbe (رِيبَة) kelimesinin hasret ve nedamet anlamına geldiği de söylenmiştir; çünkü onlar bu binayı yaptıklarına pişman olmuşlardır. Müberred ise: Yani bir iç acısı, kin ve öfkedir, demiştir. Dırâr Mescidi'ni yapan bu kimseler dinlerinde zaten şüphe içinde olan münafıklardı; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in orayı yıktırması sebebiyle nifakları, küfürdeki kararlılıkları ve onun yıkılmasından dolayı içlerini kaplayan şiddetli kin ve büyük öfkeden ötürü İslam'a olan nefretleri daha da arttı. Sonra Yüce Allah bu şüphenin sürekliliğini ve devamlılığını gösteren şu kavlini zikretmiştir: { إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } “ancak kalpleri parçalanırsa başka” yani kalpleri ya ölümle ya da kılıçla paramparça olup cüzleri birbirinden ayrılmadıkça bu durum devam edecektir. Kastedilen, hayatta kaldıkları müddetçe bu şüphenin kendilerinde kalıcı olduğudur. Kalplerin parçalanmasının zikredilmesi, şüphenin zeval bulduğu halin bir tasviri de olabilir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, kusurlarından dolayı kalpleri pişmanlık ve kederden parçalanacak şekilde tövbe etmedikçe, demektir. İbn Âmir, Hamza, Hafs, Ya'kûb ve Ebû Ca'fer muzâraat harfinin fethasıyla ('tekattaa' تَـقَطَّعَ) okumuşlardır. Çoğunluk ise zammesiyle ('tükattaa' تُـقَطَّعَ) okumuştur. Ya'kûb'dan şeddesiz olarak { تَقْطَعَ } okuduğu ve hitabın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğu, yani: 'Ey Muhammed, sen onların kalplerini kesip parçalamadıkça' manasına geldiği rivayet edilmiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un ashabı { وَلَوْ تَقَطَّعَتْ قُلُوبُهُمْ } şeklinde okumuşlardır. Hasan, Ya'kûb ve Ebû Hâtim gaye bildiren edatla { إِلَى أَنْ تُقْطَعَ } şeklinde okumuşlardır; yani: Ölünceye kadar bu hal üzere kalmaya devam edeceklerdir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve ed-Delâil'de Beyhakî; İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın:

وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً قَالَ: هُمْ أُنَاسٌ مِنَ الْأَنْصَارِ ابْتَنَوْا مَسْجِدًا، فَقَالَ لَهُمْ أَبُو عَامِرٍ الرَّاهِبُ: ابْنُوا مَسْجِدَكُمْ، وَاسْتَمِدُّوا بِمَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَسِلَاحٍ فَإِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى قَيْصَرَ مِلْكِ الرُّومِ، فَآتِي بِجُنْدٍ مِنَ الرُّومِ، فَأُخْرِجُ مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ فَلَمَّا فَرَغُوا مِنْ مَسْجِدِهِمْ أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ فَقَالُوا: قَدْ فَرَغْنَا مِنْ بِنَاءِ مَسْجِدِنَا فَيَجِبُ أَنْ تَصِلِي فِيهِ وَتَدْعُوَ بِالْبَرَكَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: لَمَّا بنى رسول الله ﷺ مَسْجِدَ قُبَاءٍ خَرَجَ رِجَالٌ مِنَ الْأَنْصَارِ مِنْهُمْ بَجْدَحٌ جَدُّ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْفٍ وَوَدِيعَةُ بْنُ حِزَامٍ وَمُجَمِّعُ بْنُ جَارِيَةَ الْأَنْصَارِيُّ فَبَنَوْا مَسْجِدَ النِّفَاقِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِبَجْدَحٍ: وَيْلَكَ يَا بَجَدْحُ مَا أَرَدْتَ إِلَى مَا أَرَى؟!، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ إِلَّا الْحُسْنَى- وَهُوَ كَاذِبٌ- فصدّقه رسول الله ﷺ وَأَرَادَ أَنْ يَعْذِرَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً

{ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً } “Zarar vermek... amacıyla bir mescit edinenler...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Onlar Ensâr'dan bir mescit inşa eden birtakım kimselerdi. Ebû Âmir er-Râhib onlara: 'Mescidinizi inşa edin, elinizden geldiğince güç ve silah hazırlayın; zira ben Rum hükümdarı Kayser'e gidip Rumlardan bir ordu getireceğim, Muhammed'i ve ashabını [Medine'den] çıkaracağım' dedi. Mescitlerini bitirince Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Mescidimizin inşasını tamamladık, içinde namaz kılmanı ve bereket duasında bulunmanı arzu ediyoruz' dediler. Bunun üzerine Allah: { لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً } “Orada asla namaza durma!” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kuba Mescidi'ni inşa edince Ensâr'dan Abdullah b. Huneyf'in dedesi Becdeh, Vedîa b. Hizâm ve Mücemmi' b. Câriye el-Ensârî'nin de aralarında bulunduğu bazı adamlar çıkıp nifak mescidini inşa ettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Becdeh'e: «Yazıklar olsun sana ey Becdeh! Bu gördüğüm şeyle neyi amaçladın?!» buyurdu. O da —yalancı olduğu halde—: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a yemin olsun ki sadece iyilik istedim' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu doğrulayıp mazeretini kabul etmek istedi. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً } “Zarar vermek... amacıyla bir mescit edinenler...” ayetini indirdi.

وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَعْنِي: رَجُلًا يُقَالُ لَهُ أَبُو عَامِرٍ كَانَ مُحَارِبًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانَ قَدِ انْطَلَقَ إِلَى هِرَقْلَ، وَكَانُوا يَرْصُدُونَ إِذَا قَدِمَ أَبُو عَامِرٍ أَنْ يُصَلِّيَ فِيهِ، وَكَانَ قَدْ خَرَجَ مِنَ الْمَدِينَةِ مُحَارِبًا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَالِكَ بْنَ الدُّخْشُمِ، فَقَالَ مَالِكٌ لِعَاصِمٍ: أَنْظِرْنِي حَتَّى أَخْرُجَ إِلَيْكَ بِنَارٍ مِنْ أَهْلِي، فَدَخَلَ عَلَى أَهْلِهِ فَأَخَذَ سَعَفَاتٍ مِنْ نَارٍ ثُمَّ خَرَجُوا يَشْتَدُّونَ حَتَّى دَخَلُوا الْمَسْجِدَ وَفِيهِ أَهْلُهُ فَحَرَقُوهُ وَهَدَمُوهُ، وَخَرَجَ أَهْلُهُ فَتَفَرَّقُوا عَنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَلَعَلَّ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ حَذْفًا بَيْنَ قَوْلِهِ ﷺ: دَعَا رَسُولُ اللَّهِ مَالِكَ بْنَ الدُّخْشُمِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ فَقَالَ مَالِكٌ لِعَاصِمٍ، وَيُبَيِّنُ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي رُهْمٍ كُلْثُومِ بْنِ الْحُصَيْنِ الْغِفَارِيِّ، وَكَانَ مِنَ الصَّحَابَةِ الَّذِينَ بَايَعُوا تَحْتَ الشَّجَرَةِ قَالَ: أقبل رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى نَزَلَ بِذِي أَوَانٍ:

{ وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “inkâr etmek, müminlerin arasını açmak ve daha önce Allah ve Resûlüne karşı savaşmış olan kimseyi gözetlemek amacıyla...” ayetindeki kastedilen: Ebû Âmir denilen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaş halinde olan ve Bizans İmparatoru Herakliyus'a gitmiş bulunan bir adamdır. Ebû Âmir geldiğinde bu mescitte namaz kılsın diye bekliyorlardı. O, Allah ve Resûlü ile savaşmak üzere Medine'den çıkıp gitmişti. İbn İshâk ve İbn Merdeveyh yine ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mâlik b. ed-Duhşum'u çağırdı. Mâlik, Âsım'a: 'Evimden sana bir ateş getirinceye kadar beni bekle' dedi. Ailesinin yanına girip ateşli hurma dalları aldı; sonra hızla koşarak çıkıp mescide girdiler. İçinde cemaati varken mescidi ateşe verip yıktılar; cemaati de dışarı çıkıp oradan dağıldı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Bu rivayette, onun: 'Resûlullah Mâlik b. ed-Duhşum'u çağırdı' sözü ile 'Mâlik Âsım'a dedi ki' sözü arasında bir hazif (kısaltma) olsa gerektir. İbn İshâk ve İbn Merdeveyh'in, Ağaç altında biat eden sahâbîlerden olan Ebû Ruhm Külsûm b. el-Husayn el-Gıfârî'den rivayet ettiği şu hadis bunu açıklamaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelip Zû Evân'a indi:

بَلَدٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَدِينَةِ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، وَكَانَ أَصْحَابُ مَسْجِدِ الضِّرَارِ قَدْ كَانُوا أَتَوْهُ وَهُوَ يَتَجَهَّزُ إِلَى تَبُوكَ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّا بَنِينَا مَسْجِدًا لِذِي الْعِلَّةِ وَالْحَاجَةِ وَاللَّيْلَةِ الشَّاتِيَةِ وَاللَّيْلَةِ الْمَطِيرَةِ، وَإِنَّا نُحِبُّ أَنْ تَأْتِيَنَا فَتُصَلِّيَ لَنَا فِيهِ قَالَ: إِنِّي عَلَى جَنَاحِ سَفَرٍ، وَلَوْ قَدِمْنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَتَيْنَاكُمْ فَصَلَّيْنَا لَكُمْ فِيهِ فَلَمَّا نَزَلَ بِذِي أَوَانٍ أَتَاهُ خَبَرُ الْمَسْجِدِ، فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَالِكَ بْنَ الدُّخْشُمِ- أَخَا بَنِي سَالِمِ بن عوف- ومعن ابن عَدِيٍّ، وَأَخَاهُ عَاصِمَ بْنَ عَدِيٍّ أَحَدَ بَنِي الْعَجْلَانِ، فَقَالَ: «انْطَلِقَا إِلَى هَذَا الْمَسْجِدِ الظَّالِمِ أهله فهدماه وَحَرِّقَاهُ، فَخَرَجَا سَرِيعَيْنِ حَتَّى أَتَيَا بَنِي سَالِمِ بْنِ عَوْفٍ، وَهُمْ رَهْطُ مَالِكِ بْنِ الدُّخْشُمِ، فَقَالَ مَالِكٌ لِمَعْنٍ:

Zû Evân, kendisiyle Medine arasında gündüz vaktinden bir saatlik mesafe bulunan bir yerdir. Dırâr Mescidi'nin sahipleri, o Tebük'e hazırlanırken yanına gelip şöyle demişlerdi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz hastalar, ihtiyaç sahipleri, kış geceleri ve yağmurlu geceler için bir mescit yaptık. Bize gelip içinde bizim için namaz kılmanı arzu ediyoruz.' Buyurdu ki: «Ben yolculuk üzereyim; şayet dönersek Allah'ın izniyle size gelir ve içinde sizin için namaz kılarız.» Zû Evân'a indiğinde mescidin haberi kendisine geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Sâlim b. Avf'ın kardeşi Mâlik b. ed-Duhşum'u, Ma'n b. Adiy'yi ve Benî Aclân'dan olan kardeşi Âsım b. Adiy'yi çağırdı ve: «Ahalisi zalim olan bu mescide gidin, onu yıkın ve yakın!» buyurdu. Hızla çıkıp Benî Sâlim b. Avf yurduna —ki onlar Mâlik b. ed-Duhşum'un kavmidir— geldiler. Mâlik, Ma'n'a dedi ki:

أَنْظِرْنِي حَتَّى أَخْرُجَ إِلَيْكَ، فَدَخَلَ إِلَى أَهْلِهِ فَأَخَذَ سَعَفًا مِنَ النَّخْلِ فَأَشْعَلَ فِيهِ نَارًا، ثُمَّ خَرَجَا يَشْتَدَّانِ، وَفِيهِ أَهْلُهُ فَحَرَّقَاهُ وَهَدَّمَاهُ وَتَفَرَّقُوا عَنْهُ، وَنَزَلَ فِيهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ مَا نَزَلَ: وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً إِلَى آخِرِ الْقِصَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ إِنَّ الَّذِينَ بَنَوْا مَسْجِدَ الضِّرَارِ كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا، وَذَكَرَا أَسْمَاءَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ خُزَيْمَةَ وَابْنُ حِبَّانَ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: اخْتَلَفَ رَجُلَانِ: رَجُلٌ مِنْ بَنِي خُدْرَةَ، وَفِي لَفْظٍ: تَمَارَيْتُ أَنَا وَرَجُلٌ مِنْ بَنِي عَمْرِو ابن عَوْفٍ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى، فَقَالَ الْخُدْرِيُّ: هُوَ مَسْجِدُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَالَ الْعُمَرِيُّ: هُوَ مَسْجِدُ قُبَاءٍ، فَأَتَيَا رسول الله ﷺ فَسَأَلَاهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: «هُوَ هَذَا المسجد» لمسجد رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَالَ: «فِي ذَلِكَ خَيْرٌ كَثِيرٌ» يَعْنِي مَسْجِدَ قُبَاءٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالزُّبَيْرُ بْنُ بَكَارٍ فِي أَخْبَارِ الْمَدِينَةِ، وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ حِبَّانَ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ فِي الْكُنَى، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَطِيبُ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: «سَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الْمَسْجِدِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى قَالَ:

'Ben yanına çıkıncaya kadar beni bekle.' Ailesinin yanına girdi, bir hurma dalı alıp onu ateşe verdi. Sonra hızla koşarak çıktılar; içinde cemaati varken mescidi ateşe verip yıktılar ve cemaati oradan dağıldı. Haklarında Kur'an'dan inen ayetler indi: { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً } “Zarar vermek, inkâr etmek... amacıyla bir mescit edinenler...” ayetinden kıssanın sonuna kadar. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dırâr Mescidi'ni inşa edenlerin on iki kişi olduğunu rivayet etmiş ve isimlerini zikretmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Müslim, Tirmizî, Nesâî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Huzeyme, İbn Hibbân, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim, İbn Merdeveyh ve ed-Delâil'de Beyhakî; Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İki adam ihtilaf etti: Biri Benî Hudre'den bir adam —diğer bir lafızda: Ben ve Benî Amr b. Avf'tan bir adam— takva üzerine kurulan mescit hakkında tartıştık. Hudrî olan: 'O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir' dedi. Amrî olan ise: 'O, Kuba Mescidi'dir' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu ona sordular; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendi mescidini kastederek: «O, bu mescittir» buyurdu ve Kuba Mescidi'ni kastederek de: «Onda da pek çok hayır vardır» dedi. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Ahbâru'l-Medîne'de Zübeyr b. Bekkâr, Ebû Ya'lâ, İbn Hibbân, Taberânî, el-Künâ'da Hâkim ve İbn Merdeveyh; Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbnü'l-Münzir, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh, Hatîb ve el-Muhtâre'de Ziyâ; Übey b. Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e takva üzerine kurulan mescidi sordum, şöyle buyurdu:

هُوَ مَسْجِدِي هَذَا» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَالضِّيَاءُ الْمَقْدِسِيُّ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ طَرِيقِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: الْمَسْجِدُ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمِ مَسْجِدُ النبي ﷺ. قَالَ عُرْوَةُ: مَسْجِدُ النَّبِيِّ ﷺ خَيْرٌ مِنْهُ، إِنَّمَا أُنْزِلَتْ فِي مَسْجِدِ

«O, benim şu mescidimdir.» Taberânî ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî, Zeyd b. Sâbit'ten merfû olarak bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Merdeveyh ve Taberânî, Urve b. ez-Zübeyr yoluyla Zeyd b. Sâbit'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'İlk günden takva üzerine kurulan mescit, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir.' Urve dedi ki: 'Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidi ondan daha hayırlıdır; lakin ayet

قُبَاءٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: الْمَسْجِدُ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى: مَسْجِدُ النَّبِيِّ ﷺ. وَأَخْرَجَ الْمَذْكُورَانِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ مِثْلَهُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ غَيْرِ هَؤُلَاءِ مِثْلُ قَوْلِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ مَسْجِدُ قُبَاءٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشيخ عن الضحاك مثله. وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ عَيَّنَ هَذَا الْمَسْجِدَ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى، وَجَزَمَ بِأَنَّهُ مَسْجِدُهُ ﷺ كَمَا قَدَّمْنَا مِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ، فَلَا يُقَاوِمُ ذَلِكَ قَوْلُ فَرْدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَلَا جَمَاعَةٍ مِنْهُمْ وَلَا غَيْرِهِمْ وَلَا يَصِحُّ لِإِيرَادِهِ فِي مُقَابَلَةِ مَا قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَا فَائِدَةَ فِي إِيرَادِ مَا وَرَدَ فِي فَضْلِ الصَّلَاةِ فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَسْتَلْزِمُ كَوْنَهُ الْمَسْجِدَ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى، عَلَى أَنَّ مَا وَرَدَ فِي فضائل مسجده ﷺ أَكْثَرُ مِمَّا وَرَدَ فِي فَضْلِ مَسْجِدِ قُبَاءٍ بِلَا شَكٍّ وَلَا شُبْهَةٍ تَعُمُّ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ قُبَاءٍ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا قَالَ: وَكَانُوا يَسْتَنْجُونَ بِالْمَاءِ، فَنَزَلَتْ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَفِي إِسْنَادِهِ يُونُسُ بْنُ الْحَارِثِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:

