Binûn

Yûnus Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ قَالَ: هَلَكُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ مَا حَاصِلُهُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا أَهْدَرَ يَوْمَ الْفَتْحِ دَمَ جَمَاعَةٍ، مِنْهُمْ عِكْرِمَةُ بْنُ أَبِي جَهْلٍ، هَرَبَ مِنْ مَكَّةَ وَرَكِبَ الْبَحْرَ فَأَصَابَهُمْ عَاصِفٌ، فَقَالَ أَصْحَابُ السَّفِينَةِ لِأَهْلِ السَّفِينَةِ: أَخْلِصُوا فَإِنَّ آلِهَتَكُمْ لَا تُغْنِي عَنْكُمْ شَيْئًا، فَقَالَ عِكْرِمَةُ: لَئِنْ لَمْ يُنْجِنِي فِي الْبَحْرِ الْإِخْلَاصُ مَا يُنْجِينِي فِي الْبَرِّ غَيْرُهُ، اللَّهُمَّ إِنَّ لَكَ عَهْدًا إِنْ أَنْتَ عَافَيْتَنِي مِمَّا أَنَا فِيهِ أَنْ آتِيَ مُحَمَّدًا حَتَّى أَضَعَ يَدِيَ فِي يَدِهِ فَلَأَجِدَنَّهُ عَفُوًّا كَرِيمًا، فَجَاءَ فَأَسْلَمَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ، وَالْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ، وَالدَّيْلَمِيُّ فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «ثَلَاثٌ هُنَّ رَوَاجِعُ عَلَى أَهْلِهَا: الْمَكْرُ، وَالنَّكْثُ، وَالْبَغْيُ، ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَبْغِ وَلَا تَكُنْ بَاغِيًا، فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ» . وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مَكْحُولٍ قَالَ: ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كُنَّ عَلَيْهِ: الْمَكْرُ، وَالْبَغْيُ، وَالنَّكْثُ، قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ.

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den: «Kuşatıldıklarını anladıkları zaman» kavli hakkında naklettiğine göre o: «Helak oldular» demiştir. İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Merdeveyh'in Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan naklettiklerinin özeti şudur: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü aralarında İkrime b. Ebî Cehl'in de bulunduğu bir grubun kanını heder kıldığında (öldürülmelerini serbest bıraktığında), [İkrime] Mekke'den kaçtı ve gemiye bindi. Derken onları bir fırtına yakaladı. Gemi sahipleri gemidekilere: «İhlasla [yalnızca Allah'a] yönelin; zira ilahlarınız sizden hiçbir şeyi savamaz!» dediler. Bunun üzerine İkrime: «Eğer denizde beni ihlastan başkası kurtarmıyorsa, karada da beni O'ndan başkası kurtarmaz! Allahım! Eğer beni içinde bulunduğum bu durumdan kurtarırsan, Muhammed'e gidip elimi onun eline koyacağıma ve onu muhakkak affedici ve cömert bulacağıma dair Sana sözüm olsun!» dedi. Sonra geldi ve Müslüman oldu. Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh, Ebû Nuaym, Târîh'inde Hatîb ve Müsnedü'l-Firdevs'te Deylemî'nin Enes'ten naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Üç şey vardır ki sahiplerine geri döner: Kötü tuzak kurmak, ahdi bozmak ve taşkınlık/zulüm.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir», «Kötü tuzak ancak sahibine dolanır» ve «Kim [ahdini] bozarsa, ancak kendi aleyhine bozmuş olur» [ayetlerini] okudu. Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Bekre'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Haddi aşıp zulmetme ve taşkınlık yapan olma; zira Allah: “Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” buyurmaktadır.» Ebü'ş-Şeyh'in Mekhûl'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Üç haslet vardır ki kimde bulunursa onun aleyhinedir: Kötü tuzak, taşkınlık ve ahdi bozmak. Allah Teâlâ: “Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” buyurmuştur.»

أَقُولُ أَنَا: وَيَنْبَغِي أَنْ يَلْحَقَ بِهَذِهِ الثَّلَاثِ الَّتِي دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَنَّهَا تَعُودُ عَلَى فَاعِلِهَا: الْخَدْعُ، فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ:

Ben derim ki: Kur'an'ın, yapanın aleyhine döneceğine delalet ettiği bu üç şeye hilekârlığı (الخدع) da eklemek gerekir; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَوْ بَغَى جَبَلٌ عَلَى جَبَلٍ لَدُكَّ الْبَاغِي مِنْهُمَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عمر مثله.

{ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar; hâlbuki onlar yalnızca kendilerini aldatırlar”. İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَوْ بَغَى جَبَلٌ عَلَى جَبَلٍ لَدُكَّ الْبَاغِي مِنْهُمَا » «Şayet bir dağ diğer bir dağa haksızlık edip saldırsa (haddi aşsa), mutlaka onlardan haksızlık eden yerle bir edilirdi» buyurmuştur. İbn Merdeveyh, İbn Ömer'in [radıyallâhu anhümâ] hadisinden de bunun bir benzerini rivayet etmiştir.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٢٤ الى ٣٠]

[Yûnus Sûresi (10), Âyetler 24-30]

إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢٤) وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥) لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٦) وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧) وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨)

{ إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢٤) وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥) لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٦) وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧) وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨) } “Dünya hayatının misali, gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla insanların ve hayvanların yedikleri yeryüzü bitkileri sarmaş dolaş olup yetişir. Nihayet yeryüzü bütün ziynetini takınıp süslendiği ve sahipleri de ona güç yetireceklerini (ürünlerini toplamaya muktedir olduklarını) sandıkları bir sırada, geceleyin veya gündüzün ona emrimiz (afetimiz) gelir de sanki dün hiç yokmuş gibi onu biçilmiş bir hale getiriveririz. İşte düşünen bir topluluk için ayetleri böyle ayrıntılı açıklıyoruz. (24) Allah esenlik yurduna çağırır ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir. (25) Güzel davrananlara daha güzeli (cennet) ve fazlası (Allah'ın cemalini görmek) vardır. Onların yüzlerine ne bir toz (kararma) bulaşır ne de bir zillet! İşte onlar cennet ehlidirler; orada ebedî kalacaklardır. (26) Kötülükleri kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir. Onları bir zillet kaplar; kendilerini Allah'tan (O'nun azabından) koruyacak kimse de yoktur. Sanki yüzleri, karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır. İşte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalacaklardır. (27) O gün onların hepsini bir araya toplarız; sonra ortak koşanlara: «Siz ve ortaklarınız yerinizde durun!» deriz. Artık aralarını tamamen ayırmışızdır ve ortakları şöyle der: «Siz bize ibadet etmiyordunuz.» (28)”

فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩) هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠)

{ فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩) هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠) } “«Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Doğrusu biz, sizin bize ibadet ettiğinizden tamamen habersizdik.» (29) İşte orada her nefis, geçmişte yapıp gönderdiği şeyleri bizzat imtihan edip tadacaktır. Gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülmüşlerdir ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir. (30)”

لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا جَاءَ بِكَلَامٍ مُسْتَأْنَفٍ يَضْمَنُ بَيَانَ حَالِهَا وَسُرْعَةَ تَقَضِّيهَا، وَأَنَّهَا تَعُودُ بَعْدَ أَنْ تَمْلَأَ الْأَعْيُنَ بِرَوْنَقِهَا، وَتَجْتَلِبَ النُّفُوسَ بِبَهْجَتِهَا. وَتَحْمِلَ أَهْلَهَا عَلَى أَنْ يَسْفِكُوا دِمَاءَ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَيَهْتِكُوا حُرَمَهَمْ حُبًّا لَهَا وَعِشْقًا لِجَمَالِهَا الظَّاهِرِيِّ، وَتَكَالُبًا عَلَى التَّمَتُّعِ بِهَا، وَتَهَافُتًا عَلَى نَيْلِ مَا تَشْتَهِي الْأَنْفُسُ مِنْهَا بِضَرْبٍ مِنَ التَّشْبِيهِ الْمُرَكَّبِ، فَقَالَ: إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ.

Allah Teâlâ daha önce geçen dünya metaını zikredince, onun durumunu ve çabucak geçip gidişini; gözleri parlaklığıyla doldurup nefisleri güzelliğiyle cezbettikten, ona duyulan sevgi, zahirî güzelliğine vurulma, ondan faydalanma hırsı ve nefislerin arzuladığı şeylere kavuşma telaşı yüzünden ehlini birbirlerinin kanını dökmeye ve dokunulmazlıklarını çiğnemeye sevk ettikten sonra nasıl eski haline döneceğini açıklayan yeni bir söze mürekkep teşbih türüyle yer vererek ayetin sonuna kadar şöyle buyurdu: { إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ } “Dünya hayatının misali, gökten indirdiğimiz bir su gibidir...”

وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَثَلَهَا فِي سُرْعَةِ الذَّهَابِ وَالِاتِّصَافِ بِوَصْفٍ يُضَادُّ مَا كَانَتْ عَلَيْهِ وَيُبَايِنُهُ، مَثَلَ مَا على الأرض ما أَنْوَاعِ النَّبَاتِ فِي زَوَالِ رَوْنَقِهِ وَذَهَابِ بَهْجَتِهِ وَسُرْعَةِ تَقَضِّيهِ، بَعْدَ أَنْ كَانَ غَضًّا مُخْضَرًّا طَرِيًّا قَدْ تَعَانَقَتْ أَغْصَانُهُ الْمُتَمَايِلَةُ، وَزَهَتْ أَوْرَاقُهُ الْمُتَصَافِحَةُ، وَتَلَأْلَأَتْ أَنْوَارُ نُورِهِ، وَحَاكَتِ الزَّهْرُ أَنْوَاعَ زَهْرِهِ، وَلَيْسَ الْمُشَبَّهُ بِهِ هُوَ مَا دَخَلَهُ الْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ بَلْ مَا يُفْهَمُ مِنَ الْكَلَامِ، وَالْبَاءُ فِي: فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ لِلسَّبَبِيَّةِ أَيْ فَاخْتَلَطَ بِسَبَبِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ، بِأَنِ اشْتَبَكَ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ حَتَّى بَلَغَ إِلَى حَدِّ الْكَمَالِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ: أَنَّ النَّبَاتَ كَانَ فِي أَوَّلِ بُرُوزِهِ وَمَبْدَأِ حُدُوثِهِ غَيْرَ مُهْتَزٍّ وَلَا مُتَرَعْرِعٍ، فَإِذَا نَزَلَ الْمَاءُ عَلَيْهِ اهْتَزَّ وَرَبَا حَتَّى اخْتَلَطَ بَعْضُ الْأَنْوَاعِ بِبَعْضٍ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعامُ مِنَ الْحُبُوبِ وَالثِّمَارِ وَالْكَلَأِ وَالتِّبْنِ، وَأَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا. قَالَ فِي الصِّحَاحِ: الزُّخْرُفُ: الذَّهَبُ، ثُمَّ يُشَبَّهُ بِهِ كُلُّ مُمَوَّهٍ مُزَوَّرٍ، انْتَهَى. وَالْمَعْنَى:

Manası şudur: Dünyanın çabucak yok olup gitmesi ve daha önceki halinin tam zıddı ve gayrısı olan bir sıfata bürünmesi hususundaki misali; tıpkı taze, yemyeşil ve körpe olup salınan dalları birbirine sarılmış, birbirine temas eden yaprakları canlanmış, çiçeklerinin ışıkları parıldamış ve bitkiler türlü türlü çiçekleri dokumuş iken parlaklığının gitmesi, güzelliğinin kaybolması ve çabucak son bulması bakımından yeryüzündeki bitki çeşitlerinin haline benzer. Kendisine benzetilen (müşebbehün bih) sadece { كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ } kavlindeki kâf harfinin dahil olduğu şey değil, sözün tamamından anlaşılan manadır. { فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ } kavlindeki bâ harfi sebebiyye (nedensellik) içindir; yani onun sebebiyle yeryüzünün bitkileri birbirine karışıp sarmaş dolaş oldu ve nihayet kemal noktasına ulaştı. Kastedilenin şu olması da muhtemeldir: Bitki ilk çıktığı ve oluşmaya başladığı sırada henüz boy atmamış ve serpilmemişti; su üzerine inince canlanıp gürleşti, öyle ki insanların ve hayvanların yediği hububat, meyveler, otlar ve samandan çeşitler birbirine karıştı. { وَأَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها } [ve yeryüzü ziynetini takındı]. Sıhah'ta şöyle denir: Zühruf (الزُّخْرُفُ) altın demektir, daha sonra yaldızlanmış ve süslenmiş her şey buna benzetilmiştir; [sözü] bitti. Manası:

أَنَّ الْأَرْضَ أَخَذَتْ لَوْنَهَا الْحَسَنَ الْمُشَابِهَ بَعْضُهُ لِلَوْنِ الذَّهَبِ، وَبَعْضُهُ لِلَوْنِ الْفِضَّةِ، وَبَعْضُهُ لِلَوْنِ الْيَاقُوتِ، وَبَعْضُهُ لِلَوْنِ الزُّمُرُّدِ. وَأَصْلُ ازَّيَّنَتْ: تَزَيَّنَتْ: أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الزَّايِ وَجِيءَ بِأَلِفِ الْوَصْلِ لِأَنَّ الْحَرْفَ الْمُدْغَمَ مَقَامُ حَرْفَيْنِ أَوَّلُهُمَا سَاكِنٌ، وَالسَّاكِنُ لَا يُمْكِنُ الِابْتِدَاءُ بِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: وَتَزَيَّنَتْ عَلَى الْأَصْلِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْرَجُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: وَأَزْيَنَتْ عَلَى وزن أفعلت أي: ازينت بالزينة الَّتِي عَلَيْهَا، شَبَّهَهَا بِالْعَرُوسِ الَّتِي تَلْبَسُ الثِّيَابَ الْجَيِّدَةَ الْمُتَلَوِّنَةَ أَلْوَانًا كَثِيرَةً. وَقَالَ عَوْفُ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ: قَرَأَ أَشْيَاخُنَا وَازْيَانَّتْ عَلَى وَزْنِ اسْوَادَّتْ، وَفِي رِوَايَةِ الْمُقَدَّمِيِّ: وَازَّايَنَتْ وَالْأَصْلُ فِيهِ تَزَايَنَتْ عَلَى وَزْنِ تَفَاعَلَتْ. وَقَرَأَ الشَّعْبِيُّ، وَقَتَادَةُ ازْيَنَّتْ، وَمَعْنَى هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ كُلِّهَا هُوَ مَا ذكرنا.

Yeryüzü, bir kısmı altın rengine, bir kısmı gümüş rengine, bir kısmı yakut rengine ve bir kısmı da zümrüt rengine benzeyen güzel rengini aldı demektir. { ازَّيَّنَتْ } kelimesinin aslı { تَزَيَّنَتْ } şeklindedir; tâ harfi zâ harfine idgam edilmiş ve idgam edilen harf biri sakin olan iki harf makamında olduğu, sakine de ibtida yapılamayacağı (durgun harfle başlanamayacağı) için vasıl hemzesi getirilmiştir. İbn Mes'ûd ve Übey b. Ka'b, aslı üzere { وَتَزَيَّنَتْ } şeklinde okumuşlardır. Hasen, el-A'rec ve Ebü'l-Âliye ise { أَفْعَلَتْ } vezninde { وَأَزْيَنَتْ } şeklinde okumuşlardır; yani üzerindeki süsle süslendi [demektir]. Onu çok renkli, güzel elbiseler giyen geline benzetmiştir. Avf b. Ebî Cemîle şöyle demiştir: Hocalarımız { اسْوَادَّتْ } vezninde { وَازْيَانَّتْ } şeklinde okurlardı. Mukaddemî'nin rivayetinde ise { وَازَّايَنَتْ } şeklindedir ki bunun aslı { تَفَاعَلَتْ } vezninde { تَزَايَنَتْ } biçimindedir. Şa'bî ve Katâde { ازْيَنَّتْ } şeklinde okumuşlardır; bu kıraatlerin hepsinin manası zikrettiğimiz gibidir.

وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَيْ: غَلَبَ عَلَى ظُنُونِهِمْ أَوْ تَيَقَّنُوا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَى حَصَادِهَا وَالِانْتِفَاعِ بِهَا، وَالضَّمِيرُ فِي: عَلَيْهَا لِلْأَرْضِ، وَالْمُرَادُ: النَّبَاتُ الَّذِي هُوَ عَلَيْهَا أَتاها أَمْرُنا جَوَابُ إِذَا، أَيْ: جَاءَهَا أَمْرُنَا بِإِهْلَاكِهَا وَاسْتِئْصَالِهَا وَضَرْبِهَا بِبَعْضِ الْعَاهَاتِ فَجَعَلْناها حَصِيداً أَيْ: جَعَلْنَا زَرْعَهَا شَبِيهًا بِالْمَحْصُودِ فِي قَطْعِهِ مِنْ أُصُولِهِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْحَصِيدُ: الْمُسْتَأْصَلُ كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ أَيْ: كَأَنْ لَمْ يَكُنْ زَرْعُهَا مَوْجُودًا فِيهَا بِالْأَمْسِ مُخَضَرًّا طَرِيًّا، مِنْ غَنِيَ بِالْمَكَانِ بِالْكَسْرِ يَغْنَى بِالْفَتْحِ إِذَا أَقَامَ بِهِ، وَالْمُرَادُ بِالْأَمْسِ: الْوَقْتُ الْقَرِيبُ، وَالْمَغَانِي فِي اللُّغَةِ: الْمَنَازِلُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَأَنْ لَمْ تَنْعَمْ، قَالَ لبيد:

{ وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها } “ve sahipleri de ona güç yetireceklerini sandıkları bir sırada”, yani onu hasat etmeye ve ondan faydalanmaya güç yetirebilecekleri zannı onlara galip geldiğinde yahut buna kesin kanaat getirdiklerinde demektir. { عَلَيْهَا } kelimesindeki zamir yeryüzüne aittir; kastedilen ise onun üzerindeki bitkidir. { أَتاها أَمْرُنا } “ona emrimiz gelir” ifadesi { إِذَا } edatının cevabıdır; yani onu helak etme, kökünü kazıma ve ona birtakım afetler isabet ettirme emrimiz gelir. { فَجَعَلْناها حَصِيداً } “onu biçilmiş bir hale getiriveririz”, yani onun ekinini köklerinden kesilmek bakımından biçilmişe benzer kılarız. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Hasîd (الْحَصِيدُ), kökünden kazınmış olandır. { كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ } “sanki dün hiç yokmuş gibi”, yani sanki dün orada onun yeşil ve taze ekini hiç var olmamış gibi demektir. Bir yerde ikamet ettiğinde [Arapçada] kesre ile { غَنِيَ بِالْمَكَانِ } ve fetha ile { يَغْنَى } denir. Dün ile kastedilen yakın zamandır. Lügatte meğânî (الْمَغَانِي) konaklar/yurtlar demektir. Katâde: «Sanki hiç nimet içinde yaşamamış gibi» demiştir. Lebîd şöyle demiştir:

وغنيت سَبْتًا قَبْلَ مَجْرَى دَاحِسٍ ... لَوْ كَانَ لِلنَّفْسِ اللَّجُوجِ خُلُودُ

Dâhis koşusundan önce uzun bir müddet yaşadım (refah içinde kaldım)... / Şayet şu ısrarcı nefis için bir ebediyet olsaydı.

وَقَرَأَ قَتَادَةُ: كَأَنْ لَمْ يُغْنِ بِالتَّحْتِيَّةِ بِإِرْجَاعِ الضَّمِيرِ إِلَى الزُّخْرُفِ. وَقَرَأَ مَنْ عَدَاهُ: تَغْنَ بِالْفَوْقِيَّةِ بِإِرْجَاعِ الضَّمِيرِ إِلَى الْأَرْضِ كَذلِكَ أَيْ: مِثْلُ ذَلِكَ التَّفْصِيلِ الْبَدِيعِ نُفَصِّلُ الْآياتِ الْقُرْآنِيَّةَ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا هَذِهِ الْآيَةُ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ فِيمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ: الآيات التكوينية. قوله:

Katâde zamiri zührufa döndürerek yâ (التَّحْتِيَّةِ) ile { كَأَنْ لَمْ يُغْنِ } şeklinde okumuştur. Onun dışındakiler ise zamiri arza döndürerek tâ (الْفَوْقِيَّةِ) ile { تَغْنَ } şeklinde okumuşlardır. { كَذلِكَ } “işte böyle”, yani bu eşsiz ayrıntılı açıklama gibi, { نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “düşünen bir topluluk için ayetleri ayrıntılı açıklıyoruz”; içerdikleri hususlar hakkında düşünen bir topluluk için aralarında bu ayetin de bulunduğu Kur'an ayetlerini açıklarız. Kastedilenin tekvinî ayetler (kâinattaki deliller) olması da caizdir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ لَمَّا نَفَّرَ عِبَادَهُ عَنِ الْمَيْلِ إِلَى الدُّنْيَا بِمَا ضَرَبَهُ لَهُمْ مِنَ الْمَثَلِ السَّابِقِ رَغَّبَهُمْ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ بِإِخْبَارِهِمْ بِهَذِهِ الدَّعْوَةِ مِنْهُ ﷿ إِلَى دَارِ السَّلَامِ، قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: السَّلَامُ: هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَدَارُهُ: الْجَنَّةُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى: وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامَةِ: وَمَعْنَى السَّلَامِ وَالسَّلَامَةِ: وَاحِدٌ كَالرَّضَاعِ وَالرَّضَاعَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

{ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ } “Allah esenlik yurduna çağırır”. Kullarını, onlara irad ettiği önceki misal ile dünyaya meyletmekten sakındırınca, Kendisinden (azze ve celle) selâm yurduna yönelik bu daveti onlara haber vererek ahiret yurduna rağbet ettirmiştir. Hasen ve Katâde şöyle demiştir: Selâm, Allah Teâlâ'dır; O'nun yurdu da cennettir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Mana; «Allah selamet yurduna davet eder» şeklindedir. Selâm (السَّلَامُ) ile selâmet (السَّلَامَةُ) lafızlarının manası, radâ' (الرَّضَاعُ) ve radâat (الرَّضَاعَةُ) [kelimelerinde olduğu] gibi birdir. Şairin şu sözü de bundandır:

تُحَيِّي بِالسَّلَامَةِ أُمَّ بَكْرٍ ... وَهَلْ لَكِ بَعْدَ قَوْمِكِ مِنْ سَلَامِ

Ümmü Bekr'e selametle selam verirsin... / Kavminden sonra sana artık bir esenlik mi var?

وَقِيلَ: أَرَادَ دَارَ السَّلَامِ الَّذِي هُوَ التَّحِيَّةُ، لِأَنَّ أَهْلَهَا يَنَالُونَ مِنَ اللَّهِ السَّلَامَ بِمَعْنَى التَّحِيَّةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ:

Bir görüşe göre tahiyyet (esenlik dileme) olan selâm yurdu kastedilmiştir; çünkü oranın ehli, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi Allah'tan tahiyyet manasında selam alırlar:

تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَقِيلَ: السَّلَامُ اسْمٌ لِأَحَدِ الْجِنَانِ السَّبْعِ أَحَدُهَا: دَارُ السَّلَامِ، وَالثَّانِيَةُ: دَارُ الْجَلَالِ، وَالثَّالِثَةُ: جَنَّةُ عَدْنٍ، وَالرَّابِعَةُ: جَنَّةُ الْمَأْوَى، وَالْخَامِسَةُ: جَنَّةُ الْخُلْدِ، وَالسَّادِسَةُ: جَنَّةُ الْفِرْدَوْسِ، وَالسَّابِعَةُ: جَنَّةُ النَّعِيمِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ دَارُ السَّلَامِ الْوَاقِعِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الْجَنَّةِ، وَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ دَارَ السَّلَامِ هِيَ الْجَنَّةُ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ التَّسْمِيَةِ بِدَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ جَعَلَ سُبْحَانَهُ الدَّعْوَةَ إِلَى دَارِ السَّلَامِ عَامَّةً، وَالْهِدَايَةَ خَاصَّةً بِمَنْ يَشَاءُ أَنْ يَهْدِيَهُ تَكْمِيلًا لِلْحُجَّةِ، وَإِظْهَارًا لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْ خَلْقِهِ، ثُمَّ قَسَّمَ سُبْحَانَهُ أَهْلَ الدَّعْوَةِ إِلَى قِسْمَيْنِ، وَبَيَّنَ حَالَ كُلِّ طَائِفَةٍ فَقَالَ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ أَيِ: الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْقِيَامِ بِمَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْأَعْمَالِ، وَالْكَفِّ عَمَّا نَهَاهُمْ عَنْهُ مِنَ الْمَعَاصِي، وَالْمُرَادُ بِالْحُسْنَى: الْمَثُوبَةُ الْحُسْنَى. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْعَرَبُ تُوقِعُ هَذِهِ اللَّفْظَةَ عَلَى الْخَصْلَةِ الْمَحْبُوبَةِ الْمَرْغُوبِ فِيهَا، وَلِذَلِكَ تُرِكَ مَوْصُوفُهَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْحُسْنَى الْجَنَّةُ، وَأَمَّا الزِّيَادَةُ فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا مَا يَزِيدُ عَلَى الْمَثُوبَةِ مِنَ التَّفَضُّلِ كَقَوْلِهِ: لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَقِيلَ: الزِّيَادَةُ: النَّظَرُ إِلَى وَجْهِهِ الْكَرِيمِ وَقِيلَ: الزِّيَادَةُ هِيَ مُضَاعَفَةُ الْحَسَنَةِ إِلَى عَشْرِ أَمْثَالِهَا وَقِيلَ: الزِّيَادَةُ غُرْفَةٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ، وَقِيلَ:

«Orada onların dirlik temennileri selamdır.» Bir görüşe göre Selâm, yedi cennetten birinin ismidir: Birincisi Dârü's-Selâm, ikincisi Dârü'l-Celâl, üçüncüsü Adn Cenneti, dördüncüsü Me'vâ Cenneti, beşincisi Huld Cenneti, altıncısı Firdevs Cenneti ve yedincisi Naîm Cennetidir. Bir görüşe göre kastedilen, cennette müminlerin birbirine verdiği selam yurdudur. Dârü's-Selâm'ın cennet olduğu hususunda ittifak etmişler; ancak Dârü's-Selâm diye isimlendirilmesinin sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. «Ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir.» Allah Teâlâ hücceti tamamlamak ve yaratıklarından müstağni olduğunu göstermek üzere esenlik yurduna daveti genel, hidayeti ise hidayete erdirmeyi dilediği kimseye özel kılmıştır. Sonra Allah Teâlâ davet ehlini iki kısma ayırmış ve her zümrenin durumunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: «Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır.» Yani Allah'ın kendilerine farz kıldığı amelleri yerine getirerek ve yasakladığı günahlardan kaçınarak güzel davrananlar [içindir]. el-Hüsnâ'dan kastedilen en güzel mükâfattır. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Araplar bu lafzı sevilen ve rağbet edilen haslet için kullanırlar; bu sebeple onun niteleneni (mevsufu) zikredilmemiştir.» Bir görüşe göre el-Hüsnâ'dan kastedilen cennettir. Ziyadeye gelince; bir görüşe göre bundan kastedilen: «Onlara ecirlerini tam olarak ödesin ve lütfundan onlara artırsın» kavlinde olduğu gibi mükâfatın üzerine lütuftan ziyade edilendir. Bir görüşe göre ziyade: O'nun kerîm vechine bakmaktır. Bir görüşe göre ziyade: İyiliğin on katına katlanmasıdır. Bir görüşe göre ziyade: İnciden bir köşktür. Bir görüşe göre de:

الزِّيَادَةُ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَقِيلَ: هِيَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يُعْطِيهِمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ فَضْلِهِ مَا لَا يُحَاسِبُهُمْ عَلَيْهِ وقيل

ziyade (fazlalık), Allah'tan bir bağışlanma ve rızadır. Bir görüşe göre o, Sübhânehu Teâlâ'nın dünyada lütfundan kendilerine, hesabını sormayacağı şeyler vermesidir. Bir diğer görüşe göre de...

غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا لَا فَائِدَةَ فِي ذِكْرِهِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ مَا هُوَ الْحَقُّ فِي آخِرِ الْبَحْثِ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ مَعْنَى يَرْهَقُ: يَلْحَقُ، وَمِنْهُ قِيلَ: غُلَامٌ مُرَاهِقٌ إِذَا لَحِقَ بِالرِّجَالِ، وَقِيلَ: يَعْلُو، وَقِيلَ: يُغْشَى، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ وَالْقَتَرُ: الْغُبَارُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:

Zikredilmesinde bir fayda bulunmayan başka şeylerdir. Hak olan görüşün açıklaması bu bahsin sonunda gelecektir. { وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ } “Onların yüzlerine ne bir toz bulaşır ne de bir zillet!” { يَرْهَقُ } lafzının manası: Ulaşır, ilişir demektir. Nitekim erkeklik çağına ulaştığında [Arapçada] { غُلَامٌ مُرَاهِقٌ } (mürâhik çocuk) denir. Kaplar, bürür de denilmiştir ki bu manalar birbirine yakındır. Kater (الْقَتَرُ) ise tozdur. Ferazdak'ın şu sözü de bundandır:

مُتَوَّجٌ بِرِدَاءِ الْمُلْكِ يَتْبَعُهُ ... مَوْجٌ تَرَى فَوْقَهُ الرَّايَاتِ وَالْقَتَرَا

Mülk hırkasıyla taçlanmış olarak [gelir], arkasından ise... / Üzerinde sancakları ve tozu göreceğin bir dalga (kalabalık ordu) takip eder.

وَقَرَأَ الْحَسَنُ: قَتْرٌ بِإِسْكَانِ الْمُثَنَّاةِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، قَالَهُ النَّحَّاسُ، وَوَاحِدُ الْقَتَرِ: قَتَرَةٌ، وَالذِّلَّةُ:

Hasen, tâ harfinin sükûnu ile { قَتْرٌ } şeklinde okumuştur ve mana birdir; bunu Nehhas söylemiştir. Kater kelimesinin tekili kataredir (قَتَرَةٌ). Zillet (الذِّلَّةُ) ise:

مَا يَظْهَرُ عَلَى الْوَجْهِ مِنَ الْخُضُوعِ، وَالِانْكِسَارِ وَالْهَوَانِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَعْلُو وُجُوهَهُمْ غَبَرَةٌ، وَلَا يَظْهَرُ فِيهَا هَوَانٌ وَقِيلَ: الْقَتَرُ: الْكَآبَةُ، وَقِيلَ: سَوَادُ الْوُجُوهِ، وَقِيلَ: هُوَ دُخَانُ النَّارِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى الْمُتَّصِفِينَ بِالصِّفَاتِ السَّابِقَةِ، هُمْ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ الْخَالِدُونَ فِيهَا، الْمُتَنَعِّمُونَ بِأَنْوَاعِ نَعِيمِهَا وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها هَذَا الْفَرِيقُ الثَّانِي مِنْ أَهْلِ الدَّعْوَةِ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلِلَّذِينِ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا، أَوْ يُقَدَّرُ: وَجَزَاءُ الَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا، أَيْ: يُجَازَى سَيِّئَةً وَاحِدَةً بِسَيِّئَةٍ وَاحِدَةٍ لَا يُزَادُ عَلَيْهَا، وَهَذَا أَوْلَى مِنَ الْأَوَّلِ لِكَوْنِهِ مِنْ بَابِ الْعَطْفِ عَلَى مَعْمُولَيْ عَامِلَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ وَالْمُرَادُ بِالسَّيِّئَةِ: إِمَّا الشِّرْكُ، أَوِ الْمَعَاصِي الَّتِي لَيْسَتْ بِشِرْكٍ، وَهِيَ مَا يَتَلَبَّسُ بِهِ الْعُصَاةُ مِنَ الْمَعَاصِي، قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى: جَزَاءُ سيئة مثلها وقيل:

Yüzde beliren boyun eğme, kırıklık ve aşağılanmadır. Mana: Yüzlerini toz kaplamaz ve yüzlerinde bir aşağılık hali belirmez demektir. Kater için kasvet/keder denildiği gibi, yüzlerin kararmasıdır yahut cehennem dumanıdır da denilmiştir. { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar cennet ehlidirler; orada ebedî kalacaklardır.” İşaret, daha önce geçen sıfatlarla nitelenen kimseleredir; onlar cennetin orada ebedî kalıcı ve onun türlü nimetlerinden faydalanıcı sakinleridir. { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها } “Kötülükleri kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir.” Bu, davet ehlinin ikinci grubudur ve { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } ifadesine matuftur; sanki «Kötülükleri kazananlar için de bir kötülüğün cezası misliyledir» denilmiştir. Yahut «Kötülükleri kazananların cezası, bir kötülüğe karşılık kendi misliyledir» şeklinde takdir edilir; yani tek bir kötülüğe karşılık tek bir ceza verilir, üzerine ilave yapılmaz. Bu [ikinci takdir], iki ayrı amilin iki mamulü üzerine atıf kabilinden olması sebebiyle birincisinden daha evladır. Kötülük (es-Seyyie) ile kastedilen ya şirktir yahut şirk olmayan günahlardır ki bunlar da asilerin irtikap ettiği masiyetlerdir. İbn Keysân: «Bâ harfi zaiddir, mana: { جَزَاءُ سَيِّئَةٍ مِثْلُهَا } (kötülüğün cezası onun mislidir) şeklindedir» demiştir. Bir görüşe göre:

الباء مَا بَعْدَهَا الْخَبَرُ، وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ قَامَتْ مَقَامَهُ، وَالْمَعْنَى: جَزَاءُ سَيِّئَةٍ كَائِنٌ بِمِثْلِهَا، كَقَوْلِكَ: إنما أنا بك، ويجوز أن يتعلق بجزاء، والتقدير: جزاء بِمِثْلِهَا كَائِنٌ، فَحُذِفَ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَزاءُ مَرْفُوعًا عَلَى تَقْدِيرِ: فَلَهُمْ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ، فَيَكُونُ مِثْلَ قَوْلِهِ: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ أَيْ: فَعَلَيْهِ عِدَّةٌ، وَالْبَاءُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ كَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: جَزَاءُ سَيِّئَةٍ ثَابِتٌ بِمِثْلِهَا، أَوْ تَكُونُ مُؤَكِّدَةً، أَوْ زَائِدَةً. قَوْلُهُ: تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ أَيْ: يَغْشَاهُمْ هَوَانٌ، وَخِزْيٌ. وَقُرِئَ: يَرْهَقُهُمْ بِالتَّحْتِيَّةِ، مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ

Bâ harfi ve sonrası haberdir ve o, yerine geçtiği mahzuf bir kelimeye mütealliktir; mana: «Kötülüğün cezası misliyle vâkidir» şeklindedir; nitekim senin: «Ben ancak seninleyim» demen gibidir. { جَزَاءُ } kelimesine müteallik olması da caizdir, takdiri: «Kendi misliyle olan bir ceza vâkidir» şeklinde olup mübtedanın haberi hazfedilmiştir. { جَزاءُ } kelimesinin: «Onlar için bir kötülüğün cezası vardır» takdiriyle merfû olması da caizdir; bu takdirde Allah'ın: { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } yani «Onun üzerine bir gün sayısı vardır» kavli gibi olur. Bu takdire göre bâ harfi mahzuf bir kelimeye mütealliktir; sanki onlara: «Bir kötülüğün cezası misliyle sabittir» denmiştir; yahut tekit içindir veya zaiddir. Allah Teâlâ'nın: { تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } kavli; yani onları bir aşağılanma ve rezillik kaplar demektir. Yâ (التَّحْتِيَّةِ) ile { يَرْهَقُهُمْ } şeklinde de okunmuştur. { مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ } “Kendilerini Allah'tan koruyacak kimse de yoktur”,

أَيْ: لَا يَعْصِمُهُمْ أَحَدٌ كَائِنًا مَنْ كَانَ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ وَعَذَابِهِ، أَوْ مَا لَهُمْ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ وَمِنْ عِنْدِهِ مَنْ يَعْصِمُهُمْ كَمَا يَكُونُ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَالْجُمْلَةُ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِيَّةِ، أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ. كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً قِطَعًا: جَمْعُ قِطْعَةٍ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ مُظْلِمًا: مُنْتَصِبًا عَلَى الْحَالِ مِنَ اللَّيْلِ، أَيْ: أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ فِي حَالَةِ ظُلْمَتِهِ. وَقَدْ قَرَأَ بِالْجَمْعِ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَابْنُ كَثِيرٍ قِطَعاً بِإِسْكَانِ الطَّاءِ، فَيَكُونُ مظلما على هذا صفة لقطعا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ اللَّيْلِ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: الْقِطْعُ طَائِفَةٌ مِنَ اللَّيْلِ أُولئِكَ أَيِ: الْمَوْصُوفُونَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ وَإِطْلَاقُ الْخُلُودِ هُنَا مُقَيَّدٌ بِمَا تَوَاتَرَ فِي السُّنَّةِ مِنْ خُرُوجِ عُصَاةِ الْمُوَحِّدِينَ. قَوْلُهُ: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً الْحَشْرُ: الْجَمْعُ، وجميعا: منتصب على الحال وَيَوْمَ: مَنْصُوبٌ بِمُضْمَرٍ، أَيْ: أَنْذِرْهُمْ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ بَعْضِ أَحْوَالِهِمُ الْقَبِيحَةِ.

Yani kim olursa olsun hiçbir kimse onları Allah'ın gazabından ve azabından koruyamaz; yahut müminler için olduğu gibi Allah tarafından ve O'nun katından kendilerini koruyacak kimseleri yoktur. Birincisi daha evladır; cümle hâl olarak nasb mahallindedir veya müste'nefedir. { كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً } “Sanki yüzleri, karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır.” Kıdaan (قِطَعاً), kıt'a (قِطْعَةٍ) kelimesinin çoğuludur; buna göre muzlimen (مُظْلِماً) kelimesi geceden (el-leyl) hâl olarak mensubdur; yani yüzleri, karanlık olduğu haldeki geceden parçalarla kaplanmıştır demektir. Kurrânın cumhuru çoğul olarak okumuştur. Kisâî ve İbn Kesîr ise tâ harfinin sükûnu ile { قِطْعاً } şeklinde okumuşlardır; buna göre muzlimen kelimesi kıt'an için sıfat olur, geceden hâl olması da caizdir. İbnü's-Sikkît: «Kıt', geceden bir parçadır» demiştir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”, yani bu yerilmiş sıfatlarla nitelenenler, { أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “ateş ehlidirler; orada ebedî kalacaklardır.” Buradaki ebedilik mutlaklığı, tevhid ehli günahkârların [cehennemden] çıkacağına dair sünnette mütevatir olarak gelen delillerle mukayyettir. Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “O gün onların hepsini bir araya toplarız”; haşr: toplamaktır, cemîan kelimesi hâl olarak mensubdur, yevme ise mahzuf bir fiille mensubdur; yani «onları toplayacağımız günü onlara hatırlatıp korkut» demektir. Cümle, onların bazı çirkin hallerini beyan etmek üzere müste'nefedir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَحْشُرُ الْعَابِدَ وَالْمَعْبُودَ لِسُؤَالِهِمْ ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا فِي حَالَةِ الْحَشْرِ، وَوَقْتِ الْجَمْعِ تَقْرِيعًا لَهُمْ عَلَى رُؤُوسِ الْأَشْهَادِ، وَتَوْبِيخًا لهم مع حُضُورِ مَنْ يُشَارِكُهُمْ فِي الْعِبَادَةِ، وَحُضُورِ مَعْبُودَاتِهِمْ

Manası: Allah Teâlâ tapanı ve tapılanı sorgulamak için bir araya toplar demektir. { ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا } “sonra ortak koşanlara deriz”; toplanma halinde ve bir araya geliş vaktinde, şahitlerin huzurunda onları azarlamak, ibadette kendilerine ortak ettikleri kimselerin ve tapındıkları şeylerin hazır bulunduğu ortamda onları kınamak üzere [şöyle deriz]:

مَكانَكُمْ أَيِ: الْزَمُوا مَكَانَكُمْ، وَاثْبُتُوا فِيهِ، وَقِفُوا في موضعكم أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ هذا الضمير تأكيد للضمير الذي في مكانكم لسدّه مسدّ الزموا، وشركاؤكم: معطوف عليه. وقرئ بنصب شركاؤكم عَلَى أَنَّ الْوَاوَ وَاوُ مَعَ. قَوْلُهُ: فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ: أَيْ فَرَّقْنَا وَقَطَّعْنَا مَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنَ التَّوَاصُلِ فِي الدُّنْيَا. يُقَالُ زَيَّلْتُهُ فَتَزَيَّلَ: أَيْ: فَرَّقْتُهُ فَتَفَرَّقَ، وَالْمُزَايَلَةُ: الْمُفَارَقَةُ، يُقَالُ زَايَلَهُ مُزَايَلَةً وَزِيَالًا إِذَا فَارَقَهُ، وَالتَّزَايُلُ: التَّبَايُنُ قَالَ الْفَرَّاءُ: وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ فَزَايَلْنَا وَالْمُرَادُ بِالشُّرَكَاءِ هُنَا: الْمَلَائِكَةُ، وَقِيلَ: الشَّيَاطِينُ، وَقِيلَ: الْأَصْنَامُ، وَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُنْطِقُهَا فِي هَذَا الْوَقْتِ. وَقِيلَ: الْمَسِيحُ، وَعُزَيْرٌ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ كُلُّ مَعْبُودٍ لِلْمُشْرِكِينَ كَائِنًا مَا كَانَ، وَجُمْلَةُ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ بِتَقْدِيرِ قَدْ، وَالْمَعْنَى:

{ مَكانَكُمْ } “Yerinizde durun!”, yani yerinizden ayrılmayın, orada sabit kalın ve durduğunuz yerde durun. { أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ } “Siz ve ortaklarınız”, bu zamir { الزموا } (durun/ayrılmayın) fiilinin yerine geçtiği için { مكانكم } ifadesindeki zamirin tekididir; { شركاؤكم } ise ona matuftur. Vâv harfinin maiyyet (birliktelik) vâvı olması hasebiyle { شُرَكَاءَكُمْ } şeklinde nasb ile de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: { فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ } kavli; yani dünyada aralarında bulunan bağı ayırdık ve kopardık demektir. Bir şeyi ayırıp o da ayrıldığında [Arapçada] { زَيَّلْتُهُ فَتَزَيَّلَ } denir. Müzâyele (الْمُزَايَلَةُ) ayrılmaktır; birinden ayrıldığında { زَايَلَهُ مُزَايَلَةً وَزِيَالًا } denir. Tezâyül (التَّزَايُلُ) ise başkalaşmak/uzaklaşmaktır. Ferrâ şöyle demiştir: Bazıları { فَزَايَلْنَا } şeklinde okumuştur. Buradaki ortaklardan kasıt meleklerdir; şeytanlardır da denilmiştir; putlardır ve Allah Teâlâ o vakitte onları konuşturacaktır da denilmiştir; Mesih ve Üzeyir'dir de denilmiştir. Zahir olan ise kim olursa olsun müşriklerin taptığı her mabuttur. { وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ } “ve ortakları şöyle der: «Siz bize ibadet etmiyordunuz.»” cümlesi, { قَدْ } takdiriyle hâl mahallinde mensubdur. Manası:

وَقَدْ قَالَ شُرَكَاؤُهُمُ الَّذِينَ عَبَدُوهُمْ وَجَعَلُوهُمْ شُرَكَاءَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ: مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ، وَإِنَّمَا عَبَدْتُمْ هَوَاكُمْ وَضَلَالَكُمْ وَشَيَاطِينَكُمُ الَّذِينَ أَغْوَوْكُمْ، وَإِنَّمَا أَضَافَ الشُّرَكَاءَ إِلَيْهِمْ مَعَ أَنَّهُمْ جَعَلُوهُمْ شُرَكَاءَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، لِكَوْنِهِمْ جَعَلُوا لَهُمْ نَصِيبًا مِنْ أَمْوَالِهِمْ، فَهُمْ شُرَكَاؤُهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ، وَقِيلَ: لِكَوْنِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ فِي هَذَا الْخِطَابِ، وَهَذَا الْجَحْدُ مِنَ الشُّرَكَاءِ وَإِنْ كَانَ مُخَالِفًا لِمَا قَدْ وَقَعَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ عِبَادَتِهِمْ، فَمَعْنَاهُ إِنْكَارُ عِبَادَتِهِمْ إِيَّاهُمْ عن أمرهم بِالْعِبَادَةِ فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا أَمَرْنَا بِعِبَادَتِنَا أَوْ رَضِينَا ذَلِكَ مِنْكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ إِنْ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاللَّامُ هِيَ الْفَارِقَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّافِيَةِ، وَالْقَائِلُ لِهَذَا الْكَلَامِ: هُمُ الْمَعْبُودُونَ. قَالُوا لِمَنْ عَبَدَهُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ: إِنَّا كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَنَا لَغَافِلِينَ، وَالْمُرَادُ بِالْغَفْلَةِ هُنَا: عَدَمُ الرِّضَا بِمَا فَعَلَهُ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْعِبَادَةِ لَهُمْ، وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ المعبودين غير الشياطين لأنهم يَرْضَوْنَ بِمَا فَعَلَهُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ عِبَادَتِهِمْ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الشَّيَاطِينِ، وَيُحْمَلُ هَذَا الْجَحْدُ مِنْهُمْ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يُجْبِرُوهُمْ عَلَى عِبَادَتِهِمْ، ولا أكرهوهم عليها. هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ أَيْ: فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ، وَفِي ذَلِكَ الْمَوْقِفِ، أَوْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ عَلَى اسْتِعَارَةِ اسْمِ الزَّمَانِ لِلْمَكَانِ، تَذُوقُ كُلُّ نَفْسٍ وَتُخْتَبَرُ جَزَاءَ مَا أَسْلَفَتْ مِنَ العمل، فمعنى تَبْلُوا تَذُوقُ وَتُخْتَبَرُ، وَقِيلَ: تَعْلَمُ، وَقِيلَ: تَتْبَعُ، وَهَذَا على قراءة من قرأ تَبْلُوا بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ بِإِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى كُلِّ نَفْسٍ وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ نَبْلُو بِالنُّونِ، فَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يَبْتَلِي كُلَّ نَفْسٍ وَيَخْتَبِرُهَا، وَيَكُونُ مَا أَسْلَفَتْ بَدَلًا مِنْ كُلُّ نَفْسٍ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يُعَامِلُهَا مُعَامَلَةَ مَنْ يَخْتَبِرُهَا، وَيَتَفَقَّدُ أَحْوَالَهَا. قَوْلُهُ: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ معطوف على فَزَيَّلْنا، وَالضَّمِيرُ فِي رُدُّوا عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا، أَيْ: رُدُّوا إِلَى جَزَائِهِ، وَمَا أَعَدَّ لَهُمْ من عقابه، ومولاهم: ربهم، والحق صِفَةٌ لَهُ، أَيِ:

Müşriklerin tapındığı ve Allah Teâlâ'ya ortak kıldığı putları ve mabutları şöyle demiştir: «Siz bize ibadet etmiyordunuz; siz ancak hevanıza, sapıklığınıza ve sizi saptıran şeytanlarınıza tapıyordunuz.» Müşrikler onları Allah Teâlâ'ya ortak kıldıkları halde buradaki ortakların onlara nispet edilmesi, mallarından onlara bir pay ayırmış olmalarındandır; dolayısıyla bu açıdan mallarında onların ortaklarıdırlar. Bu hitapta onların muhatap ortağı olmalarından dolayıdır da denilmiştir. Ortakların bu inkârı, her ne kadar müşriklerin onlara ibadet etmesi fiilen gerçekleşmiş olsa da onlara ibadet etmelerini kendi emirleriyle yapmadıklarını inkâr etmek manasındadır. { فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا } “«Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Doğrusu biz...»”; yani eğer biz bize ibadet edilmesini emretmişsek veya sizden buna rıza göstermişsek. { عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } “«sizin bize ibadet ettiğinizden tamamen habersizdik.»” Buradaki { إِنْ } lafzı, şeddeliden (inne) hafifletilmiş in'dir (el-muhaffefe mine's-sekîle); lâm harfi ise onunla nefiy edatı olan [in] arasındaki farkı belirten fârıka lâmıdır. Bu sözü söyleyenler tapınılan varlıklardır. Kendilerine tapan müşriklere şöyle demişlerdir: «Şüphesiz biz sizin bize yaptığınız ibadetten tamamen habersizdik.» Buradaki gafletten murad; müşriklerin kendilerine tapınarak yaptıkları bu fiilden razı olmamaktır. Bunda, bu mabutların şeytanlar olmadığına delil vardır; çünkü şeytanlar müşriklerin kendilerine tapmasından hoşnut olurlar. Bunların şeytanlardan olması da mümkündür ve onların bu inkârı, müşrikleri kendilerine ibadet etmeye zorlamadıkları ve onları buna mecbur bırakmadıkları manasına hamledilir. { هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ } “İşte orada her nefis, geçmişte yapıp gönderdiği şeyleri bizzat imtihan edip tadacaktır.” Yani o mekânda, o duruş yerinde yahut zaman isminin mekân için istiaresi yoluyla o vakitte, her nefis geçmişte işlediği amelin cezasını tadacak ve onunla sınanacaktır. { تَبْلُوا } kelimesinin manası tadar ve sınanır demektir; bilir de denilmiştir, tâbi olur da denilmiştir. Bu, fiili her nefse isnad ederek iki üst noktalı tâ (الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ) ile { تَبْلُوا } şeklinde okuyanların kıraatine göredir. Nûn harfi ile { نَبْلُو } şeklinde okuyanların kıraatine gelince mana; «Allah her nefsi imtihan eder ve onu sınar» şeklinde olur ve { مَا أَسْلَفَتْ } lafzı { كُلُّ نَفْسٍ } ifadesinden bedel olur. Manası: Allah, onu sınayan ve durumlarını teftiş eden birinin muamelesiyle muameleye tabi tutar demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “Gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülmüşlerdir” kavli { فَزَيَّلْنا } ifadesine matuftur; { رُدُّوا } kelimesindeki zamir şirk koşanlara racidir; yani O'nun cezasına ve kendileri için hazırladığı azabına döndürülmüşlerdir. Mevlaları onların rabbidir; el-Hakk (الْحَقِّ) ise O'nun sıfatıdır, yani:

الصَّادِقُ الرُّبُوبِيَّةِ دُونَ مَا اتَّخَذُوهُ مِنَ الْمَعْبُودَاتِ الْبَاطِلَةِ، وَقُرِئَ: الْحَقَّ بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَدْحِ، كَقَوْلِهِمْ:

Edindikleri batıl mabutların aksine, rububiyyeti hakiki ve doğru olandır. Şu sözlerinde olduğu gibi medih üzere nasb ile { الْحَقَّ } şeklinde de okunmuştur:

الْحَمْدُ لِلَّهِ أَهْلَ الْحَمْدِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ أَيْ: ضَاعَ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ، مِنْ أَنَّ الْآلِهَةَ الَّتِي لَهُمْ حَقِيقَةٌ بِالْعِبَادَةِ لِتَشْفَعَ لَهُمْ إِلَى اللَّهِ وَتُقَرِّبَهُمْ إِلَيْهِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ يَرْجِعُونَ فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ إِلَى الْحَقِّ، وَيَعْتَرِفُونَ بِهِ، وَيُقِرُّونَ بِبُطْلَانِ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ وَيَجْعَلُونَهُ إِلَهًا، وَلَكِنْ حِينَ لَا يَنْفَعُهُمْ ذَلِكَ.

«Hamde layık olan Allah'a hamdolsun.» { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir.” Yani ilahlarının Allah katında kendilerine şefaatçi olacağı ve kendilerini O'na yaklaştıracağı için ibadete layık olduğuna dair uydurdukları şeyler zayi olup boşa çıkmıştır. Özetle; bu müşrikler o makamda hakka dönecek, onu itiraf edecek ve tapınıp ilah edindikleri şeylerin batıl olduğunu ikrar edeceklerdir; ancak bunun kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda!

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ قَالَ: اخْتَلَطَ فَنَبَتَ بِالْمَاءِ كُلُّ لَوْنٍ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ كَالْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرِ، وَسَائِرِ حُبُوبِ الْأَرْضِ، والبقول، والثمار،

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ } “onunla yeryüzü bitkileri sarmaş dolaş olup yetişir” kavli hakkında şöyle demiştir: «Su ile buğday, arpa ve yeryüzünün diğer hububatı, sebzeleri, meyveleri gibi insanların yediği her çeşit bitki birbirine karışarak bitti;

وَمَا تَأْكُلُهُ الْأَنْعَامُ، وَالْبَهَائِمُ مِنَ الْحَشِيشِ وَالْمَرَاعِي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَازَّيَّنَتْ قَالَ: أَنْبَتَتْ وَحَسُنَتْ، وَفِي قَوْلِهِ: كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ قَالَ: كَأَنْ لَمْ تَعِشْ، كَأَنْ لَمْ تَنْعَمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ومروان ابن الْحَكَمِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقْرَءُونَ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُهْلِكَهَا إِلَّا بِذُنُوبِ أَهْلِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ: وَمَا أَهْلَكْنَاهَا إِلَّا بِذُنُوبِ أَهْلِهَا كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ قَالَ: كان مكتوب فِي سُورَةِ يُونُسَ إِلَى حَيْثُ هَذِهِ الْآيَةِ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها إِلَى يَتَفَكَّرُونَ، وَلَوْ أَنَّ لِابْنِ آدَمَ وَادِيَيْنِ مِنْ مَالٍ لَتَمَنَّى وَادِيًا ثَالِثًا، وَلَا يُشْبِعُ نَفْسَ ابْنِ آدَمَ إِلَّا التُّرَابُ، وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ. فَمُحِيَتْ.

hayvanların ve davarların yediği otlar ve meralar da [bitti].» Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre o, { وَازَّيَّنَتْ } kavli hakkında: «Bitki bitirdi ve güzelleşti»; { كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ } kavli hakkında da: «Sanki hiç yaşamamış, sanki hiç nimet görmemiş gibi» demiştir. İbn Cerîr'in Übey b. Ka'b, İbn Abbâs ve Mervân b. el-Hakem'den rivayet ettiğine göre onlar { وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها } kavlinden sonra: «Oysa Allah, halkının günahları sebebi olmaksızın orayı helak edecek değildi» şeklinde okuyorlardı. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan naklettiğine göre o: «Biz orayı ancak halkının günahları sebebiyle helak ettik» şeklinde okuyup ardından { كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } ayetini okurdu. İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Miclez'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Yûnus sûresinde { حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها } ayetinden { يَتَفَكَّرُونَ } kelimesine kadar olan yerin devamında şu yazılıydı: «Âdemoğlunun mal dolu iki vadisi olsa üçüncüsünü temenni ederdi; âdemoğlunun karnını topraktan başkası doyurmaz ve Allah tevbe edenin tevbesini kabul eder.» Sonra bu [kıraat] silindi (neshedildi).

وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ وَالدِّمْيَاطِيُّ فِي مُعْجَمِهِ مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابن عباس في قوله: وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ يَقُولُ: يَدْعُو إِلَى عَمَلِ الْجَنَّةِ. وَاللَّهُ: السَّلَامُ، وَالْجَنَّةُ: دَارُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ:

Ebû Nuaym ve Mu'cem'inde Dimyâtî'nin Kelbî kanalıyla Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ } “Allah esenlik yurduna çağırır” kavli hakkında: «Cennet ameline davet eder. Allah: es-Selâm'dır, cennet de O'nun yurdudur» demektedir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh de Katâde'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim'in Ebü'l-Âliye'den naklettiğine göre o:

وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ قَالَ: يَهْدِيهِمْ لِلْمَخْرَجِ مِنَ الشُّبُهَاتِ، وَالْفِتَنِ، وَالضَّلَالَاتِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا مِنْ يَوْمٍ طَلَعَتْ شَمْسُهُ إِلَّا وُكِّلَ بِجَنْبَتَيْهَا مَلَكَانِ يُنَادِيَانِ نِدَاءً يَسْمَعُهُ خَلْقُ اللَّهِ كُلُّهُمْ إِلَّا الثَّقَلَيْنِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ هَلُمُّوا إِلَى رَبِّكُمْ فَمَا قَلَّ وَكَفَى خَيْرٌ مِمَّا كَثُرَ وَأَلْهَى، وَلَا آبَتْ شَمْسُهُ إِلَّا وُكِّلَ بِجَنْبَتَيْهَا مَلَكَانِ يُنَادِيَانِ نِدَاءً يَسْمَعُهُ خَلْقُ اللَّهِ كُلُّهُمْ غَيْرُ الثَّقَلَيْنِ: اللَّهُمَّ أَعْطِ مُنْفِقًا خلفا، وأعط ممسكا تلفا [فأنزل الله في ذلك كله قرآنا، في قول الملكين: يا أيها الناس هلموا إلى ربكم وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وأنزل في قولهما: اللهم أعط منفقا خلفا ... ] وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى - وَالنَّهارِ إِذا تَجَلَّى إِلَى قَوْلِهِ لِلْعُسْرى . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلَالٍ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بن علي يتلو وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ فَقَالَ: حَدَّثَنِي جَابِرٌ قَالَ: «خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمًا فَقَالَ: «إِنِّي رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنَّ جِبْرِيلَ عِنْدَ رَأْسِي، وَمِيكَائِيلَ عِنْدَ رِجْلِي، يَقُولُ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ: اضْرِبْ لَهُ مَثَلًا، فَقَالَ:

«Ve dilediğini iletir» kavli hakkında: «Şüphelerden, fitnelerden ve sapkınlıklardan bir çıkış yoluna onları iletir» demiştir. Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdeveyh ve Şuab'da Beyhakî'nin Ebü'd-Derdâ'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Güneşin doğduğu hiçbir gün yoktur ki iki yanına, insanların ve cinlerin dışındaki bütün Allah mahlûkatının işittiği bir sesle şöyle nida eden iki melek vekil kılınmış olmasın: “Ey insanlar! Rabbinize gelin; zira az olup yeten şey, çok olup oyalayan şeyden daha hayırlıdır.” Güneşin battığı hiçbir gün de yoktur ki iki yanına, insanların ve cinlerin dışındaki bütün Allah mahlûkatının işittiği bir sesle şöyle nida eden iki melek vekil kılınmış olmasın: “Allahım! İnfak edene karşılığını ver, cimrilik edene de telef ver!” [Bunun tamamı hakkında Allah Teâlâ Kur'an indirmiştir: İki meleğin “Ey insanlar! Rabbinize gelin” sözü hakkında “Allah esenlik yurduna çağırır” ayetini indirmiş; “Allahım! İnfak edene karşılığını ver...” sözleri hakkında da...] “Karanlığıyla bürüdüğü zaman geceye ve parıldayıp açıldığı zaman gündüze andolsun...” [ayetinden] “zor olana...” kavline kadar indirmiştir. İbn Cerîr, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdeveyh ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Saîd b. Ebî Hilâl'den naklettiğine göre o: Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali'nin «Allah esenlik yurduna çağırır ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir» ayetini okuduğunu işittim, o şöyle dedi: Câbir bana rivayet edip dedi ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün yanımıza çıktı ve şöyle buyurdu: «Rüyamda Cibrîl'in başucumda, Mîkâîl'in de ayakucumda olduğunu gördüm. Onlardan biri diğerine: “Ona bir misal ver!” dedi. O da şöyle dedi:

اسْمَعْ سَمِعَتْ أُذُنُكَ، وَاعْقِلْ عَقَلَ قَلْبُكَ، إِنَّمَا مَثَلُكَ وَمَثَلُ أُمَّتِكَ مَثَلُ مَلِكٍ اتَّخَذَ دَارًا، ثُمَّ بَنَى فِيهَا بَيْتًا، ثُمَّ جَعَلَ فِيهَا مَأْدُبَةً، ثُمَّ بَعَثَ رَسُولًا يَدْعُو النَّاسَ إِلَى طَعَامِهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ أَجَابَ الرَّسُولَ، وَمِنْهُمْ مَنْ تَرَكَ فَاللَّهُ هُوَ الْمَلِكُ، وَالدَّارُ الْإِسْلَامُ، وَالْبَيْتُ الْجَنَّةُ، وَأَنْتَ يَا مُحَمَّدُ رَسُولٌ، فَمَنْ أَجَابَكَ دَخَلَ الْإِسْلَامَ، وَمَنْ دَخَلَ الْإِسْلَامَ دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَمَنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ أَكَلَ مِنْهَا» . وَقَدْ رُوِيَ مَعْنَى هَذَا مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ قال: ذكر لنا

«İşit, kulağın işitsin; kavra, kalbin kavrasın! Şüphesiz senin ve ümmetinin misali; bir yurt edinen, sonra içinde bir ev inşa eden, ardından orada bir ziyafet hazırlayan ve sonra insanları yemeğine davet etmesi için bir elçi gönderen hükümdarın misali gibidir. İnsanlardan kimi elçiye icabet etti, kimi de [daveti] terk etti. Hükümdar Allah'tır, yurt İslâm'dır, ev cennettir; sen de ey Muhammed bir elçisin! Kim sana icabet ederse İslâm'a girer, kim İslâm'a girerse cennete girer, kim de cennete girerse ondan yer.» Bunun manası muhtelif tarîklerden rivayet edilmiştir. Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ } “Allah esenlik yurduna çağırır” kavli hakkında şöyle demiştir: «Bize anlatıldığına göre

أَنَّ فِي التَّوْرَاةِ مَكْتُوبًا: يَا بَاغِيَ الْخَيْرِ هَلُمَّ، وَيَا بَاغِيَ الشَّرِّ اتَّقِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا قَرَأَ: وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ قَالَ: لَبَّيْكَ رَبَّنَا وَسَعْدَيْكَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ وَغَيْرُهُمْ عَنْ صُهَيْبٍ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ قَالَ: إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ، وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ نَادَى مُنَادٍ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ إِنَّ لَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ مَوْعِدًا يُرِيدُ أَنْ يُنْجِزَكُمُوهُ، فَيَقُولُونَ: وَمَا هُوَ؟ أَلَمْ يُثَقِّلْ مَوَازِينَنَا، وَيُبَيِّضْ وُجُوهَنَا، وَيُدْخِلْنَا الْجَنَّةَ، وَيُزَحْزِحَنَا عَنِ النَّارِ قَالَ: فَيُكْشَفُ لَهُمُ الْحِجَابُ فَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، فو الله مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ إِلَيْهِ، وَلَا أَقَرَّ لِأَعْيُنِهِمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ فِي الرُّؤْيَةِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُنَادِيًا يُنَادِي بِصَوْتٍ يَسْمَعُهُ أَوَّلُهُمْ وَآخِرُهُمْ: إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمُ الْحُسْنَى وَزِيَادَةً» . فَالْحُسْنَى: الْجَنَّةُ، وَالزِّيَادَةُ: النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ الرَّحْمَنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الرُّؤْيَةِ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ قَالَ: «الزِّيَادَةُ: النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ الرَّحْمَنِ» .

Tevrat'ta şöyle yazılıdır: “Ey hayır arayan, gel! Ey şer arayan, ondan sakın!”» Ebü'ş-Şeyh'in Hasen'den naklettiğine göre o, { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ } kavlini okuduğunda: «Lebbeyk Rabbena ve sa'deyk (Emrindeyiz Rabbimiz, huzurundayız)» derdi. Ahmed, Müslim, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Huzeyme, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve diğerlerinin Suheyb'den rivayet ettiğine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” ayetini okudu ve şöyle buyurdu: «Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girdiği zaman bir münadi şöyle seslenir: “Ey cennet ehli! Allah katında size verilmiş bir söz vardır, O bunu size yerine getirmek istiyor.” Onlar da: “O nedir ki? Bizim tartılarımızı ağır kılmadı mı, yüzlerimizi ağartmadı mı, bizi cennete koyup ateşten uzaklaştırmadı mı?” derler. [Resûlullah] buyurdu ki: «Bunun üzerine perde açılır ve O'na bakarlar. Allah'a yemin olsun ki Allah onlara, Kendisine bakmaktan daha sevimli ve gözlerini daha çok aydınlatıcı hiçbir şey vermemiştir.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, er-Rü'ye'de Dârekutnî ve İbn Merdeveyh'in Ebû Mûsâ'dan, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre: «Allah kıyamet günü ilkinden sonuncusuna kadar hepsinin işiteceği bir sesle şöyle nida eden bir çağırıcı gönderir: “Allah size en güzel mükâfatı ve fazlasını vadetmiştir.” el-Hüsnâ cennettir, ziyade ise Rahmân'ın vechine bakmaktır.» İbn Cerîr, İbn Merdeveyh ve er-Rü'ye'de Beyhakî'nin Ka'b b. Ucre'den rivayetine göre o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } kavli hakkında: «Ziyade: Rahmân'ın vechine bakmaktır» buyurduğunu söylemiştir.

وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ قَالَ: «الَّذِينَ أَحْسَنُوا: أَهْلُ التَّوْحِيدِ، وَالْحُسْنَى: الْجَنَّةُ، وَالزِّيَادَةُ: النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْخَطِيبُ، وَابْنُ النَّجَّارِ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرِ الصِّدِّيقِ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْحُسْنَى: الْجَنَّةُ، وَالزِّيَادَةُ: النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي الْآيَةِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ حُذَيْفَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: الزِّيَادَةُ: النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي مُوسَى نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ مِنْ طَرِيقِ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَاللَّالَكَائِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: الزِّيَادَةُ: غُرْفَةٌ مِنْ لُؤْلُؤَةٍ وَاحِدَةٍ، لَهَا أَرْبَعَةُ أَبْوَابٍ، غُرَفُهَا وَأَبْوَابُهَا مِنْ لُؤْلُؤَةٍ وَاحِدَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَزِيادَةٌ قَالَ: هُوَ مِثْلُ قَوْلُهُ: وَلَدَيْنا مَزِيدٌ يَقُولُ: يَجْزِيهِمْ بِعَمَلِهِمْ، وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ. وَقَالَ: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَقَدْ رُوِيَ عَنِ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ رِوَايَاتٌ فِي تَفْسِيرِ الزِّيَادَةِ غَالِبُهَا أَنَّهَا النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَقَدْ ثَبَتَ التَّفْسِيرُ بِذَلِكَ مِنْ قَوْلِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ يَبْقَ حِينَئِذٍ لِقَائِلٍ مَقَالٌ، وَلَا الْتِفَاتٌ إِلَى الْمُجَادَلَاتِ الْوَاقِعَةِ بَيْنَ الْمُتَمَذْهِبَةِ الَّذِينَ لَا يَعْرِفُونَ مِنَ السُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ مَا يَنْتَفِعُونَ بِهِ، فَإِنَّهُمْ لَوْ عَرَفُوا ذَلِكَ لَكَفُّوا عَنْ كَثِيرٍ مِنْ هَذَيَانِهِمْ، وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قال: لا يغشاهم

Bunlar [adı geçen muhaddisler], Dârekutnî ve İbn Ebî Hâtim, Übey b. Kâ'b'dan nakletmişlerdir ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve bir de fazlası vardır” kavlini sormuş, o da şöyle buyurmuştur: «الَّذِينَ أَحْسَنُوا: أَهْلُ التَّوْحِيدِ، وَالْحُسْنَى: الْجَنَّةُ، وَالزِّيَادَةُ: النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ» «Güzel davrananlar tevhid ehlidir; hüsnâ cennettir; ziyade ise Allah'ın vechine bakmaktır.» İbn Merdeveyh, İbn Ömer'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh, Dârekutnî, İbn Merdeveyh, Hatîb ve İbnü'n-Neccâr, Enes'ten merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. Ebü'ş-Şeyh, Ebû Hüreyre'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Huzeyme, İbnü'l-Münzir, Ebü'ş-Şeyh, Dârekutnî, İbn Merdeveyh ve Beyhakî, Ebû Bekir es-Sıddîk'tan ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: «Hüsnâ cennettir, ziyade ise Allah'ın vechine bakmaktır.» İbn Merdeveyh, Hâris tarikinden Ali b. Ebî Tâlib'den ayet hakkında bunun bir benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Ebü'ş-Şeyh, Dârekutnî ve Beyhakî, Huzeyfe'den ayet hakkında: «Ziyade, Allah'ın vechine bakmaktır» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, Dârekutnî ve Beyhakî, Ebû Mûsâ'dan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdeveyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İkrime tarikinden İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Lâlekâî, İbn Mes'ûd'dan benzerini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve Beyhakî, Ali'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: «Ziyade; odaları ve kapıları tek bir inciden olan, dört kapılı, tek bir inciden [yapılmış] köşktür.» İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { وَزِيادَةٌ } kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Bu, O'nun { وَلَدَيْنا مَزِيدٌ } “Katımızda fazlası da vardır” kavli gibidir. [Yani Allah] onlara amellerinin karşılığını verir ve lütfundan da onlara fazlasını bahşeder, buyurmaktadır. Ayrıca { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır” buyurmuştur.» Tâbiîn'den ve sonrakilerden 'ziyâde'nin tefsiri hakkında birçok rivayet nakledilmiştir ki bunların ekserisi, onun Allah Sübhânehu'nun vechine bakmak olduğu yönündedir. Nitekim bu tefsir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözüyle de sabit olmuştur. Dolayısıyla artık hiç kimse için söz söyleyecek bir mahal kalmamış olup tertemiz Sünnet'ten kendilerine fayda verecek şeyleri bilmeyen mezhep taassubu sahipleri arasındaki münakaşalara da itibar edilmez. Şayet onlar bunu bilselerdi hezeyanlarının çoğundan vazgeçerlerdi. Yardımına sığınılacak olan yalnızca Allah'tır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ } kavli hakkında: «Onları bürümez/kaplamaz...» [demiştir.]

قَتَرٌ قَالَ: سَوَادُ الْوُجُوهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَطَاءٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْقَتَرُ: سَوَادُ الْوَجْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: خِزْيٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ صُهَيْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:

{ قَتَرٌ } hakkında ise: «Yüzlerin kararmasıdır» demiştir. Ebü'ş-Şeyh'in Atâ'dan ayet hakkında naklettiğine göre o: «Kater: Yüz kararmasıdır» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den ayet hakkında naklettiğine göre o: «Rezilliktir» demiştir. Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Suheyb'den, onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre:

وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ قَالَ: «بَعْدَ نَظَرِهِمْ إِلَيْهِ ﷿» . وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ قَالَ: الَّذِينَ عَمِلُوا الْكَبَائِرَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها

{ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ } kavli hakkında: «O'na (azze ve celle) baktıktan sonra [artık yüzlerine toz ve zillet bulaşmaz]» buyurmuştur. Ebü'ş-Şeyh'in Süddî'den naklettiğine göre o, { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } kavli hakkında: «Büyük günahları işleyenlerdir» demiş; { جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها } kavli hakkında da:

قَالَ: النَّارُ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً الْقِطَعُ: السَّوَادُ نَسَخَتْهَا الْآيَةُ فِي الْبَقَرَةِ: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ قَالَ: تَغْشَاهُمْ ذِلَّةٌ وَشِدَّةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ يَقُولُ: مِنْ مَانَعٍ.

Dedi ki: «Ateştir. “Sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla bürünmüştür.” Parçalar (kıta'): Karalıktır. Bunu Bakara'daki: “Evet, kötülük kazanan...” ayeti neshetmiştir.» İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan: «Ve onları bir zillet bürür» kavli hakkında naklettiğine göre o: «Onları bir zillet ve şiddet kaplar» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in ondan: «Onları Allah'tan koruyacak hiç kimse yoktur» kavli hakkında naklettiğine göre [İbn Abbâs]: «Engel olacak kimse yoktur» demektedir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ } kavli hakkında şöyle demiştir:

الْحَشْرُ الْمَوْتُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ قَالَ: فَرَّقْنَا بَيْنَهُمْ.

«Haşr, ölümdür.» İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o, { فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ } kavli hakkında: «Aralarını ayırdık» demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: تُنْصَبُ الْآلِهَةُ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَيَقُولُ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مَنْ دُونِ اللَّهِ؟ فَيَقُولُونَ نَعَمْ، هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كُنَّا نَعْبُدُ، فَتَقُولُ لَهُمُ الْآلِهَةُ: وَاللَّهِ مَا كُنَّا نَسْمَعُ وَلَا نُبْصِرُ وَلَا نَعْقِلُ وَلَا نَعْلَمُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْبُدُونَنَا، فَيَقُولُونَ:

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Allah'tan başka taptıkları ilahlar dikilir ve [Allah]: «Allah'tan başka taptığınız şeyler bunlar mıydı?» buyurur. Onlar: «Evet, taptıklarımız bunlardı» derler. Bunun üzerine ilahlar onlara şöyle der: «Allah'a yemin olsun ki biz ne işitiyorduk ne görüyorduk ne aklediyorduk ne de sizin bize taptığınızı biliyorduk.» Onlar ise:

بَلَى وَاللَّهِ لَإِيَّاكُمْ كُنَّا نَعْبُدُ، فَتَقُولُ لَهُمُ الْآلِهَةُ: فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يُمَثَّلُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كَانُوا يعبدون من دون الله، فيتبعونهم حتى يؤدّوهم النَّارِ، ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ» . وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عن السدّي: هُنالِكَ تَبْلُوا يَقُولُ: تَتْبَعُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشيخ عن مجاهد قال: تَبْلُوا تُخْتَبَرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زيد تَبْلُوا قَالَ: تُعَايِنُ كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ مَا عَمِلَتْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ مَا كَانُوا يَدْعُونَ مَعَهُ مِنَ الْأَنْدَادِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ قَالَ: نَسَخَهَا قَوْلُهُ: اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ .

«Bilakis, Allah'a yemin olsun ki biz yalnızca size tapıyorduk!» Bunun üzerine ilahlar onlara şöyle der: «Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter; doğrusu biz sizin tapmanızdan habersizdik.» İbn Merdeveyh'in İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü Allah'tan başka taptıkları şeyler kendilerine cisimleştirilir/canlandırılır; onlar da kendilerini ateşe ulaştırıncaya kadar onların peşinden giderler.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «İşte orada her nefis önceden yaptıklarını dener/karşısında bulur» [ayetini] okudu. Ebü'ş-Şeyh'in Süddî'den naklettiğine göre o: «İşte orada dener» kavli hakkında: «Tâbi olur/peşinden gider» demektedir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o: «Dener: İmtihan edilir/sınanır» demiştir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den: «Dener» kavli hakkında naklettiğine göre o: «Her nefis önceden yaptıklarını, yani işlediklerini bizzat görür. “Uydurdukları şeyler de onlardan kaybolup gitmiştir”, yani O'nunla birlikte dua ettikleri putlar/ortaklar [kaybolmuştur]» demiştir. Ebü'ş-Şeyh'in Süddî'den: «Ve gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler» kavli hakkında naklettiğine göre o: «Bunu: “Allah iman edenlerin mevlasıdır; kâfirlerin ise mevlası yoktur” kavli neshetmiştir» demiştir.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣١ الى ٤١]

[Yûnus Sûresi (10), Âyetler 31-41]

قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥)

{ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥) } “De ki: «Gökten ve yerden sizi kim rızıklandırıyor? Yahut işitme ve görme duyularına kim malik bulunuyor? Ölüden diriyi kim çıkarıyor, diriden ölüyü kim çıkarıyor? Bütün işleri kim çekip çeviriyor?» Hemen «Allah» diyecekler. De ki: «Öyleyse sakınmaz mısınız?» (31) İşte O, sizin gerçek Rabbiniz olan Allah'tır. Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne kalır? O halde nasıl döndürülüyorsunuz? (32) İşte böylece yoldan çıkanlar hakkında Rabbinin «Onlar iman etmezler» sözü gerçekleşmiştir. (33) De ki: «Ortak koştuklarınızdan ilk baştan yaratan, sonra onu tekrar iade eden (dirilten) var mı?» De ki: «Allah ilk baştan yaratır, sonra onu iade eder. O halde nasıl döndürülüyorsunuz?» (34) De ki: «Ortak koştuklarınızdan hakka ileten var mı?» De ki: «Allah hakka iletir. Öyleyse hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe hidayeti bulamayan mı? Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?» (35)”

وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦) وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠)

{ وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦) وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠) } “Onların çoğu zandan başkasına uymaz. Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz. Doğrusu Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir. (36) Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş değildir; ancak kendinden öncekilerin doğrulanması ve o Kitab'ın açıklanmasıdır. Âlemlerin Rabbinden geldiğinde hiçbir şüphe yoktur. (37) Yoksa «Onu uydurdu» mu diyorlar? De ki: «Eğer doğru sözlüler iseniz, haydi onun benzeri bir sûre getirin ve Allah'tan başka çağırabildiklerinizi de çağırın!» (38) Bilakis onlar, ilmini kavrayamadıkları ve yorumu henüz kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Kendilerinden öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Bak işte, zalimlerin sonu nasıl oldu! (39) İçlerinden kimi ona inanır, kimi de inanmaz. Rabbin bozguncuları en iyi bilendir. (40)”

وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١)

{ وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: Benim amelim bana, sizin ameliniz de sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.”

لَمَّا بَيَّنَ فَضَائِحَ الْمُشْرِكِينَ أَتْبَعَهَا بِإِيرَادِ الْحُجَجِ الدَّامِغَةِ مِنْ أَحْوَالِ الرِّزْقِ، وَالْحَوَاسِّ، وَالْمَوْتِ، وَالْحَيَاةِ، وَالِابْتِدَاءِ، وَالْإِعَادَةِ، وَالْإِرْشَادِ، وَالْهُدَى، وَبَنَى سُبْحَانَهُ الْحُجَجَ على الاستفهام وتفويض الجواب إلى المسؤولين لِيَكُونَ أَبْلَغَ فِي إِلْزَامِ الْحُجَّةِ، وَأَوْقَعَ فِي النُّفُوسِ، فَقَالَ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِلْمُشْرِكِينَ احْتِجَاجًا لِحَقِّيَّةِ التَّوْحِيدِ، وَبُطْلَانِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الشِّرْكِ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ مِنَ السَّمَاءِ بِالْمَطَرِ، وَمِنَ الْأَرْضِ بِالنَّبَاتِ وَالْمَعَادِنِ، فَإِنِ اعْتَرَفُوا حَصَلَ الْمَطْلُوبُ، وَإِنْ لَمْ يَعْتَرِفُوا: فَلَا بُدَّ أَنْ يَعْتَرِفُوا بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي خَلَقَهُمَا أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ أَمْ: هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ، وَفِي هَذَا انْتِقَالٌ مِنْ سُؤَالٍ إِلَى سُؤَالٍ، وَخُصِّ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ بِالذِّكْرِ لِمَا فِيهِمَا مِنَ الصَّنْعَةِ الْعَجِيبَةِ، وَالْقُدْرَةِ الْبَاهِرَةِ الْعَظِيمَةِ، أَيْ: مَنْ يَسْتَطِيعُ مَلْكَهُمَا وَتَسْوِيَتَهُمَا عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ الْعَجِيبَةِ، وَالْخِلْقَةِ الْغَرِيبَةِ حَتَّى يَنْتَفِعُوا بِهِمَا هَذَا الِانْتِفَاعَ الْعَظِيمَ، وَيْحَصِّلُونَ بِهِمَا مِنَ الْفَوَائِدِ مَا لَا يَدْخُلُ تَحْتَ حَصْرِ الْحَاصِرِينَ؟ ثُمَّ انْتَقَلَ إِلَى حُجَّةٍ ثَالِثَةٍ، فَقَالَ: وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ؟ الْإِنْسَانَ مِنَ النُّطْفَةِ، وَالطَّيْرَ مِنَ الْبَيْضَةِ، وَالنَّبَاتَ مِنَ الْحَبَّةِ، أَوِ الْمُؤْمِنَ مِنَ الْكَافِرِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ؟ أَيِ: النُّطْفَةَ مِنَ الْإِنْسَانِ، أَوِ الْكَافِرَ مِنَ الْمُؤْمِنِ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ: عَمَّنْ يُحْيِي وَيُمِيتُ، ثُمَّ انْتَقَلَ إِلَى حُجَّةٍ رَابِعَةٍ، فَقَالَ: وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ؟ أَيْ: يُقَدِّرُهُ وَيَقْضِيهِ، وَهَذَا مِنْ عَطْفِ الْعَامِّ عَلَى الْخَاصِّ لِأَنَّهُ قَدْ عَمَّ مَا تَقَدَّمَ وَغَيْرَهُ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ أَيْ: سَيَكُونُ قَوْلُهُمْ فِي جَوَابِ هَذِهِ الِاسْتِفْهَامَاتِ: أَنَّ الْفَاعِلَ لِهَذِهِ الْأُمُورِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ إِنْ أَنْصَفُوا وَعَمِلُوا عَلَى مَا يُوجِبُهُ الْفِكْرُ الصَّحِيحُ، وَالْعَقْلُ السَّلِيمُ، وَارْتِفَاعُ الِاسْمِ الشَّرِيفِ: عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، أَيِ: اللَّهُ يَفْعَلُ ذَلِكَ، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَنْ يُجِيبُوا بِهَذَا الْجَوَابِ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: أَفَلا تَتَّقُونَ؟ وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ، أَيْ: تَعْلَمُونَ ذَلِكَ أَفَلَا تَتَّقُونَ وَتَفْعَلُونَ مَا يُوجِبُهُ هَذَا الْعِلْمُ مِنْ تَقْوَى اللَّهِ الَّذِي يَفْعَلُ هَذِهِ الْأَفْعَالَ؟ فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ أَيْ: فَذَلِكُمُ الَّذِي يَفْعَلُ هَذِهِ الْأَفْعَالَ هُوَ رَبُّكُمُ الْمُتَّصِفُ بِأَنَّهُ الْحَقُّ، لَا مَا جَعَلْتُمُوهُمْ شُرَكَاءَ لَهُ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ؟

Müşriklerin rezilliklerini beyan edince; rızık, duyular, ölüm, hayat, ilk yaratılış, yeniden diriliş, irşad ve hidayet durumlarına dair susturucu delilleri onların peşine ekledi. Hücceti ilzam etmede daha tesirli ve nefislerde daha etkili olsun diye Allah Teâlâ delilleri soru sorma ve cevabı sorulanlara bırakma esası üzerine kurarak şöyle buyurdu: Tevhidin hakikatine ve içinde bulundukları şirkin batıl olduğuna delil getirmek üzere müşriklere de ki ey Muhammed: { مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Gökten ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?” Gökten yağmurla, yerden ise bitki ve madenlerle [sizi kim rızıklandırıyor]? Eğer itiraf ederlerse matlup hâsıl olur; şayet itiraf etmezlerse, her ikisini yaratanın Allah olduğunu muhakkak itiraf etmek zorunda kalırlar. { أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } “Yahut işitme ve görme duyularına kim malik bulunuyor?” Buradaki { أَمْ } munkatıadır; bunda bir sorudan diğer bir soruya intikal vardır. İşitme ve görme duyularının özellikle zikredilmesi, bu ikisinde bulunan harika sanat ve apaçık büyük kudret sebebiyledir; yani bu iki duyudan bu denli büyük ölçüde faydalansınlar ve sayıcıların sınırlandıramayacağı kadar menfaat elde etsinler diye bunlara sahip olmaya ve onları bu harika sıfat ve garip yaratılış üzere düzenlemeye kimin gücü yeter? Sonra üçüncü bir delile geçerek şöyle buyurdu: { وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi kim çıkarıyor?” Nutfeden insanı, yumurtadan kuşu, tohumdan bitkiyi yahut kâfirden mümini [kim çıkarıyor]? { وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ } “ve diriden ölüyü kim çıkarıyor?” Yani insandan nutfeyi yahut müminden kâfiri [kim çıkarıyor]? Bu istifhamdan murad: Dirilten ve öldüren kimdir? Sonra dördüncü bir delile geçerek şöyle buyurdu: { وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “Bütün işleri kim çekip çeviriyor?” Yani onu takdir edip hükme bağlayan kimdir? Bu, umumun hususa atfı kabilindendir; zira daha önce geçenleri ve başkalarını kapsamaktadır. { فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ } “Hemen «Allah» diyecekler.” Yani şayet insaflı davranır, sahih fikrin ve selim aklın gerektirdiği şekilde hareket ederlerse bu soruların cevabında onların sözü, bu işleri yapanın Allah Teâlâ olduğu şeklinde olacaktır. Lafza-i celâlin merfû oluşu, mahzuf mübtedanın haberi yahut haberi mahzuf bir mübteda olması yönüyledir; yani «Bunu yapan Allah'tır» demektir. Sonra Allah Teâlâ bu cevabı verdikten sonra onlara şöyle demesini emretti: { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Öyleyse sakınmaz mısınız?” Soru inkâr içindir; fâ harfi ise mahzuf bir kelimeye matuftur; yani bunu bildiğiniz halde sakınmaz ve bu bilginin gerektirdiği gibi bu fiilleri yapan Allah'tan korkarak gereğini yapmaz mısınız? { فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ } “İşte O, sizin gerçek Rabbiniz olan Allah'tır.” Yani bu fiilleri yapan zât, hak olmakla nitelenen Rabbinizdir; O'na ortak koştuklarınız değil! { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne kalır?” kavlindeki istifham,

لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ إِنْ كَانَتْ مَا اسْتِفْهَامِيَّةً، لَا إِنْ كَانَتْ نَافِيَةً كَمَا يَحْتَمِلُهُ الْكَلَامُ، وَالْمَعْنَى: أَيُّ شَيْءٍ بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ؟ فَإِنَّ ثُبُوتَ رُبُوبِيَّةِ الرَّبِّ سُبْحَانَهُ حَقٌّ بِإِقْرَارِهِمْ فَكَانَ غَيْرُهُ بَاطِلًا، لِأَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ وَاحِدًا فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ أَيْ: كَيْفَ تَسْتَجِيزُونَ الْعُدُولَ عَنِ الْحَقِّ الظَّاهِرِ، وَتَقَعُونَ فِي الضَّلَالِ إِذْ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَهُمَا؟ فَمَنْ تَخَطَّى أَحَدَهُمَا وَقَعَ فِي الْآخَرِ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، وَالِاسْتِبْعَادِ، وَالتَّعَجُّبِ كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَيْ: كَمَا حَقَّ وَثَبَتَ أن الحقّ بعده الضَّلَالِ، أَوْ كَمَا حَقَّ أَنَّهُمْ مَصْرُوفُونَ عَنِ الْحَقِّ، كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ أَيْ: حُكْمُهُ وقضاؤه على

Eğer { مَا } istifhamiyye ise azarlama ve kınama içindir; sözün muhtemel olduğu gibi nefiy içinse öyle değildir. Manası: Haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır? Zira Rab Teâlâ'nın rububiyyetinin sübutu onların ikrarıyla haktır; dolayısıyla O'nun gayrısı batıl olmuştur. Çünkü Vâcibü'l-Vücûd olanın zatında ve sıfatlarında tek olması zorunludur. { فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” Yani aralarında bir vasıta bulunmadığı halde apaçık haktan sapıp delalete düşmeyi nasıl kendinize caiz görüyorsunuz? Zira birini aşan kimse diğerine düşer. İstifham; inkâr, uzak görme ve taaccüb (şaşkınlık) ifade eder. { كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “İşte böylece yoldan çıkanlar hakkında Rabbinin «Onlar iman etmezler» sözü gerçekleşmiştir.” Yani haktan sonra sapıklığın geldiği nasıl hak ve sabit olduysa yahut onların haktan döndürüldükleri nasıl hak olduysa, Rabbinin kelimesi yani hükmü ve kazası da öylece gerçekleşmiştir:

الَّذِينَ فَسَقُوا، أَيْ: خَرَجُوا مِنَ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ، وَتَمَرَّدُوا فِي كُفْرِهِمْ عِنَادًا وَمُكَابَرَةً، وَجُمْلَةُ أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ بدل من الكلمة. قاله الزَّجَّاجُ أَيْ: حَقَّتْ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ، وَهِيَ عَدَمُ إِيمَانِهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلِيَّةً لِمَا قَبْلَهَا بِتَقْدِيرِ اللَّامِ، أَيْ: لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهُ يَجُوزُ إِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْكَسْرِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَقَدْ قَرَأَ نَافِعٌ وابن عامر كلمات ربك بِالْجَمْعِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْإِفْرَادِ. قَوْلُهُ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ أَوْرَدَ سُبْحَانَهُ فِي هَذَا حُجَّةً خَامِسَةً عَلَى الْمُشْرِكِينَ، أَمَرَ نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يَقُولَهَا لَهُمْ، وَهُمْ وَإِنْ كَانُوا لَا يَعْتَرِفُونَ بِالْمَعَادِ، لَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ أَمْرًا ظَاهِرًا بَيِّنًا، وَقَدْ أَقَامَ الْأَدِلَّةَ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عَلَى صُورَةٍ لَا يُمْكِنُ دَفْعُهَا عِنْدَ مَنْ أَنْصَفَ، وَلَمْ يُكَابِرْ كَانَ كَالْمُسَلَّمِ عِنْدَهُمُ الَّذِي لَا جَحْدَ لَهُ وَلَا إِنْكَارَ فِيهِ، ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ أَيْ هُوَ الَّذِي يَفْعَلُ ذَلِكَ لَا غَيْرُهُ، وَهَذَا الْقَوْلُ الذي قاله النبي ﷺ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَهُ هُوَ نِيَابَةٌ عَنِ الْمُشْرِكِينَ فِي الْجَوَابِ، إِمَّا: عَلَى طَرِيقِ التَّلْقِينِ لَهُمْ، وَتَعْرِيفِهِمْ كَيْفَ يُجِيبُونَ، وَإِرْشَادِهِمْ إِلَى مَا يَقُولُونَ، وَإِمَّا: لِكَوْنِ هَذَا الْمَعْنَى قَدْ بَلَغَ فِي الْوُضُوحِ إِلَى غَايَةٍ لَا يُحْتَاجُ مَعَهَا إِلَى إِقْرَارِ الْخَصْمِ، وَمَعْرِفَةِ مَا لَدَيْهِ، وَإِمَّا: لِكَوْنِ الْمُشْرِكِينَ لَا يَنْطِقُونَ بِمَا هُوَ الصَّوَابُ فِي هَذَا الْجَوَابِ فِرَارًا مِنْهُمْ عَنْ أَنْ تَلْزَمَهُمُ الْحُجَّةُ، أَوْ أَنْ يُسَجَّلَ عَلَيْهِمْ بِالْعِنَادِ وَالْمُكَابَرَةِ إِنْ حَادُوا عَنِ الْحَقِّ، وَمَعْنَى: فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ فَكَيْفَ تُؤْفَكُونَ؟ أَيْ: تُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ وَتَنْقَلِبُونَ مِنْهُ إِلَى غَيْرِهِ.

Fasık olanlar, yani haktan batıla çıkan, inat ve kibirle küfürlerinde haddi aşanlar aleyhine [gerçekleşmiştir]. { أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } cümlesi kelime lafzından bedeldir; bunu Zeccâc söylemiştir. Yani onlar üzerine bu kelime, yani iman etmeyecekleri hükmü hak olmuştur. Cümlenin lām harfi takdiriyle kendinden öncekine illet (gerekçe) bildirmesi de caizdir; yani iman etmedikleri için demektir. Ferrâ, istinaf üzere kesre ile { إِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } şeklinde okunmasının da caiz olduğunu söylemiştir. Nâfi ve İbn Âmir çoğul olarak { كَلِمَاتُ رَبِّكَ } şeklinde okumuş; diğerleri ise tekil olarak okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “De ki: «Ortak koştuklarınızdan ilk baştan yaratan, sonra onu tekrar iade eden var mı?»” kavli. Allah Teâlâ bunda müşriklere karşı beşinci bir delil getirmiş ve Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu onlara söylemesini emretmiştir. Onlar ahirete inanmıyor olsalar da bu durum apaçık ve besbelli bir husus olduğu ve bu sûrede insaflı davranıp inatlaşmayan kimselerin reddedemeyeceği bir şekilde deliller ortaya konduğu için, artık onların nezdinde inkârı ve itirazı kabil olmayan kabul edilmiş bir mesele gibi olmuştur. Sonra Allah Teâlâ ona şöyle demesini emretmiştir: { قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “De ki: «Allah ilk baştan yaratır, sonra onu iade eder. O halde nasıl döndürülüyorsunuz?»” Yani bunu yapan O'dur, başkası değil! Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah Teâlâ'nın emriyle söylediği bu söz, cevap hususunda müşrikler adına bir vekâlettir; bu da ya onlara telkinde bulunup nasıl cevap vereceklerini öğretmek ve söyleyecekleri şeye onları irşad etmek içindir; ya bu mananın karşı tarafın ikrarına ve elindekini bilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede son derece açık olmasındandır; yahut müşriklerin delilin kendilerini bağlamasından kaçınarak bu cevaptaki doğruyu telaffuz edememeleri veya haktan saptıkları takdirde inat ve kibirle tescillenmelerinden korkmaları sebebiyledir. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } kavlinin manası: Nasıl döndürülüyorsunuz? Yani haktan nasıl çevriliyor ve ondan başkasına nasıl sapıyorsunuz demektir.

ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُورِدَ عَلَيْهِمْ حُجَّةً سَادِسَةً فَقَالَ: قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَالِاسْتِفْهَامُ هَاهُنَا كَالِاسْتِفْهَامَاتِ السَّابِقَةِ، وَالِاسْتِدْلَالُ بِالْهِدَايَةِ بَعْدَ الِاسْتِدْلَالِ بِالْخَلْقِ وَقَعَ كَثِيرًا فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَقَوْلِهِ: الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى وَقَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى- وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى وَفِعْلُ الْهِدَايَةِ يَجِيءُ مُتَعَدِّيًا بِاللَّامِ وَإِلَى، وَهُمَا: بِمَعْنًى وَاحِدٍ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الزَّجَّاجِ. وَالْمَعْنَى: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يُرْشِدُ إِلَى دِينِ الْإِسْلَامِ، وَيَدْعُو النَّاسَ إِلَى الْحَقِّ؟

Sonra Allah Teâlâ ona müşriklere altıncı bir hüccet getirmesini emrederek şöyle buyurdu: «De ki: “Ortak koştuklarınızdan hakka ileten var mı?”» Buradaki istifham (soru) da önceki istifhamlar gibidir. Yaratma ile istidlalden sonra hidayet ile istidlal Kur'an'da çokça yer almıştır; nitekim: «Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur», «Her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösteren» ve «Yaratıp düzene koyan, takdir edip yol gösteren» kavillerinde olduğu gibidir. Hidayet fiili lâm harf-i cerri ve ilâ ile geçişli (müteaddî) olur; ikisi de aynı manadadır. Bu, Zeccâc'dan rivayet edilmiştir. Manası: Onlara de ki ey Muhammed: Ortak koştuklarınızdan İslam dinine irşad eden ve insanları hakka davet eden var mı?

فَإِذَا قَالُوا لَا، فَقُلْ لَهُمْ: اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ دُونَ غَيْرِهِ، وَدَلِيلُ ذَلِكَ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى اخْتِصَاصِهِ سُبْحَانَهُ بِهَذَا، وَهِدَايَةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِعِبَادِهِ إِلَى الْحَقِّ هِيَ: بِمَا نَصَبَهُ لَهُمْ مِنَ الْآيَاتِ فِي الْمَخْلُوقَاتِ، وَإِرْسَالِهِ لِلرُّسُلِ، وَإِنْزَالِهِ لِلْكُتُبِ، وَخَلْقِهِ لِمَا يَتَوَصَّلُ بِهِ الْعِبَادُ إِلَى ذَلِكَ مِنَ الْعُقُولِ وَالْأَفْهَامِ وَالْأَسْمَاعِ وَالْأَبْصَارِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى لِلتَّقْرِيرِ، وَإِلْزَامِ الْحُجَّةِ.

Eğer «Hayır» derlerse, onlara de ki: «Başkası değil, sadece Allah hakka hidayet eder.» Bunun delili, O Sübhânehu'nun buna mahsus olduğunu gösteren daha önceki delillerdir. Allah Sübhânehu'nun kullarını hakka iletmesi ise; mahlukatta onlar için var ettiği ayetlerle, elçiler göndermesiyle, kitaplar indirmesiyle ve kulların buna ulaşmasını sağlayacak akıllar, anlayışlar, kulaklar ve gözler yaratmasıyladır. { أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى } “O halde hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe hidayeti bulamayan mı?” ayetindeki soru, takrir (onaylatma) ve hücceti bağlayıcı kılma gayelidir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي لَا يَهِدِّي فَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ إِلَّا نَافِعًا يَهْدِّي بِفَتْحِ الْيَاءِ وَإِسْكَانِ الْهَاءِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ فَجَمَعُوا فِي قِرَاءَتِهِمْ هَذِهِ بَيْنَ سَاكِنَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْجَمْعُ بَيْنَ سَاكِنَيْنِ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يَنْطِقَ بِهِ.

Kıraat âlimleri { لَا يَهِدِّي } hususunda ihtilaf etmişlerdir: Nâfi dışındaki Medine ehli, yâ'nın fethası, hâ'nın sükûnu ve dâl'ın şeddesi ile (yehd-dî) şeklinde okumuş ve bu kıraatlerinde iki sakini bir araya getirmişlerdir. Nehhas şöyle demiştir: «İki sakinin bir araya getirilişini hiç kimse telaffuz edemez.»

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: لَا بُدَّ لِمَنْ رَامَ مِثْلَ هَذَا أَنْ يُحَرِّكَ حَرَكَةً خَفِيفَةً إِلَى الْكَسْرِ، وَسِيبَوَيْهَ يُسَمِّي هَذَا اخْتِلَاسًا.

Muhammed b. Yezîd şöyle demiştir: «Böyle bir şeyi kasteden kimsenin kesreye doğru hafif bir hareke vermesi kaçınılmazdır. Sîbeveyh buna 'ihtilas' adını verir.»

وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَقَالُونُ فِي رِوَايَةٍ بَيْنَ الْفَتْحِ وَالْإِسْكَانِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَوَرْشٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْهَاءِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذِهِ الْقِرَاءَةُ بَيِّنَةٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَالْأَصْلُ فِيهَا يَهْتَدِي، أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ وَقُلِبَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى الْهَاءِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ وَيَعْقُوبُ وَالْأَعْمَشُ مِثْلَ قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ إِلَّا أَنَّهُمْ كَسَرُوا الْهَاءَ، قَالُوا: لِأَنَّ الْكَسْرَ هُوَ الْأَصْلُ عِنْدَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ يِهِدِّي بِكَسْرِ الْيَاءِ وَالْهَاءِ

Ebû Amr ve bir rivayette Kālûn, fetha ile sükûn arasında [bir sesle] okumuşlardır. İbn Âmir, İbn Kesîr, Verş ve İbn Muhaysın; yâ ve hâ'nın fethası, dâl'ın şeddesi ile okumuşlardır. Nehhas şöyle demiştir: «Bu kıraat Arap dilinde gayet açıktır; bunun aslı 'yehtedî' (يَهْتَدِي) olup tâ harfi dâl harfine idgam edilmiş, harekesi de hâ harfine aktarılmıştır.» Hafs, Ya'kūb ve A'meş de İbn Kesîr'in kıraati gibi okumuşlar, ancak hâ'yı kesre ile telaffuz etmişlerdir. Onlar: «Çünkü iki sakinin karşılaşması durumunda asıl olan kesredir» demişlerdir. Âsım'dan [yaptığı rivayette] Ebû Bekir ise yâ ve hâ'nın kesresiyle (yiheddî) şeklinde okumuştur

وَتَشْدِيدِ الدَّالِ وَذَلِكَ لِلْإِتْبَاعِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ يَهْدِي بِفَتْحِ الْيَاءِ وَإِسْكَانِ الْهَاءِ وَتَخْفِيفِ الدَّالِ مِنْ هَدَى يَهْدِي. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ لَهَا وَجْهَانِ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَإِنْ كَانَتْ بَعِيدَةً:

ve dâl'ın şeddesiyle okumuştur ki bu da itbâ' (uyum) içindir. Hamza, Kisâî, Halef ve Yahyâ b. Vessâb ise 'hedâ yehdî' fiilinden hareketle yâ'nın fethası, hâ'nın sükûnu ve dâl'ın şeddesiz haliyle (yehdî) okumuşlardır. Nehhas şöyle demiştir: «Bu kıraat, [kurala] uzak olsa da Arapçada iki veçhe sahiptir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكِسَائِيَّ وَالْفَرَّاءَ قَالَا: إِنَّ يَهْدِي بِمَعْنَى يَهْتَدِي. الثَّانِي: أَنَّ أَبَا الْعَبَّاسِ قَالَ: إِنَّ التَّقْدِيرَ أَمْ مَنْ لَا يَهْدِي غَيْرَهُ، ثُمَّ تَمَّ الْكَلَامُ، وَقَالَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَّا أَنْ يُهْدى أَيْ لَكِنَّهُ يَحْتَاجُ أَنْ يُهْدَى، فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، كَمَا تَقُولُ: فُلَانٌ لَا يَسْمَعُ غَيْرَهُ إِلَّا أَنْ يَسْمَعَ، أَيْ: لَكِنَّهُ يَحْتَاجُ أَنْ يَسْمَعَ. وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ:

Birincisi: Kisâî ve Ferrâ, 'yehdî' fiilinin 'yehtedî' manasında olduğunu söylemişlerdir. İkincisi: Ebu'l-Abbâs, cümlenin takdirinin 'Yoksa başkasına yol gösteremeyen kimse mi?' şeklinde olup sözün burada bittiğini, bundan sonra gelen { إِلَّا أَنْ يُهْدى } ifadesinin ise 'Lakin kendisi hidayete erdirilmeye muhtaçtır' manasında olduğunu, dolayısıyla bunun munkatı' bir istisna olduğunu söylemiştir. Tıpkı senin: 'Falan kişi, işitmesi sağlanmadıkça başkasına işittiremez' yani 'Lakin onun işitmeye ihtiyacı vardır' demen gibidir. Geçen kıraatlere göre mana şöyledir:

أَفَمَنْ يَهْدِي النَّاسَ إِلَى الْحَقِّ، وَهُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ وَيُقْتَدَى بِهِ، أَمِ الْأَحَقُّ بِأَنْ يُتَّبَعَ وَيُقْتَدَى بِهِ مَنْ لَا يَهْتَدِي بِنَفْسِهِ إِلَّا أَنْ يَهْدِيَهُ غَيْرُهُ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَهْدِيَ غَيْرَهُ؟ وَالِاسْتِثْنَاءُ عَلَى هَذَا اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَحْوَالِ.

İnsanları hakka ileten Allah Sübhânehu mu uyulmaya ve örnek alınmaya daha layıktır, yoksa başkasına hidayet etmek bir yana, bir başkası kendisine yol göstermedikçe kendi kendine doğru yolu bulamayan kimse mi uyulmaya ve örnek alınmaya daha layıktır? Bu takdire göre istisna, hallerin en genelinden yapılmış müferrağ bir istisnadır.

قَوْلُهُ: فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ هَذَا تَعْجِيبٌ مِنْ حَالِهِمْ بِاسْتِفْهَامَيْنِ مُتَوَالِيَيْنِ: أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ لَكُمْ؟

O'nun { فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz?” buyruğu, peş peşe gelen iki soruyla onların durumuna duyulan hayreti ifade eder; yani: Size ne oluyor?

كَيْفَ تَحْكُمُونَ بِاتِّخَاذِ هَؤُلَاءِ شُرَكَاءَ لِلَّهِ؟ وَكِلَا الِاسْتِفْهَامَيْنِ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَكَيْفَ في محل نصب بتحكمون، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا هَؤُلَاءِ عَلَيْهِ فِي أَمْرِ دِينِهِمْ، وَعَلَى أَيِّ شَيْءٍ بَنَوْهُ، وَبِأَيِّ شَيْءٍ اتَّبَعُوا هَذَا الدِّينَ الْبَاطِلَ، وَهُوَ الشِّرْكُ فَقَالَ: وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً وَهَذَا كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ غَيْرُ دَاخِلٍ فِي الْأَوَامِرِ السَّابِقَةِ. وَالْمَعْنَى: مَا يَتَّبِعُ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكُونَ فِي إِشْرَاكِهِمْ بِاللَّهِ وَجَعْلِهِمْ لَهُ أَنْدَادًا إِلَّا مُجَرَّدَ الظَّنِّ وَالتَّخْمِينِ وَالْحَدْسِ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عَنْ بَصِيرَةٍ، بَلْ ظَنَّ مَنْ ظَنَّ مِنْ سَلَفِهِمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَعْبُودَاتِ تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ، وَأَنَّهَا تَشْفَعُ لَهُمْ، وَلَمْ يَكُنْ ظَنُّهُ هَذَا لِمُسْتَنَدٍ قَطُّ، بَلْ مُجَرَّدُ خَيَالٍ مُخْتَلٍّ، وَحَدْسٍ بَاطِلٍ، وَلَعَلَّ تَنْكِيرَ الظَّنِّ هُنَا لِلتَّحْقِيرِ أَيْ: إِلَّا ظَنًّا ضَعِيفًا لَا يَسْتَنِدُ إِلَى مَا تَسْتَنِدُ إِلَيْهِ سَائِرُ الظُّنُونِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ إِنَّهُ مَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ فِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ، وَالْإِقْرَارِ بِهِ إِلَّا ظَنًّا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. ثُمَّ أَخْبَرَنَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنَّ مُجَرَّدَ الظَّنِّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا، لِأَنَّ أَمْرَ الدِّينِ إِنَّمَا يُبْنَى عَلَى الْعِلْمِ، وَبِهِ يَتَّضِحُ الْحَقُّ مِنَ الْبَاطِلِ، وَالظَّنُّ لَا يَقُومُ مَقَامَ الْعِلْمِ، وَلَا يُدْرَكُ بِهِ الْحَقُّ، وَلَا يُغْنِي عَنِ الْحَقِّ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَيَجُوزُ انْتِصَابُ شَيْئًا عَلَى المصدرية، أو على أنه مفعول به، ومن الْحَقِّ حَالٌ مِنْهُ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ شَأْنِ الظَّنِّ، وَبُطْلَانِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ مِنَ الْأَفْعَالِ الْقَبِيحَةِ الصَّادِرَةِ لَا عَنْ بُرْهَانٍ. قَوْلُهُ وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَحُجَجِهِ شَرَعَ فِي تَثْبِيتِ أَمْرِ النُّبُوَّةِ أَيْ: وَمَا صَحَّ وَمَا اسْتَقَامَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقُرْآنُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى الْحُجَجِ الْبَيِّنَةِ، وَالْبَرَاهِينِ الْوَاضِحَةِ يُفْتَرَى مِنَ الْخَلْقِ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ﷿، وَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مُفْتَرًى، وَقَدْ عَجَزَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِسُورَةٍ مِنْهُ الْقَوْمُ الَّذِينَ هُمْ أَفْصَحُ الْعَرَبِ لِسَانًا وَأَدَقُّهُمْ أَذْهَانًا وَلكِنْ كَانَ هَذَا الْقُرْآنَ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، وَنَفْسُ هَذَا التَّصْدِيقِ مُعْجِزَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ، لِأَنَّ أَقَاصِيصَهُ مُوَافِقَةٌ لِمَا فِي الْكُتُبِ الْمُتَقَدِّمَةِ مَعَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَطَّلِعْ عَلَى ذَلِكَ وَلَا تَعَلَّمَهُ وَلَا سَأَلَ عَنْهُ وَلَا اتَّصَلَ بِمَنْ لَهُ عِلْمٌ بِذَلِكَ، وَانْتِصَابُ تَصْدِيقَ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِكَانَ الْمُقَدَّرَةِ بَعْدَ لَكِنْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ انْتِصَابُهُ عَلَى الْعَلِيَّةِ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ أَيْ: لَكِنْ أنزله الله تصديق الذين بَيْنَ يَدَيْهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ:

Nasıl oluyor da bunları Allah'a ortaklar kılarak hükmediyorsunuz? Her iki istifham da azarlama ve kınama içindir. «Keyfe», «tahkumûn» fiili sebebiyle nasb mahallindedir. Sonra Sübhânehu ve Teâlâ onların din konusundaki durumlarını, dinlerini ne üzerine bina ettiklerini ve bu batıl din olan şirke ne ile uyduklarını açıklayarak şöyle buyurdu: { وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Onların çoğu zandan başka bir şeye uymaz. Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz.” Bu, önceki emirlere dâhil olmayan yeni bir sözdür (mübteda). Manası şudur: Bu müşrikler Allah'a şirk koşma ve O'na denkler edinme hususunda kuru bir zan, tahmin ve sezigiden başka bir şeye uymazlar. Bu durum bir basiretten kaynaklanmamaktadır; bilakis geçmişlerinden bazıları bu ilahların kendilerini Allah'a yaklaştıracağını ve kendilerine şefaatçi olacağını zannetmişlerdir. Onların bu zannı da hiçbir dayanağa dayanmıyor, sadece bozuk bir hayalden ve batıl bir sezgiden ibaretti. Buradaki «zann» kelimesinin nekire (belirsiz) gelişi tahkir (küçümseme) için olabilir; yani diğer zanların dayandığı şeylere bile dayanmayan zayıf bir zandan ibarettir. Ayetten kastın; onların çoğunun Allah'a iman ve O'nu ikrar hususunda zandan başkasına uymadığı manası olduğu da söylenmiştir; ancak birinci mana daha evladır. Sonra Allah Sübhânehu kuru zannın hak namına hiçbir şey ifade etmeyeceğini haber vermiştir; zira din işi ancak ilim üzerine bina edilir, hak batıldan onunla ayrılır; zan ise ilmin yerine geçemez, onunla hak idrak edilemez ve hiçbir şeyde hakkın yerini tutamaz. «Şey'en» kelimesinin masdariyet üzere veya mef'ulün bih olarak nasbı caizdir, «mine'l-hakkı» ise ondan haldir. Bu cümle, zannın mahiyetini ve batıllığını beyan eden istinafiyye bir cümledir. { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ } “Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.” Yani hiçbir delile dayanmaksızın işledikleri çirkin fiilleri hakkıyla bilir. { وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş olamaz.” buyruğuna gelince; Teâlâ tevhid delillerini ve hüccetlerini bitirince nübüvvet meselesini pekiştirmeye başladı. Yani apaçık delilleri ve berrak burhanları içeren bu Kur'an'ın Allah'tan başka mahlukat tarafından uydurulması asla doğru ve mümkün değildir; o ancak Aziz ve Celil olan Allah katındandır. Arap dili bakımından en fasih ve zihinleri en keskin olan bir kavim onun bir tek sûresinin benzerini getirmekten aciz kalmışken onun uydurma olması nasıl doğru olabilir? { وَلكِنْ } “Fakat o,” kendisinden önce peygamberlere indirilmiş olan { تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “önündeki kitapların tasdikidir.” Bizzat bu tasdik bile başlı başına müstakil bir mucizedir; zira Kur'an kıssaları, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bunları görmediği, öğrenmediği, sormadığı ve buna dair ilmi olan kimselerle temas kurmadığı halde önceki kitaplardakine uygundur. «Tasdîka» kelimesinin nasbı, «lâkin»den sonra takdir edilen «kâne»nin haberi olması sebebiyledir. Hazfedilmiş bir fiilin illet bildireni (mef'ûlün lieclih) olarak nasb edilmesi de caizdir; yani: «Lakin Allah onu önündekileri tasdik etmek üzere indirmiştir.» Ferrâ şöyle demiştir:

وَمَعْنَى الْآيَةِ، وَمَا يَنْبَغِي لِهَذَا الْقُرْآنِ أَنْ يُفْتَرَى كَقَوْلِهِ: وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً . وَقِيلَ: إِنَّ «أَنْ» بِمَعْنَى اللَّامَ، أَيْ: وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ لِيُفْتَرَى وَقِيلَ: بِمَعْنَى لَا، أي:

Ayetin anlamı: «Bu Kur'an'ın uydurulması yaraşmaz / mümkün değildir» şeklindedir. Tıpkı O'nun: { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } “Bir peygambere emanete hıyanet etmek yaraşmaz” ve { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin birden [sefere] çıkması uygun değildir” buyruklarında olduğu gibi. Bir görüşe göre «en» (أَنْ) edatı «lâm» harfi anlamındadır; yani: { وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ لِيُفْتَرَى } «Bu Kur'an uydurulacak bir şey değildir» demektir. Bir görüşe göre de «lâ» (لَا) anlamındadır; yani:

لَا يُفْتَرَى. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: إِنَّ التَّقْدِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ تَصْدِيقَ: وَلَكِنْ كَانَ تَصْدِيقَ، وَيَجُوزُ عِنْدَهُمَا الرَّفْعُ، أَيْ: وَلَكِنْ هُوَ تَصْدِيقٌ وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَلَكِنِ الْقُرْآنُ تَصْدِيقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكُتُبِ، أَيْ: أَنَّهَا قَدْ بَشَّرَتْ بِهِ قَبْلَ نُزُولِهِ فَجَاءَ مُصَدِّقًا لَهَا وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَلَكِنْ تَصْدِيقُ النَّبِيِّ الَّذِي بَيْنَ يَدَيِ القرآن، وهو محمد ﷺ لِأَنَّهُمْ شَاهَدُوهُ قَبْلَ أَنْ يَسْمَعُوا مِنْهُ الْقُرْآنَ. قَوْلُهُ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ فجيء فِيهِ الرَّفْعُ وَالنَّصْبُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي تصديق، والتّفصيل: التَّبْيِينُ أَيْ: يُبَيِّنُ مَا فِي كُتُبِ اللَّهِ المتقدّمة، والكتاب: للجنس وقيل: أراد مَا بُيِّنَ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْأَحْكَامِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ: الْقُرْآنَ. قَوْلُهُ: لَا رَيْبَ فِيهِ الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ، وَهُوَ دَاخِلٌ فِي حُكْمِ الِاسْتِدْرَاكِ خَبَرٌ ثَالِثٌ، وَيَجُوزُ أَنَّ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْكِتَابِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافِيَّةً لا محل لها، ومِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ خَبَرٌ رَابِعٌ، أَيْ: كَائِنٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الْكِتَابِ، أَوْ مِنْ ضَمِيرِ الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ: لَا رَيْبَ فِيهِ أَيْ: كَائِنًا مِنْ رَبِّ العالمين، ويجوز أن يكون متعلقا بتصديق وتفصيل، وَجُمْلَةُ لَا رَيْبَ فِيهِ مُعْتَرِضَةٌ. قَوْلُهُ: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ مَعَ تَقْرِيرَ ثُبُوتَ الْحُجَّةِ، وَأَمْ: هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ الَّتِي بِمَعْنَى بَلْ وَالْهَمْزَةُ، أَيْ: بَلْ أَيَقُولُونَ افْتَرَاهُ وَاخْتَلَقَهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَمْ بِمَعْنَى الْوَاوِ، أَيْ: وَيَقُولُونَ افْتَرَاهُ وَقِيلَ: الْمِيمُ زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ:

«uydurulmaz» demektir. Kisâî ve Ferrâ; { وَلكِنْ تَصْدِيقَ } kavlindeki takdirin «velâkin kâne tasdîka» olduğunu söylemişlerdir; onlara göre merfu kılınması (tasdîkun) da caizdir, yani «velâkin huve tasdîkun» demektir. Bir görüşe göre mana: «Lakin Kur'an, kendisinden önceki kitapların tasdikidir»; yani kitaplar inmeden önce onu müjdelemiş, o da onları doğrulayıcı olarak gelmiştir. Bir diğer görüşe göre de mana: «Lakin o, Kur'an'ın önünde bulunan Nebî'nin tasdikidir» ki o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; zira müşrikler ondan Kur'an'ı işitmeden önce bizzat kendisini müşahede etmişlerdi. { وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ } “ve Kitab'ın açıklamasıdır” buyruğu, { وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } kavline ma'tuftur. Dolayısıyla «tasdîk» kelimesinde zikredilen iki veçhe binaen bunda da ref ve nasb caizdir. Tafsîl: Beyan etmek, yani Allah'ın önceki kitaplarında olanı açıklamak demektir; buradaki «el-Kitâb» cins içindir. Denildi ki: Kur'an'da açıklanan hükümleri kastetmiştir; bu durumda Kitap ile kastedilen Kur'an'ın kendisidir. { لَا رَيْبَ فِيهِ } “Onda hiçbir şüphe yoktur” kavlindeki zamir Kur'an'a racidir. Bu, istidrak hükmüne dâhil olan üçüncü bir haberdir. Bu cümlenin «el-Kitâb» kelimesinden hal olarak nasb mahallinde olması caiz olduğu gibi, iraptan mahalli olmayan bir istinafiyye cümlesi olması da caizdir. { مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “âlemlerin Rabbindendir.” ifadesi ise dördüncü haberdir; yani «âlemlerin Rabbinden sâdırdır». «El-Kitâb»dan yahut { لَا رَيْبَ فِيهِ } kavlindeki Kur'an zamirinden hal olması da caizdir, yani «âlemlerin Rabbinden olduğu halde». Ayrıca «tasdîk» ve «tafsîl»e müteallık olması ve { لَا رَيْبَ فِيهِ } cümlesinin ara cümle (mu'teriza) olması da caizdir. { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa: «Onu uydurdu» mu diyorlar?” buyruğundaki istifham, hüccetin sübutunu takrir etmekle birlikte onları inkâr (kınama) içindir. Buradaki «em», «bel» (bilakis) ve hemze manasında olan munkatı'adır; yani: «Bilakis, onu uydurup düzdü mü diyorlar?» Ebû Ubeyde ise: «Em, vâv manasındadır; yani 've onu uydurdu diyorlar' demektir» demiştir. Mîm harfinin zâid olduğu da söylenmiştir; buna göre takdir:

أَيَقُولُونَ افْتَرَاهُ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَتَحَدَّاهُمْ حَتَّى يَظْهَرَ عَجْزُهُمْ وَيَتَبَيَّنَ ضَعْفُهُمْ فَقَالَ: قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ أَيْ: إِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا تَزْعُمُونَ مِنْ أَنَّ مُحَمَّدًا افْتَرَاهُ، فَأْتُوا أَنْتُمْ عَلَى جِهَةِ الِافْتِرَاءِ بِسُورَةٍ مِثْلِهِ فِي الْبَلَاغَةِ، وَجَوْدَةِ الصِّنَاعَةِ، فَأَنْتُمْ مِثْلُهُ فِي مَعْرِفَةِ لُغَةِ الْعَرَبِ، وَفَصَاحَةِ الْأَلْسُنِ، وَبَلَاغَةِ الْكَلَامِ وَادْعُوا بِمُظَاهِرِيكُمْ وَمُعَاوِنِيكُمْ مَنِ اسْتَطَعْتُمْ دُعَاءَهُ وَالِاسْتِعَانَةَ بِهِ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ، وَمِنْ آلِهَتِكُمُ الَّتِي تَجْعَلُونَهُمْ شُرَكَاءَ لِلَّهِ. وَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِادْعُوا، أَيِ: ادْعُوَا مَنِ سِوَى اللَّهِ مِنْ خَلْقِهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فِي دَعْوَاكُمْ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ مُفْتَرًى.

«Onu uydurdu mu diyorlar?» şeklinde olup istifham azarlama ve kınama içindir. Sonra Allah Sübhânehu acziyetleri ortaya çıksın ve zaafları belirsin diye onlara meydan okumasını emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “De ki: «Eğer doğru sözlü iseniz, onun benzeri bir sûre getirin...»” Yani eğer Muhammed'in onu uydurduğuna dair iddianız gibi ise, siz de uydurma yoluyla belagatte ve nazım güzelliğinde onun benzeri bir sûre getirin. Zira sizler de Arap dilini bilmede, lisan fasahatinde ve söz belagatinde onun gibisiniz! { وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “...ve Allah'tan başka çağırabildiklerinizi de çağırın.»” Arap kabilelerinden ve Allah'a ortak kıldığınız ilahlarınızdan kendilerini yardıma çağırmaya ve destek almaya güç yetirebildiğiniz arka çıkanlarınızı ve yardımcılarınızı çağırın. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavli «id'û» fiiline müteallıktır; yani bu Kur'an'ın uydurma olduğu iddianızda doğru sözlü iseniz, Allah'ın yarattıklarından O'nun dışındakileri çağırın.

وَسُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ مَا أَقْوَى هَذِهِ الْحُجَّةَ وَأَوْضَحَهَا وَأَظْهَرَهَا لِلْعُقُولِ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا نَسَبُوا الِافْتِرَاءَ إِلَى وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِي الْبَشَرِيَّةِ وَالْعَرَبِيَّةِ، قَالَ لَهُمْ: هَذَا الَّذِي نَسَبْتُمُوهُ إِلَيَّ وَأَنَا وَاحِدٌ مِنْكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتُوا وَأَنْتُمُ الْجَمْعُ الْجَمُّ بِسُورَةٍ مُمَاثِلَةٍ لِسُورَةٍ مَنْ سُوَرِهِ، وَاسْتَعِينُوا بِمَنْ شِئْتُمْ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ اللِّسَانِ الْعَرَبِيَّةِ عَلَى كَثْرَتِهِمْ وَتَبَايُنِ مَسَاكِنِهِمْ، أَوْ مِنْ غَيْرِهِمْ مِنْ بَنِي آدَمَ، أَوْ مِنَ الْجِنِّ، أَوْ مِنَ الْأَصْنَامِ، فَإِنْ فَعَلْتُمْ هَذَا بَعْدَ اللَّتَيَّا وَالَّتِي فَأَنْتُمْ صَادِقُونَ فِيمَا نَسَبْتُمُوهُ إِلَيَّ وَأَلْصَقْتُمُوهُ بِي. فَلَمْ يَأْتُوا عِنْدَ سَمَاعِ هَذَا الْكَلَامِ الْمُنْصِفِ وَالتَّنَزُّلِ الْبَالِغِ بِكَلِمَةٍ، وَلَا نَطَقُوا بِبِنْتِ شَفَةٍ، بَلْ كَاعُوا عَنِ الْجَوَابِ، وَتَشَبَّثُوا بِأَذْيَالِ الْعِنَادِ الْبَارِدِ، وَالْمُكَابَرَةِ الْمُجَرَّدَةِ عَنِ الْحُجَّةِ، وَذَلِكَ مِمَّا لَا يَعْجِزُ عَنْهُ مُبْطِلٌ، وَلِهَذَا قَالَ سُبْحَانَهُ عَقِبَ هَذَا التَّحَدِّي الْبَالِغِ: بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ فَأَضْرَبَ عَنِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ، وَانْتَقَلَ إِلَى بَيَانِ أَنَّهُمْ سَارَعُوا إِلَى تَكْذِيبِ الْقُرْآنِ قَبْلَ أَنْ يَتَدَبَّرُوهُ وَيَفْهَمُوا مَعَانِيَهُ وَمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ، وَهَكَذَا صَنَعَ مَنْ تَصَلَّبَ في التقليد ولم يبال لما جَاءَ بِهِ مَنْ دَعَا إِلَى الْحَقِّ وَتَمَسَّكَ بِذُيُولِ الْإِنْصَافِ، بَلْ يَرُدُّهُ بِمُجَرَّدِ كَوْنِهِ لَمْ يُوَافِقْ هَوَاهُ، وَلَا جَاءَ عَلَى طَبَقِ دَعْوَاهُ قَبْلَ أَنْ يَعْرِفَ مَعْنَاهُ، وَيَعْلَمَ مَبْنَاهُ،

Yüce Allah her türlü eksiklikten münezzehtir; bu hüccet akıllar için ne kadar güçlü, ne kadar açık ve ne kadar zahirdir! Zira onlar uydurma işini beşeriyet ve Araplıkta kendilerinden biri olan bir şahsa nispet ettiklerinde, o da onlara şöyle demiştir: «Ben sizin gibi bir fert olduğum halde bana nispet ettiğiniz bu şey karşısında size düşen, koca bir topluluk olarak onun sûrelerine benzer tek bir sûre getirmektir. Çokluklarına ve yurtlarının farklılığına rağmen bu Arap lisanı ehlinden dilediğinizden veya diğer âdemoğullarından yahut cinlerden ya da putlardan yardım isteyin. Eğer binbir zahmetten sonra bunu yapabilirseniz, bana nispet edip yapıştırdığınız şeyde doğru sözlüsünüz demektir.» Onlar bu insaflı sözü ve nihai derecedeki meydan okuyuşu işittiklerinde tek bir kelime bile getiremediler, ağızlarını açıp tek bir laf edemediler; bilakis cevap vermekten çekindiler, soğuk bir inadın ve delilsiz kuru bir kibirlenmenin eteklerine sarıldılar. Bu ise hiçbir batıl ehlinin yapmaktan aciz kalmayacağı bir şeydir. İşte bu sebeple Sübhânehu bu son derece açık meydan okumanın ardından şöyle buyurdu: { بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } “Bilakis, ilmini kavrayamadıkları şeyi yalanladılar.” Böylece önceki sözden yüz çevirip (idrâb), onların Kur'an'ı etraflıca düşünmeden, manalarını ve ihtiva ettiği şeyleri anlamadan önce hemen yalanlamaya koştuklarını beyan etmeye geçti. Taklitte katılaşan, hakka davet edip insaf eteklerine yapışan zatın getirdiklerine aldırmayan kimse de böyle yapar; bilakis manasını öğrenmeden ve esasını bilmeden önce sırf hevasına uymadığı ve davasına uygun gelmediği için onu reddeder,

كَمَا تَرَاهُ عَيَانًا، وَتَعْلَمُهُ وُجْدَانًا. وَالْحَاصِلُ أَنَّ مَنْ كَذَّبَ بِالْحُجَّةِ النَّيِّرَةِ وَالْبُرْهَانِ الْوَاضِحِ قَبْلَ أَنْ يُحِيطَ بِعِلْمِهِ، فَهُوَ لَمْ يَتَمَسَّكْ بِشَيْءٍ فِي هَذَا التَّكْذِيبِ إِلَّا مُجَرَّدَ كَوْنِهِ جَاهِلًا لِمَا كَذَّبَ بِهِ غَيْرُ عَالِمٍ بِهِ، فَكَانَ بِهَذَا التَّكْذِيبِ مُنَادِيًا عَلَى نَفْسِهِ بِالْجَهْلِ بِأَعْلَى صَوْتٍ، وَمُسَجِّلًا بِقُصُورِهِ عَنْ تَعَقُّلِ الْحُجَجِ بِأَبْلَغِ تَسْجِيلٍ، وَلَيْسَ عَلَى الْحُجَّةِ وَلَا عَلَى مَنْ جَاءَ بِهَا مِنْ تَكْذِيبِهِ شَيْءٌ:

tıpkı bunu bizzat gözünle gördüğün ve vicdanen bildiğin gibi. Hasılıkelam; ilmini etraflıca kavramadan önce apaçık bir hücceti ve berrak bir burhanı yalanlayan kimse, bu yalanlamasında yalanladığı şeyin cahili olmasından ve onu bilmemesinden başka hiçbir şeye dayanmamıştır. Dolayısıyla o, bu yalanlamasıyla en gür sesiyle kendi cehaletini ilan etmiş ve delilleri akletmekten aciz olduğunu en tesirli biçimde tescillemiştir. Oysa onun bu yalanlamasından ötürü ne hüccete ne de onu getiren zata hiçbir zarar gelmez:

مَا يَبْلُغُ الْأَعْدَاءُ مِنْ جَاهِلٍ ... مَا يَبْلُغُ الْجَاهِلُ مِنْ نَفْسِهِ

Düşmanların bir cahile ulaştıracağı kötülüğü / Cahil kendi nefsine bizzat ulaştırır.

قَوْلُهُ: وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ مَعْطُوفٌ عَلَى: لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ أَيْ: بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَبِمَا لَمْ يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ، أَوْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: كَذَّبُوا بِهِ حَالَ كَوْنِهِمْ لَمْ يَفْهَمُوا تَأْوِيلَ مَا كَذَّبُوا بِهِ، وَلَا بَلَغَتْهُ عُقُولُهُمْ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ التَّكْذِيبَ مِنْهُمْ وَقَعَ قَبْلَ الإحاطة بعلمه، وقبل أن يعرفوا ما يؤول إِلَيْهِ مِنْ صِدْقِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنْ حِكَايَةِ مَا سَلَفَ مِنْ أَخْبَارِ الرُّسُلِ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْأُمَمِ السَّابِقِينَ، وَمِنْ حِكَايَاتِ مَا سَيَحْدُثُ مِنَ الْأُمُورِ الْمُسْتَقْبَلَةِ الَّتِي أَخْبَرَ عَنْهَا قَبْلَ كَوْنِهَا، أَوْ قَبْلَ أَنْ يَفْهَمُوهُ حَقَّ الْفَهْمِ وَتَتَعَقَّلَهُ عُقُولُهُمْ، فَإِنَّهُمْ لَوْ تَدَبَّرُوهُ كُلِّيَّةَ التَّدَبُّرِ لَفَهِمُوهُ كَمَا يَنْبَغِي، وَعَرَفُوا مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْأُمُورِ الدَّالَّةِ أَبْلَغَ دَلَالَةً عَلَى أَنَّهُ كَلَامُ الله وعلى هذا: فمعنى: تأويله، ما يؤول إِلَيْهِ لِمَنْ تَدَبَّرَهُ مِنَ الْمَعَانِي الرَّشِيقَةِ وَاللَّطَائِفِ الْأَنِيقَةِ، وَكَلِمَةُ التَّوَقُّعِ أَظْهَرُ فِي الْمَعْنَى الْأَوَّلِ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ التَّكْذِيبِ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ عِنْدَ أَنْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ بِحُجَجِ اللَّهِ وَبَرَاهِينِهِ، فَإِنَّهُمْ كَذَّبُوا بِهِ قَبْلَ أَنْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ، وَقَبْلَ أَنْ يَأْتِيَهُمْ تَأْوِيلُهُ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ مِنَ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ مِنْ سُوءِ الْعَاقِبَةِ بِالْخَسْفِ، وَالْمَسْخِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْعُقُوبَاتِ الَّتِي حَلَّتْ بِهِمْ، كَمَا حَكَى ذَلِكَ الْقُرْآنُ عَنْهُمْ، وَاشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ كُتُبُ اللَّهِ الْمُنَزَّلَةُ عَلَيْهِمْ. قَوْلُهُ: وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ أَيْ: وَمِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ فِي نَفْسِهِ، وَيَعْلَمُ أَنَّهُ صِدْقٌ وَحَقٌّ، وَلَكِنَّهُ كَذَّبَ بِهِ مُكَابَرَةً وَعِنَادًا، وَقِيلَ: الْمُرَادُ: وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَإِنْ كَذَّبَ بِهِ فِي الْحَالِ، وَالْمَوْصُولُ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ مِنْهُمْ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَلَا يُصَدِّقُهُ فِي نَفْسِهِ، بَلْ كَذَّبَ بِهِ جَهْلًا كَمَا مَرَّ تَحْقِيقُهُ، أَوْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، بَلْ يَبْقَى عَلَى جُحُودِهِ وَإِصْرَارِهِ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ، لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا التَّقْسِيمَ خَاصٌّ بِأَهْلِ مَكَّةَ، وَقِيلَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْكُفَّارِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ فَيُجَازِيهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ، وَالْمُرَادُ بِهِمْ: الْمُصِرُّونَ الْمُعَانِدُونَ، أَوْ بِكِلَا الطَّائِفَتَيْنِ، وَهُمُ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِهِ فِي أَنْفُسِهِمْ وَيُكَذِّبُونَ بِهِ فِي الظَّاهِرِ، وَالَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِهِ جَهْلًا، أَوِ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ إِنْ أَصَرُّوا عَلَى تَكْذِيبِهِ وَاسْتَمَرُّوا عَلَيْهِ:

{ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ } “ve henüz onun yorumu/akıbeti kendilerine gelmemişti.” kavli, { لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } ifadesine ma'tuftur; yani «bilakis onlar ilmini kavrayamadıkları ve henüz yorumu/akıbeti kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar» demektir. Yahut bu cümle hal olarak nasb mahallindedir; yani «yalanladıkları şeyin yorumunu anlamadıkları ve akılları ona ermediği bir haldeyken onu yalanladılar» demektir. Manası şudur: Onlardan sadır olan yalanlama, onun ilmini kavramadan ve ihtiva ettiği önceki peygamberlerin ve geçmiş ümmetlerin haberlerinin anlatımındaki doğruluğunun neye varacağını bilmeden, henüz gerçekleşmeden önce haber verdiği gelecekteki hadiselerin akıbetini görmeden yahut onu hakkıyla anlayıp akılları onu idrak etmeden önce vuku bulmuştur. Zira onlar onu tam bir tefekkürle düşünüp taşınsalardı gereği gibi anlarlar ve onun Allah'ın kelamı olduğuna en beliğ şekilde delalet eden hususları ihtiva ettiğini bilirlerdi. Buna göre «te'vîluhu»nun manası: Onu derinlemesine düşünen kimse için varacağı ince manalar ve zarif nüktelerdir. Beklenti bildiren (tevakku') «lemmâ» edatı ise birinci manada daha açıktır. { كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de işte böyle yalanlamışlardı.” Yani peygamberler Allah'ın delilleri ve bürhanlarıyla kendilerine geldiklerinde, onlardan önceki ümmetler de tıpkı bu yalanlama gibi yalanlamışlardı; nitekim onlar da ilmini kavramadan ve akıbeti kendilerine gelmeden önce onu yalanlamışlardı. { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Bak o zalimlerin sonu nasıl oldu!” Geçmiş ümmetlerin yerin dibine batırılma, suretlerinin değiştirilmesi (mesh) ve başlarına gelen benzeri cezalarla o fena akıbetlerinin nasıl olduğuna bir bak; nitekim Kur'an onlardan bunu nakletmiş ve kendilerine indirilen Allah'ın kitapları da bunu ihtiva etmiştir. { وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ } “İçlerinden kimi ona inanır” kavli; yani Kur'an'ı yalanlayan bu kimselerden öyleleri vardır ki içinden ona inanır, onun doğru ve hak olduğunu bilir; fakat büyüklük taslayarak ve inatlaşarak onu yalanlar. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, şu anda yalanlasa bile gelecekte ona iman edecek kimsedir. İsm-i mevsûl mübteda, «minhum» ise onun haberidir. { وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ } “kimi de ona inanmaz.” Yani içten içe onu tasdik etmez, bilakis daha önce tahkik edildiği üzere cehaletinden ötürü onu yalanlar yahut gelecekte de ona iman etmeyip inkârı ve ısrarı üzere kalır. Her iki yerdeki zamirin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu da söylenmiştir. Bu taksimin Mekke ehline has olduğu söilendiği gibi, bütün kâfirler hakkında genel olduğu da söylenmiştir. { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ } “Rabbin bozguncuları en iyi bilendir.” Dolayısıyla onları amelleriyle cezalandıracaktır. Onlarla kastedilen; inkârda ısrar eden inatçılardır yahut her iki gruptur ki bunlar da içlerinden inandığı halde zahiren yalanlayanlar ile cehaletle yalanlayanlar yahut gelecekte iman edecek olanlar ile iman etmeyecek olanlardır. Sonra Allah Sübhânehu Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, eğer onu yalanlamada ısrar eder ve bunu sürdürürlerse onlara şöyle demesini emretmiştir:

لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَيْ: لِي جَزَاءُ عَمَلِي، وَلَكُمْ جَزَاءُ عَمَلِكُمْ فَقَدْ أَبْلَغْتُ إِلَيْكُمْ مَا أُمِرْتُ بِإِبْلَاغِهِ، وَلَيْسَ عَلَيَّ غَيْرُ ذَلِكَ، ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا بِقَوْلِهِ: أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ أَيْ: لَا تُؤَاخَذُونَ بِعَمَلِي، وَلَا أُؤَاخَذُ بِعَمَلِكُمْ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ، كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ.

{ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ } “Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir.” Yani benim amelimin karşılığı bana, sizin amelinizin karşılığı da sizedir. Ben tebliğ etmekle emrolunduğum şeyi size tebliğ ettim, bundan başkası benim üzerime vazife değildir. Sonra bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: { أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.” Yani siz benim amelimden sorumlu tutulmazsınız, ben de sizin amelinizden sorumlu tutulmam. Bir grup müfessirin benimsediği üzere bu hükmün kılıç ayetiyle neshedildiği söylenmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ يَقُولُ:

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, o: { كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } “İşte böylece Rabbinin sözü gerçekleşmiştir” ayeti hakkında şöyle demiştir:

سَبَقَتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: صَدَقَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى قَالَ:

«Rabbinin sözü önceden takdir edilmiştir.» Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'ten «Doğrulanmıştır/tahakkuk etmiştir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre, o: { أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى } “...yoksa kendisine yol gösterilmedikçe hidayeti bulamayan mı?” ayeti hakkında şöyle demiştir:

الْأَوْثَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي الْآيَةَ، قَالَ: أَمَرَهُ بِهَذَا، ثُمَّ نَسَخَهُ، فَأَمَرَهُ بجهادهم.

«[Bunlar] putlardır.» İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre, o: { وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: «Benim amelim bana...»” ayeti hakkında: «Allah ona bunu emretti, sonra onu neshederek onlarla cihat etmesini emretti» demiştir.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٢ الى ٤٩]

[Yûnus Sûresi (10), Âyetler 42-49]

وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣) إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣) إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦) } “İçlerinden seni dinleyenler de vardır. Peki sağırlara -hele bir de akılları ermiyorsa- sen mi işittireceksin? (42) İçlerinden sana bakanlar da vardır. Peki körleri -hele bir de görmüyorlarsa- sen mi doğru yola ileteceksin? (43) Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler. (44) Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün ancak bir saati kadar kalmışlar gibi aralarında birbirlerini tanıyacaklar. Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar ve hidayeti bulamayanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır. (45) Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onların dönüşü bizedir. Sonra Allah, onların yapmakta olduklarına da şahittir. (46)”

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٤٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩)

{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٤٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) } “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman aralarında adaletle hükmolunur ve onlara asla zulmedilmez. (47) «Eğer doğru sözlü iseniz bu vaat ne zaman?» derler. (48) De ki: «Allah'ın dilediği müstesna, ben kendime dahi ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim. Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman artık ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.» (49)”

قَوْلُهُ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَخْ، بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذَا أَنَّ فِي أُولَئِكَ الْكُفَّارِ مَنْ بَلَغَتْ حَالُهُ فِي النُّفْرَةِ وَالْعَدَاوَةِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ، وَهِيَ: أَنَّهُمْ يستمعون إلى النَّبِيُّ ﷺ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ وَعَلَّمَ الشَّرَائِعَ فِي الظَّاهِرِ، وَلَكِنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ فِي الْحَقِيقَةِ لِعَدَمِ حُصُولِ أَثَرِ السَّمَاعِ، وَهُوَ: حُصُولُ الْقَبُولِ وَالْعَمَلِ بِمَا يَسْمَعُونَهُ وَلِهَذَا قَالَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ يَعْنِي: أَنَّ هَؤُلَاءِ وَإِنِ اسْتَمَعُوا فِي الظَّاهِرِ فَهُمْ صُمٌّ، وَالصَّمَمُ مَانِعٌ مِنْ سَمَاعِهِمْ، فَكَيْفَ تَطْمَعُ مِنْهُمْ بِذَلِكَ مَعَ حُصُولِ الْمَانِعِ؟ وَهُوَ الصَّمَمُ، فَكَيْفَ إِذَا انْضَمَّ إِلَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ لَا يَعْقِلُونَ؟ فَإِنَّ مَنْ كَانَ أَصَمَّ غَيْرَ عَاقِلٍ لَا يَفْهَمُ شَيْئًا وَلَا يَسْمَعُ مَا يُقَالُ لَهُ. وَجَمْعُ الضَّمِيرِ فِي يَسْتَمِعُونَ حَمْلًا عَلَى مَعْنَى مَنْ، وَأَفْرَدَهُ فِي: وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ حَمْلًا عَلَى لَفْظِهِ. قِيلَ: وَالنُّكْتَةُ: كَثْرَةُ الْمُسْتَمِعِينَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النَّاظِرِينَ، لِأَنَّ الِاسْتِمَاعَ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى مَا يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ النَّظَرُ مِنَ المقابلة، وَانْتِفَاءِ الْحَائِلِ، وَانْفِصَالِ الشُّعَاعِ، وَالنُّورِ الْمُوَافِقِ لِنُورِ الْبَصَرِ، وَالتَّقْدِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ: وَمِنْهُمْ نَاسٌ يَسْتَمِعُونَ، وَمِنْهُمْ بَعْضٌ يَنْظُرُ، وَالْهَمْزَتَانِ فِي أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ أَفَأَنْتَ تَهْدِي: لِلْإِنْكَارِ، وَالْفَاءُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَيَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ فَأَنْتَ تُسْمِعُهُمْ؟ أَيَنْظُرُونَ إِلَيْكَ فَأَنْتَ تَهْدِيهِمْ؟ وَالْكَلَامُ فِي:

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ } buyruğu hakkında Allah Sübhânehu, o kâfirler arasında nefret ve düşmanlıkta şu dereceye varan kimseler bulunduğunu açıklamıştır: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an okuduğunda ve dini hükümleri öğrettiğinde zahirde onu dinlerler; fakat işitmenin eseri olan kabul etmek ve işittikleriyle amel etmek husule gelmediği için hakikatte işitmezler. İşte bu sebeple { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ } “Peki sağırlara sen mi işittireceksin?” buyurmuştur. Yani bunlar zahirde dinleseler bile sağırdırlar; sağırlık ise onların işitmesine engeldir. Sağırlık gibi bir engel varken onlardan nasıl böyle bir şey umabilirsin? Hele bir de buna akıllarının ermemesi eklenirse durum nasıl olur? Zira hem sağır hem de akılsız olan kimse hiçbir şey anlamaz ve kendisine söyleneni de işitmez. «Yestemi'ûn»daki zamirin çoğul getirilmesi «men» lafzının manasına; «ve minhum men yenzuru» kavlinde tekil getirilmesi ise onun lafzına hamledilmiştir. Şöyle denilmiştir: Buradaki ince nükte, bakanlara nispetle dinleyenlerin çokluğudur; zira dinlemek; karşı karşıya gelmek, engelin kalkması, ışınların ayrılması ve görme nuruna uygun bir ışık gibi bakmanın muhtaç olduğu şartlara dayanmaz. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ } ve { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ } ifadelerindeki takdir: «Onlardan dinleyen bir topluluk vardır ve onlardan bakan birtakım kimseler vardır» şeklindedir. { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ } ve { أَفَأَنْتَ تَهْدِي } ifadelerindeki iki hemze inkâr içindir; her iki yerdeki fâ harfi ise takdir edilmiş bir cümleye atıf içindir; sanki şöyle denilmiştir: «Seni dinliyorlar diye onlara sen mi işittireceksin? Sana bakıyorlar diye onları sen mi hidayete erdireceksin?» Şuradaki açıklama da:

وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ كَالْكَلَامِ فِي: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَخْ. لِأَنَّ الْعَمَى مَانِعٌ فَكَيْفَ يُطْمَعُ مِنْ صَاحِبِهِ فِي النَّظَرِ؟ وَقَدِ انْضَمَّ إِلَى فَقْدِ الْبَصَرِ فَقَدُ الْبَصِيرَةِ، لِأَنَّ الْأَعْمَى الَّذِي لَهُ فِي قَلْبِهِ بَصِيرَةٌ قَدْ يَكُونُ لَهُ مِنَ الْحَدْسِ الصَّحِيحِ مَا يَفْهَمُ بِهِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ فَهْمًا يَقُومُ مَقَامَ النَّظَرِ، وَكَذَلِكَ الْأَصَمُّ الْعَاقِلُ قَدْ يَتَحَدَّسُ تَحَدُّسًا يُفِيدُهُ بَعْضَ فَائِدَةٍ، بِخِلَافِ مَنْ جُمِعَ لَهُ بَيْنَ عَمَى الْبَصَرِ وَالْبَصِيرَةِ فَقَدْ تَعَذَّرَ عَلَيْهِ الْإِدْرَاكُ. وَكَذَا مَنْ جُمِعَ لَهُ بَيْنَ الصَّمَمِ وَذَهَابِ الْعَقْلِ فَقَدِ انْسَدَّ عَلَيْهِ بَابُ الْهُدَى، وَجَوَابُ لَوْ فِي الْمَوْضِعَيْنِ: مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِمَا مَا قَبْلَهُمَا، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ: تَسْلِيَةُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ،

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ } “İçlerinden sana bakanlar da vardır. Peki körleri -hele bir de görmüyorlarsa- sen mi doğru yola ileteceksin?” kavlindeki söz de tıpkı { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ } ayetindeki gibidir. Çünkü körlük bir engeldir, öyleyse sahibinden bakması nasıl beklenebilir? Üstelik gözün görmemesine basiretsizlik de eklenmiştir; zira kalbinde basiret olan bir âmânın doğru bir sezgisi olabilir ve bu sayede bazı durumlarda görmenin yerine geçecek bir anlayışa sahip olabilir. Aynı şekilde akıllı bir sağır da kendisine bir dereceye kadar fayda verecek sezgilerde bulunabilir. Ancak hem gözü kör hem de basiretsiz olan kimse için idrak imkânsız hale gelmiştir. Tıpkı bunun gibi, hem sağırlığı hem de aklının zevalini kendisinde toplayan kimseye de hidayet kapısı tamamen kapanmıştır. Her iki yerdeki «lev»in cevabı hazfedilmiştir; kendilerinden önceki ifadeler onlara delalet etmektedir. Bu kelamdan maksat, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektir;

فَإِنَّ الطَّبِيبَ إِذَا رَأَى مَرِيضًا لَا يَقْبَلُ الْعِلَاجَ أَصْلًا أَعْرَضَ عَنْهُ وَاسْتَرَاحَ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِهِ. قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ذِكْرُ هَذَا عَقِبَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ عَدَمِ الِاهْتِدَاءِ بِالْأَسْمَاعِ وَالْأَبْصَارِ، لِبَيَانِ أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِأَجْلِ نَقْصٍ فِيمَا خَلَقَهُ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ السَّمْعِ وَالْعَقْلِ وَالْبَصَرِ وَالْبَصِيرَةِ، بَلْ لِأَجْلِ مَا صَارَ فِي طَبَائِعِهِمْ مِنَ التَّعَصُّبِ وَالْمُكَابَرَةِ لِلْحَقِّ، وَالْمُجَادَلَةِ بِالْبَاطِلِ، وَالْإِصْرَارِ عَلَى الْكُفْرِ، فَهُمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِذَلِكَ، وَلَمْ يَظْلِمْهُمُ اللَّهُ شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ، بَلْ خَلَقَهُمْ، وَجَعَلَ لَهُمْ مِنَ الْمَشَاعِرِ مَا يُدْرِكُونَ بِهِ أَكْمَلَ إِدْرَاكٍ، وَرَكَّبَ فِيهِمْ مِنَ الْحَوَاسِّ مَا يَصِلُونَ بِهِ إِلَى مَا يُرِيدُونَ، وَوَفَّرَ مَصَالِحَهُمُ الدُّنْيَوِيَّةَ عَلَيْهِمْ، وَخَلَّى بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَصَالِحِهِمُ الدِّينِيَّةِ، فَعَلَى نَفْسِهَا بِرَاقِشُ تَجْنِي. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: وَلكِنَّ النَّاسَ بِتَخْفِيفِ النُّونِ وَرَفْعِ النَّاسِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِتَشْدِيدِهَا وَنَصْبِ النَّاسِ. قَالَ النَّحَّاسُ: زَعَمَ جَمَاعَةٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ مِنْهُمُ الْفَرَّاءُ: أَنَّ الْعَرَبَ إِذَا قَالَتْ: وَلكِنَّ بِالْوَاوِ شَدَّدُوا النُّونَ، وَإِذَا حَذَفُوا الْوَاوَ خَفَّفُوهَا. قِيلَ: وَالنُّكْتَةُ فِي وَضْعِ الظَّاهِرِ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ: زِيَادَةُ التَّعْيِينِ وَالتَّقْرِيرِ، وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ عَلَى الْفِعْلِ: لِإِفَادَةِ القصر، أو بمجرد الاهتمام مع مراعاة الفاصلة. قوله: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ الظَّرْفُ مَنْصُوبٌ بِمُضْمَرٍ، أَيْ: وَاذْكُرْ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا أَيْ: كَأَنَّهُمْ لَمْ يَلْبَثُوا، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مُشْبِهِينَ مَنْ لَمْ يَلْبَثْ إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ أَيْ: شَيْئًا قَلِيلًا مِنْهُ، وَالْمُرَادُ بِاللُّبْثِ هُوَ اللُّبْثُ فِي الدُّنْيَا، وَقِيلَ: فِي الْقُبُورِ، اسْتَقَلُّوا الْمُدَّةَ الطَّوِيلَةَ إِمَّا: لِأَنَّهُمْ ضَيَّعُوا أَعْمَارَهُمْ فِي الدُّنْيَا، فَجَعَلُوا وَجُودَهَا كَالْعَدَمِ، أَوِ اسْتَقْصَرُوهَا لِلدَّهَشِ وَالْحَيْرَةِ، أَوْ: لِطُولِ وُقُوفِهِمْ فِي الْمَحْشَرِ، أَوْ: لِشِدَّةَ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ نَسُوا لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَكَأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ، وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُهُمْ: لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ وَجُمْلَةُ: يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ. وَالْمَعْنَى: يَعْرِفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا كَأَنَّهُمْ لَمْ يَتَفَارَقُوا إِلَّا قَلِيلًا، وَذَلِكَ عِنْدَ خُرُوجِهِمْ مِنَ الْقُبُورِ، ثُمَّ تَنْقَطِعُ التَّعَارِيفُ بَيْنَهُمْ لِمَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مِنَ الْأُمُورِ الْمُدْهِشَةِ لِلْعُقُولِ الْمُذْهِلَةِ لِلْأَفْهَامِ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا التَّعَارُفَ هُوَ تَعَارُفُ التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ، يَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: أَنْتَ أَضْلَلْتَنِي وَأَغْوَيْتَنِي، لَا تَعَارُفَ شَفَقَةٍ وَرَأْفَةٍ كَمَا قال تعالى: وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً وَقَوْلِهِ: فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ فَيُجْمَعُ: بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّعَارُفِ: هُوَ تَعَارُفُ التَّوْبِيخِ وَعَلَيْهِ يُحْمَلُ قَوْلُهُ: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ ، وَقَدْ جُمِعَ بَيْنَ الْآيَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ فِي مِثْلِ هَذَا وَغَيْرِهِ: بِأَنَّ الْمَوَاقِفَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُخْتَلِفَةٌ فَقَدْ يَكُونُ فِي بَعْضِ الْمَوَاقِفِ مَا لَا يَكُونُ فِي الْآخَرِ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ هَذَا تَسْجِيلٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِالْخُسْرَانِ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ عَلَى الْحَالِ، وَالْمُرَادُ بِلِقَاءِ اللَّهِ يَوْمُ الْقِيَامَةِ: عِنْدَ الْحِسَابِ وَالْجَزَاءِ، وَنَفَى عَنْهُمْ أَنْ يَكُونُوا مِنْ جِنْسِ الْمُهْتَدِينَ لِجَهْلِهِمْ وَعَدَمِ طَلَبِهِمْ لِمَا يُنْجِيهِمْ وَيَنْفَعُهُمْ. قَوْلُهُ: وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَصْلُهُ: إِنْ نُرِكَ، وَمَا مَزِيدَةٌ لِتَأْكِيدِ مَعْنَى الشَّرْطِ وَزِيدَتْ نُونُ التَّأْكِيدِ، وَالْمَعْنَى: إِنْ حَصَلَتْ مِنَّا الْإِرَاءَةُ لَكَ بَعْضَ الَّذِي وَعَدْنَاهُمْ: مِنْ إِظْهَارِ دِينِكَ فِي حَيَاتِكَ بِقَتْلِهِمْ وَأَسْرِهِمْ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ فَتَرَاهُ، أَوْ فَذَاكَ، وَجُمْلَةُ: أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَا قَبْلَهَا، وَالْمَعْنَى: أَوْ لَا نُرِيَنَّكَ ذَلِكَ فِي حَيَاتِكَ، بَلْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قَبْلَ ذَلِكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ

Nitekim tabip, tedaviyi kesinlikle kabul etmeyen bir hasta gördüğünde ondan yüz çevirir ve onunla meşgul olmaktan [vazgeçerek] rahata erer. { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler” buyruğunun, işitme ve görme duyularıyla hidayete erememeden bahsedilmesinin hemen ardından zikredilmesi, bunun Allah'ın onlar için yarattığı işitme, akıl, görme ve basiret duyularındaki bir eksiklikten ötürü değil; bilakis fıtratlarında yer eden taassuptan, hakka karşı büyüklük taslamaktan, batıl uğruna tartışmaya girmekten ve küfürde ısrar etmekten kaynaklandığını beyan etmek içindir. Dolayısıyla böyle davranarak kendilerine zulmedenler bizzat onlardır; Allah ise onlara hiçbir şekilde zulmetmemiştir. Bilakis onları yaratmış, idrak edebilecekleri en mükemmel idrak melekelerini kendilerine vermiş, arzuladıkları şeylere ulaşmalarını sağlayacak duyuları bünyelerine yerleştirmiş, dünyevi maslahatlarını kendilerine tastamam temin etmiş ve onları dini maslahatlarıyla baş başa bırakmıştır; [fakat onlar kendi başlarını yakmışlardır, nitekim darbımeselde denildiği gibi:] «Kendi aleyhine cinayet işledi Berâkış». Hamza ve Kisâî, { وَلكِنَّ النَّاسَ } lafzını nûn'un şeddesiz haliyle ve nâs kelimesini merfû olarak [velâkinin-nâsu şeklinde] okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise nûn'u şeddeli ve nâs kelimesini mansûb olarak okumuşlardır. Nehhâs şöyle der: Ferrâ'nın da aralarında bulunduğu bir grup dilbilimci, Arapların 'vav' ile birlikte { وَلكِنَّ } dediklerinde nûn'u şeddeli okuduklarını, 'vav'ı hazfettiklerinde ise şeddesiz okuduklarını ileri sürmüşlerdir. Şöyle de denilmiştir: Zamir makamında açık ismin (zâhir isim) kullanılmasındaki nükte, tayini ve tespiti pekiştirmektir. Mef'ûlün (tümleç) fiilden öne geçirilmesi ise kasr ifade etmek veya fasılaya riayet ile birlikte sırf öneme binaendir. { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ } “Onları toplayacağı gün” ifadesindeki zarf, takdiri olan bir fiille mansûbdur; yani: Onları toplayacağımız günü hatırla. { كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا } “Sanki hiç kalmamışlar gibi” buyruğu ise 'sanki onlar hiç kalmamışlar gibi' takdirindedir. Bu cümle hâl makamında mansûbdur; yani, { إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ } “gündüzün sadece bir saati kadar” -yani gündüzden az bir müddet- kalmış kimselere benzeyen kimseler olarak [haşrolunurlar]. Burada kalmaktan (lübs) maksat dünyada kalmaktır; kabirlerde kalmak olduğu da söylenmiştir. Bu uzun müddeti azımsamışlardır; ya dünyadaki ömürlerini heba edip varlığını yokluk gibi kıldıklarından, ya dehşet ve şaşkınlıktan dolayı onu çok kısa bulduklarından, ya mahşerdeki duruşlarının uzunluğundan, yahut içinde bulundukları azabın şiddetinden dolayı dünyanın lezzetlerini sanki hiç var olmamış gibi unuttuklarındandır. Onların: { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık” sözleri de böyledir. { يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında tanışırlar” cümlesi hâl konumunda mansûbdur yahut istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Manası ise şöyledir: Kabirlerinden çıktıklarında, sanki birbirlerinden çok az bir süre ayrılmışlar gibi birbirlerini tanırlar; ardından karşılaştıkları aklı dehşete düşüren ve anlayışları darmadağın eden hadiseler sebebiyle aralarındaki bu tanışma kesilir. Bu tanışmanın bir şefkat ve merhamet tanışması değil; Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً } “Hiçbir candan dost bir dostu sormaz” ve { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } “Sûr'a üflendiği zaman, artık o gün aralarında soy sop ilişkisi kalmaz ve birbirlerine [durumlarını] soramazlar” buyurduğu gibi, bazısının diğerine: 'Beni sen saptırdın, sen yoldan çıkardın!' diyeceği bir kınama ve azarlama tanışması olduğu da söylenmiştir. Bu durumda [ayetler arasındaki uyum] şöyle cem edilir: Tanışmadan maksat kınama amaçlı tanışmadır ve { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } “O zalimleri, Rablerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine söz atarlarken bir görsen!” ayeti buna hamledilir. Bu ve benzeri konulardaki farklı ayetler şu şekilde de bağdaştırılmıştır: Kıyamet günündeki mevkıfler (duruş yerleri/evreleri) çeşitlidir; dolayısıyla bir duruş yerinde olan bir durum diğerinde gerçekleşmeyebilir. { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ve doğru yolu bulamamış olanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır” buyruğu, Allah Sübhânehu tarafından onların hüsrana uğradıklarının kesin olarak tescil edilmesidir. Cümle hâl makamında mansûbdur. 'Allah'a kavuşmak'tan maksat, hesap ve ceza vaktindeki kıyamet günüdür. Cahillikleri ve kendilerini kurtarıp fayda sağlayacak şeyleri aramamaları sebebiyle hidayete erenler cinsinden olmaları onlardan nefyedilmiştir. { وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ } “Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de” buyruğunun aslı 'in nürike' (إِنْ نُرِكَ) şeklindedir; şart anlamını tekit etmek için 'mâ' zâit olarak eklenmiş ve tekit nûn'u getirilmiştir. Manası ise şöyledir: Şayet hayatta iken onların öldürülmesi ve esir edilmesiyle dinini üstün kılarak kendilerine vadettiğimiz şeylerin bir kısmını sana göstermemiz vuku bulursa... Şartın cevabı hazfedilmiştir; takdiri ise 'onu görürsün' yahut 'işte budur' şeklindedir. { أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } “Yahut seni vefat ettirsek de” cümlesi öncesine matuftur. Manası ise: Yahut bunu sana hayatında göstermeyip bundan önce seni vefat ettirsek bile { فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } “şüphesiz onların dönüşü bizedir”.

فَعِنْدَ ذَلِكَ نُعَذِّبُهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَنُرِيكَ عَذَابَهُمْ فِيهَا، وَجَوَابُ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ: مَحْذُوفٌ أَيْضًا، وَالتَّقْدِيرُ:

O vakit ahirette kendilerine azap ederiz de oradaki azaplarını sana gösteririz. { أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } ifadesinin cevabı da hazfedilmiştir; takdiri ise:

أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قَبْلَ الْإِرَاءَةِ فَنَحْنُ نُرِيكَ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ وَقِيلَ: إِنَّ جَوَابَ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ هُوَ قَوْلُهُ: فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ لِدَلَالَتِهِ عَلَى مَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ إِرَاءَةِ النَّبِيِّ ﷺ تَعْذِيبَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: الْعُدُولُ إِلَى صِيغَةِ الْمُسْتَقْبَلِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ، وَالْأَصْلُ: أَرَيْنَاكَ أَوْ تَوَفَّيْنَاكَ، وَفِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّ إِرَاءَتَهُ ﷺ لِبَعْضِ مَا وَعَدَ اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَذَابِ لَمْ تَكُنْ قَدْ وَقَعَتْ كَالْوَفَاةِ. وَحَاصِلُ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ: إِنْ لَمْ نَنْتَقِمْ مِنْهُمْ عَاجِلًا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ آجِلًا. وَقَدْ أَرَاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قَتْلَهُمْ، وَأَسْرَهُمْ، وَذُلَّهُمْ، وَذَهَابَ عِزِّهِمْ، وَانْكِسَارَ سَوْرَةِ كِبْرِهِمْ بِمَا أَصَابَهُمْ بِهِ فِي يَوْمِ بَدْرٍ وَمَا بَعْدَهُ مِنَ الْمُوَاطِنِ، فَلِلَّهِ الْحَمْدُ. قَوْلُهُ: ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ جَاءَ بِثُمَّ الدَّالَّةِ عَلَى التَّبْعِيدِ مَعَ كَوْنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ شَهِيدًا عَلَى مَا يَفْعَلُونَهُ فِي الدَّارَيْنِ: لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا مِنَ الْجَزَاءِ، أَوْ مَا يَحْصُلُ مِنْ إِنْطَاقِ الْجَوَارِحِ بِالشَّهَادَةِ عَلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَجَعَلَ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ شَهَادَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، كَمَا ذَكَرَهُ النَّيْسَابُورِيُّ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ رَسُولٌ يُرْسِلُهُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ، وَيُبَيِّنُ لَهُمْ مَا شَرَعَهُ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الْأَحْكَامِ عَلَى حَسَبِ مَا تَقْتَضِيهِ الْمَصْلَحَةُ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ إِلَيْهِمْ، وَبَلَّغَهُمْ مَا أَرْسَلَهُ اللَّهُ بِهِ، فَكَذَّبُوهُ جَمِيعًا قُضِيَ بَيْنَهُمْ أَيْ: بَيْنِ الْأُمَّةِ وَرَسُولِهَا بِالْقِسْطِ أَيِ: الْعَدْلِ، فَنَجَا الرَّسُولُ، وَهَلَكَ الْمُكَذِّبُونَ لَهُ، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالضَّمِيرِ فِي: بَيْنَهُمْ، الْأُمَّةُ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ كَذَّبَهُ بَعْضُهُمْ وَصَدَّقَهُ الْبَعْضُ الْآخَرُ، فَيَهْلَكُ الْمُكَذِّبُونَ، وَيَنْجُو الْمُصَدِّقُونَ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ فِي ذَلِكَ الْقَضَاءِ، فَلَا يُعَذَّبُونَ بِغَيْرِ ذَنْبٍ، وَلَا يُؤَاخَذُونَ بِغَيْرِ حُجَّةٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى: وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَقَوْلُهُ: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَالْمُرَادُ: الْمُبَالَغَةُ فِي إِظْهَارِ الْعَدْلِ وَالنَّصَفَةُ بَيْنَ الْعِبَادِ، ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ شُبْهَةً أُخْرَى مِنْ شُبَهِ الْكُفَّارِ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ كُلَّمَا هَدَّدَهُمْ بِنُزُولِ الْعَذَابِ كَانُوا يَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ وَالِاسْتِفْهَامُ مِنْهُمْ لِلْإِنْكَارِ، وَالِاسْتِبْعَادِ، وَلِلْقَدْحِ فِي النُّبُوَّةِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ خطابا منهم للنبيّ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالْقَائِلِينَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ: جَمِيعُ الْأُمَمِ الَّذِينَ لَمْ يُسْلِمُوا لِرُسُلِهِمُ الَّذِينَ أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ، ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ أَنْ يُجِيبَ عَلَيْهِمْ بِمَا يَحْسِمُ مَادَّةَ الشُّبْهَةِ، وَيَقْطَعُ اللَّجَاجَ، فَقَالَ:

«Yahut [bunu] göstermeden önce seni vefat ettirsek bile bunu sana ahirette gösteririz» şeklindedir. { أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } ifadesinin cevabının, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ahirette onların cezalandırılışının gösterilmesi muradına delalet etmesinden ötürü { فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } buyruğu olduğu da söylenmiştir. Her iki yerde muzari (gelecek) sîgasına dönülmesinin tablonun zihinde canlandırılması için olduğu, aslının ise «ereynâke ev teveffeynâke» olduğu söylenmiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır, zira Allah'ın müşriklere vadettiği azabın bir kısmının sallallâhu aleyhi ve sellem'e gösterilmesi, tıpkı vefatı gibi henüz gerçekleşmiş değildi. Bu ayetin mealen özeti şudur: Şayet onlardan dünyada intikam almazsak, muhakkak ahirette intikam alırız. Nitekim Allah Sübhânehu Bedir günü ve sonrasındaki gazvelerde başlarına getirdikleriyle onların öldürülmelerini, esir alınmalarını, zilletlerini, izzetlerinin yok oluşunu ve kibirlerinin şiddetinin kırılışını ona göstermiştir; hamd Allah'a mahsustur. { ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا يَفْعَلُونَ } “Sonra Allah, onların yapmakta olduklarına da şahittir.” buyruğunda; Allah Sübhânehu her iki yurtta da onların yaptıklarına şahit olduğu halde zaman veya mertebe uzaklığı bildiren «sümme» lafzının getirilmesi, bu fiillerden maksadın onlara terettüp edecek ceza yahut kıyamet gününde uzuvların onların aleyhine şahitlik üzere konuşturulmasıyla meydana gelecek durum olduğunu göstermek içindir; böylece Nîsâbûrî'nin de zikrettiği gibi bu durum Allah'ın onların aleyhine şahitliği makamına konulmuştur. Vakitlerden bir vakitte geçmiş ümmetlerden { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ } her bir ümmetin, Allah'ın kendilerine gönderdiği ve maslahatın gerektirdiği ölçüde Allah'ın onlar için koyduğu hükümleri kendilerine açıklayan bir peygamberi vardır. { فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ } “Peygamberleri geldiği” onlara ulaşıp Allah'ın kendisiyle gönderdiği şeyleri tebliğ ettiği ve onların hepsi onu yalanladığı { قُضِيَ بَيْنَهُمْ } “zaman aralarında hükmolunur” yani ümmet ile peygamberi arasında { بِالْقِسْطِ } “adaletle” hükmolunur; böylece elçi kurtulur, onu yalanlayanlar ise helak edilir; nitekim Sübhânehu: «Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz» buyurmuştur. «Beynehüm»deki zamirin; bir kısmı onu yalanlayıp diğer kısmı tasdik ettiği takdirde bizzat ümmetin kendisini kastetmesi de caizdir; bu durumda yalanlayanlar helak olur, tasdik edenler kurtulur. { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Ve onlara asla zulmedilmez.” Yani bu hükümde günahsız yere azap edilmezler ve delilsiz olarak sorumlu tutulmazlar. Allah Teâlâ'nın: «Peygamberler ve şahitler getirilir ve aralarında adaletle hükmolunur» ve «Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur?» kavilleri de bu kabildendir. Maksat, kullar arasında adaletin ve hakkaniyetin ortaya konulmasındaki mübalağadır. Sonra Sübhânehu kâfirlerin şüphelerinden bir diğerini zikretmiştir; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onları azabın inmesiyle ne zaman tehdit etse onlar: { مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Bu vaat ne zaman?” derlerdi. Onların bu sorusu inkâr, uzak görme ve nübüvvete dil uzatma maksatlıdır. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz...” ifadesi, onlardan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere yönelik bir hitaptır. Şartın cevabı hazfedilmiştir, öncesi ona delalet eder. Bu sözü söyleyenlerle, Allah'ın kendilerine gönderdiği peygamberlerine teslim olmayan bütün ümmetlerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Sonra Allah Sübhânehu Resûlü'ne, şüphenin kökünü kazıyacak ve inatlaşmayı kesecek şekilde onlara cevap vermesini emrederek şöyle buyurdu:

قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً أَيْ: لَا أَقْدِرُ عَلَى جَلْبِ نَفْعٍ لَهَا وَلَا دَفْعِ ضُرٍّ عَنْهَا، فَكَيْفَ أَقْدِرُ عَلَى أَنْ أَمْلِكَ ذَلِكَ لِغَيْرِي، وَقَدَّمَ الضُّرَّ، لِأَنَّ السِّيَاقَ: لِإِظْهَارِ الْعَجْزِ عَنْ حُضُورِ الْوَعْدِ الَّذِي اسْتَعْجَلُوهُ وَاسْتَبْعَدُوهُ، وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ مُنْقَطِعٌ، كَمَا ذَكَرَهُ أَئِمَّةُ التَّفْسِيرِ، أَيْ: وَلَكِنْ مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ كَانَ، فَكَيْفَ أَقْدِرُ عَلَى أَنْ أَمْلِكَ لِنَفْسِي ضَرًّا أَوْ نَفْعًا. وَفِي هَذِهِ أَعْظَمُ وَاعِظٍ، وَأَبْلَغُ زَاجِرٍ لِمَنْ صَارَ دَيْدَنُهُ وَهِجِّيرَاهُ الْمُنَادَاةَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالِاسْتِغَاثَةَ بِهِ عِنْدَ نُزُولِ النَّوَازِلِ الَّتِي لَا يَقْدِرُ عَلَى دَفْعِهَا إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَكَذَلِكَ مَنْ صَارَ يَطْلُبُ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَى تَحْصِيلِهِ إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ. فَإِنَّ هَذَا مَقَامُ رَبِّ الْعَالَمِينَ الَّذِي خَلَقَ الْأَنْبِيَاءَ، وَالصَّالِحِينَ، وَجَمِيعَ الْمَخْلُوقِينَ، وَرَزَقَهُمْ، وَأَحْيَاهُمْ، وَيُمِيتُهُمْ، فَكَيْفَ يَطْلُبُ مِنْ نَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، أَوْ مَلَكٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، أَوْ صَالِحٍ مِنَ الصَّالِحِينَ مَا هُوَ عَاجِزٌ عَنْهُ، غَيْرُ قادر عليه،

{ قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً } “De ki: «Ben kendim için ne bir zarara ne de bir faydaya malikim»” yani; onun için bir faydayı elde etmeye de ondan bir zararı savmaya da muktedir değilim. Durum böyleyken bunu başkası için yapmaya nasıl güç yetirebilirim? Zarar (darr) kelimesi öne alınmıştır; zira bağlam, onların acele istedikleri ve uzak gördükleri vadin gerçekleşmesi hususundaki acziyeti ortaya koyma bağlamıdır. { إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna” buyruğundaki istisna, tefsir imamlarının da belirttiği üzere munkatıdır; yani: «Lakin Allah'ın dilediği şey gerçekleşir. [O halde] kendim için bir zarara veya faydaya malik olmaya nasıl güç yetirebilirim?» Bunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e seslenmeyi ve ancak Allah Sübhânehu'nun defetmeye muktedir olduğu felaketler başa geldiğinde ondan medet ummayı (istiğaseyi) âdet ve alışkanlık edinen kimse için en büyük bir öğüt ve en beliğ bir sakındırıcı vardır. Aynı şekilde ancak Allah Sübhânehu'nun gerçekleştirmeye muktedir olduğu şeyleri Resûl'den sallallâhu aleyhi ve sellem isteyen kimse için de [böyledir]. Çünkü bu makam; peygamberleri, salihleri ve bütün yaratılmışları yaratan, onları rızıklandıran, yaşatan ve öldüren Âlemlerin Rabbi'nin makamıdır. Hal böyleyken peygamberlerden bir peygamberden, meleklerden bir melekten yahut salihlerden bir salihten, kendisinin de aciz kaldığı ve güç yetiremediği bir şey nasıl istenir?