Kuba Mescidi hakkında inmiştir.' İbn Ebî Şeybe ve İbn Merdeveyh, İbn Ömer'den: 'Takva üzerine kurulan mescit, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir' dediğini rivayet etmişlerdir. Zikredilen iki müellif Ebû Saîd el-Hudrî'den de aynısını rivayet etmişlerdir. Bunların dışındaki bir gruptan da bu sözün benzeri rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan onun Kuba Mescidi olduğunu rivayet etmişlerdir. Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk'ten aynısını rivayet etmiştir. Sana gizli değildir ki; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem daha önce sahih hadislerden sunduğumuz üzere takva üzerine kurulan bu mescidi bizzat tayin etmiş ve onun kendi mescidi sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu kesin olarak bildirmiştir. Dolayısıyla sahâbeden bir ferdin, bir grubun yahut başkalarının sözü buna denk olamaz ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak gelen rivayetin karşısına konulmaya elverişli değildir. Kuba Mescidi'nde namaz kılmanın fazileti hakkında gelen rivayetleri zikretmenin de bir faydası yoktur; zira bu, onun takva üzerine kurulan mescit olmasını gerektirmez. Kaldı ki onun mescidinin sallallâhu aleyhi ve sellem faziletleri hakkında gelen rivayetler, Kuba Mescidi'nin fazileti hakkında gelenlerden şüphesiz ve tereddütsüz çok daha fazladır. Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh; Ebû Hüreyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: Bu ayet { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” Kuba ehli hakkında indi. Dedi ki: Onlar su ile istinca yapıyorlardı, bu ayet de onlar hakkında indi. Senedinde Yûnus b. el-Hâris vardır ve o zayıftır. Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu ayet indiğinde:

فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا بُعِثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى عُوَيْمِ بْنِ سَاعِدَةَ فَقَالَ: مَا هَذَا الطُّهُورُ الَّذِي أَثْنَى اللَّهُ عَلَيْكُمْ؟ فَقَالُوا: يا رسول الله! ما خرج من رَجُلٌ وَلَا امْرَأَةٌ مِنَ الْغَائِطِ إِلَّا غَسَلَ فَرْجَهُ، أَوْ قَالَ:

{ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uveym b. Sâide'ye haber gönderip: «Allah'ın sizi kendisiyle övdüğü bu temizlik nedir?» diye sordu. Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizden hiçbir erkek veya kadın heladan çıkınca avret yerini yıkamamazlık etmez' yahut şöyle dedi:

مَقْعَدَتَهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «هُوَ هَذَا» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ خُزَيْمَةَ والطبراني والحاكم وابن مردويه عن عويم ابن سَاعِدَةَ الْأَنْصَارِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَتَاهُمْ فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَحْسَنَ عَلَيْكُمُ الثَّنَاءَ فِي الطُّهُورِ فِي قِصَّةِ مَسْجِدِكُمْ، فَمَا هَذَا الطُّهُورُ الَّذِي تَتَطَهَّرُونَ بِهِ؟ قَالُوا: وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَعْلَمُ شَيْئًا إِلَّا أَنَّهُ كَانَ لَنَا جِيرَانٌ مِنَ الْيَهُودِ، فَكَانُوا يَغْسِلُونَ أَدْبَارَهُمْ مِنَ الْغَائِطِ، فَغَسَلْنَا كَمَا غَسَلُوا» ، رَوَاهُ أَحْمَدُ عَنْ حسن ابن مُحَمَّدٍ. حَدَّثَنَا أَبُو أُوَيْسٍ حَدَّثَنَا شُرَحْبِيلُ عَنْ عُوَيْمِ بْنِ سَاعِدَةَ فَذَكَرَهُ. وَقَدْ أَخْرَجَهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ فِي صَحِيحِهِ.

'...oturağını [yıkamamazlık etmez].' Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «İşte budur» buyurdu. Ahmed, İbn Huzeyme, Taberânî, Hâkim ve İbn Merdeveyh, Uveym b. Sâide el-Ensârî'den; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kuba Mescidi'nde yanlarına gelip şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Şüphesiz Allah, mescidinizin kıssasında temizlik hususunda sizi güzelce övdü. Kendisiyle temizlendiğiniz bu temizlik nedir?» Dediler ki: 'Vallahi ey Allah'ın Resûlü, Yahudilerden komşularımız vardı; onlar heladan sonra arkalarını suyla yıkarlardı, biz de onların yıkadığı gibi yıkadık; bundan başka bir şey bilmiyoruz.' Ahmed bunu Hasan b. Muhammed'den rivayet etmiştir: Bize Ebû Üveys anlattı, bize Şürahbîl, Uveym b. Sâide'den anlattı ve bunu zikretti. İbn Huzeyme de Sahih'inde bunu rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْجَارُودِ فِي الْمُنْتَقَى، وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ نَافِعٍ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو أَيُّوبَ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَمَّا نَزَلَتْ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَثْنَى عَلَيْكُمْ خَيْرًا فِي الطُّهُورِ، فَمَا طُهُورُكُمْ هَذَا؟ قَالُوا: نَتَوَضَّأُ لِلصَّلَاةِ وَنَغْتَسِلُ مِنَ الْجَنَابَةِ، قَالَ: فَهَلْ مَعَ ذَلِكَ غَيْرُهُ؟

İbn Mâce, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Müntekâ'da İbnü'l-Cârûd, Dârekutnî, Hâkim, İbn Merdeveyh ve İbn Asâkir; Talha b. Nâfi'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bana Ebû Eyyûb, Câbir b. Abdillâh ve Enes b. Mâlik anlattılar ki: Bu ayet { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ensâr topluluğu! Şüphesiz Allah temizlik hususunda sizi hayırla övdü; bu temizliğiniz nedir?» buyurdu. Dediler ki: 'Namaz için abdest alırız ve cünüplükten dolayı boy abdesti alırız.' Şöyle buyurdu: «Bununla beraber başka bir şey var mı?»

قَالُوا: لَا، غَيْرَ أَنَّ أَحَدَنَا إِذَا خَرَجَ إِلَى الْغَائِطِ أَحَبَّ أَنْ يَسْتَنْجِيَ بِالْمَاءِ، قَالَ: هُوَ ذَاكَ فَعَلَيْكُمُوهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَغَوَيُّ فِي مُعْجَمِهِ، وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمَّا أَتَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَسْجِدَ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مَسْجِدَ قُبَاءٍ فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَثْنَى عَلَيْكُمْ فِي الطُّهُورِ خَيْرًا أَفَلَا تُخْبِرُونِي؟ يَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّا لِنَجِدُهُ مَكْتُوبًا عَلَيْنَا فِي التَّوْرَاةِ الِاسْتِنْجَاءُ بِالْمَاءِ، وَنَحْنُ نَفْعَلُهُ الْيَوْمَ» . وَإِسْنَادُ أَحْمَدَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ هَكَذَا: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ يَعْنِي ابْنِ مِغْوَلٍ سَمِعْتُ سَيَّارًا أَبَا الحكم عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ

Dediler ki: 'Hayır, şu kadar var ki birimiz helaya çıktığında su ile istinca yapmayı sever.' Şöyle buyurdu: «İşte odur, öyleyse buna devam ediniz.» İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Târîh'inde Buhârî, İbn Cerîr, Mu'cem'inde Begavî, Taberânî, İbn Merdeveyh ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym; Muhammed b. Abdillâh b. Selâm'dan, o da babasından şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem takva üzerine kurulan mescide, yani Kuba Mescidi'ne geldiğinde: «Şüphesiz Allah temizlik hususunda sizi hayırla övdü; bana haber vermez misiniz?» buyurdu. Yani Yüce Allah'ın: { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ } “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever” kavlini kastediyordu. Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Tevrat'ta su ile istinca yapmanın bize farz kılındığını yazılı buluyoruz ve bugün de bunu yapıyoruz.' Ahmed'in bu hadisteki senedi şöyledir: Bize Yahyâ b. Âdem anlattı, bana Mâlik —yani İbn Miğvel— anlattı, Seyyâr Ebü'l-Hakem'den işittim, o Şehr b. Havşeb'den, o da Muhammed b. Abdillâh b. Selâm'dan rivayet etmiştir. Yine

جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ فِي ذِكْرِ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ نَحْوُ هَذَا. وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّ بَعْضَ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ لَيْسَ فِيهِ تَعْيِينُ مَسْجِدِ قُبَاءٍ وَأَهْلِهِ، وَبَعْضَهَا ضَعِيفٌ، وَبَعْضَهَا لَا تَصْرِيحَ فِيهِ بِأَنَّ الْمَسْجِدَ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى هُوَ مَسْجِدُ قُبَاءٍ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ لَا تُقَاوِمُ تِلْكَ الْأَحَادِيثَ الْمُصَرِّحَةَ بِأَنَّ الْمَسْجِدَ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى هُوَ مَسْجِدُ النَّبِيِّ ﷺ فِي صِحَّتِهَا وَصَرَاحَتِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ قَالَ: يَعْنِي قَوَاعِدَهُ فِي نَارِ جَهَنَّمَ. وَأَخْرَجَ مُسَدَّدٌ فِي مُسْنَدِهِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: لَقَدْ رَأَيْتُ الدُّخَانَ يَخْرُجُ مِنْ مَسْجِدِ الضِّرَارِ، حَيْثُ انْهَارَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ قَالَ: يَعْنِي: الشَّكَّ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ يَعْنِي: الموت.

tâbiînden bir gruptan ayetin nüzul sebebi hakkında buna benzer rivayetler nakledilmiştir. Sana gizli değildir ki bu hadislerin bazısında Kuba Mescidi ve halkı açıkça belirtilmemiştir, bazısı zayıftır, bazısında ise takva üzerine kurulan mescidin Kuba Mescidi olduğuna dair sarih bir ifade yoktur. Her halükârda bu rivayetler, sıhhati ve sarahati bakımından takva üzerine kurulan mescidin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidi olduğunu açıkça belirten hadislere denk olamaz. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } “onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlandı” ayeti hakkında: 'Yani temelleri cehennem ateşindedir' dediğini rivayet etmişlerdir. Müsedded Müsned'inde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdeveyh; Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında yıkıldığı vakit Dırâr Mescidi'nden duman çıktığını bizzat gördüm.' İbnü'l-Münzir ve ed-Delâil'de Beyhakî; İbn Abbâs'tan { لَا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ } “Yapmış oldukları binaları yüreklerinde bir şüphe kaynağı olmaya devam edecektir” ayeti hakkında: 'Yani şüphe', { إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } “ancak kalpleri parçalanırsa başka” ayeti hakkında ise: 'Yani ölüm' dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ. فِي قَوْلِهِ رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ قَالَ: غَيْظًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ قَالَ: إِلَى أَنْ يَمُوتُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سُفْيَانَ فِي قَوْلِهِ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ قَالَ: إلا أن يتوبوا.

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Habîb b. Ebî Sâbit'ten { رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ } “yüreklerinde bir şüphe” kavli hakkında: 'Yüreklerinde bir kin/öfke', { إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } “ancak kalpleri parçalanırsa başka” kavli hakkında ise: 'Ölünceye kadar' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Süfyân'dan { إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } “ancak kalpleri parçalanırsa başka” kavli hakkında: 'Ancak tövbe ederlerse' dediğini rivayet etmiştir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١١ الى ١١٢]

[Tevbe Suresi (9), Ayet 111-112]

إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١) التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢)

{ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١) التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢) } “Şüphesiz Allah, karşılığında kendilerine cennet vermek üzere müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaaddir. Ahdine Allah'tan daha vefalı kim vardır? O halde yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin! İşte büyük kurtuluş budur. (111) O tövbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, oruç tutanlar/seyahat edenler, rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten sakındıranlar ve Allah'ın sınırlarını koruyanlardır. Müminleri müjdele! (112)”

لَمَّا شَرَحَ فَضَائِحَ الْمُنَافِقِينَ وَقَبَائِحَهُمْ بِسَبَبِ تَخَلُّفِهِمْ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَذَكَرَ أَقْسَامَهُمْ، وَفَرَّعَ عَلَى كُلِّ قِسْمٍ مِنْهَا مَا هُوَ لَائِقٌ بِهِ عَادَ عَلَى بَيَانِ فَضِيلَةِ الْجِهَادِ وَالتَّرْغِيبِ فِيهِ، وَذِكْرُ الشِّرَاءِ تَمْثِيلٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى مَثَّلَ سُبْحَانَهُ إِثَابَةَ الْمُجَاهِدِينَ بِالْجَنَّةِ عَلَى بَذْلِهِمْ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِالشِّرَاءِ، وَأَصْلُ الشِّرَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ: هُوَ إِخْرَاجُ الشَّيْءِ عَنِ الْمِلْكِ بِشَيْءٍ آخَرَ، مِثْلِهِ أَوْ دُونِهِ، أَوْ أَنْفَعَ مِنْهُ، فَهَؤُلَاءِ الْمُجَاهِدُونَ بَاعُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ اللَّهِ بِالْجَنَّةِ الَّتِي أَعَدَّهَا لِلْمُؤْمِنِينَ، أَيْ: بِأَنْ يَكُونُوا مِنْ جُمْلَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَمِمَّنْ يَسْكُنُهَا، فَقَدْ جَادُوا بِأَنْفُسِهِمْ، وَهِيَ أَنْفَسُ الْأَعْلَاقِ ، وَالْجُودُ بِهَا غَايَةُ الْجُودِ:

[Allah], Tebük Gazvesi'nden geri kalmaları sebebiyle münafıkların rezilliklerini ve çirkinliklerini açıklayıp kısımlarını zikrettikten ve her kısma layık olan hükümleri belirttikten sonra, cihat faziletinin beyanına ve ona teşvik etmeye geri dönmüştür. 'Satın alma' (şirâ) ifadesinin zikredilmesi, { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “Onlar hidayet karşılığında dalaleti satın alanlardır” ayetinde olduğu gibi bir temsildir. Yüce Allah, mücahitlerin Allah yolunda canlarını ve mallarını feda etmelerine karşılık cennetle mükâfatlandırılmalarını satın almaya benzetmiştir. Kullar arasındaki satın almanın aslı: Bir şeyi mülkiyetten çıkarıp yerine dengi, daha düşüğü veya daha faydalı olan başka bir şeyi koymaktır. İşte bu mücahitler, canlarını Allah'a, müminler için hazırladığı cennet karşılığında —yani cennet ehlinden ve orada oturanlardan olmak üzere— satmışlardır; böylece en değerli varlıklar (a'lâk) olan canlarını cömertçe feda etmişlerdir. Canı feda etmek ise cömertliğin zirvesidir:

يَجُودُ بِالنَّفْسِ إِنْ ضَنَّ الْجَبَانُ بِهَا ... وَالْجُودُ بِالنَّفْسِ أَقْصَى غَايَةِ الْجُودِ

Korkak kimse canını esirgediğinde o canını cömertçe verir / Zira canı feda etmek, cömertliğin en son gayesidir.

وَجَادَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِالْجَنَّةِ، وَهِيَ أَعْظَمُ مَا يَطْلُبُهُ الْعِبَادُ، وَيَتَوَسَّلُونَ إِلَيْهِ بِالْأَعْمَالِ وَالْمُرَادُ بِالْأَنْفُسِ هُنَا:

Allah da onlara, kulların talep ettiği ve amelleriyle kendisine ulaşmaya çalıştığı en büyük şey olan cenneti lütfetmiştir. Burada canlardan (enfüs) maksat:

أَنْفُسُ الْمُجَاهِدِينَ، وَبِالْأَمْوَالِ: مَا يُنْفِقُونَهُ فِي الْجِهَادِ. قَوْلُهُ: يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بَيَانٌ للبيع يقتضيه

…mücahitlerin canlarıdır; mallardan [maksat] ise cihadda harcadıkları şeylerdir. Yüce Allah'ın { يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşırlar” buyruğu, [anılan] satışın (bey') bir açıklamasıdır ki bunu…

الِاشْتِرَاءُ الْمَذْكُورُ، كَأَنَّهُ قِيلَ كَيْفَ يَبِيعُونَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِالْجَنَّةِ؟ فَقِيلَ: يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، ثُمَّ بَيَّنَ هَذِهِ الْمُقَاتَلَةَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ يُقْدِمُونَ عَلَى قَتْلِ الْكُفَّارِ فِي الْحَرْبِ، وَيَبْذُلُونَ أَنْفُسَهُمْ فِي ذَلِكَ، فَإِنْ فَعَلُوا فَقَدِ اسْتَحَقُّوا الْجَنَّةَ، وَإِنْ لَمْ يَقَعِ الْقَتْلُ عَلَيْهِمْ بَعْدَ الْإِبْلَاءِ فِي الْجِهَادِ وَالتَّعَرُّضِ لِلْمَوْتِ بِالْإِقْدَامِ عَلَى الْكُفَّارِ. قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَالنَّخَعِيُّ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ: بِتَقْدِيمِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَفْعُولِ عَلَى الْمَبْنِيِّ لِلْفَاعِلِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَقْدِيمِ الْمَبْنِيِّ لِلْفَاعِلِ عَلَى الْمَبْنِيِّ لِلْمَفْعُولِ. وَقَوْلُهُ: وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ إِخْبَارٌ من الله سبحانه: أن فريضة الجهاد استحقاق الْجَنَّةِ بِهَا قَدْ ثَبَتَ الْوَعْدُ بِهَا مِنَ اللَّهِ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، كَمَا وَقَعَ فِي القرآن، وانتصاب وعدا وحقا: على المصدرية، أو الثاني نعت للأوّل، وفي التَّوْرَاةِ:

sanki 'Canlarını ve mallarını cennet karşılığında nasıl satıyorlar?' denilmiş de: 'Allah yolunda savaşırlar' denilmiştir. Sonra bu Allah yolundaki savaşı { فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ } “öldürürler ve öldürülürler” kavliyle açıklamıştır. Kastedilen şudur: Onlar savaşta kâfirleri öldürmeye atılırlar ve bu uğurda canlarını ortaya koyarlar; bunu yaptıkları takdirde, cihatta büyük gayret sarf edip kâfirlere hücum ederek ölüme maruz kaldıktan sonra bizzat öldürülmeseler dahi cenneti hak etmiş olurlar. A'meş, Nehaî, Hamza, Kisâî ve Halef; meçhul (edilgen) kalıbı ma'lûm (etken) kalıbın önüne alarak [önce öldürülürler, sonra öldürürler şeklinde] okumuşlardır. Diğer kurrâ ise ma'lûm kalıbı meçhul kalıbın önüne alarak okumuşlardır. Yüce Allah'ın { وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ } “Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaaddir” kavli, Yüce Allah'tan bir haberdir: Şüphesiz cihat farzı ve onunla cenneti hak etme hususu, Kur'an'da yer aldığı gibi Tevrat'ta ve İncil'de de Allah tarafından sabit bir vaad olarak yer almıştır. 'Va'den' (وَعْداً) ve 'hakkan' (حَقًّا) kelimelerinin nasbı meful-i mutlak (mastarlık) üzeredir veya ikincisi birincinin sıfatıdır. { فِي التَّوْراةِ } “Tevrat'ta” ifadesi ise:

مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ أَيْ: وَعْدًا ثَابِتًا فِيهَا. قَوْلُهُ: وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فِي هَذَا مِنْ تَأْكِيدِ التَّرْغِيبِ لِلْمُجَاهِدِينَ فِي الْجِهَادِ، وَالتَّنْشِيطِ لَهُمْ عَلَى بَذْلِ الْأَنْفُسِ وَالْأَمْوَالِ مَا لَا يَخْفَى، فَإِنَّهُ أَوَّلًا أَخْبَرَ بِأَنَّهُ قَدِ اشْتَرَى مِنْهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ، وَجَاءَ بِهَذِهِ الْعِبَارَةِ الْفَخِيمَةِ، وَهِيَ كَوْنُ الْجَنَّةِ قَدْ صَارَتْ مِلْكًا لَهُمْ، ثُمَّ أَخْبَرَ ثَانِيًا بِأَنَّهُ قَدْ وَعَدَ بِذَلِكَ فِي كُتُبِهِ الْمُنَزَّلَةِ، ثُمَّ أَخْبَرَ بِأَنَّهُ بَعْدَ هَذَا الْوَعْدِ الصَّادِقِ لَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ الْمَوْعُودِ بِهِ، فَإِنَّهُ لَا أَحَدَ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَهُوَ صَادِقُ الْوَعْدِ، لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ، ثُمَّ زَادَهُمْ سُرُورًا وَحُبُورًا، فَقَالَ: فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ أَيْ: أَظْهِرُوا السُّرُورَ بِذَلِكَ، وَالْبِشَارَةُ: هِيَ إِظْهَارُ السُّرُورِ، وَظُهُورُهُ يَكُونُ فِي بَشَرَةِ الْوَجْهِ، وَلِذَا يُقَالُ: أَسَارِيرُ الْوَجْهِ، أَيِ: الَّتِي يَظْهَرُ فِيهَا السُّرُورُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ إِيضَاحُ هَذَا، وَالْفَاءُ لِتَرْتِيبِ الِاسْتِبْشَارِ عَلَى مَا قَبْلَهُ. وَالْمَعْنَى: أَظْهِرُوا السُّرُورَ بِهَذَا الْبَيْعِ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ الله ﷿ فقد ربحتم فيها رِبْحًا لَمْ يَرْبَحْهُ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ، إِلَّا مَنْ فَعَلَ مِثْلَ فِعْلِكُمْ. وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى الْجَنَّةِ، أَوْ إِلَى نَفْسِ الْبَيْعِ الَّذِي رَبِحُوا فِيهِ الْجَنَّةَ، وَوَصْفُ الْفَوْزِ وَهُوَ: الظَّفَرُ بِالْمَطْلُوبِ، بِالْعِظَمِ: يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ فَوْزٌ لَا فَوْزَ مِثْلَهُ. قَوْلُهُ: التَّائِبُونَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُمُ التَّائِبُونَ، يَعْنِي: الْمُؤْمِنُونَ، وَالتَّائِبُ:

mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani: Onlarda sabit kılınmış bir vaaddir. Yüce Allah'ın { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ } “Ahdine Allah'tan daha vefalı kim vardır?” kavlinde, mücahitleri cihada teşvik etmeyi pekiştirme ve onları canlarını ve mallarını feda etmeye isteklendirme hususunda apaçık bir vurgu vardır. Zira O, ilk olarak cennetin kendilerinin mülkü olması gibi pek yüce bir ifadeyle onlardan canlarını ve mallarını cennet karşılığında satın aldığını haber vermiş, sonra ikinci olarak indirilen kitaplarında bunu vaad ettiğini bildirmiş, sonra da bu doğru vaadden sonra vaad olunan şeyin mutlaka gerçekleşeceğini haber vermiştir; çünkü Yüce Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren hiç kimse yoktur ve O, vaadinde sadıktır, vaadinden asla dönmez. Sonra onların sevinç ve neşesini artırarak şöyle buyurmuştur: { فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ } “O halde yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin!” yani bununla sevinç gösteriniz. Müjde (bişâret): Sevinci açığa vurmaktır ve bunun açığa çıkması yüz derisinde (beşere) olur; bundan dolayı sevincin kendisinde belirdiği yüz hatlarına 'esârîru'l-vech' denir. Bunun açıklaması daha önce geçmişti. Başındaki fâ harfi, müjdelenip sevinmeyi kendisinden öncekine bağlamak içindir. Mana şudur: Aziz ve Celil olan Allah ile yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinç gösteriniz; zira siz bunda, sizin yaptığınız gibi yapanlar müstesna, insanlardan hiçbirinin elde edemediği bir kazanç elde ettiniz. { ذلِكَ } “işte bu” ifadesiyle yapılan işaret cennete veya içinde cenneti kazandıkları alışverişin bizzat kendisinedir. Matluba ulaşmak demek olan fevzin (kurtuluşun) 'azîm' (büyük) olarak nitelendirilmesi, onun benzeri olmayan bir kurtuluş olduğuna delalet eder. Yüce Allah'ın { التَّائِبُونَ } “O tövbe edenler” kavli mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: 'Onlar tövbe edenlerdir' (humü't-tâibûn) demektir, bununla müminler kastedilmiştir. Tâib ise:

الرَّاجِعُ، أَيْ: هُمُ الرَّاجِعُونَ إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ عَنِ الْحَالَةِ الْمُخَالِفَةِ لِلطَّاعَةِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الَّذِي عِنْدِي أَنَّ قَوْلَهُ:

Dönen demektir; yani: İtaate aykırı olan durumdan Allah'a itaate dönenlerdir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Bana göre Yüce Allah'ın:

التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ مُضْمَرٌ، أَيِ: التَّائِبُونَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ لَهُمُ الْجَنَّةُ أَيْضًا وَإِنْ لَمْ يُجَاهِدُوا. قَالَ: وَهَذَا أَحْسَنُ، إِذْ لَوْ كَانَتْ هَذِهِ أَوْصَافًا لِلْمُؤْمِنِينَ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ: اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَانَ الْوَعْدُ خَاصًّا بِمُجَاهِدِينَ. وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الزَّجَّاجُ: مِنْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مُنْفَصِلٌ عَمَّا قَبْلَهُ، طَائِفَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَوْصَافَ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى.

{ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ } kavli ibt положенииda (mübteda olarak) merfû kılınmıştır, haberi ise gizlidir; yani: Tövbe edenler ve ayetin sonuna kadar onlardan sonra gelen kimseler, cihat etmemiş olsalar bile cennet onlar içindir. Dedi ki: Bu daha güzeldir; zira şayet bunlar { اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden satın almıştır” kavlinde zikredilen müminlerin sıfatları olsaydı, vaad sadece cihat edenlere has kılınmış olurdu.' Bir grup müfessir, bu kelamın kendisinden öncekinden müstakil olduğu hususunda Zeccâc'ın gittiği görüşe gitmiştir; diğerleri ise bu sıfatların ilk ayetteki müminlere raci olduğu görüşünü benimsemişlerdir.

وَأَنَّهَا عَلَى جِهَةِ الشَّرْطِ، أَيْ: لَا يَسْتَحِقُّ الْجَنَّةَ بِتِلْكَ الْمُبَايَعَةِ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى هَذِهِ الْأَوْصَافِ. وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ: «التَّائِبِينَ الْعَابِدِينَ إِلَى آخِرِهَا» وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا أَوْصَافٌ لِلْمُؤْمِنِينَ. الثَّانِي: أَنَّ النَّصْبَ عَلَى الْمَدْحِ. وَقِيلَ: إِنَّ ارْتِفَاعَ هَذِهِ الْأَوْصَافِ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ ضَمِيرِ يُقَاتِلُونَ، وَجَوَّزَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: أَنْ يَكُونَ التَّائِبُونَ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ الْعَابِدُونَ، وَمَا بَعْدَهُ أَخْبَارٌ كَذَلِكَ، أَيِ: التَّائِبُونَ مِنَ الْكُفْرِ عَلَى الْحَقِيقَةِ، الْجَامِعُونَ لِهَذِهِ الْخِصَالِ. وَفِيهِ مِنَ الْبُعْدِ مَا لَا يَخْفَى، وَالْعَابِدُونَ: الْقَائِمُونَ بِمَا أُمِرُوا بِهِ مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ مع الإخلاص، والْحامِدُونَ: الَّذِينَ يَحْمَدُونَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ،

Ve bunların şart kabilinden olduğunu, yani: Müminlerden ancak bu sıfatlara sahip olanların o alışveriş sebebiyle cenneti hak edeceğini söylemişlerdir. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında 'et-Tâibîne'l-Âbidîne...' (التَّائِبِينَ الْعَابِدِينَ) şeklinde ayetin sonuna kadar [mansub olarak] yer almaktadır ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Müminlerin sıfatları olmasıdır. İkincisi: Övgü (medih) üzere mansub olmasıdır. Bu sıfatların merfû oluşunun { يُقاتِلُونَ } fiilinin zamirinden bedel olduğu da söylenmiştir. Keşşâf sahibi { التَّائِبُونَ } kelimesinin mübteda, { الْعابِدُونَ } kelimesinin haber, sonrakilerin de aynı şekilde haberler olmasını caiz görmüştür; yani: Küfürden hakiki manada tövbe edenler, bu hasletleri kendisinde toplayanlardır. Bunda ise apaçık bir uzaklık vardır. { الْعابِدُونَ } “ibadet edenler”: İhlasla birlikte Allah'ın ibadetinden emrolundukları şeyleri yerine getirenlerdir. { الْحامِدُونَ } “hamdedenler”: Bollukta da darlıkta da Yüce Allah'a hamdedenlerdir.

والسَّائِحُونَ: قِيلَ: هُمُ الصَّائِمُونَ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ، ومنه قوله تعالى: عابِداتٍ سائِحاتٍ وَإِنَّمَا قِيلَ لِلصَّائِمِ: سَائِحٌ، لِأَنَّهُ يَتْرُكُ اللَّذَّاتِ كَمَا يَتْرُكُهَا السَّائِحُ فِي الْأَرْضِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أبي طالب ابن عبد المطلب:

{ السَّائِحُونَ } kavli hakkında: 'Onlar oruç tutanlardır' denilmiştir; müfessirlerin çoğunluğu bu görüşe gitmiştir; Yüce Allah'ın { عابِداتٍ سائِحاتٍ } “ibadet eden, oruç tutan kadınlar” kavli de bu kabildendir. Oruç tutana 'sâih' (seyahat eden) denilmesinin sebebi; yeryüzünde seyahat eden kimsenin lezzetleri terk ettiği gibi onun da lezzetleri terk etmesidir. Ebû Tâlib b. Abdilmuttalib'in şu sözü de bu anlamdadır:

وبالسّائحين لا يذوقون قطرة ... لربّهم والذاكرات العوامل

Ve Rableri için bir damla [su dahi] tatmayan oruçlular hürmetine ve [ibadetle] amel eden zikredici kadınlar hürmetine...

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

برّا يُصَلِّي لَيْلَهُ وَنَهَارَهُ ... يَظَلُّ كَثِيرَ الذِّكْرِ لِلَّهِ سَائِحَا

İyilikseverdir; gecesini ve gündüzünü namaz kılarak geçirir, Allah'ı çokça zikreden bir oruçlu olarak gününü tamamlar.

قَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَذْهَبُ الْحَسَنِ: أَنَّ السَّائِحِينَ هَاهُنَا هُمُ الَّذِينَ يَصُومُونَ الْفَرْضَ وَقِيلَ: إِنَّهُمُ الَّذِينَ يُدِيمُونَ الصِّيَامَ، وَقَالَ عَطَاءٌ: السَّائِحُونَ: الْمُجَاهِدُونَ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: السَّائِحُونَ الْمُهَاجِرُونَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُمُ الَّذِينَ يُسَافِرُونَ لِطَلَبِ الْحَدِيثِ وَالْعِلْمِ. وَقِيلَ: هُمُ الْجَائِلُونَ بِأَفْكَارِهِمْ فِي تَوْحِيدِ رَبِّهِمْ، وَمَلَكُوتِهِ، وَمَا خَلَقَ مِنَ الْعِبَرِ، وَالسِّيَاحَةُ فِي اللُّغَةِ أَصْلُهَا: الذَّهَابُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ كَمَا يَسِيحُ الْمَاءُ، وَهِيَ مِمَّا يُعِينُ الْعَبْدَ عَلَى الطَّاعَةِ لِانْقِطَاعِهِ عَنِ الْخَلْقِ، وَلِمَا يَحْصُلُ لَهُ مِنَ الِاعْتِبَارِ بِالتَّفَكُّرِ فِي مخلوقات الله سبحانه، والرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ معناه: المصلون، والْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ: الْقَائِمُونَ بِأَمْرِ النَّاسِ بِمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الشَّرِيعَةِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ: الْقَائِمُونَ بِالْإِنْكَارِ عَلَى مَنْ فَعَلَ مُنْكَرًا، أَيْ:

Zeccâc şöyle demiştir: Hasan [el-Basrî]'nin mezhebi (görüşü), buradaki { السَّائِحُونَ } kimselerin farz orucu tutanlar olduğudur. Onların oruca devam eden kimseler olduğu da söylenmiştir. Atâ: '{ السَّائِحُونَ }: Mücahitlerdir' demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: '{ السَّائِحُونَ }: Muhacirlerdir' demiştir. İkrime: 'Onlar hadis ve ilim talep etmek için seyahat edenlerdir' demiştir. 'Onlar Rablerinin tevhidi, O'nun mülkü ve ibret olsun diye yarattığı şeyler hakkında fikirleriyle cevelan eden (derin derin düşünen) kimselerdir' de denilmiştir. Seyahat (السِّيَاحَةُ) kelimesinin lügatteki aslı, suyun akıp gitmesi gibi yeryüzünde akıp gitmektir; bu da mahlukattan irtibatı kesmesi ve Yüce Allah'ın yarattıklarını tefekkür ederek ibret alması sebebiyle kula itaatte yardımcı olan şeylerdendir. { الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ } ifadesinin anlamı: Namaz kılanlardır. { الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “iyiliği emredenler”: Şeriatte maruf (iyi/doğru) olan şeyi insanlara emretmeyi yerine getirenlerdir. { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “kötülükten sakındıranlar”: Münker bir iş yapanı inkâr edip (ona karşı çıkıp) engelleyenlerdir; yani:

شَيْئًا يُنْكِرُهُ الشَّرْعُ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ: الْقَائِمُونَ بِحِفْظِ شَرَائِعِهِ الَّتِي أَنْزَلَهَا فِي كُتُبِهِ وَعَلَى لِسَانِ رُسُلِهِ، وَإِنَّمَا أَدْخَلَ الْوَاوَ فِي الْوَصْفَيْنِ الْآخَرَيْنِ، وَهُمَا: وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ إِلَخْ، لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ بِمَنْزِلَةِ خَصْلَةٍ وَاحِدَةٍ، ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ الْحَافِظُونَ بِالْوَاوِ لِقُرْبِهِ وَقِيلَ: إِنَّ الْعَطْفَ فِي الصِّفَاتِ يَجِيءُ بِالْوَاوِ وَبِغَيْرِهَا كَقَوْلِهِ: غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقابِ وَقِيلَ: إِنَّ الْوَاوَ زَائِدَةٌ وَقِيلَ: هِيَ وَاوُ الثَّمَانِيَةِ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَ النُّحَاةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تعالى: ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً ، وقوله:

şeriatın münker gördüğü (yasakladığı) bir şeyi [engelleyenlerdir]. { وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyanlar”: Kitaplarında ve elçilerinin diliyle indirdiği şeriatlarını muhafaza etmeyi yerine getirenlerdir. Son iki vasfa, yani { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } ve { وَالْحافِظُونَ } vb. vasıflarına vâv (و) harfinin dahil edilmesi, iyiliği emredip kötülükten sakındırmanın tek bir haslet mesabesinde olmasındandır; sonra yakınlığından ötürü { الْحافِظُونَ } lafzı da ona vâv ile matuf kılınmıştır. Sıfatlarda atfın, Yüce Allah'ın { غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقابِ } “Günahı bağışlayan, tövbeyi kabul eden, azabı çetin olan” kavlinde olduğu gibi vâv ile de vâvsız da gelebileceği söylenmiştir. Vâv harfinin zâid olduğu da söylenmiştir. Bunun, nahivciler nezdinde bilinen sekiz vâvı (vâvu's-semâniye) olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah'ın { ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً } “dul ve bakireler” kavlinde ve:

وَفُتِحَتْ أَبْوابُها ، وقوله: سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ ، وقد أنكر: والثمانية، أَبُو عَلِيِّ الْفَارِسِيُّ، وَنَاظَرَهُ فِي ذَلِكَ ابْنُ خَالَوَيْهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ الْمَوْصُوفِينَ بِالصِّفَاتِ السَّابِقَةِ.

{ وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } “ve kapıları açılmıştır” kavlinde ve { سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } “Yedidirler, sekizincileri köpekleridir” kavlinde olduğu gibi. Ebû Ali el-Fârisî sekiz vâvını (vâvu's-semâniye) inkâr etmiş, İbn Hâleveyh de bu hususta onunla münazara etmiştir. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele”; yukarıdaki sıfatlarla nitelenen müminleri [müjdele].

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ وَغَيْرِهِ قَالُوا: «قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رواحة لرسول الله ﷺ: اشْتَرِطْ لِرَبِّكَ وَلِنَفْسِكَ مَا شِئْتَ، قَالَ: أَشْتَرِطُ لِرَبِّي أَنْ تَعْبُدُوهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَأَشْتَرِطُ لِنَفْسِي أَنْ تَمْنَعُونِي مِمَّا تَمْنَعُونَ مِنْهُ أَنْفُسَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ. قَالُوا: فَإِذَا فَعَلْنَا ذَلِكَ فما لنا؟ قال: الجنة، قال:

İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve başkalarından şöyle dediklerini rivayet etmiştir: «Abdullah b. Revâha, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Rabbin için ve kendin için dilediğin şartı koş' dedi. O da şöyle buyurdu: 'Rabbim için O'na ibadet etmenizi ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı şart koşuyorum; kendim için ise kendinizi ve mallarınızı koruduğunuz şeylerden beni de korumanızı şart koşuyorum.' Onlar: 'Bunu yaparsak bize ne var?' dediler. O: 'Cennet' buyurdu. [Abdullah]:

رَبِحَ الْبَيْعُ لَا نَقِيلُ وَلَا نَسْتَقِيلُ، فَنَزَلَتْ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: «أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ فِي الْمَسْجِدِ:

'Kârlı bir alışveriş; [bu akitten] ne döneriz ne de bozulmasını isteriz' dedi. Bunun üzerine ayetin sonuna kadar { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ } “Şüphesiz Allah müminlerden canlarını satın almıştır” ayeti indi.» İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e o mescitte iken indirildi:

إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ فَكَبَّرَ النَّاسُ فِي الْمَسْجِدِ، فَأَقْبَلَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ ثَانِيًا طَرَفَيْ رِدَائِهِ عَلَى عَاتِقِهِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ؟ قَالَ: نَعَمْ، فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ: بَيْعٌ رَبِيحٌ لَا نَقِيلُ وَلَا نَسْتَقِيلُ» . وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اشْتَرَطَ فِي بَيْعَةِ الْعَقَبَةِ عَلَى مَنْ بايعه

{ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ } “Şüphesiz Allah müminlerden canlarını satın almıştır” [ayetini okudu]. Bunun üzerine mescitteki insanlar tekbir getirdiler. Derken Ensâr'dan bir adam, ridasının iki ucunu omzuna dolamış vaziyette geldi ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Bu ayet mi indirildi?» dedi. [Resûlullah]: «Evet» buyurdu. Bunun üzerine Ensârî: «Kârlı bir alışveriş; [bu akitten] ne döneriz ne de bozulmasını isteriz!» dedi. İbn Sa'd'ın Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Akabe biatında kendisine biat eden

مِنَ الْأَنْصَارِ: «أَنْ يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ، وَالسَّمْعَ وَالطَّاعَةَ، وَلَا يُنَازِعُوا فِي الْأَمْرِ أَهْلَهُ، وَيَمْنَعُوهُ مِمَّا يَمْنَعُونَ مِنْهُ أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ، قَالُوا: نَعَمْ قَالَ قَائِلُ الْأَنْصَارِ: نَعَمْ، هَذَا لَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ! فَمَا لَنَا؟ قال: الجنة» . وأخرج ابن سعد أيضا من وجه آخر ليس فِي قِصَّةِ الْعَقَبَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:

Ensarlı kimselere şu şartları koşmuştur: «Allah'tan başka ilah olmadığına ve kendisinin Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet etmeleri, namazı kılmaları, zekâtı vermeleri, dinleyip itaat etmeleri, işi ehline bırakıp onunla çekişmemeleri, kendilerini ve ailelerini korudukları şeylerden onu da korumalarıdır. Onlar: 'Evet' dediler. Ensardan bir sözcü: 'Evet, bunlar senin içindir ey Allah'ın Resûlü! Peki, bize ne var?' dedi. O: 'Cennet' buyurdu.» İbn Sa'd başka bir yoldan da rivayet etmiştir; Akabe kıssasında bu ayetin nüzul sebebi olduğuna delalet eden bir şey yoktur. İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

مَنْ مَاتَ عَلَى هَذِهِ التِّسْعِ فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الشَّهِيدُ مَنْ كَانَ فِيهِ التِّسْعُ الْخِصَالُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: الْعَابِدُونَ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَوَّلُ مَنْ يُدْعَى إِلَى الْجَنَّةِ الْحَمَّادُونَ الَّذِينَ يَحْمَدُونَ اللَّهَ عَلَى السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ قَالَ: سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنِ السَّائِحِينَ فَقَالَ: «هُمُ الصَّائِمُونَ» . وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، مِنْ طَرِيقِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ النَّجَّارِ مِنْ طَرِيقِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا، وَهُوَ أَصَحُّ مِنَ الْمَرْفُوعِ مِنْ طَرِيقِهِ، وَحَدِيثُ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ مُرْسَلٌ، وَقَدْ أَسْنَدَهُ مِنْ طَرِيقِ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الرِّوَايَةِ الثَّانِيَةِ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ قَوْلِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ مِثْلُ هَذَا: مِنْهُمْ عَائِشَةُ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ وَابْنِ الْمُنْذِرِ، وَمِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ عِنْدَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيِّ وَأَبِي الشَّيْخِ، وَمِنْهُمُ ابْنُ مَسْعُودٍ عِنْدَ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ قَبْلَهُ.

Kim bu dokuz haslet üzere ölürse o Allah yolundadır: Ayetin sonuna kadar { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ } “Tövbe edenler, ibadet edenler...”. İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Şehit, bu ayette zikredilen dokuz haslet kendisinde bulunan kimsedir.' Ebû'ş-Şeyh ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: '{ الْعابِدُونَ } kimseler namazı dosdoğru kılanlardır.' Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî yine ondan rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cennete ilk çağrılacak olanlar, bollukta ve darlıkta Allah'a hamdeden çokça hamdedicilerdir (el-Hammâdûn).» İbn Cerîr, Ubeyd b. Umeyr'den şöyle rivayet etmiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e oruçlular/seyahat edenler ({ السَّائِحُونَ }) soruldu da: «Onlar oruç tutanlardır» buyurdu. Firyâbî, İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ubeyd b. Umeyr tarikiyle Ebû Hüreyre'den merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve İbnu'n-Neccâr, Ebû Sâlih tarikiyle Ebû Hüreyre'den merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. Ebû Hüreyre'den mevkûf olarak da rivayet edilmiştir ki bu, onun tarikinden gelen merfû rivayetten daha sahihtir; Ubeyd b. Umeyr'in hadisi ise mürseldir, o bunu ikinci rivayette Ebû Hüreyre tarikiyle müsned kılmıştır. Sahabeden bir topluluğun sözü olarak da bunun benzeri rivayet edilmiştir: İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir nezdinde Âişe bunlardandır; İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Ebû'ş-Şeyh nezdinde İbn Abbâs bunlardandır; onlardan önce zikredilen bu müellifler nezdinde İbn Mes'ûd da bunlardandır.

وَرُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّ رَجُلًا اسْتَأْذَنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي السِّيَاحَةِ فَقَالَ «إِنَّ سِيَاحَةَ أُمَّتَيِ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» وَصَحَّحَهُ عَبْدُ الْحَقِّ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الرَّبِيعِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: هَذِهِ أَعْمَالٌ قَالَ فِيهَا أَصْحَابُ النبي ﷺ: إِنَّ اللَّهَ قَضَى عَلَى نَفْسِهِ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ أَنَّ مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ عَلَى هَذِهِ الْأَعْمَالِ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ شَهِيدًا، وَمَنْ مَاتَ مِنْهُمْ عَلَيْهَا فَقَدْ وَجَبَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: الشَّهِيدُ مَنْ لَوْ مَاتَ عَلَى فِرَاشِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ. قَالَ: وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ مَاتَ وَفِيهِ تِسْعٌ فَهُوَ شَهِيدٌ. وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ يَعْنِي بِالْجَنَّةِ، ثُمَّ قَالَ: التَّائِبُونَ إِلَى قَوْلِهِ: وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ يعني: القائمين عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ، وَهُوَ شَرْطٌ اشْتَرَطَهُ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الْجِهَادِ، وَإِذَا وَفَّوْا لِلَّهِ بِشَرْطِهِ وفى لهم بشرطهم.

Tâbiînden bir topluluktan da buna benzer rivayetler nakledilmiştir. İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Ümâme'den rivayet etmişlerdir ki bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den seyahat (siyâhat) için izin istedi, bunun üzerine: «Şüphesiz ümmetimin seyahati Allah yolunda cihattır» buyurdu. Bunu Abdülhak tashih etmiştir. Ebû'ş-Şeyh, Rebî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bunlar öyle amellerdir ki, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bunlar hakkında şöyle demiştir: Allah Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da bu ümmet için, onlardan kim bu ameller üzere öldürülürse Allah katında şehit olacağına ve onlardan kim bunlar üzere ölürse ecrinin kesinlikle Allah'a ait olduğuna hükmetmiştir.' İbnu'l-Münzir, Ebû Sâlih tarikiyle Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Şehit, yatağında ölse dahi cennete girecek kimsedir.' Dedi ki: İbn Abbâs da: 'Kim kendisinde dokuz [haslet] varken ölürse o şehittir' demiş ve bu ayeti okumuştur. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o, { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ } “Şüphesiz Allah müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” kavli hakkında: 'Yani cennet karşılığında' demiş, sonra: '{ التَّائِبُونَ } lafzından { وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } kavline kadar, yani Allah'ın itaatini ayakta tutanlar demektir; bu, Allah'ın cihat ehline koştuğu bir şarttır; onlar Allah için O'nun şartını yerine getirdiklerinde, O da onlar için şartlarını yerine getirir' demiştir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٣ الى ١١٤]

[Tevbe Suresi (9), Ayet 113-114]

مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١١٣) وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤)

{ مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١١٣) وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤) } “Cehennem ehli oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar, müşrikler için af dilemek ne Peygambere ne de iman edenlere yaraşır. (113) İbrahim'in babası için af dilemesi ise ancak ona vermiş olduğu bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrahim çok duygulu/yufka yürekli ve pek yumuşak huyludur. (114)”

لما بيّن سُبْحَانَهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَمَا بَعْدَهُ: أَنَّ الْبَرَاءَةَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاجِبَةٌ، بَيَّنَ سُبْحَانَهُ هُنَا مَا يَزِيدُ ذَلِكَ تَأْكِيدًا، وَصَرَّحَ بِأَنَّ ذَلِكَ مُتَحَتِّمٌ، وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى، وَأَنَّ الْقَرَابَةَ فِي مِثْلِ هَذَا الْحُكْمِ لَا تَأْثِيرَ لَهَا. وَقَدْ ذَكَرَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: أَنَّ مَا كانَ فِي الْقُرْآنِ، يَأْتِي عَلَى وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: عَلَى النَّفْيِ نَحْوِ: مَا كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ . وَالْآخَرُ: عَلَى مَعْنَى النَّهْيِ، نَحْوِ: مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَهَذِهِ الْآيَةُ مُتَضَمِّنَةٌ لِقَطْعِ الْمُوَالَاةِ لِلْكَفَّارِ، وَتَحْرِيمِ الِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ، وَالدُّعَاءِ بِمَا لَا يَجُوزُ لِمَنْ كَانَ كَافِرًا، وَلَا يُنَافِي هَذَا مَا ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ قَالَ يَوْمَ أُحُدٍ حِينَ كَسَرَ الْمُشْرِكُونَ رَبَاعِيَتَهُ وَشَجُّوا وَجْهَهُ: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ» ، لِأَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَهُ تَحْرِيمُ الِاسْتِغْفَارِ لِلْمُشْرِكِينَ، وَعَلَى فَرْضِ أَنَّهُ قَدْ كَانَ بَلَغَهُ كَمَا يُفِيدُهُ سَبَبُ النُّزُولِ، فَإِنَّهُ قَبْلَ يَوْمِ أُحُدٍ بِمُدَّةٍ طَوِيلَةٍ، وَسَيَأْتِي. فَصُدُورُ هَذَا الِاسْتِغْفَارِ مِنْهُ لِقَوْمِهِ إِنَّمَا كَانَ عَلَى سَبِيلِ الْحِكَايَةِ عَمَّنْ تَقَدَّمَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَحْكِي نَبِيًّا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ضَرَبَهُ قَوْمُهُ وَهُوَ يَمْسَحُ الدَّمَ عَنْ وَجْهِهِ وَيَقُولُ: «رَبِّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ» . وَفِي الْبُخَارِيِّ أنّ النبيّ ﷺ ذَكَرَ نَبِيًّا قَبْلَهُ شَجَّهُ قَوْمُهُ، فَجَعَلَ النبي ﷺ يُخْبِرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ قَالَ: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ» . قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَتَضَمَّنُ التَّعْلِيلَ لِلنَّهْيِ عَنِ الِاسْتِغْفَارِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذَا التَّبَيُّنَ مُوجِبٌ لِقَطْعِ الْمُوَالَاةِ لِمَنْ كَانَ هَكَذَا، وَعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِالْقَرَابَةِ لِأَنَّهُمْ مَاتُوا عَلَى الشِّرْكِ، وَقَدْ قَالَ سُبْحَانَهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ فَطَلَبُ الْمَغْفِرَةِ لَهُمْ فِي حُكْمِ الْمُخَالَفَةِ لِوَعْدِ اللَّهِ وَوَعِيدِهِ. قَوْلُهُ: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ الْآيَةَ: ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ السَّبَبَ فِي اسْتِغْفَارِ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ أَنَّهُ كَانَ لِأَجْلِ وَعْدٍ تَقَدَّمَ مِنْ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ بِالِاسْتِغْفَارِ لَهُ، وَلَكِنَّهُ تَرَكَ ذَلِكَ وَتَبَرَّأَ مِنْهُ لَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أنه عدوّ لله، وَأَنَّهُ غَيْرُ مُسْتَحِقٍّ لِلِاسْتِغْفَارِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا وَعَدَهُ قَبْلَ أَنْ يَتَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، وَمِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى السُّؤَالِ الَّذِي يُورِدُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّهُ كَيْفَ خَفِيَ ذَلِكَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ؟ فَإِنَّهُ لَمْ يَخْفَ عَلَيْهِ تَحْرِيمُ الِاسْتِغْفَارِ لِمَنْ أَصَرَّ عَلَى الْكُفْرِ وَمَاتَ عَلَيْهِ، وَهُوَ لَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ إِلَّا بِإِخْبَارِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَهُ بِأَنَّهُ عَدُوُّ اللَّهِ، فَإِنَّ ثُبُوتَ هَذِهِ الْعَدَاوَةِ تَدُلُّ عَلَى الْكُفْرِ، وَكَذَلِكَ لَمْ يَعْلَمْ نبينا ﷺ بِتَحْرِيمِ ذَلِكَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ أَخْبَرَهُ اللَّهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَهَذَا حُكْمٌ إِنَّمَا يَثْبُتُ بِالسَّمْعِ لَا بِالْعَقْلِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنِ اسْتِغْفَارِ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ: دُعَاؤُهُ إِلَى الْإِسْلَامِ. وَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالِاسْتِغْفَارِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: النَّهْيُ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَى جَنَائِزِ الْكُفَّارِ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلَا حَاجَةَ إِلَى تَفْسِيرِ الِاسْتِغْفَارِ بِالصَّلَاةِ وَلَا مُلْجِئَ إِلَى ذَلِكَ، ثُمَّ خَتَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذِهِ الْآيَةَ بِالثَّنَاءِ الْعَظِيمِ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، فَقَالَ: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ وَهُوَ كَثِيرُ التَّأَوُّهِ، كَمَا تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ صِيغَةُ الْمُبَالَغَةِ.