وَيَتْرُكُ الطَّلَبَ لِرَبِّ الْأَرْبَابِ الْقَادِرِ عَلَى كُلِّ شيء، الخالق، الرزاق، الْمُعْطِي، الْمَانِعِ؟ وَحَسْبُكَ بِمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَوْعِظَةً، فَإِنَّ هَذَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ، وَخَاتَمُ الرُّسُلِ، يَأْمُرُهُ اللَّهُ بِأَنْ يَقُولَ لِعِبَادِهِ: لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا، فَكَيْفَ يَمْلِكُهُ لغيره، وكيف يملكه غيره- من رُتْبَتُهُ دُونَ رُتْبَتِهِ وَمَنْزِلَتُهُ لَا تَبْلُغُ إِلَى مَنْزِلَتِهِ- لِنَفْسِهِ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَمْلِكَهُ لِغَيْرِهِ، فَيَا عَجَبًا لِقَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى قُبُورِ الْأَمْوَاتِ الَّذِينَ قَدْ صَارُوا تَحْتَ أَطْبَاقِ الثَّرَى، وَيَطْلُبُونَ مِنْهُمْ مِنَ الْحَوَائِجِ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا اللَّهُ ﷿؟ كَيْفَ لَا يَتَيَقَّظُونَ لِمَا وَقَعُوا فِيهِ مِنَ الشِّرْكِ، وَلَا يَتَنَبَّهُونَ لِمَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ الْمُخَالَفَةِ لِمَعْنَى: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَمَدْلُولِ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ؟ وَأَعْجَبُ مِنْ هَذَا اطِّلَاعُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى مَا يَقَعُ مِنْ هَؤُلَاءِ وَلَا يُنْكِرُونَ عَلَيْهِمْ، وَلَا يَحُولُونَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الرُّجُوعِ إِلَى الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى، بَلْ إِلَى مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهَا، فَإِنَّ أُولَئِكَ يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ الْخَالِقُ، الرَّازِقُ، الْمُحْيِي، الْمُمِيتُ، الضَّارُّ، النَّافِعُ، وَإِنَّمَا يَجْعَلُونَ أَصْنَامَهُمْ شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَمُقَرِّبِينَ لَهُمْ إِلَيْهِ، وَهَؤُلَاءِ يَجْعَلُونَ لَهُمْ قُدْرَةً عَلَى الضَّرِّ وَالنَّفْعِ، وَيُنَادُونَهُمْ تَارَةً عَلَى الِاسْتِقْلَالِ، وَتَارَةً مَعَ ذِي الْجَلَالِ. وَكَفَاكَ مِنْ شَرِّ سَمَاعِهِ، وَاللَّهُ نَاصِرٌ دِينَهُ وَمُطَهِّرٌ شَرِيعَتَهُ مِنْ أَوَضَارِ الشرك وأدناس الكفر، ولقد توسّل الشَّيْطَانُ، أَخْزَاهُ اللَّهُ، بِهَذِهِ الذَّرِيعَةِ إِلَى مَا تَقَرُّ بِهِ عَيْنُهُ وَيَنْثَلِجُ بِهِ صَدْرُهُ مِنْ كُفْرِ كَثِيرٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ الْمُبَارَكَةِ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً إنا لله وإنا إليه راجعون- ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ: أَنْ لِكُلِّ طَائِفَةٍ حَدًّا مَحْدُودًا لَا يَتَجَاوَزُونَهُ فَلَا وَجْهَ لِاسْتِعْجَالِ الْعَذَابِ فَقَالَ:

buna karşılık her şeye kadir olan, yaratan, rızık veren, lütfeden ve engel olan Rabler Rabbinden istemeyi terk etmek nasıl mümkün olur? Bu ayetteki öğüt sana yeter! Zira âdemoğlunun efendisi ve peygamberlerin sonuncusu olan zata Allah, kullarına: «Kendim için bile ne bir zarara ne de bir faydaya malik değilim» demesini emretmektedir. O başkası için buna nasıl malik olsun ve mertebesi onun mertebesinin altında olup makamı onun makamına ulaşamayan bir başkası, başkasına malik olmak şöyle dursun bizzat kendisi için buna nasıl malik olabilir? Toprağın katmanları altına girmiş ölülerin kabirlerine kapanan ve ancak Allah Teâlâ'nın güç yetirebileceği ihtiyaçları onlardan talep eden bir kavme şaşmamak elde değil! Düştükleri şirki nasıl fark etmezler; «Lâ ilâhe illallâh»ın manasına ve «Kul hüvellâhu ehad»ın gösterdiği hakikate düştükleri muhalefeti nasıl görmezler? Bundan daha şaşırtıcı olanı ise, ilim ehlinin bunlardan sadır olan durumlara muttali olup da onları inkâr etmemeleri, ilk Câhiliye dönemine —hatta ondan daha beterine— dönmelerine engel olmamalarıdır. Zira o Câhiliye müşrikleri Allah Sübhânehu'nun yaratıcı, rızık verici, dirilten, öldüren, zarar ve fayda veren olduğunu ikrar ediyor, putlarını ise yalnızca Allah katında kendilerine şefaatçi olsunlar ve kendilerini O'na yaklaştırsınlar diye vesile kılıyorlardı. Bunlar ise o kabirdekilere zarar ve fayda verme gücü atfetmekte, kimi zaman müstakil olarak, kimi zaman da Celâl Sahibi Allah ile birlikte onlara yalvarmaktadırlar. Bu kötülüğün sadece işitilmesi bile sana kâfidir. Allah dinine yardım edici, şeriatını şirkin kirlerinden ve küfrün pisliklerinden temizleyicidir. Allah onu kahretsin, şeytan bu mübarek ümmetten birçoğunu, kendilerini güzel bir iş yapıyor zannettikleri halde küfre düşürerek gözünü aydınlatacak ve içini ferahlatacak şeylere bu vasıtayla ulaşmıştır. Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz. Sonra Sübhânehu her topluluğun aşamayacakları belirlenmiş bir sınırı olduğunu, dolayısıyla azabı acele istemenin hiçbir anlamı bulunmadığını beyan ederek şöyle buyurdu:

لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ ذَلِكَ الْوَقْتُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ، وَجَازَى كُلًّا بِمَا يَسْتَحِقُّهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ لِكُلِّ أُمَّةٍ مِمَّنْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِهِمْ، أَوْ بَيْنَ بَعْضِهِمُ الْبَعْضِ، أَجَلًا مُعَيَّنًا وَوَقْتًا خَاصًّا يَحِلُّ بِهِمْ مَا يُرِيدُهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُمْ عِنْدَ حُلُولِهِ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ أَيْ: ذَلِكَ الْوَقْتُ الْمُعَيَّنُ، وَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى كُلِّ أُمَّةٍ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ عَنْ ذَلِكَ الْأَجَلِ الْمُعَيَّنِ ساعَةً أَيْ: شَيْئًا قَلِيلًا مِنَ الزَّمَانِ وَلا يَسْتَقْدِمُونَ عَلَيْهِ، وَجُمْلَةُ لَا يَسْتَقْدِمُونَ: مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: لَا يَسْتَأْخِرُونَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ وَالْكَلَامُ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ هُنَا قَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ الَّتِي فِي أَوَّلِ الْأَعْرَافِ فَلَا نُعِيدُهُ.

{ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } “Her ümmetin bir eceli vardır.” O vakit geldiğinde vadini yerine getirir ve herkese hak ettiğinin karşılığını verir. Manası: Kendileriyle peygamberleri arasında yahut birbirleri arasında hüküm verilecek her ümmet için, vakti geldiğinde Allah Sübhânehu'nun haklarında dilediği şeyin başlarına ineceği tayin edilmiş bir ecel ve hususi bir vakit vardır. { إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } “Ecelleri geldiği zaman” yani o tayin edilen vakit geldiğinde —zamir her bir ümmete racidir— { فَلا يَسْتَأْخِرُونَ } “artık geri kalamazlar” o belirlenmiş ecelden { ساعَةً } “bir an bile” yani zamanın azıcık bir parçasında dahi geri kalamazlar { وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “ne de öne geçebilirler.” { وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } cümlesi { لَا يَسْتَأْخِرُونَ } cümlesine ma'tuftur. Allah Teâlâ'nın: «Hiçbir ümmet ecelini öne alamaz ve erteleyemez» kavli de bunun gibidir. Burada zikredilen bu ayetin açıklaması el-A'râf sûresinin başındaki ayetin tefsirinde geçmişti, bu yüzden onu tekrar etmiyoruz.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَالَ: يَعْرِفُ الرَّجُلُ صَاحِبَهُ إِلَى جَنْبِهِ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُكَلِّمَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ الْآيَةَ، قَالَ: سُوءَ الْعَذَابِ فِي حَيَاتِكَ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قَبْلُ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ وَفِي قَوْلِهِ:

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre, o: { يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ } “aralarında birbirlerini tanıyacaklar” ayeti hakkında: «Kişi yanı başındaki arkadaşını tanır, fakat onunla konuşmaya güç yetiremez» demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre, o: { وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ } “Sana göstersek de...” ayeti hakkında: «Hayatında azabın kötüsünü [gösteririz] yahut bundan önce seni vefat ettiririz de onların dönüşü bizedir» demiştir. Mücâhid:

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قال: يوم القيامة.

{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ } “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman...” ayeti hakkında da «Kıyamet gününde» demiştir.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٠ الى ٥٨]

[Yûnus Sûresi (10), Âyetler 50-58]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢) وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٥٤)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢) وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٥٤) } “De ki: «Bana haber verin; eğer O'nun azabı size geceleyin yahut gündüzün gelirse, suçlular ondan hangisini acele istemiş olurlar? (50) Peki, o gerçekleştikten sonra mı ona iman ettiniz? Şimdi mi? Oysa siz onu acele istiyordunuz!» (51) Sonra o zulmedenlere: «Sürekli azabı tadın! Kazandıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?» denilir. (52) «O gerçek midir?» diye senden haber sorarlar. De ki: «Evet, Rabbime andolsun ki o elbette gerçektir ve siz bunu engelleyecek değilsiniz.» (53) Zulmetmiş olan her nefis, yeryüzünde bulunan her şeye sahip olsaydı onu mutlaka feda ederdi. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine gömerler. Aralarında adaletle hükmolunur ve onlara asla zulmedilmez. (54)”

أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨)

{ أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨) } “İyi bilin ki göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah'ındır. İyi bilin ki Allah'ın vaadi şüphesiz haktır; fakat onların çoğu bilmezler. (55) O, hem diriltir hem öldürür ve ancak O'na döndürüleceksiniz. (56) Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, göğüslerde (kalplerde) olana bir şifa, müminler için bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir. (57) De ki: «Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler. Bu, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.» (58)”

قَوْلُهُ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ هَذَا مِنْهُ سُبْحَانَهُ تَزْيِيفٌ لِرَأْيِ الْكُفَّارِ فِي اسْتِعْجَالِ الْعَذَابِ بَعْدَ التَّزْيِيفِ الْأَوَّلِ، أَيْ: أَخْبِرُونِي إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَياتاً أَيْ: وَقْتَ بَيَاتٍ، وَالْمُرَادُ بِهِ: الْوَقْتُ الَّذِي يَبِيتُونَ فِيهِ، وَيَنَامُونَ وَيَغْفُلُونَ عَنِ التَّحَرُّزِ، وَالْبَيَاتُ: بِمَعْنَى التَّبْيِيتِ اسْمُ مصدر كالسلام بمعنى التسليم، وهو منصب عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَكَذَلِكَ: نَهَارًا، أَيْ: وَقْتَ الِاشْتِغَالِ بِطَلَبِ الْمَعَاشِ وَالْكَسْبِ، وَالضَّمِيرُ فِي: مِنْهُ، رَاجِعٌ إِلَى الْعَذَابِ وَقِيلَ: رَاجِعٌ إِلَى اللَّهِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ لِلْإِنْكَارِ الْمُتَضَمِّنِ لِلنَّهْيِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ وَوَجْهُ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ فِي اسْتِعْجَالِهِمْ: أَنَّ الْعَذَابَ مَكْرُوهٌ تَنْفِرُ مِنْهُ الْقُلُوبُ، وَتَأْبَاهُ الطَّبَائِعُ، فَمَا الْمُقْتَضَى لِاسْتِعْجَالِهِمْ لَهُ؟ وَالْجُمْلَةُ الْمُصَدَّرَةُ بِالِاسْتِفْهَامِ جَوَابُ الشَّرْطِ، بِحَذْفِ الْفَاءِ وَقِيلَ: إِنَّ الْجَوَابَ مَحْذُوفٌ، وَالْمَعْنَى: تَنْدَمُوا عَلَى الِاسْتِعْجَالِ، أَوْ تَعْرِفُوا الْخَطَأَ مِنْكُمْ فِيهِ وَقِيلَ: إِنَّ الْجَوَابَ قَوْلُهُ: أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ وَتَكُونُ جُمْلَةُ: مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ اعْتِرَاضًا، وَالْمَعْنَى: إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ آمَنْتُمْ بِهِ بَعْدَ وُقُوعِهِ حِينَ لَا يَنْفَعُكُمُ الْإِيمَانُ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَإِنَّمَا قَالَ: يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ، وَلَمْ يَقُلْ يَسْتَعْجِلُونَ مِنْهُ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى مَا يُوجِبُ تَرْكَ الِاسْتِعْجَالِ، وَهُوَ الْإِجْرَامُ، لِأَنَّ مِنْ حَقِّ الْمُجْرِمِ أَنْ يَخَافَ مِنَ الْعَذَابِ بِسَبَبِ إِجْرَامِهِ، فَكَيْفَ يَسْتَعْجِلُهُ؟ كَمَا يُقَالُ لِمَنْ يستوهم أَمْرًا إِذَا طَلَبَهُ: مَاذَا تَجْنِي عَلَى نَفْسِكَ؟ وَحَكَى النَّحَّاسُ عَنِ الزَّجَّاجُ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي مِنْهُ إِنْ عَادَ إِلَى الْعَذَابِ كَانَ لَكَ فِي مَاذَا تَقْدِيرَانِ: أَحَدُهُمَا أَنْ تَكُونَ مَا فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَذَا بِمَعْنَى الَّذِي، وَهُوَ خَبَرُ مَا، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ.

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ } “De ki: «Bana haber verin; eğer O'nun azabı size gelirse...»” buyruğu, Allah Sübhânehu tarafından ilk iptalden sonra kâfirlerin azabı acele isteme hususundaki görüşlerini ikinci kez iptal ve iptizaldır. Yani: Bana haber verin; eğer Allah'ın azabı size { بَياتاً } geceleyin, yani geceleme vaktinde —ki bununla geceledikleri, uyudukları ve korunmaktan gafil oldukları vakit kastedilir; beyât, teslîm manasındaki selâm gibi tebyît manasında bir ism-i masdardır ve zarfiyet üzere mensuptur— yahut { نَهاراً } “gündüzün” yani maişet ve kazanç teminiyle meşgul oldukları vakitte gelirse... { مِنْهُ } kavlindeki zamir azaba racidir; Allah'a raci olduğu da söylenmiştir. { مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } “suçlular ondan hangisini acele istemiş olurlar?” kavlindeki istifham nehiy manasını içeren bir inkâr içindir; tıpkı O'nun: «Allah'ın emri geldi, artık onu acele istemeyin» kavlinde olduğu gibidir. Onların acele istemelerini inkâr etmenin gerekçesi şudur: Azap, kalplerin nefret ettiği ve tabiatların tiksindiği hoşa gitmeyen bir şeydir; öyleyse onu acele istemelerini gerektiren sebep nedir? İstifhamla başlayan bu cümle fâ harfi hazfedilerek şartın cevabı kılınmıştır. Cevabın mahzuf olduğu; mananın da: «Acele istediğinize pişman olursunuz yahut bundaki hatanızı anlarsınız» şeklinde olduğu söylenmiştir. Cevabın { أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ } kavli olduğu ve { مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } cümlesinin ara cümle (itiraziyye) olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: «Eğer O'nun azabı size gelirse, vuku bulduktan sonra —artık imanın size fayda vermeyeceği bir vakitte— mi ona iman edeceksiniz?» şeklinde olur; ancak birinci görüş daha evladır. «Yesta'cilûne minhu» (ondan acele istiyorlar) demeyip { يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } (suçlular ondan acele istiyor) buyurması; aceleciliği terk etmeyi gerektiren sebebe, yani cürüme dikkat çekmek içindir. Çünkü suçlu birinin cürmü sebebiyle azaptan korkması gerekir; öyleyse onu nasıl acele isteyebilir? Tıpkı felaketi göze alarak bir şeyi talep eden kimseye: «Kendi aleyhine ne cinayet işliyorsun!» denilmesi gibidir. Nehhas, Zeccâc'dan şunu nakletmiştir: «Minhu»daki zamir azaba raci olursa «mâzâ» hakkında iki takdirin olur: Birincisi: «mâ» ibtidaen ref mahallinde olur, «zâ» ise «ellezî» manasında olup «mâ»nın haberidir ve sılaya dönen zamir hazfedilmiştir.

وَالتَّقْدِيرُ الْآخَرُ: أَنْ يَكُونَ مَاذَا اسْمًا وَاحِدًا فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ: مَا بَعْدَهُ، وَإِنْ جَعَلَ الضَّمِيرَ فِي مِنْهُ عَائِدًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى كَانَ مَاذَا شَيْئًا وَاحِدًا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بيستعجل، وَالْمَعْنَى:

Diğer takdir ise: «mâzâ» tek bir isim olup ibtidaen ref mahallindedir ve haberi kendisinden sonraki kısımdır. Eğer «minhu»daki zamiri Allah Teâlâ'ya raci kılarsa «mâzâ» tek bir kelime olarak «yesta'cilu» fiiliyle nasb mahallinde olur ve mana:

أَيُّ شَيْءٍ يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ، أَيْ: مِنَ اللَّهِ ﷿، وَدُخُولُ الْهَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِيَّةِ فِي أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ عَلَى ثُمَّ كَدُخُولِهَا عَلَى الْوَاوِ وَالْفَاءِ، وَهِيَ لِإِنْكَارِ إِيمَانِهِمْ حَيْثُ لَا يَنْفَعُ الْإِيمَانُ وَذَلِكَ بَعْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ، وَهُوَ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى التَّهْوِيلِ عَلَيْهِمْ، وَتَفْظِيعِ مَا فَعَلُوهُ فِي غَيْرِ وَقْتِهِ، مَعَ تَرْكِهِمْ لَهُ فِي وَقْتِهِ الَّذِي يَحْصُلُ بِهِ النَّفْعُ وَالدَّفْعُ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ دَاخِلَةٌ تَحْتَ الْقَوْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ، وَجِيءَ بِكَلِمَةِ ثُمَّ الَّتِي لِلتَّرَاخِي: دَلَالَةً عَلَى الِاسْتِبْعَادِ، وَجِيءَ بِإِذَا مَعَ زِيَادَةِ مَا لِلتَّأْكِيدِ: دَلَالَةً عَلَى تَحَقُّقِ وُقُوعِ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ فِي غَيْرِ وَقْتِهِ لِيَكُونَ فِي ذَلِكَ زِيَادَةَ اسْتِجْهَالٍ لَهُمْ، وَالْمَعْنَى: أَبَعْدَ مَا وَقَعَ عَذَابُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ، وَحَلَّ بِكُمْ سَخَطُهُ وَانْتِقَامُهُ، آمَنْتُمْ حِينَ لَا يَنْفَعُكُمْ هَذَا الْإِيمَانُ شَيْئًا؟ وَلَا يَدْفَعُ عَنْكُمْ ضَرًّا وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ لَيْسَتْ دَاخِلَةً تَحْتَ الْقَوْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ، وَأَنَّهَا مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ: اسْتِهْزَاءً بِهِمْ، وَإِزْرَاءً عَلَيْهِمْ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقِيلَ: إِنَّ ثَمَّ هَاهُنَا هِيَ بِفَتْحِ الثَّاءِ فَتَكُونُ ظَرْفِيَّةً بِمَعْنَى هُنَاكَ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَوْلُهُ: آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ قِيلَ: هُوَ اسْتِئْنَافٌ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ غَيْرُ دَاخِلٍ تَحْتِ الْقَوْلِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ، أَيْ: قِيلَ لَهُمْ عِنْدَ إِيمَانِهِمْ بَعْدَ وُقُوعِ الْعَذَابِ: آلْآنَ آمَنْتُمْ بِهِ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ؟ أَيْ: بِالْعَذَابِ، تَكْذِيبًا مِنْكُمْ وَاسْتِهْزَاءً، لِأَنَّ اسْتِعْجَالَهُمْ كَانَ عَلَى جهة التّكذيب

«Günahkârlar O'ndan (yani Allah Azze ve Celle'den) neyi acele istiyorlar?» [şeklindedir]. { أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ } “Sonra o vuku bulduktan sonra mı O'na iman ettiniz?” ayetindeki soru hemzesinin «sümme» üzerine dâhil olması, vâv ve fâ harfleri üzerine dâhil olması gibidir. Bu [soru], azabın inmesinden sonra imanın fayda vermeyeceği bir vakitte iman etmelerini inkâr ve kınama içindir. Bu, onlara durumun vehametini bildirme (tehvîl) ve fayda sağlayıp [azabı] defedeceği kendi vaktinde imanı terk etmelerine karşılık vakti geçtikten sonra yapmalarının çirkinliğini ortaya koyma manasını ihtiva eder. Bu cümle [Peygambere] söylenmesi emredilen sözün kapsamına dâhildir. Terâhî (gecikme ve sonralık) bildiren «sümme» kelimesinin getirilmesi, [bunun makul bir davranış olmaktan] uzaklığını göstermek içindir. Te'kid için zâit «mâ» ile birlikte «izâ» getirilmesi ise, onların cehaletini daha da ortaya koymak adına imanın kendilerinden vakti dışında vuku bulmasının kesinliğini belirtmek içindir. Mana şöyledir: «Allah'ın azabı başınıza geldikten, gazabı ve intikamı üzerinize indikten sonra, artık bu imanın size hiçbir fayda sağlamayacağı ve sizden hiçbir zararı defetmeyeceği bir vakitte mi iman ettiniz?» Bu cümlenin emredilen sözün kapsamına dâhil olmadığı, bilakis meleklerin onlarla alay etmek ve onları küçük düşürmek üzere söyledikleri bir söz olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evlâdır. Buradaki «sümme» kelimesinin sâ harfinin fethasıyla «semme» olduğu, dolayısıyla «orada» manasında zarfiyyet ifade ettiği de söylenmiştir; fakat birinci görüş daha evlâdır. { آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ } “Şimdi mi? Hâlbuki siz onu acele istiyordunuz!” buyruğunun, mahzuf bir söz takdiriyle istînâf olduğu ve Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara söylemesini emrettiği sözün kapsamına girmediği söylenmiştir. Yani azabın vuku bulmasından sonraki imanları esnasında kendilerine şöyle denilir: «Bir yalanlama ve alay konusu yaparak aceleyle istediğiniz azap vuku bulduktan sonra şimdi mi iman ettiniz?» Çünkü onların azabı acele istemeleri yalanlama

وَالِاسْتِهْزَاءِ، وَيَكُونُ الْمَقْصُودُ بِأَمْرِهِ ﷺ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلَ: التَّوْبِيخُ لَهُمْ وَالِاسْتِهْزَاءُ بِهِمْ وَالْإِزْرَاءُ عَلَيْهِمْ، وَجُمْلَةُ: وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَقُرِئَ آلَانَ بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ الَّتِي بَعْدَ اللَّامِ وَإِلْقَاءِ حَرَكَتِهَا عَلَى اللَّامِ. قَوْلُهُ: ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ مَعْطُوفٌ عَلَى الْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ، قِيلَ: آلْآنَ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ: التَّقْرِيعُ وَالتَّوْبِيخُ لَهُمْ أَيْ: قِيلَ لِلَّذِينِ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْكُفْرِ وَعَدَمِ الْإِيمَانِ:

ve alay yollu idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu sözü söylemesinin emredilmesinden maksat: Onları azarlamak, onlarla alay etmek ve onları küçük düşürmektir. { وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ } cümlesi hal olarak nasb mahallindedir. «Âl'âne» kelimesi, lâm'dan sonraki hemze hazfedilip harekesi lâm'a aktarılarak (Âlâne şeklinde) da okunmuştur. { ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ } “Sonra o zulmedenlere: «Sürekli azabı tadın!» denilir.” kavli, mukadder olan fiile ma'tuftur; [takdiri]: «Şimdi mi denildi» şeklindedir. Bundan maksat onları kınamak ve azarlamaktır. Yani küfürle ve iman etmeyerek nefislerine zulmeden kimselere şöyle denilir:

إِنَّ هَذَا الَّذِي تَطْلُبُونَهُ ضَرَرٌ مَحْضٌ، عَارٍ عَنِ النَّفْعِ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ، وَالْعَاقِلُ لَا يَطْلُبُ ذَلِكَ، وَيُقَالُ لَهُمْ عَلَى سَبِيلِ الْإِهَانَةِ لَهُمْ: ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ، أَيِ: الْعَذَابَ الدَّائِمَ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ، وَالْقَائِلُ لَهُمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، وَالَّتِي قَبْلَهَا قِيلَ: هُمُ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ هُمْ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْقَائِلُ لِذَلِكَ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ عَلَى الْخُصُوصِ، أَوِ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى الْعُمُومِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ فِي الْحَيَاةِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، وَالِاسْتِفْهَامُ:

«Bu talep ettiğiniz şey katıksız bir zarardır, her yönden menfaatten uzaktır; akıllı bir kimse ise bunu istemez.» Onları hor ve hakir kılmak üzere kendilerine: «Ebediyet azabını, yani asla kesintiye uğramayacak sürekli azabı tadın!» denilir. Onlara bu sözü ve bundan öncekini söyleyenlerin cehennem bekçileri olan melekler olduğu söylenmiştir; söyleyenlerin hususi olarak peygamberler yahut umumi olarak müminler olması da uzak bir ihtimal değildir. { هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “Kazandıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?” Hayatta iken işlediğiniz küfür ve günahlardan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız? Buradaki istifham:

لِلتَّقْرِيرِ، وَكَأَنَّهُ يُقَالُ لهم هذا القول عند اسْتِغَاثَتِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ وَحُلُولِ النِّقْمَةِ. ثُمَّ حَكَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْهُمْ بَعْدَ هَذِهِ الْبَيَانَاتِ الْبَالِغَةِ، وَالْجَوَابَاتِ عَنْ أَقْوَالِهِمُ الْبَاطِلَةِ. أَنَّهُمُ اسْتَفْهَمُوا تَارَةً أُخْرَى عَنْ تَحَقُّقِ الْعَذَابِ، فَقَالَ وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ أي: يستخبرونك على جِهَةِ الِاسْتِهْزَاءِ مِنْهُمْ وَالْإِنْكَارِ: أَحَقٌّ مَا تَعِدُنَا بِهِ مِنَ الْعَذَابِ فِي الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ، وَهَذَا السُّؤَالُ مِنْهُمْ جَهْلٌ مَحْضٌ. وَظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، فَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ عَنْهُمْ مَعَ الْجَوَابِ عَلَيْهِ، فَصَنِيعُهُمْ فِي هَذَا التَّكْرِيرِ صَنِيعُ مَنْ لَا يَعْقِلُ مَا يَقُولُ وَلَا مَا يُقَالُ لَهُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذَا الِاسْتِخْبَارِ مِنْهُمْ: هُوَ عَنْ حَقِّيَّةِ الْقُرْآنِ، وَارْتِفَاعُ حَقٌّ: عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ، وَالْمُبْتَدَأُ: هُوَ الضَّمِيرُ الَّذِي بَعْدَهُ، وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ لِلِاهْتِمَامِ، أَوْ هُوَ مُبْتَدَأٌ، وَالضَّمِيرُ مُرْتَفِعٌ بِهِ سَادٌّ مَسَدَّ الْخَبَرِ، وَالْجُمْلَةُ فِي موضع نصب بيستنبؤنك، وَقُرِئَ الْحَقِّ هُوَ عَلَى أَنَّ اللَّامَ لِلْجِنْسِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: أَهْوَ الْحَقُّ لَا الْبَاطِلُ؟ قَوْلُهُ: قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ جَوَابًا عَنِ اسْتِفْهَامِهِمُ الْخَارِجِ مُخْرَجَ الِاسْتِهْزَاءِ، أَيْ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ غَيْرَ مُلْتَفِتٍ إِلَى مَا هُوَ مَقْصُودُهُمْ مِنَ الِاسْتِهْزَاءِ: إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ أَيْ نَعَمْ وَرَبِّي إِنَّ مَا أَعِدُكُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ لَحَقٌّ ثَابِتٌ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ. وَفِي هَذَا الْجَوَابِ تَأْكِيدٌ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: الْقَسَمُ مَعَ دُخُولِ الْحِرَفِ الْخَاصِّ بِالْقَسَمِ الْوَاقِعِ مَوْقِعَ نَعَمْ الثَّانِي: دُخُولُ إِنَّ الْمُؤَكِّدَةِ الثَّالِثُ: اللَّامُ فِي لَحَقٌّ الرَّابِعُ: اسْمِيَّةُ الْجُمْلَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ: عَلَى أَنَّهُمْ قَدْ بَلَغُوا فِي الْإِنْكَارِ وَالتَّمَرُّدِ إِلَى الْغَايَةِ الَّتِي لَيْسَ وَرَاءَهَا غَايَةٌ، ثُمَّ تَوَعَّدَهُمْ بِأَشَدِّ تَوَعُّدٍ، وَرَهَّبَهُمْ بِأَعْظَمِ تَرْهِيبٍ، فَقَالَ: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ أَيْ: فَائِتِينَ الْعَذَابَ بِالْهَرَبِ وَالتَّحَيُّلِ الَّذِي لَا يَنْفَعُ، وَالْمُكَابَرَةِ الَّتِي لَا تَدْفَعُ مِنْ قَضَاءِ اللَّهِ شَيْئًا، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ: إِمَّا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ جَوَابِ الْقَسَمِ، أَوْ: مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ عَدَمِ خُلُوصِهِمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ ثُمَّ زَادَ فِي التَّأْكِيدِ، فَقَالَ: وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ أَيْ: وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ مِنَ الْأَنْفُسِ الْمُتَّصِفَةِ بِأَنَّهَا ظَلَمَتْ نَفْسَهَا بِالْكُفْرِ بِاللَّهِ وَعَدَمِ الْإِيمَانِ بِهِ مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تَشْتَمِلُ عَلَيْهَا مِنَ الْأَمْوَالِ النَّفِيسَةِ وَالذَّخَائِرِ الْفَائِقَةِ لَافْتَدَتْ بِهِ، أَيْ: جَعَلَتْهُ فِدْيَةً لَهَا مِنَ الْعَذَابِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ: وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ الضمير راجع إلى الكفار الذين سياق الكلام معهم، وقيل: راجع إلى الأنفس المدلول

[itiraf ve mahkûm] kılmak içindir. Sanki onlara bu söz, azaptan feryat edip yardım istedikleri ve ceza başlarına indiği sırada söylenmektedir. Sonra Allah Sübhânehu, bu beliğ beyanlardan ve onların batıl sözlerine verilen cevaplardan sonra, onların azabın gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini bir kez daha sorduklarını naklederek şöyle buyurdu: { وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ } “«O gerçek mi?» diye senden haber soruyorlar.” Yani alay ve inkâr yollu olarak senden haber almak isteyerek: «Bize vaad ettiğin dünya ve ahiret azabı gerçek midir?» [derler]. Onların bu sorusu katıksız bir cehalet ve birbiri üstüne yığılmış karanlıklardır. Zira bu soru daha önce kendilerinden nakledilmiş ve cevabı da verilmişti. Dolayısıyla bu tekrardaki tutumları, ne söylediğini ve kendisine ne söylendiğini akledemeyen kimsenin tutumudur. Şöyle de denilmiştir: Onların bu sorusundan maksat, Kur'an'ın hak olup olmadığı hakkındadır. «Hakkun» (حَقٌّ) kelimesinin merfû oluşu, mukaddem haber (öne geçmiş yüklem) olması sebebiyledir; mübteda (özne) ise ondan sonraki zamirdir. Haberin öne geçirilmesi önemine binaendir. Yahut o mübtedadır, zamir ise onunla merfû olup haberin yerine geçmiştir (sedde mesedde'l-haber). Cümle ise «yestenbiûneke» fiili ile nasb mahallindedir. «El-Hakku hüve» (الْحَقُّ هُوَ) şeklinde de okunmuştur; buradaki lâm cins içindir. Sanki «O, batıl değil de hakkın ta kendisi midir?» denilmiş gibidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ } “De ki: «Evet, Rabbime andolsun ki o elbette gerçektir.»” buyruğuna gelince; Allah Sübhânehu, alay kastıyla sordukları bu soruya cevap olarak Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu sözü söylemesini emretmiştir. Yani: Ey Muhammed! Onların alay etme maksatlarına aldırmaksızın onlara: { إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ } de; yani «Evet, Rabbime andolsun ki size vaad ettiğim azap, mutlaka vuku bulacak sabit bir gerçektir.» Bu cevapta birkaç yönden tekit (pekiştirme) vardır: Birincisi: «Evet» anlamına gelen ve yemine has kılınan harfin («î») dahil olmasıyla birlikte yeminin bulunmasıdır. İkincisi: Tekit edatı olan «inne»nin dahil olmasıdır. Üçüncüsü: «Le-hakkun» lafzındaki lâm harfidir. Dördüncüsü: Cümlenin isim cümlesi olmasıdır. Bu da onların inkâr ve taşkınlıkta son noktaya ulaştıklarını gösterir. Sonra onları en şiddetli bir şekilde tehdit edip en büyük korkuyla uyararak şöyle buyurdu: { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Siz [bunu] engelleyecek / âciz bırakacak değilsiniz.” Yani: Kaçmakla, fayda vermeyen hilelere başvurmakla ve Allah'ın takdirinden hiçbir şeyi savuşturamayan inatlaşmayla azaptan kurtulup onu boşa çıkaracak değilsiniz. Bu cümle ya yemin cevabının cümlesine matuftur yahut Allah'ın azabından hiçbir şekilde kurtulamayacaklarını beyan etmek üzere müste'nefedir (yeni bir başlangıç cümlesidir). Sonra pekiştirmeyi artırarak şöyle buyurdu: { وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ } “Eğer zulmetmiş olan her nefis, yeryüzünde bulunanların hepsine sahip olsaydı, [azaptan kurtulmak için] onu mutlaka fidye olarak verirdi.” Yani: Allah'ı inkâr edip O'na iman etmeyerek nefsine zulmetmiş olan her nefis, yeryüzünün ihtiva ettiği bütün kıymetli mallara ve eşsiz hazinelere sahip olsaydı, onu mutlaka fidye olarak verirdi; yani azaptan kurtulmak için onu kendine fidye yapardı. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun gibidir: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, dünya dolusu altını olup da onu fidye olarak verse dahi asla kabul edilmeyecektir.” [Bu ayet] daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını gizlediler [veya açığa vurdular].” buyruğundaki zamir, sözün kendileriyle ilgili cereyan ettiği kâfirlere aittir; [veya] nefis kelimesinin delalet ettiği...

عَلَيْهَا بِكُلِّ نَفْسٍ. وَمَعْنَى أَسَرُّوا: أَخْفَوْا، أَيْ: لَمْ يُظْهِرُوا النَّدَامَةَ بَلْ أَخْفَوْهَا لِمَا قَدْ شَاهَدُوهُ فِي ذَلِكَ الْمَوْطِنِ مِمَّا سَلَبَ عُقُولَهُمْ، وَذَهَبَ بِتَجَلُّدِهِمْ، وَيُمْكِنُ أَنَّهُ بَقِيَ فِيهِمْ- وَهُمْ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ- عِرْقٌ يَنْزِعُهُمْ إِلَى الْعَصَبِيَّةِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فِي الدُّنْيَا، فَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لِئَلَّا يَشْمَتَ بِهِمُ الْمُؤْمِنُونَ وَقِيلَ أَسَرَّهَا الرُّؤَسَاءُ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ أَتْبَاعِهِمْ: خَوْفًا مِنْ تَوْبِيخِهِمْ لَهُمْ، لِكَوْنِهِمْ هُمُ الَّذِينَ أَضَلُّوهُمْ، وَحَالُوا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِسْلَامِ، وَوُقُوعُ هَذَا مِنْهُمْ كَانَ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْعَذَابِ، وَأَمَّا بَعْدَ الدُّخُولِ فِيهِ فَهُمُ الذين قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَقِيلَ:

«Eserrû»nun manası: Gizlediler; yani pişmanlıklarını açığa vurmayıp o durakta akıllarını başlarından alan ve dayanma güçlerini yok eden halleri müşahede ettikleri için onu gizlediler. O haldeyken bile içlerinde kendilerini dünyadaki taassuplarına çeken bir damar kalmış olması ve müminler kendilerine sevinip alay etmesinler diye pişmanlıklarını gizlemiş olmaları muhtemeldir. Önderlerin, kendilerini saptıran ve İslâm ile aralarına giren kimseler olmaları sebebiyle azarlamalarından korkarak pişmanlıklarını tebaalarından gizleyip kendi aralarında sakladıkları da söylenmiştir. Onların bu hali azabı gördükleri andadır; azabın içine girdikten sonra ise: «Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı» diyen kimselerdir. Şöyle de denilmiştir:

مَعْنَى أَسَرُّوا: أَظْهَرُوا، وَقِيلَ: وَجَدُوا أَلَمَ الْحَسْرَةِ فِي قُلُوبِهِمْ، لِأَنَّ النَّدَامَةَ لَا يُمْكِنُ إِظْهَارُهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ كُثَيْرٍ:

«Eserrû»nun manası: «Açığa vurdular» demektir. Şöyle de denilmiştir: Pişmanlığın açığa vurulması mümkün olmadığı için kalplerinde hasretin acısını duydular. Kuseyyir'in şu sözü de bu kabildendir:

فَأَسْرَرْتُ النَّدَامَةَ يَوْمَ نَادَى ... بِرَدِّ جِمَالِ غَاضِرَةَ الْمُنَادِي

«Münadi Gādıra'nın develerinin geri çevrilmesini haykırdığı gün / Pişmanlığımı içime gömdüm.»

وَذَكَرَ الْمُبَرِّدُ فِي ذَلِكَ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا بَدَتْ فِي وُجُوهِهِمْ أَسِرَّةُ النَّدَامَةِ، وَهِيَ الِانْكِسَارُ، وَاحِدُهَا سِرَارٌ، وَجَمْعُهَا أَسَارِيرُ، وَالثَّانِي: مَا تَقَدَّمَ وَقِيلَ: مَعْنَى: أَسَرُّوا النَّدامَةَ أخلصوها، لأن إخفاءها إخلاصها، ولَمَّا فِي قَوْلِهِ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ ظَرْفٌ بِمَعْنَى: حين، منصوب بأسرّوا أَوْ حَرْفُ شَرْطٍ جَوَابُهُ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ أَيْ: قَضَى اللَّهُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَبَيْنَ الْكَافِرِينَ، أَوْ بَيْنَ الرُّؤَسَاءِ وَالْأَتْبَاعِ، أَوْ بَيْنَ الظَّالِمِينَ مِنَ الْكُفَّارِ وَالْمَظْلُومِينَ وَقِيلَ: مَعْنَى: الْقَضَاءِ بَيْنَهُمْ: إِنْزَالُ الْعُقُوبَةِ عَلَيْهِمْ، وَالْقِسْطُ: الْعَدْلُ، وَجُمْلَةُ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: لَا يظلمهم الله فيما فعله بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي حَلَّ بِهِمْ فَإِنَّهُ بِسَبَبِ مَا كَسَبُوا، وَجُمْلَةُ أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَسُوقَةٌ لِتَقْرِيرِ كَمَالِ قدرته، لأنّ من ملك ما في السموات وَالْأَرْضِ تَصَرَّفَ بِهِ كَيْفَ يَشَاءُ، وَغَلَّبَ غَيْرَ الْعُقَلَاءِ لِكَوْنِهِمْ أَكْثَرَ الْمَخْلُوقَاتِ، قِيلَ: لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ افْتِدَاءَ الْكُفَّارِ بِمَا فِي الْأَرْضِ لَوْ كَانَ لَهُمْ ذَلِكَ بَيَّنَ أَنَّ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا لِلَّهِ، وَلَيْسَ لَهُمْ شَيْءٌ يَتَمَكَّنُونَ مِنَ الِافْتِدَاءِ بِهِ وَقِيلَ: لَمَّا أَقْسَمَ عَلَى حَقِّيَةِ مَا جاء به النبي ﷺ أَرَادَ أَنْ يَصْحَبَ ذَلِكَ بِدَلِيلِ الْبُرْهَانِ الْبَيِّنِ: بِأَنَّ مَا فِي الْعَالَمِ عَلَى اخْتِلَافِ أَنْوَاعِهِ مَلِكُهُ، يَتَصَرَّفُ بِهِ كَيْفَ يَشَاءُ، وَفِي تَصْدِيرِ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ التَّنْبِيهِ: تَنْبِيهٌ لِلْغَافِلِينَ، وَإِيقَاظٌ لِلذَّاهِلِينَ، ثُمَّ أَكَّدَ مَا سَبَقَ بِقَوْلِهِ: أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ أَيْ: كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ، وَهُوَ عَامٌّ يَنْدَرِجُ فِيهِ مَا اسْتَعْجَلُوهُ مِنَ الْعَذَابِ انْدِرَاجًا أَوَّلِيًّا، وَتَصْدِيرُ الْجُمْلَةِ بِحِرَفِ التَّنْبِيهِ: كَمَا قُلْنَا فِي الَّتِي قَبْلَهَا مَعَ الدلالة على تحقق مضمون الجملتين وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ أَيِ: الْكُفَّارَ لَا يَعْلَمُونَ مَا فِيهِ صَلَاحُهُمْ فَيَعْمَلُونَ بِهِ، وَمَا فِيهِ فَسَادُهُمْ فَيَجْتَنِبُونَهُ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ يَهَبُ الْحَيَاةَ وَيَسْلُبُهَا وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ فَيُجَازِي كُلًّا بِمَا يَسْتَحِقُّهُ، وَيَتَفَضَّلُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ.

Müberred bu hususta iki veçhe zikretmiştir: Birincisi: Yüzlerinde pişmanlık çizgileri, yani kırgınlık belirdi. Bunun tekili «sirâr», çoğulu «esârîr»dir. İkincisi ise daha önce geçendir. { أَسَرُّوا النَّدامَةَ } ifadesinin «onu samimi kıldılar/katıksız yaşadılar» manasında olduğu da söylenmiştir; çünkü pişmanlığı gizlemek onun samimiyetindendir. { لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } kavlindeki «lemmâ», «hîne» (vakit) manasında bir zarf olup «eserrû» ile mensuptur yahut cevabı önceki ifadenin delaletiyle hazfedilmiş bir şart harfidir. { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “Aralarında adaletle hükmolunur” yani Allah müminler ile kâfirler arasında yahut önderler ile tebaaları arasında ya da kâfir zalimler ile mazlumlar arasında hüküm verir. Aralarında hükmolunmasının manasının «onlara cezanın indirilmesi» olduğu da söylenmiştir. «Kıst» ise adalettir. { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “ve onlara asla zulmedilmez.” cümlesi hal olarak nasb mahallindedir; yani başlarına inen bu azap hususunda Allah onlara zulmetmez, zira bu ancak kendi kazandıkları yüzündendir. { أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilesiniz ki göklerde ve yerde olan her şey şüphesiz Allah'ındır.” cümlesi O'nun kudretinin kemalini takrir etmek için sevk edilmiştir; zira göklerde ve yerde olan her şeye sahip olan zat, mülkünde dilediği gibi tasarruf eder. Mahlukatın ekserisini teşkil etmeleri sebebiyle gayri akiller tağlib yoluyla öne çıkarılmıştır. Şöyle denilmiştir: Sübhânehu, eğer ellerinde olsaydı kâfirlerin yeryüzündeki her şeyi fidye olarak vereceklerini zikredince, bütün eşyanın Allah'a ait olduğunu ve ellerinde fidye olarak verebilecekleri hiçbir şeyin bulunmadığını beyan etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeyin hak olduğuna yemin edince, âlemdeki farklı türlerin tamamının O'nun mülkü olduğunu ve onda dilediği gibi tasarruf edeceğini bildiren apaçık burhan delilini buna eklemek istemiştir. Cümlenin tenbih harfiyle başlatılmasında gafillere bir uyarı ve dalgınlara bir ikaz vardır. Sonra: { أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Bilesiniz ki Allah'ın vaadi şüphesiz haktır” buyurarak öncekini pekiştirmiştir; yani muhakkak vuku bulacaktır. Bu vaat genel olup acele istedikleri azap da öncelikle bunun kapsamına girer. Cümlenin tenbih harfiyle başlatılması —önceki cümlede söylediğimiz gibi— her iki cümlenin mazmununun tahakkuk ettiğini göstermekle birliktedir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ } “fakat onların çoğu” yani kâfirler { لَا يَعْلَمُونَ } “bilmezler” kendileri için neyin maslahat olduğunu bilip onunla amel etmezler ve kendileri için neyin fesat olduğunu bilip ondan sakınmazlar. { هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ } “O diriltir ve öldürür.” Hayatı bahşeder ve onu geri alır. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ancak O'na döndürüleceksiniz.” Ahiret yurdunda O'na döndürüleceksiniz de O herkese hak ettiğinin karşılığını verecek ve kullarından dilediğine de lütufta bulunacaktır.

قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ يَعْنِي: الْقُرْآنَ فِيهِ مَا يَتَّعِظُ بِهِ مَنْ قَرَأَهُ وَعَرَفَ مَعْنَاهُ، وَالْوَعْظُ فِي الْأَصْلِ: هُوَ التَّذْكِيرُ بِالْعَوَاقِبِ، سَوَاءٌ كَانَ بِالتَّرْغِيبِ أَوِ التَّرْهِيبِ، وَالْوَاعِظُ هُوَ كَالطَّبِيبِ يَنْهَى الْمَرِيضَ عَمَّا يضرّه، ومن فِي مِنْ رَبِّكُمْ مُتَعَلِّقَةٌ بِالْفِعْلِ، وَهُوَ جَاءَتْكُمْ، فَتَكُونُ ابْتِدَائِيَّةً، أَوْ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، فَتَكُونُ تَبْعِيضِيَّةً وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ مِنَ الشُّكُوكِ الَّتِي تَعْتَرِي بَعْضَ الْمُرْتَابِينَ لِوُجُودِ مَا يُسْتَفَادُ مِنْهُ فِيهِ مِنَ الْعَقَائِدِ الْحَقَّةِ، وَاشْتِمَالِهِ عَلَى تَزْيِيفِ الْعَقَائِدِ الْبَاطِلَةِ، وَالْهُدَى: الْإِرْشَادُ لِمَنِ اتَّبَعَ الْقُرْآنَ، وَتَفَكَّرَ فِيهِ، وَتَدَبَّرَ مَعَانِيَهُ إِلَى الطَّرِيقِ الْمُوَصِّلَةِ إِلَى الْجَنَّةِ، وَالرَّحْمَةُ: هِيَ مَا يُوجَدُ فِي الكتاب العزيز من الأمور

Cenâb-ı Hakk'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt... gelmiştir” kavli: Yani Kur'an'dır; onda, onu okuyup manasını kavrayan kimsenin kendisiyle öğüt alacağı şeyler vardır. Vaaz (öğüt), aslen ister teşvik (terğîb) ister sakındırma (terhîb) yoluyla olsun, neticeleri hatırlatmaktır. Vaiz (öğüt veren) ise hastayı kendisine zarar verecek şeylerden meneden tabip gibidir. { مِنْ رَبِّكُمْ } ifadesindeki «min» edatı, { جَاءَتْكُمْ } fiiline müteallık olup ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olabilir veya mahzuf bir kelimeye müteallık olup teb'îdiyye (kısmilik bildiren) olabilir. { وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ } “...ve göğüslerde olana bir şifa...” [ifadesi ise], kendisinden hak inançlar istifade edildiği ve batıl akideleri çürütmeyi ihtiva ettiği için, bazı şüphecilerin içine düşen kuşkulara [şifadır]. Hüdâ (hidayet): Kur'an'a tâbi olan, onun üzerinde tefekkür eden ve manalarını düşünen kimse için cennete ulaştıran yola rehberlik etmektir. Rahmet ise: Yüce Kitap'ta bulunan hususlardır...

الَّتِي يَرْحَمُ اللَّهُ بِهَا عِبَادَهُ، فَيَطْلُبُهَا مَنْ أَرَادَ ذَلِكَ حَتَّى يَنَالَهَا، فَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ مُشْتَمِلٌ عَلَى هَذِهِ الْأُمُورِ، ثُمَّ أَمَرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَجَعَلَ الْخِطَابَ مَعَهُ بَعْدَ خِطَابِهِ لِلنَّاسِ عَلَى الْعُمُومِ، فَقَالَ: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا الْمُرَادُ بِالْفَضْلِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: هُوَ تَفَضُّلُهُ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْآجِلِ وَالْعَاجِلِ بِمَا لَا يُحِيطُ بِهِ الْحَصْرُ، وَالرَّحْمَةُ: رَحْمَتُهُ لَهُمْ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: فَضْلُ اللَّهِ: الْقُرْآنُ، وَرَحْمَتُهُ: الْإِسْلَامُ، وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ، وَالضَّحَّاكِ، وَمُجَاهِدٍ، وَقَتَادَةَ أَنَّ فَضْلَ اللَّهِ: الْإِيمَانُ، وَرَحْمَتَهُ: الْقُرْآنُ. وَالْأَوْلَى: حَمْلُ الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ عَلَى الْعُمُومِ، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْهُمَا دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَأَصْلُ الْكَلَامِ: قُلْ: بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَلْيَفْرَحُوا، ثُمَّ حُذِفَ هَذَا الْفِعْلُ لِدَلَالَةِ الثَّانِي فِي قَوْلِهِ: فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا عَلَيْهِ، قِيلَ: وَالْفَاءُ فِي هَذَا الْفِعْلِ الْمَحْذُوفِ دَاخِلَةٌ فِي جَوَابِ شَرْطٍ مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ فَرِحُوا بِشَيْءٍ فَلْيَخُصُّوا فَضْلَ اللَّهِ وَرَحْمَتَهُ بِالْفَرَحِ.

Allah'ın kullarına merhamet etmesine vesile olan şeylerdir; öyle ki onu dileyen kimse nail olana kadar onu talep eder. Yüce Kur'an işte bu hususları ihtiva etmektedir. Sonra insanlara genel olarak hitap ettikten sonra hitabı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelterek şöyle buyurdu: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } “De ki: «Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler...»” Allah Sübhânehu'nun lütfundan maksat; dünyada ve ahirette kullarına sayısız ve sınırsız ihsanlarda bulunmasıdır. Rahmet ise O'nun kullarına olan merhametidir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o: «Allah'ın lütfu Kur'an, rahmeti ise İslâm'dır» demiştir. Hasan, Dahhâk, Mücâhid ve Katâde'den ise: «Allah'ın lütfu iman, rahmeti ise Kur'an'dır» dedikleri rivayet edilmiştir. Evla olan; lütuf ve rahmeti umumi manasına hamletmektir; Kur'an'da yer alan lütuf ve rahmet de öncelikli olarak buna dâhildir. Sözün aslı: «De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle sevinsinler» şeklindedir; sonra { فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } kavlindeki ikinci fiilin delaleti sebebiyle bu birinci fiil hazfedilmiştir. Denildi ki: Hazfedilen bu fiildeki fâ harfi, takdir edilmiş bir şartın cevabına dâhildir; sanki: «Eğer bir şeyle sevineceklerse, sevinmeyi yalnızca Allah'ın lütfuna ve rahmetine tahsis etsinler» denilmiştir.

وَتَكْرِيرُ الْبَاءِ فِي: بِرَحْمَتِهِ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ سَبَبٌ مُسْتَقِلٌّ فِي الْفَرَحِ، وَالْفَرَحُ:

{ بِرَحْمَتِهِ } ifadesinde bâ harfinin tekrar edilmesi, lütuf ve rahmetten her birinin sevinç için müstakil birer sebep olduğunu göstermek içindir. Sevinç (ferah) ise:

هُوَ اللَّذَّةُ فِي الْقَلْبِ بِسَبَبِ إِدْرَاكِ الْمَطْلُوبِ، وَقَدْ ذَمَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْفَرَحَ فِي مُوَاطِنَ، كَقَوْلِهِ: لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ وَجَوَّزَهُ فِي قَوْلِهِ: فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَكَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَتَعَلَّقَ الْبَاءُ فِي بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ: بِقَوْلِهِ: جاءَتْكُمْ، وَالتَّقْدِيرُ: جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ، أَيْ: فَبِمَجِيئِهَا فَلْيَفْرَحُوا، وَقَرَأَ يَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعِ، وَيَعْقُوبُ: فَلْتَفْرَحُوا بِالْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالتَّحْتِيَّةِ وَالضَّمِيرُ فِي هُوَ خَيْرٌ رَاجِعٌ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنَ الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ، أَوْ: إِلَى الْمَجِيءِ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي، أَوْ إِلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ فَبِذلِكَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَذَا خَيْرٌ لَهُمْ مِمَّا يَجْمَعُونَهُ مِنْ حُطَامِ الدُّنْيَا. وَقَدْ قُرِئَ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ فِي يَجْمَعُونَ مُطَابَقَةً لِلْقِرَاءَةِ بِهَا فِي فَلْتَفْرَحُوا. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْعَرَبِيَّةِ: أَنَّ لَامَ الْأَمْرِ تُحْذَفُ مَعَ الْخِطَابِ إِلَّا فِي لُغَةٍ قَلِيلَةٍ جَاءَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَلَيْهَا، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: بِالْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ فِي يَجْمَعُونَ، كَمَا قَرَءُوا فِي: فَلْيَفْرَحُوا. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ أَنَّهُ قَرَأَ: بالفوقية في: يجمعون، والتحتية:

matlubun (arzu edilenin) elde edilmesi sebebiyle kalpte duyulan lezzettir. Allah Sübhânehu bazı yerlerde: «Şımarma! Çünkü Allah şımarıp böbürlenenleri sevmez» kavlinde olduğu gibi sevinmeyi yermiş; bazen de: «Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerle sevinç içindedirler» kavlinde ve bu ayette olduğu gibi buna cevaz vermiştir. { بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ } ifadesindeki bâ harfinin { جاءَتْكُمْ } fiiline müteallık olması da caizdir; buna göre takdir: «Size Allah'ın lütfu ve rahmetiyle bir öğüt gelmiştir; işte bununla, yani onun gelişiyle sevinsinler» şeklinde olur. Yezîd b. el-Ka'kā' ve Ya'kūb muhatap tası ile «feltเคราะห์û» (sevinin) şeklinde okumuş; cumhur ise gāib yâsı ile «felyefrahû» okumuştur. { هُوَ خَيْرٌ } “O daha hayırlıdır” kavlindeki zamir; lütuf ve rahmet olarak zikredilene yahut ikinci veçhe göre 'geliş'e ya da { فَبِذلِكَ } kavlindeki işaret ismine racidir. Manası: «Bu, onların toplayıp yığdıkları dünya metaından kendileri için daha hayırlıdır.» «Yecme'ûn» kelimesinde, «feltefrahû» kıraatine mutabık olarak muhatap tası ile «tecme'ûn» şeklinde de okunmuştur. Arap dilinde kural şudur: Emir lâm'ı muhatap ile birlikte hazfedilir; ancak bu kıraat az kullanılan bir lehçe üzere gelmiştir. Cumhur ise «felyefrahû» şeklinde okudukları gibi «yecme'ûn» kelimesinde de gāib yâsı ile okumuştur. İbn Âmir'den ise «tecme'ûn»da muhatap tası ile «felyefrahû»da ise gāib yâsı ile okuduğu rivayet edilmiştir.