Yüce Allah surenin başında ve devamında müşriklerden ve münafıklardan teberri etmenin (uzak durmanın) vacip olduğunu açıklayınca, burada bunu daha da pekiştiren hususu beyan etmiş ve akraba dahi olsalar bunun kesin bir zorunluluk olduğunu, böyle bir hükümde akrabalığın hiçbir tesiri bulunmadığını açıkça belirtmiştir. Tefsir ehli zikretmiştir ki Kur'an'da geçen { مَا كانَ } ifadesi iki vecih üzere gelir: Birincisi: { مَا كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ölmez” misalinde olduğu gibi nefy (olumsuzluk) anlamındadır. Diğeri ise: { مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz size yaraşmaz (helal olmaz)” ve { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Müşrikler için mağfiret dilemek Peygambere ve iman edenlere yaraşmaz” misalinde olduğu gibi nehiy (yasaklama) anlamındadır. Bu ayet kâfirlere dostluğu kesmeyi, onlar için istiğfarda bulunmanın ve kâfir olan kimse için caiz olmayan dualar etmenin haram kılındığını içermektedir. Bu durum, Sahih'te kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olan Uhud günü müşrikler ön dişini kırıp yüzünü yaraladıklarında: «Allah'ım, kavmimi bağışla; çünkü onlar bilmiyorlar» buyurması ile çelişmez; zira bu sözün müşriklere istiğfarın haram kılınması hükmü kendisine ulaşmadan önce gerçekleşmiş olması muhtemeldir. Nüzul sebebinin ifade ettiği gibi bu hükmün kendisine ulaşmış olduğu varsayılsa bile, o Uhud gününden uzun bir süre öncedir ve gelecektir. Dolayısıyla onun kendi kavmi için bu istiğfarda bulunması, kendisinden önceki peygamberlerden birinin durumunu hikâye etmek (nakletmek) kabildendir; nitekim Sahîh-i Müslim'de Abdullah'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Kavmi tarafından dövülüp yüzündeki kanı silerken: «Rabbim, kavmimi bağışla; çünkü onlar bilmiyorlar» diyen bir peygamberi anlatan Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e sanki şu an bakıyor gibiyim.' Buhârî'de de geçtiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden önce kavminin başını yardığı bir peygamberi zikretmiş ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onun: «Allah'ım, kavmimi bağışla; çünkü onlar bilmiyorlar» dediğini haber vermeye başlamıştır. Ayetteki: { مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “Cehennem ehli oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra” kavli; bu cümle istiğfardan men edilmenin gerekçesini (illetini) içermektedir. Anlam şudur: Bu apaçık durum, bu halde olan kimselere dostluğu kesmeyi ve şirk üzere öldükleri için akrabalığı hesaba katmamayı gerektirir; zira Yüce Allah: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” buyurmuştur. Dolayısıyla onlar için mağfiret talep etmek, Allah'ın vaadine ve vaîdine (tehdidine) muhalefet hükmündedir. Ayetteki: { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ } “İbrahim'in babası için af dilemesi ise...” kavli: Yüce Allah İbrahim'in babası için istiğfar etmesinin sebebini, bunun İbrahim'den babasına daha önce geçmiş olan bir istiğfar vaadinden ötürü olduğunu zikretmiştir; ancak onun bir Allah düşmanı olduğu ve istiğfara müstahak olmadığı kendisine apaçık belli olunca bunu terk etmiş ve ondan teberri etmiştir (uzaklaşmıştır). Bu da gösterir ki o bu sözü ancak babasının cehennem ehlinden ve Allah düşmanlarından olduğu kendisine belli olmadan önce vermiştir; dolayısıyla birçok müfessirin yönelttiği: 'Bu durum İbrahim'e nasıl gizli kaldı?' sorusuna gerek yoktur; zira küfürde ısrar edip o hal üzere ölen kimseye istiğfar etmenin haramlığı ona gizli kalmamıştı. O, babasının Allah düşmanı olduğunu ancak Yüce Allah'ın bildirmesiyle öğrenmiştir; zira bu düşmanlığın sübut bulması küfre delalet eder. Aynı şekilde bizim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem de bunun haram olduğunu ancak Allah'ın bu ayetle kendisine bildirmesinden sonra bilmiştir; bu hüküm akılla değil ancak sem' (vahiy) yoluyla sabit olan bir hükümdür. İbrahim'in babası için istiğfar etmesinden maksadın: Onu İslam'a davet etmesi olduğu da söylenmiştir; bu ise oldukça zayıftır. Bu ayetteki istiğfardan maksadın: Kâfirlerin cenaze namazını kılmaktan nehiy olduğu da söylenmiştir, bu da O'nun: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını kılma” kavli gibidir. Oysa istiğfarı namaz diye tefsir etmeye gerek de yoktur, buna mecbur kılan bir durum da yoktur. Sonra Yüce Allah bu ayeti İbrahim'e yönelik büyük bir övgü ile tamamlayarak şöyle buyurmuştur: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ } “Şüphesiz İbrahim çok evvâhtır”; o çokça ah edip inleyen (duygulu/yufka yürekli) bir kimsedir; nitekim mübalağa sîgası da buna delalet eder.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مَعْنَى الْأَوَّاهِ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: إِنَّهُ الَّذِي يُكْثِرُ الدُّعَاءَ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: إِنَّهُ الرَّحِيمُ بِعِبَادِ اللَّهِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ الْمُؤْمِنُ بِلُغَةِ الْحَبَشَةِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّهُ الَّذِي يَذْكُرُ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ الْقَفْرِ. وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، وَقِيلَ: الَّذِي يُكْثِرُ الذِّكْرَ لِلَّهِ من غير تقييد، روي

İlim ehli 'el-Evvâh' (الْأَوَّاه) kelimesinin anlamı hususunda ihtilaf etmiştir. İbn Mes‘ûd ve Ubeyd b. Umeyr: "O, çokça dua edendir" demişlerdir. el-Hasan ve Katâde: "O, Allah'ın kullarına karşı pek merhametli olandır" demişlerdir. İbn Abbâs'tan: "O, Habeş dilinde 'mümin' demektir" şeklinde rivayet edilmiştir. el-Kelbî: "O, ıssız ve çorak arazide Allah'ı zikredendir" demiştir. İbnü'l-Müseyyeb'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. [Herhangi bir kayıtla] sınırlandırılmaksızın 'Allah'ı çokça zikredendir' de denilmiştir. Bu,

ذَلِكَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ. وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي يُكْثِرُ التِّلَاوَةَ، حُكِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُ الْفَقِيهُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالنَّخَعِيُّ، وَقِيلَ: الْمُتَضَرِّعُ الْخَاضِعُ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادِ بْنِ الْهَادِ. وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي إِذَا ذَكَرَ خَطَايَاهُ اسْتَغْفَرَ لَهَا، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ. وَقِيلَ: هُوَ الشَّفِيقُ، قاله عبد العزيز بن يحيى.

Ukbe b. Âmir'den rivayet edilmiştir. 'O, çokça [Kur'an] tilavet eden kimsedir' denilmiştir; bu İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. 'O, fakihtir (dini derinlemesine kavrayandır)' denilmiştir; bunu Mücâhid ve en-Nehaî söylemiştir. 'Gönülden yalvarıp yakaran, boyun eğendir' denilmiştir; bu Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'dan rivayet edilmiştir. 'O, günahlarını hatırladığında onlar için istiğfar eden kimsedir' denilmiştir; bu Ebû Eyyûb'dan rivayet edilmiştir. 'O, şefkatli kimsedir' denilmiştir; bunu Abdülazîz b. Yahyâ söylemiştir.

وقيل: إِنَّهُ الْمُعَلِّمُ لِلْخَيْرِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ الرَّاجِعُ عَنْ كُلِّ مَا يَكْرَهُهُ اللَّهُ، قَالَهُ عَطَاءٌ. وَالْمُطَابِقُ لِمَعْنَى الْأَوَّاهِ لُغَةً، أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ الَّذِي يُكْثِرُ التَّأَوُّهَ مِنْ ذُنُوبِهِ، فَيَقُولُ مَثَلًا: آهٍ مِنْ ذُنُوبِي، آهٍ مِمَّا أُعَاقَبُ بِهِ بِسَبَبِهَا، وَنَحْوُ ذَلِكَ، وَبِهِ قَالَ الْفَرَّاءُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ، وَمَعْنَى التَّأَوُّهِ: هُوَ أَنْ يُسْمَعَ لِلصَّدْرِ صَوْتٌ مِنْ تَنَفُّسِ الصُّعَدَاءِ.

'O, hayrı öğretendir' denilmiştir. 'O, Allah'ın hoşlanmadığı her şeyden dönendir' denilmiştir; bunu Atâ söylemiştir. Lügat açısından 'el-Evvâh' kelimesinin anlamına en uygun olanı: Günahlarından ötürü çokça 'ah' çekip inleyen, örneğin: 'Günahlarımdan ötürü ah! Bunlar sebebiyle cezalandırılacağım şeyden ötürü ah!' ve benzeri sözler söyleyen kimsedir denilmesidir. Ferrâ da bu görüşü benimsemiştir ve bu Ebû Zer'den rivayet edilmiştir. Te'evvüh (تَأَوُّه) kelimesinin manası ise: Derin bir iç çekişle göğüsten ses işitilmesidir.

قَالَ فِي الصِّحَاحِ: وَقَدْ أَوَّهَ الرَّجُلُ تَأْوِيهًا، وَتَأَوَّهَ تَأَوُّهًا إِذَا قَالَ أَوْهِ، وَالِاسْمُ مِنْهُ: آهَةٌ بِالْمَدِّ، قَالَ:

Sıhâh'ta şöyle denilmiştir: Bir kimse 'evve' (أَوْهِ) dediğinde 'evvehe' (أَوَّهَ) ve 'te'evvehe' (تَأَوَّهَ) denir; bunun isim hali ise med ile 'âhetün' (آهَةٌ) şeklindedir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا مَا قُمْتُ أَرْحَلُهَا بِلَيْلٍ ... تأوّه آهة الرّجل الحزين

Gece vakti deveyi yükleyip yola koyulmak üzere kalktığımda, hüzünlü bir adamın inleyişi gibi inledi.

والحليم الْكَثِيرُ الْحِلْمِ كَمَا تُفِيدُهُ صِيغَةُ الْمُبَالَغَةِ، وَهُوَ: الَّذِي يَصْفَحُ عَنِ الذُّنُوبِ، وَيَصْبِرُ عَلَى الْأَذَى وَقِيلَ: الَّذِي لَا يُعَاقِبُ أَحَدًا قَطُّ إِلَّا لله.

{ حَلِيمٌ } “pek yumuşak huyludur” kelimesi ise mübalağa sîgasının ifade ettiği üzere hilmi (yumuşak huyluluğu) çok olan kimsedir; o da: Günahları bağışlayan, eziyetlere sabreden kimsedir. 'Asla Allah rızası dışında hiçbir kimseyi cezalandırmayan kimsedir' de denilmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمَّا حَضَرَتِ الْوَفَاةُ أَبَا طَالِبٍ دَخَلَ النَّبِيُّ ﷺ وعنده أبو جهل وعبد بْنُ أُمَيَّةَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَيْ عَمِّ! قُلْ: لَا إِلَهَ إِلَّا الله أحاج بِهَا عِنْدَ اللَّهِ، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُمَيَّةَ: يَا أَبَا طَالِبٍ: أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ؟ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ، وَأَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ يُعَانِدَانِهِ بِتِلْكَ الْمَقَالَةِ، فَقَالَ أَبُو طَالِبٍ آخِرَ مَا كَلَّمَهُمْ: هُوَ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَأَبَى أَنْ يَقُولَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فقال النبي ﷺ: «لأستغفر لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ» ، فَنَزَلَتْ: مَا كانَ لِلنَّبِيِّ الْآيَةَ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي أَبِي طَالِبٍ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ . وأخرج ابن أبي شيبة وأحمد وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ:

Buhârî, Müslim ve başkaları Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: Ebû Tâlib'e vefat anı geldiğinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına girdi; yanında Ebû Cehil ile Abdullah b. Ebî Ümeyye vardı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey amca! 'Lâ ilâhe illallâh' de, onunla Allah katında senin lehine delil getireyim» buyurdu. Ebû Cehil ile Abdullah b. Ebî Ümeyye: 'Ey Ebû Tâlib! Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çevireceksin?' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ona arz etmeye devam etti; Ebû Cehil ile Abdullah da aynı sözle ona karşı direndiler. Nihayet Ebû Tâlib onlara söylediği son söz olarak: 'O, Abdülmuttalib'in dini üzeredir' dedi ve 'Lâ ilâhe illallâh' demekten kaçındı. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Senin hakkında menedilmediğim sürece senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim» buyurdu. Bunun üzerine ayetin sonuna kadar { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ } “Peygambere yaraşmaz...” ayeti indi. Allah Ebû Tâlib hakkında: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğine hidayet verir” ayetini indirdi. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Tirmizî, Nesâî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, tashih ederek Hâkim, İbn Merdûye, Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî, Ali'den şöyle rivayet etmişlerdir:

سَمِعْتُ رَجُلًا يَسْتَغْفِرُ لِأَبَوَيْهِ وَهُمَا مُشْرِكَانِ، فَقُلْتُ: تَسْتَغْفِرُ لِأَبَوَيْكَ وَهُمَا مشركان؟ فقال: أو لم يَسْتَغْفِرْ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ؟ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَنَزَلَتْ: مَا كانَ لِلنَّبِيِّ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: أخبرت النبي ﷺ بِمَوْتِ أَبِي طَالِبٍ، فَبَكَى، فَقَالَ: اذْهَبْ فَغَسِّلْهُ وَكَفِّنْهُ وَوَارِهِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَرَحِمَهُ، فَفَعَلْتُ، وَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَسْتَغْفِرُ لَهُ أَيَّامًا، وَلَا يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ حَتَّى نَزَلَ عَلَيْهِ: مَا كانَ لِلنَّبِيِّ الْآيَةَ. وَقَدْ رُوِيَ كَوْنُ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ استغفار النبي ﷺ لِأَبِي طَالِبٍ مِنْ طُرُقٍ كَثِيرَةٍ، مِنْهَا: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ عِنْدَ ابْنِ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبِي الشَّيْخِ وَهُوَ مُرْسَلٌ. وَمِنْهَا: عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ وَهُوَ مُرْسَلٌ أَيْضًا. وَمِنْهَا: عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ، وَهُوَ مُرْسَلٌ أَيْضًا. وَمِنْهَا: عن عمر ابن الْخَطَّابِ عِنْدَ ابْنِ سَعْدٍ وَأَبِي الشَّيْخِ وَابْنِ عَسَاكِرَ. وَمِنْهَا: عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ عِنْدَ ابْنِ عَسَاكِرَ وَهُوَ مُرْسَلٌ.

Bir adamın müşrik oldukları halde anne ve babası için istiğfar ettiğini işittim ve: 'Müşrik oldukları halde anne ve baban için mağfiret mi diliyorsun?' dedim. O da: 'İbrahim babası için mağfiret dilemedi mi?' dedi. Bunu Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikrettim, bunun üzerine ayetin sonuna kadar { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ } “Peygambere yaraşmaz...” ayeti indi. İbn Sa'd ve İbn Asâkir, Ali'den şöyle rivayet etmişlerdir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ebû Tâlib'in vefatını haber verdim, ağladı ve: «Git, onu yıka, kefenle ve toprağa göm; Allah onu bağışlasın ve ona rahmet etsin» buyurdu. Ben de bunu yaptım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem günlerce onun için istiğfar etmeye başladı ve kendisine ayetin sonuna kadar { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ } “Peygambere yaraşmaz...” ayeti inene kadar evinden çıkmadı. Ayetin nüzul sebebinin Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Tâlib için istiğfar etmesi olduğu birçok tarik ile rivayet edilmiştir: Bunlardan biri: İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh nezdinde Muhammed b. Ka'b'dandır ve mürseldir. Biri: İbn Cerîr nezdinde Amr b. Dînâr'dandır ve o da mürseldir. Biri: İbn Cerîr nezdinde Saîd b. el-Müseyyeb'dendir ve o da mürseldir. Biri: İbn Sa'd, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Asâkir nezdinde Ömer b. el-Hattâb'dandır. Biri de: İbn Asâkir nezdinde Hasan el-Basrî'dendir ve mürseldir.

وَرُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ بِسَبَبِ زيارة النبي ﷺ لَقَبْرِ أُمِّهِ، وَاسْتِغْفَارِهِ لَهَا، مِنْ طَرِيقِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ وَابْنِ مَرْدَوَيْهِ وَمِنْ طَرِيقِ ابْنِ مَسْعُودٍ عِنْدَ ابْنِ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمِ وَابْنِ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيِّ فِي الدَّلَائِلِ، وَعَنْ بريدة عند

Bu ayetin, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in annesinin kabrini ziyareti ve onun için mağfiret dilemesi sebebiyle indiği de rivayet edilmiştir. [Bu rivayet] Taberânî ve İbn Merdûye nezdinde İbn Abbâs tarikiyle; İbn Ebî Hâtim, Hâkim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî nezdinde İbn Mes'ûd tarikiyle ve... nezdinde Büreyde'den rivayet edilmiştir.

ابْنِ مَرْدَوَيْهِ، وَمَا فِي الصَّحِيحَيْنِ مُقَدَّمٌ عَلَى مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِمَا عَلَى فَرْضِ أَنَّهُ صَحِيحٌ. فَكَيْفَ وَهُوَ ضَعِيفٌ غَالِبُهُ؟

İbn Merdûye nezdinde Büreyde'den rivayet edilmiştir. Sahîhayn'da (Buhârî ve Müslim'de) yer alan rivayet, sahih olduğu varsayılsa bile bu iki eserde bulunmayan rivayete takdim edilir. Kaldı ki çoğunluğu zayıfken bu nasıl olmasın?

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ إِلَى قَوْلِهِ: كَما رَبَّيانِي صَغِيراً قَالَ: ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ: مَا كانَ لِلنَّبِيِّ إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ قَالَ: تَبَيَّنَ لَهُ حِينَ مَاتَ وَعَلِمَ أَنَّ التَّوْبَةَ قَدِ انْقَطَعَتْ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَأَبُو بَكْرٍ الشَّافِعِيُّ فِي فَوَائِدِهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمْ يَزَلْ إِبْرَاهِيمُ يَسْتَغْفِرُ لِأَبِيهِ حَتَّى مَاتَ، فَلَمَّا مَاتَ تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوُّ لله فَتَبَرَّأَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ: أَنَّ رَجُلًا كَانَ يَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالذِّكْرِ، فَقَالَ رَجُلٌ: لَوْ أَنَّ هَذَا خَفَضَ صَوْتَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «دَعْهُ فَإِنَّهُ أَوَّاهٌ» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِرَجُلٍ يُقَالُ لَهُ ذُو النِّجَادَيْنِ: «إِنَّهُ أَوَّاهٌ» ، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ يُكْثِرُ ذِكْرَ اللَّهِ بِالْقُرْآنِ وَالدُّعَاءِ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا أَحْمَدُ قَالَ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ لَهِيعَةَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبَاحٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادِ بْنِ الْهَادِ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا الْأَوَّاهُ؟ قال: «الخاشع المتضرّع بالدّعاء» . وَهَذَا إِنْ ثَبَتَ وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ وَتَقْدِيمُهُ عَلَى مَا ذَكَرَهُ أَهْلُ اللُّغَةِ فِي مَعْنَى الْأَوَّاهِ، وَإِسْنَادُهُ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ هَكَذَا: حَدَّثَنِي الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ بَهْرَامَ، حَدَّثَنَا شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ قَالَ: كَانَ مِنْ حِلْمِهِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَذَاهُ الرَّجُلُ من قومه قال له: هداك الله.

İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } kavlinden { كَما رَبَّيانِي صَغِيراً } kavline kadar olan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Sonra [Allah] istisna getirip { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ } ayetinden { إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ } kavline kadar buyurdu.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ } “Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Öldüğü ve kendisinden tövbenin kesildiği anlaşıldığında ona belli oldu.' Firyâbî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, Fevâid'inde Ebû Bekir eş-Şâfiî ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'İbrahim ölene kadar babası için istiğfar etmeye devam etti; ölünce onun Allah'ın düşmanı olduğu kendisine belli oldu ve ondan teberri etti (uzaklaştı).' İbn Merdûye Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: 'Bir adam zikir yaparken sesini yükseltiyordu, bir adam: 'Şu kimse sesini bir kıssa ya!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bırak onu, çünkü o evvâhtır (yufka yürekli, çokça yalvarıp yakarandır)» buyurdu.' Taberânî ve İbn Merdûye, Ukbe b. Âmir'den rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine Zü'n-Bicâdeyn denilen bir adama: «Şüphesiz o evvâhtır» buyurmuştur; bu da onun Kur'an ile ve dua ile Allah'ı çokça zikretmesinden ileri geliyordu. Bunu Ahmed de rivayet edip şöyle demiştir: Bize Mûsâ b. Lehîa, Hâris b. Yezîd'den, o Ali b. Rabâh'tan, o da Ukbe b. Âmir'den nakletti ve bunu zikretti. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Evvâh nedir?' dedi. O da: «Dua ile çokça huşû duyup yalvarıp yakarandır» buyurdu. Bu [rivayet] sabit olduğu takdirde, buna başvurmak ve bunu lügat ehlinin 'evvâh' kelimesinin anlamı hakkında zikrettiği şeylerin önüne geçirmek vacip olur. Bunun İbn Cerîr nezdindeki isnadı şöyledir: Bana el-Müsennâ anlattı, bana el-Haccâc b. Minhâl anlattı, bize Abdülhamîd b. Behrâm anlattı, bize Şehr b. Havşeb, Abdullah b. Şeddâd'dan anlattı ve bunu zikretti. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ } “Şüphesiz İbrahim çok duygulu/yufka yürekli ve pek yumuşak huyludur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onun hilmindendi ki, kavminden bir adam kendisine eziyet ettiğinde ona: «Allah seni hidayete erdirsin» derdi.'

[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٥ الى ١١٩]

[Tevbe Suresi (9), Ayet 115-119]

وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦) لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩)

{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦) لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩) } “Allah bir topluluğu hidayete erdirdikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (115) Şüphesiz göklerin ve yerin mülkü yalnız Allah'ındır. O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka hiçbir dost ve hiçbir yardımcı yoktur. (116) Andolsun ki Allah, Peygamberi ve içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse eğrilmek üzere iken o zorluk anında ona tâbi olan Muhacirleri ve Ensar'ı bağışladı. Sonra onların tövbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz O, onlara çok şefkatli, pek merhametlidir. (117) Ve [savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de [tövbesini kabul etti]. Nihayet yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıkıştırdıkça sıkıştırmıştı ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir sığınak olmadığını anlamışlardı. Sonra tövbe etsinler diye onların tövbelerini kabul etti. Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul eden, pek merhametli olandır. (118) Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun. (119)”

لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ فِي النَّهْيِ عَنِ الِاسْتِغْفَارِ لِلْمُشْرِكِينَ، خَافَ جَمَاعَةٌ مِمَّنْ كَانَ يَسْتَغْفِرُ لهم الْعُقُوبَةِ مِنَ اللَّهِ بِسَبَبِ ذَلِكَ الِاسْتِغْفَارِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً

Müşriklere istiğfar edilmesini nehyeden önceki ayet inince, onlar için istiğfar eden kimselerden bir topluluk bu istiğfarları sebebiyle Allah'tan bir cezalandırma gelmesinden korktu. Bunun üzerine Yüce Allah { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً } “Allah bir topluluğu saptıracak değildir...”

إِلَخْ، أَيْ: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يُوقِعُ الضَّلَالَ عَلَى قَوْمٍ، وَلَا يُسَمِّيهِمْ ضُلَّالًا بَعْدَ أَنْ هَدَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَالْقِيَامِ بِشَرَائِعِهِ مَا لَمْ يُقْدِمُوا عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ بَعْدَ أَنْ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ مُحَرَّمٌ، وَأَمَّا قَبْلَ أَنْ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ ذَلِكَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِمْ وَلَا يُؤَاخَذُونَ بِهِ، وَمَعْنَى حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ: حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ مَا يَجِبُ عَلَيْهِمُ اتِّقَاؤُهُ مِنْ مُحَرَّمَاتِ الشَّرْعِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ مِمَّا يَحِلُّ لِعِبَادِهِ وَيَحْرُمُ عليهم، ومن سائر الأشياء التي خلقها، ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ لَهُ سُبْحَانَهُ مُلْكَ السّموات

ilâ ahirih... Yani: Allah Sübhânehu, kendilerini İslâm'a ve onun şeriatının ahkâmını yerine getirmeye ilettikten sonra, bir şeyin haram olduğu kendilerine açıklandıktan sonra o haramlardan birine kalkışmadıkları müddetçe bir toplumu sapıklığa düşürmez ve onları sapanlar diye adlandırmaz. Bu husus kendilerine açıkça bildirilmeden önce ise onlara hiçbir günah yoktur ve bundan ötürü sorumlu tutulmazlar. { حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ } “sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça...” ayetinin anlamı: Şeriatın haram kıldığı şeylerden sakınmaları gereken hususlar kendilerine açıkça bildirilinceye kadar [onları sorumlu tutmaz] demektir. { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” Yani kullarına neyin helal, neyin haram kılındığını ve yarattığı diğer tüm şeyleri bilendir. Sonra [Allah] Sübhânehu göklerin mülkünün kendisine ait olduğunu onlara beyan etti.

وَالْأَرْضِ لَا يُشَارِكُهُ فِي ذَلِكَ مُشَارِكٌ، وَلَا يُنَازِعُهُ مُنَازِعٌ، يَتَصَرَّفُ فِي مُلْكِهِ بِمَا شَاءَ مِنَ التَّصَرُّفَاتِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا أَنَّهُ يُحْيِي مَنْ قَضَتْ مَشِيئَتُهُ بِإِحْيَائِهِ، وَيُمِيتُ مَنْ قَضَتْ مَشِيئَتُهُ بِإِمَاتَتِهِ، وَمَا لِعِبَادِهِ مَنْ دُونِهِ مَنْ وليّ يواليهم ونصير يَنْصُرُهُمْ، فَلَا يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى، فَإِنَّ الْقَرَابَةَ لَا تَنْفَعُ شَيْئًا وَلَا تُؤَثِّرُ أَثَرًا، بَلِ التَّصَرُّفُ فِي جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ لِلَّهِ وَحْدَهُ. قَوْلُهُ: لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ فِيمَا وَقَعَ مِنْهُ ﷺ مِنْ الْإِذْنِ فِي التَّخَلُّفِ، أَوْ فِيمَا وَقَعَ مِنْهُ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ لِلْمُشْرِكِينَ. وَلَيْسَ مِنْ لَازِمِ التَّوْبَةِ أَنْ يَسْبِقَ الذَّنْبُ مِمَّنْ وَقَعَتْ منه أوله لِأَنَّ كُلَّ الْعِبَادِ مُحْتَاجٌ إِلَى التَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ. وَقَدْ تَكُونُ التَّوْبَةُ مِنْهُ تَعَالَى عَلَى النَّبِيِّ مِنْ بَابِ أَنَّهُ تَرَكَ مَا هُوَ الْأَوْلَى وَالْأَلْيَقُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ . وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُ النبي ﷺ لأجل التّعريض لِلْمُذْنِبِينَ، بِأَنْ يَتَجَنَّبُوا الذُّنُوبَ وَيَتُوبُوا عَمَّا قَدْ لَابَسُوهُ مِنْهَا، وَكَذَلِكَ تَابَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ فِيمَا قَدِ اقْتَرَفُوهُ مِنَ الذُّنُوبِ. وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ مَا صَحَّ عَنْهُ ﷺ مِنْ قَوْلِهِ: «إِنَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ: اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ» . ثُمَّ وَصَفَ سُبْحَانَهُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ بِأَنَّهُمُ الَّذِينَ اتَّبَعُوا النَّبِيَّ ﷺ فَلَمْ يَتَخَلَّفُوا عَنْهُ، وَسَاعَةُ الْعُسْرَةِ هِيَ غَزْوَةُ تَبُوكَ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا فِي عُسْرَةٍ شَدِيدَةٍ، فَالْمُرَادُ بِالسَّاعَةِ جَمِيعُ أَوْقَاتِ تِلْكَ الْغَزَاةِ، وَلَمْ يُرِدْ سَاعَةً بِعَيْنِهَا، وَالْعَسِرَةُ صُعُوبَةُ الْأَمْرِ. قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ في كاد ضمير الشأن، وقلوب مرفوع بتزيغ عند سيبويه وقيل: هي مرفوعة بكاد، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ تَزِيغُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ: يَزِيغُ بِالتَّحْتِيَّةِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: مَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، فَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَرْفَعَ الْقُلُوبَ بِكَادَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالَّذِي لَمْ يُجِزْهُ جَائِزٌ عِنْدَ غَيْرِهِ عَلَى تَذْكِيرِ الْجَمْعِ، وَمَعْنَى: تَزِيغُ تَتْلَفُ بِالْجَهْدِ وَالْمَشَقَّةِ وَالشِّدَّةِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ:

ve yerin mülkünün kendisine ait olduğunu, bunda hiçbir ortağın O'na ortak olamayacağını ve hiçbir hasmın O'nunla çekişemeyeceğini onlara beyan etti. O, mülkünde dilediği gibi tasarruf eder; bu tasarruflardan biri de dilemesinin diriltilmesine hükmettiği kimseyi diriltmesi ve dilemesinin öldürülmesine hükmettiği kimseyi öldürmesidir. O'nun dışında kulları için kendilerini dost edinecek hiçbir dost ve kendilerine yardım edecek hiçbir yardımcı yoktur. O halde akraba dahi olsalar müşrikler için mağfiret dilemesinler; zira akrabalık hiçbir fayda vermez ve hiçbir tesir göstermez, aksine bütün eşyada tasarruf yalnızca Allah'a aittir. Ayetteki: { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ } “Andolsun ki Allah Peygamberi bağışladı” kavli; kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem [savaştan] geri kalma hususunda izin vermesi yahut müşrikler için mağfiret dilemesi hususunda vuku bulan şeyden ötürüdür. Tövbenin gerçekleşmesi için, kendisinden bu durum sâdır olan kimseden mutlaka önceden bir günahın işlenmiş olması gerekmez; çünkü bütün kullar tövbeye ve istiğfara muhtaçtır. Yüce Allah'ın Nebi'nin tövbesini kabul buyurması, O'nun { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin, niçin onlara izin verdin?” kavlinde olduğu gibi daha evlâ ve daha lâyık olanı terk etmesi kabilinden de olabilir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikredilmesinin, günahkârlara günahlardan kaçınmaları ve bulaştıkları şeylerden tövbe etmeleri hususunda üstü kapalı bir uyarı (tariz) olması da caizdir. Aynı şekilde Yüce Allah, işlemiş oldukları günahlar hususunda Muhacirlerin ve Ensar'ın da tövbelerini kabul etmiştir. Kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak gelen şu sözü de bu kabildendir: «Şüphesiz Allah Bedir ehline muttali olup: 'Dilediğinizi yapın, muhakkak ki sizi bağışladım' buyurdu.» Sonra Yüce Allah Muhacirleri ve Ensar'ı, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olup ondan geri kalmayan kimseler olarak vasıflamıştır. Zorluk anı (سَاعَةُ الْعُسْرَةِ) ise Tebük Gazvesi'dir; zira onlar pek çetin bir zorluk içindeydiler. Buradaki saatten maksat o gazvenin bütün vakitleridir, belirli bir saat kastedilmemiştir; 'usra' ise işin zorluğudur. Ayetteki: { مِنْ بَعْدِ مَا كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ } “içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse eğrilmek üzere iken” kavlinde: { كادَ } fiilinde şan zamiri vardır; Sîbeveyh'e göre { قُلُوبُ } kelimesi { تَزِيغُ } fiili ile merfûdur. { كادَ } fiili ile merfû olduğu da söylenmiştir; bu takdirde takdiri: 'min ba'di mâ kâde kulûbu ferîkın minhum tezîğu' şeklinde olur. A'meş, Hamza ve Hafs yâ harfi ile (ye-zîğu - يَزِيغُ) okumuşlardır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: 'Kim yâ ile okursa, { الْقُلُوبَ } lafzını { كَادَ } ile merfû kılması caiz olmaz.' Nehhas ise şöyle demiştir: 'Onun caiz görmediği şey, cemi' (çoğul) lafzın müzekker kabul edilmesine binaen başkasına göre caizdir.' { تَزِيغُ } fiilinin manası: Meşakkat, zorluk ve şiddet sebebiyle helak olmaya yaklaşmasıdır; denildi ki manası:

تَمِيلُ عَنِ الْحَقِّ وَتَتْرُكُ الْمُنَاصَرَةَ وَالْمُمَانَعَةَ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: تَهُمُّ بِالتَّخَلُّفِ عَنِ الْغَزْوِ لِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ الشِّدَّةِ الْعَظِيمَةِ.

Haktan meyledip yardımlaşmayı ve müdafaayı terk etmesidir. Denildi ki anlamı: İçinde bulundukları büyük zorluk sebebiyle gazveden geri kalmaya niyetlenmeleridir.

وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: مِنْ بَعْدِ مَا زَاغَتْ وَهُمُ الْمُتَخَلِّفُونَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، وَفِي تَكْرِيرِ التَّوْبَةِ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا تَأْكِيدٌ ظَاهِرٌ، وَاعْتِنَاءٌ بِشَأْنِهَا، هَذَا إِنْ كَانَ الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ التَّوْبَةِ عَنْهُمْ، وَإِنْ كَانَ الضَّمِيرُ إِلَى الْفَرِيقِ فَلَا تَكْرَارَ. قَوْلُهُ: وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا أَيْ:

İbn Mes'ûd'un kıraatinde: 'min ba'di mâ zâğat' (مِنْ بَعْدِ مَا زَاغَتْ) şeklindedir; bu kıraate göre onlar geri kalanlardır. { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا } “Sonra tövbe etsinler diye onların tövbelerini kabul etti” kavli ile onlara tövbenin tekrar edilmesi, açık bir tekittir ve tövbenin şanına verilen ehemmiyettir; bu durum, zamir kendilerinden tövbe [ile bahsedilmesi] önce geçenlere dönüyorsa böyledir. Şayet zamir [kalpleri eğrilmek üzere olan] gruba dönüyorsa bir tekrar söz konusu değildir. Ayetteki: { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } “Ve [savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de...” kavli, yani:

وَتَابَ عَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا، أَيْ: أُخِّرُوا، وَلَمْ تُقْبَلْ تَوْبَتُهُمْ فِي الْحَالِ كَمَا قُبِلَتْ تَوْبَةُ أُولَئِكَ الْمُتَخَلِّفِينَ الْمُتَقَدِّمِ ذَكْرُهُمْ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: مَعْنَى: خُلِّفُوا تُرِكُوا، يُقَالُ خَلَّفْتُ فُلَانًا فَارَقْتُهُ. وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ بْنُ خَالِدٍ:

Ve geri bırakılan, yani [haklarındaki hüküm] ertelenip tövbeleri daha önce zikri geçen diğer geri kalanların tövbesi gibi hemen kabul edilmeyen o üç kişinin de tövbesini kabul etti. İbn Cerîr şöyle demiştir: { خُلِّفُوا } kelimesinin manası terk edildiler/bırakıldılar demektir; nitekim 'falancayı geride bıraktım/ondan ayrıldım' anlamında 'halleftü fülânen' (خَلَّفْتُ فُلَانًا) denir. İkrime b. Hâlid şeddesiz olarak:

خُلِفُوا بِالتَّخْفِيفِ، أَيْ: أَقَامُوا بَعْدَ نُهُوضِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ إِلَى الْغَزْوِ. وَقَرَأَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ:

'hulifû' (خُلِفُوا) şeklinde okumuştur; yani: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler gazveye hareket ettikten sonra geride kaldılar demektir. Ca'fer b. Muhammed ise:

خَالَفُوا وَهَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ: هُمْ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ، وَمَرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ أَوِ ابْنُ رَبِيعَةَ الْعَامِرِيُّ، وَهِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ، وَكُلُّهُمْ مِنَ الْأَنْصَارِ، لَمْ يَقْبَلِ النَّبِيُّ ﷺ تَوْبَتَهُمْ حَتَّى نَزَلَ الْقُرْآنُ بِأَنَّ اللَّهَ قَدْ تَابَ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ:

'hâlefû' (خَالَفُوا) [muhalefet ettiler] şeklinde okumuştur. Bu üç kişi: Kâ'b b. Mâlik, Mürâre b. er-Rebî' -veya İbn Rebîa- el-Âmirî ve Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî'dir. Hepsi de Ensardandır; Yüce Allah'ın onların tövbelerini kabul ettiğine dair Kur'an inene kadar Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onların tövbelerini kabul etmemiştir. Denildi ki:

مَعْنَى خُلِّفُوا: فَسَدُوا، مَأْخُوذٌ مِنْ خُلُوفِ الْفَمِ. قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ مَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ أُخِّرُوا عَنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ إِلَى هَذِهِ الْغَايَةِ وَهِيَ وَقْتُ أَنْ ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، وَمَا:

{ خُلِّفُوا } kelimesinin anlamı: Ağız kokusunun bozulmasını ifade eden 'hulûfu'l-fem' (خُلُوفِ الْفَمِ) kökünden gelerek 'bozuldular/kötü duruma düştüler' demektir. Ayetteki: { حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ } “Nihayet yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş...” kavlinin anlamı: Onların tövbelerinin kabulü bu gayeye (sınıra) kadar ertelendi; o da yeryüzünün bütün genişliğine rağmen onlara dar geldiği vakittir. { بِما } lafzındaki mâ (ما):

مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: بِرَحْبِهَا، لِإِعْرَاضِ النَّاسِ عَنْهُمْ، وَعَدَمِ مُكَالَمَتِهِمْ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ، لِأَنَّ النبي ﷺ نهى الناس أن يكلموهم، وَالرَّحْبُ: الْوَاسِعُ، يُقَالُ: مَنْزِلٌ رَحْبٌ وَرَحِيبٌ وَرِحَابٌ. وفي هذه الآية دليل على جواز

masdariyyedir; yani insanların onlardan yüz çevirmesi ve hiç kimsenin kendileriyle konuşmaması sebebiyle [bütün] 'genişliğine rağmen' (bi-rahbihâ) [dar gelmişti] demektir. Çünkü Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara onlarla konuşmayı yasaklamıştı. 'er-Rahb' (الرَّحْبُ), geniş demektir; 'menzilün rahbün', 'rahîbün' ve 'rihâbün' [geniş ev] denilir. Bu ayette [şunun] caiz olduğuna delil vardır:

هِجْرَانِ أَهْلِ الْمَعَاصِي تَأْدِيبًا لَهُمْ لِيَنْزَجِرُوا عَنِ الْمَعَاصِي. وَمَعْنَى ضِيقِ أَنْفُسِهِمْ عَلَيْهِمْ: أَنَّهَا ضَاقَتْ صُدُورُهُمْ بِمَا نَالَهُمْ مِنَ الْوَحْشَةِ، وَبِمَا حَصَلَ لَهُمْ مِنَ الْجَفْوَةِ، وَعَبَّرَ بِالظَّنِّ فِي قَوْلِهِ: وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ عَنِ الْعِلْمِ، أَيْ: عَلِمُوا أَنْ لَا مَلْجَأَ يَلْجَئُونَ إِلَيْهِ قَطُّ إِلَّا إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِالتَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ. قَوْلُهُ:

günahlardan vazgeçsinler diye onları terbiye etmek maksadıyla terk etmenin (onlarla ilişkiyi kesmenin) caiz olduğuna delil vardır. Nefislerinin kendilerine dar gelmesinin anlamı ise: Uğradıkları yalnızlık/ıssızlık ve maruz kaldıkları dışlanma sebebiyle göğüslerinin daralmasıdır. { وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ } “Ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir sığınak olmadığını anlamışlardı” kavlindeki zan (الظَّنُّ) kelimesi ilim (kesin bilgi) anlamında kullanılmıştır; yani: Tövbe ve istiğfar ile Yüce Allah'tan başka sığınacakları hiçbir melce (sığınak) olmadığını kesinlikle bildiler demektir. Ayetteki:

ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا أَيْ: رَجَعَ عَلَيْهِمْ بِالْقَبُولِ وَالرَّحْمَةِ، وَأَنْزَلَ فِي الْقُرْآنِ التَّوْبَةَ عَلَيْهِمْ لِيَسْتَقِيمُوا أَوْ وَفَّقَهُمْ لِلتَّوْبَةِ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ مِنَ الزَّمَانِ إِنْ فَرَطَتْ مِنْهُمْ خَطِيئَةٌ لِيَتُوبُوا عَنْهَا وَيَرْجِعُوا إِلَى اللَّهِ فِيهَا، وَيَنْدَمُوا عَلَى مَا وَقَعَ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ أَيِ: الْكَثِيرُ الْقَبُولِ لِتَوْبَةِ التَّائِبِينَ، الرَّحِيمُ أَيِ: الْكَثِيرُ الرَّحْمَةِ لِمَنْ طَلَبَهَا مِنْ عِبَادِهِ. قَوْلُهُ: وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ هَذَا الْأَمْرُ بِالْكَوْنِ مَعَ الصَّادِقِينَ بَعْدَ قِصَّةِ الثَّلَاثَةِ فِيهِ الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةَ حَصَلَ لَهُمْ بِالصِّدْقِ مَا حَصَلَ مِنْ تَوْبَةِ اللَّهِ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ الْأَمْرُ لِلْعِبَادِ عَلَى الْعُمُومِ.

{ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا } “Sonra tövbe etsinler diye onların tövbelerini kabul etti” kavli, yani: İstikamet üzere olsunlar diye kabul ve rahmetle onlara yöneldi ve Kur'an'da tövbelerini indirdi; yahut gelecekte kendilerinden bir kusur/hata sâdır olursa ondan tövbe etsinler, onda Allah'a dönsünler ve işlediklerine pişman olsunlar diye onları tövbeye muvaffak kıldı. { إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ } “Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul edendir”, yani tövbe edenlerin tövbesini pek çok kabul eden; { الرَّحِيمُ } “pek merhametlidir”, yani kullarından rahmetini talep eden kimseye rahmeti pek bol olandır. Ayetteki: { وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “ve doğrularla beraber olun” kavli; o üç kişinin kıssasından sonra doğrularla beraber olmayı emreden bu ifadede, bu üç kişiye Allah'ın tövbesinden nail oldukları şeyin doğrulukları sayesinde ulaştığına işaret vardır. Ayetin zahiri ise bütün kullara yönelik genel bir emirdir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ قَالَ:

İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ } “Allah bir topluluğu hidayete erdirdikten sonra onları saptıracak değildir...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

نَزَلَتْ حِينَ أَخَذُوا الْفِدَاءَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ الْأُسَارَى. قَالَ: لَمْ يَكُنْ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوهُ حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ، وَلَكِنْ مَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَ قَوْمًا بِذَنْبٍ أَذْنَبُوهُ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ قَالَ: حَتَّى يَنْهَاهُمْ قَبْلَ ذَلِكَ.

Esirler gününde müşriklerden fidye aldıklarında indi. Dedi ki: 'Size izin verilinceye kadar onu almanız helal değildi; ancak Allah sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça işledikleri bir günahtan ötürü bir topluluğa azap edecek değildir.' Dedi ki: 'Bundan önce onları nehyedinceye kadar [azap etmez].'

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: بَيَانُ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي الِاسْتِغْفَارِ لِلْمُشْرِكِينَ خَاصَّةً، وَفِي بَيَانِهِ طَاعَتَهُ وَمَعْصِيَتَهُ عَامَّةً مَا فَعَلُوا أَوْ تَرَكُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: حَدِّثْنَا مِنْ شَأْنِ سَاعَةِ الْعُسْرَةِ، فَقَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى تَبُوكَ فِي قَيْظٍ شَدِيدٍ، فَنَزَلْنَا مَنْزِلًا فَأَصَابَنَا فِيهِ عَطَشٌ، حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّ رِقَابَنَا سَتَنْقَطِعُ، حَتَّى إِنَّ الرَّجُلَ لَيَنْحَرُ بَعِيرَهُ فَيَعْصِرُ فَرْثَهُ فَيَشْرَبُهُ وَيَجْعَلُ مَا بَقِيَ عَلَى كَبِدِهِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ اللَّهَ قَدْ عَوَّدَكَ فِي الدُّعَاءِ خَيْرًا فَادْعُ لَنَا، فَرَفَعَ يَدَيْهِ فَلَمْ يُرْجِعْهُمَا حَتَّى قالت السماء فأهطلت ثم سكبت، فملؤوا مَا مَعَهُمْ، ثُمَّ ذَهَبْنَا نَنْظُرُ فَلَمْ نَجِدْهَا جَاوَزَتِ الْعَسْكَرَ. وَقَدْ وَقَعَ الِاتِّفَاقُ بَيْنَ الرُّوَاةِ أَنَّ سَاعَةَ الْعُسْرَةِ هِيَ غَزْوَةُ تَبُوكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ مَنْدَهْ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ جَابِرِ ابن عَبْدِ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا قَالَ: كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ، وَهِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ، وَمُرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ، وَكُلُّهُمْ مِنَ الْأَنْصَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَنْدَهْ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَطُّ إِلَّا فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْهَا، إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُرِيدُ عِيرَ قُرَيْشٍ حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ، وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَافَقْنَا عَلَى الْإِسْلَامِ وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ، وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ مِنْهَا فِي النَّاسِ وَأَشْهَرَ، ثُمَّ ذَكَرَ الْقِصَّةَ الطَّوِيلَةَ الْمَشْهُورَةَ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ وَالسِّيَرِ، وَهِيَ مَعْلُومَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فَلَا نُطَوِّلُ بِذِكْرِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا قَالَ: يَعْنِي خُلِّفُوا عَنِ التَّوْبَةِ لَمْ يُتَبْ عَلَيْهِمْ حِينَ تَابَ اللَّهُ عَلَى أَبِي لُبَابَةَ وَأَصْحَابِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bu, Allah'ın özel olarak müşriklere istiğfar konusunda müminlere beyanıdır; genel olarak ise yaptıkları veya terk ettikleri hususlarda O'na itaati ve isyanı açıklamasıdır.' İbn Cerîr, İbn Huzeyme, İbn Hibbân, tashih ederek Hâkim, İbn Merdûye, Ebû Nuaym, Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o Ömer b. el-Hattâb'a: 'Bize zorluk anı (sâatü'l-usra) hadisesini anlat' dedi. Ömer şöyle dedi: 'Şiddetli bir sıcakta Resûlullah ile beraber Tebük'e çıktık. Bir yerde konakladık ve orada susuzluğa tutulduk, öyle ki boyunlarımızın kopacağını sandık; hatta adam devesini boğazlıyor, işkembesini sıkıp suyunu içiyor, kalanını da ciğerinin üzerine koyuyordu. Bunun üzerine Ebû Bekir es-Sıddîk: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah seni duada hayra alıştırmıştır, bizim için dua et' dedi. Resûlullah ellerini kaldırdı ve gök bulutlanıp sağanak halinde boşanıncaya ve ardından bardaktan boşanırcasına yağıncaya kadar ellerini indirmedi. Yanlarındaki kapları doldurdular. Sonra gidip baktık, yağmurun ordugâhı aşmadığını gördük.' Raviler arasında zorluk anının (sâatü'l-usra) Tebük Gazvesi olduğu hususunda ittifak vaki olmuştur. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Mende, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve İbn Asâkir, Câbir b. Abdillâh'tan { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } “Ve [savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kâ'b b. Mâlik, Hilâl b. Ümeyye ve Mürâre b. er-Rebî'; hepsi de Ensardandır.' İbn Mende ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmişlerdir. Buhârî, Müslim ve başkaları Kâ'b b. Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Tebük Gazvesi müstesna, yaptığı hiçbir gazvede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalmadım; ancak Bedir Gazvesi'nde de geri kalmıştım ve ondan geri kalan hiçbir kimse azarlanmamıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadece Kureyş kervanını hedefleyerek çıkmıştı, nihayet Allah hiçbir sözleşme olmaksızın onları düşmanlarıyla karşılaştırdı. İslam üzere sözleştiğimiz Akabe gecesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber hazır bulundum; Bedir insanlar arasında daha çok anılan ve daha meşhur olan bir savaş olsa da Akabe yerine Bedir'de bulunmuş olmayı arzu etmem.' Sonra hadis ve siyer kitaplarında meşhur olan uzun kıssayı zikretti; bu ilim ehli nezdinde malum olduğundan zikrederek uzatmıyoruz. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'tan { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yani tövbeden geri bırakıldılar; Allah Ebû Lübâbe ve arkadaşlarının tövbesini kabul ettiği sırada onların tövbesi kabul edilmedi.' Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh

وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عن نَافِعٍ فِي قَوْلِهِ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ قَالَ: نَزَلَتْ فِي الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا، قِيلَ لَهُمْ: كُونُوا مَعَ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ قَالَ: مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَأَصْحَابِهِمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: مَعَ الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خلّفوا.

ve İbn Asâkir, İkrime'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Nâfi'den { وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “ve doğrularla beraber olun” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Geri bırakılan o üç kişi hakkında indi; onlara: «Muhammed ve ashabıyla beraber olun» denildi.' İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den { وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } kavli hakkında: 'Ebû Bekir ve Ömer ile beraber olun' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Asâkir, Dahhâk'tan bu ayet hakkında: 'Ebû Bekir, Ömer ve onların arkadaşlarıyla beraber olun' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan: 'Ali b. Ebî Tâlib ile beraber olun' dediğini rivayet etmiştir. İbn Asâkir, Ebû Ca'fer'den: 'Geri bırakılan o üç kişiyle beraber olun' dediğini rivayet etmiştir.

[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٠ الى ١٢١]

[Tevbe Suresi (9), Ayet 120-121]

مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١)

{ مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١) } “Medine halkına ve onların çevresinde bulunan bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmak ve onun canından önce kendi canlarının kaygısına düşmek yaraşmaz. Bu, onların Allah yolunda çektikleri hiçbir susuzluk, hiçbir yorgunluk ve hiçbir açlığın; kâfirleri öfkelendirecek hiçbir yere ayak basmalarının ve düşmana karşı elde ettikleri hiçbir zaferin karşılıksız kalmayıp, bunlar sebebiyle kendilerine mutlaka salih bir amel yazılacak olmasındandır. Şüphesiz Allah iyilik edenlerin ecrini zayi etmez. (120) Küçük veya büyük infak ettikleri hiçbir nafaka ve aştıkları hiçbir vadi yoktur ki, Allah'ın onları yaptıklarının en güzeliyle mükafatlandırması için mutlaka lehlerine yazılmış olmasın. (121)”

في قول: مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ إِلَخْ، زِيَادَةُ تَأْكِيدٍ لِوُجُوبِ الْغَزْوِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَحْرِيمِ التَّخَلُّفِ عَنْهُ، أَيْ: مَا صَحَّ وَمَا اسْتَقَامَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ كَمُزَيْنَةَ وَجُهَيْنَةَ وَأَشْجَعَ وَأَسْلَمَ وَغِفَارٍ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَإِنَّمَا خَصَّهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِأَنَّهُمْ قَدِ اسْتُنْفِرُوا فَلَمْ يَنْفِرُوا، بِخِلَافِ غَيْرِهِمْ مِنَ الْعَرَبِ، فَإِنَّهُمْ لَمْ يُسْتَنْفَرُوا مَعَ كَوْنِ هَؤُلَاءِ لِقُرْبِهِمْ، وَجِوَارِهِمْ أَحَقُّ بِالنُّصْرَةِ وَالْمُتَابَعَةِ لرسول الله ﷺ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ أَيْ: وَمَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ فَيَشِحُّونَ بِهَا وَيَصُونُونَهَا، وَلَا يَشِحُّونَ بِنَفْسِ رَسُولِ اللَّهِ وَيَصُونُونَهَا كَمَا شَحُّوا بِأَنْفُسِهِمْ وَصَانُوهَا، يُقَالُ:

{ مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ } “Medine halkına yaraşmaz...” kavlinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazveye çıkmanın vacipliğine ve ondan geri kalmanın haramlığına dair ilave bir tekit vardır; yani: Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalmak Medine halkına da onların çevresindeki Müzeyne, Cüheyne, Eşca', Eslem ve Gıfâr gibi bedevilere de ne caiz ne de layık olmuştur. Yüce Allah'ın onları özellikle zikretmesi, diğer Arapların aksine kendilerine savaşa çıkma çağrısı yapıldığı halde savaşa çıkmamış olmalarındandır; zira diğerlerine böyle bir çağrı yapılmamıştı; üstelik bunlar yakınlıkları ve komşulukları sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmeye ve tâbi olmaya en lâyık kimselerdi. { وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ } “ve onun canından önce kendi canlarının kaygısına düşmek [yaraşmaz]” kavli, yani: Kendi canlarına kıyamayıp onları korurken, kendi canlarını esirgedikleri ve korudukları gibi Resûlullah'ın canını esirgemeyip korumazlık etmeleri kendilerine yaraşmaz demektir. Denilir ki:

رَغِبْتُ عَنْ كَذَا أَيْ: تَرَفَّعْتُ عَنْهُ، بَلْ وَاجِبٌ عَلَيْهِمْ أَنْ يُكَابِدُوا مَعَهُ الْمَشَاقَّ، وَيُجَاهِدُوا بَيْنَ يَدَيْهِ أَهْلَ الشِّقَاقِ، وَيَبْذُلُوا أَنْفُسَهُمْ دُونَ نَفْسِهِ وَفِي هَذَا الْإِخْبَارِ مَعْنَى الْأَمْرِ لَهُمْ مَعَ مَا يُفِيدُهُ إِيرَادُهُ عَلَى هَذِهِ الصِّيغَةِ مِنَ التَّوْبِيخِ لَهُمْ، وَالتَّقْرِيعِ الشَّدِيدِ، وَالتَّهْيِيجِ لَهُمْ، وَالْإِزْرَاءِ عَلَيْهِمْ. وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا يُفِيدُهُ السِّيَاقُ مِنْ وُجُوبِ الْمُتَابَعَةِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَيْ: ذَلِكَ الْوُجُوبُ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ مُثَابُونَ عَلَى أَنْوَاعِ الْمَتَاعِبِ، وَأَصْنَافِ الشَّدَائِدِ. وَالظَّمَأُ: الْعَطَشُ، وَالنَّصَبُ: التَّعَبُ، وَالْمَخْمَصَةُ: الْمَجَاعَةُ الشَّدِيدَةُ الَّتِي يَظْهَرُ عِنْدَهَا ضُمُورُ الْبَطْنِ. وَقَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عمير ظَمَأٌ بِالْمَدِّ. وَقَرَأَ غَيْرُهُ بِالْقَصْرِ، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ خطأ وخطاء، ولا فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ زَائِدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ. وَمَعْنَى: فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ. قَوْلُهُ: وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ أَيْ: لَا يَدُوسُونَ مَكَانًا مِنْ أَمْكِنَةِ الْكُفَّارِ بِأَقْدَامِهِمْ، أَوْ بِحَوَافِرِ خُيُولِهِمْ، أَوْ بِأَخْفَافِ رَوَاحِلِهِمْ، فَيَحْصُلُ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْغَيْظُ لِلْكُفَّارِ. وَالْمَوْطِئُ: اسْمُ مَكَانٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا أَيْ: يُصِيبُونَ مَنْ عَدُوِّهِمْ قَتْلًا، أَوْ أَسْرًا، أَوْ هَزِيمَةً، أَوْ غَنِيمَةً، وَأَصْلُهُ مِنْ نِلْتُ الشَّيْءَ أَنَالُ: أَيْ أُصِيبُ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: أَمْرٌ مَنِيلٌ مِنْهُ، وَلَيْسَ هُوَ مِنَ التَّنَاوُلِ، إِنَّمَا التَّنَاوُلُ

'Bir şeyden yüz çevirdim/kendimi üstün gördüm' anlamında 'rağıbtü an kezâ' (رَغِبْتُ عَنْ كَذَا) denir; bilakis onlara vacip olan, onunla birlikte meşakkatlere katlanmaları, onun önünde fitne ve ayrılık ehline karşı cihat etmeleri ve canlarını onun canı uğrunda feda etmeleridir. Bu haber cümlesinde onlar için bir emir manası bulunmakla birlikte, bu sîgada irat edilmesinde onları kınama, şiddetli bir azarlama, harekete geçirme ve ayıplama anlamı da vardır. { ذلِكَ } “Bu” ifadesiyle yapılan işaret, siyakın ifade ettiği Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olmanın vücubiyetinedir; yani: Onların üzerindeki bu vücubiyet, türlü zahmetler ve çeşitli zorluklar karşılığında sevap kazanacak olmalarındandır. Zame' (الظَّمَأُ) susuzluk; nasab (النَّصَبُ) yorgunluk; mahmasa (الْمَخْمَصَةُ) ise karın çekilmesinin açıkça görüldüğü şiddetli açlıktır. Ubeyd b. Umeyr med ile 'zame'un' (ظَمَاءٌ) şeklinde okumuştur. Başkaları ise kasr ile (zame'un - ظَمَأٌ) okumuştur; bunlar 'hata' ve 'hatâ' gibi iki ayrı lügattir. Bu yerlerdeki 'lâ' (لَا) edatları tekit için zâiddir. { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda” kavlinin anlamı: Allah'a itaatte demektir. Ayetteki: { وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ } “kâfirleri öfkelendirecek hiçbir yere ayak basmalarının...” kavli, yani: Ayaklarıyla yahut atlarının nallarıyla ya da bineklerinin tırnaklarıyla kâfirlerin yurtlarından hiçbir yeri çiğnemezler ki bunun sebebiyle kâfirlere öfke hasıl olmasın. Mevkı' (الْمَوْطِئُ) ismi mekândır; masdar olması da caizdir. { وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً } “ve düşmana karşı hiçbir başarı elde etmelerinin...” kavli, yani: Düşmanlarından öldürme, esir alma, hezimete uğratma yahut ganimet alma şeklinde bir şey elde etmeleridir. Kelimenin aslı 'elde ettim, ediyorum' anlamındaki 'niltü'ş-şey'e enâlü' (نِلْتُ الشَّيْءَ أَنَالُ) fiilindendir; yani ulaşıyorum/isabet ettiriyorum demektir. Kisâî şöyle demiştir: 'Bu ifade onların 'kendisine erişilen/ulaşılan iş' anlamındaki 'emrun menîlün minhü' sözündendir; bu [elle tutma manasındaki] tenâvülden (التَّنَاوُلِ) değildir; tenâvül ancak

مِنْ نُلْتُهُ بِالْعَطِيَّةِ. قَالَ غَيْرُهُ: نُلْتُ أَنُولُ مِنَ الْعَطِيَّةِ، وَنِلْتُهُ أَنَالُهُ: أَدْرَكْتُهُ، وَالضَّمِيرُ فِي (بِهِ) يَعُودُ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ، وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ: الْحَسَنَةُ الْمَقْبُولَةُ، أَيْ: إِلَّا كَتَبَهُ اللَّهُ لَهُمْ حَسَنَةً مَقْبُولَةً يُجَازِيهِمْ بِهَا، وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ فِي حُكْمِ التَّعْلِيلِ لِمَا سَبَقَ مَعَ كَوْنِهِ يَشْمَلُ كُلَّ مُحْسِنٍ، وَيَصْدُقُ عَلَى الْمَذْكُورِينَ هُنَا صِدْقًا أَوَّلِيًّا. قَوْلُهُ: وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، أَيْ: وَلَا يَقَعُ مِنْهُمُ الْإِنْفَاقُ فِي الْحَرْبِ، وَإِنْ كَانَ شَيْئًا صَغِيرًا يَسِيرًا وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً وَهُوَ فِي الْأَصْلِ كُلُّ مُنْفَرَجٍ بَيْنَ جِبَالٍ، وَآكَامٍ يَكُونُ مَنْفَذًا لِلسَّيْلِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: وَادٍ وَأَوْدِيَةٌ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا يُعْرَفُ فِيمَا عَلِمْتُ فَاعِلٌ وَأَفْعِلَةٌ إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ أَيْ: كُتِبَ لَهُمْ ذَلِكَ الَّذِي عَمِلُوهُ مِنَ النَّفَقَةِ وَالسَّفَرِ فِي الْجِهَادِ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ بِهِ أَحْسَنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ أَيْ: أَحْسَنَ جَزَاءِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ مِنَ الْأَعْمَالِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ ضَمِيرٌ يَرْجِعُ إِلَى عَمَلٌ صَالِحٌ. وَقَدْ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِالْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ بَعْدَهَا، وَهِيَ قوله: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَإِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى جَوَازِ التَّخَلُّفِ مِنَ الْبَعْضِ مَعَ الْقِيَامِ بِالْجِهَادِ مِنَ الْبَعْضِ، وَسَيَأْتِي.

ihsan anlamındaki 'ona bağışta bulundum' manasında 'nültühü bi'l-atiyye' sözünden gelir.' Başkası ise şöyle demiştir: Bağıştan olduğunda 'nültü enûlü' (نُلْتُ أَنُولُ), 'ona ulaştım/onu idrak ettim' manasında olduğunda ise 'niltühü enâlühü' (نِلْتُهُ أَنَالُهُ) denir. { بِهِ } lafzındaki zamir, zikredilen hususların her birine racidir. { عَمَلٌ صالِحٌ } “salih bir amel” ise makbul bir hasenedir; yani: Allah bunu kendileri için mutlaka karşılığını vereceği makbul bir hasene olarak yazar demektir. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah iyilik edenlerin ecrini zayi etmez” cümlesi, her muhsini kapsamakla ve burada zikredilen kimselere öncelikli olarak uymakla birlikte, daha önce geçenlerin gerekçesi (il薛eti) hükmündedir. Ayetteki: { وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً } “infak ettikleri hiçbir nafaka... yoktur ki” kavli kendisinden öncekine matuftur; yani: Savaşta küçük ve az bir şey dahi olsa hiçbir harcama yapmazlar ve { وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً } “hiçbir vadiyi aşmazlar ki” -ki vadi aslında dağlar ve tepeler arasında selin akıp geçtiği her bir yarıktır; Araplar kıyasa aykırı olarak 'vâdin' (وَادٍ) ve 'evdiye' (أَوْدِيَةٌ) derler. Nehhas şöyle demiştir: 'Bildiğim kadarıyla 'fâil' vezninde olup çoğulu 'ef'ile' gelen başka bir kelime bilinmemektedir'- { إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ } “mutlaka lehlerine yazılmış olmasın”, yani cihat yolundaki harcamadan ve seferden yaptıkları o amel kendilerine yazılmış olmasın; { لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Allah'ın onları yaptıklarının en güzeliyle mükafatlandırması için”, yani yapmış oldukları amellerin en güzel karşılığıyla onları mükafatlandırması için [yazılır]. { إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ } kavlindeki zamirin { عَمَلٌ صالِحٌ } lafzına raci olması da caizdir. Bir grup âlim bu ayetin kendisinden sonra zikredilen { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsi birden savaşa çıkacak değillerdir” ayeti ile neshedildiği görüşüne gitmiştir; zira o ayet, bir kısmın cihat vazifesini yerine getirmesiyle diğer bir kısmın savaşa çıkmayıp geride kalmasının caiz olduğuna delalet etmektedir; bu ileride gelecektir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عُمَرَ بْنِ مَالِكٍ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ: مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ الْآيَةَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ لَوْلَا ضُعَفَاءُ النَّاسِ مَا كَانَتْ سَرِيَّةٌ إِلَّا كُنْتُ فِيهَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ قَالَ هَذَا حِينَ كَانَ الْإِسْلَامُ قَلِيلًا لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ أَنْ يَتَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَلَمَّا كَثُرَ الْإِسْلَامُ، وَفَشَا قَالَ اللَّهُ: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِيِّ وَعِيسَى بْنِ يُونُسَ السَّبِيعِيِّ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا قَالُوا: هَذِهِ الآية للمسلمين إلى أن تقوم الساعة.

İbn Ebî Hâtim, Ömer b. Mâlik tarikiyle sahabeden bazılarından şöyle rivayet etmiştir: Ayetin sonuna kadar { مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ } “Medine halkına yaraşmaz...” ayeti inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Beni hak ile gönderene yemin olsun ki, insanların zayıfları olmasaydı içinde bulunmadığım hiçbir müfreze (seriyye) olmazdı.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den { مَا كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bu, İslam'ın az olduğu zamanlardaydı; hiç kimsenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalması helal değildi. İslam çoğalıp yayıldığında ise Allah: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsi birden savaşa çıkacak değillerdir” ayetini indirdi.' İbn Ebî Hâtim, Evzâî, Abdullah b. el-Mübârek, İbrahim b. Muhammed el-Fezârî ve Îsâ b. Yûnus es-Sebîî'den Yüce Allah'ın { وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً } “ve düşmana karşı hiçbir zafer elde etmezler ki...” kavli hakkında şöyle dediklerini rivayet etmiştir: 'Bu ayet, kıyamet kopuncaya kadar Müslümanlar içindir.'