Binûn

Yûnus Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

في: فلتفرحوا.

«felyefrahû»da [ise gāib yâsı ile okuduğu rivayet edilmiştir].

وَقَدْ أَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فَقَالَ: إِنَّ أَخِي يَشْتَكِي بَطْنَهُ فَوَصَفَ لَهُ الْخَمْرَ، فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! مَا جَعَلَ اللَّهُ فِي رِجْسٍ شِفَاءً، إِنَّمَا الشِّفَاءُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَالْعَسَلِ، فَهُمَا شِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَشِفَاءٌ لِلنَّاسِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ:

Taberânî ve Ebü'ş-Şeyh, Ebu'l-Ahvas'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Bir adam Abdullah b. Mes'ûd'a gelip: «Kardeşim karnından şikâyetçi, ona içki tavsiye ettiler» dedi. Bunun üzerine [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: «Sübhânellah! Allah pis bir şeyde şifa yaratmamıştır. Şifa ancak Kur'an ve baldan bir şeydedir; zira ikisi göğüslerde olana şifa ve insanlara şifadır.» Ebü'ş-Şeyh'in Hasan['dan] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

«إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْقُرْآنَ شِفَاءً لِمَا فِي الصُّدُورِ، وَلَمْ يَجْعَلْهُ شِفَاءً لِأَمْرَاضِكُمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: «جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: إِنِّي أَشْتَكِي صَدْرِي، فَقَالَ: اقْرَأِ الْقُرْآنَ، يَقُولُ اللَّهُ: شِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ» . وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الْأَسْقَعِ أَنَّ رَجُلًا شَكَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَجَعَ حَلْقِهِ قَالَ: «عَلَيْكَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَالْعَسَلِ، فَالْقُرْآنُ شِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ، وَالْعَسَلُ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ» . وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيٍّ قَالَ: أَقْرَأَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالتَّاءِ، يَعْنِي: الْفَوْقِيَّةَ، وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا مِنْ غَيْرِ هَذِهِ الطَّرِيقِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ قَالَ: بِفَضْلِ الله: القرآن، وبرحمته: أن

«Şüphesiz Allah, Kur'an'ı göğüslerde olana (kalplere) şifa kılmıştır; onu [bedenî] hastalıklarınıza şifa kılmamıştır.» İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, Ebû Saîd el-Hudrî'den [şöyle dediğini] rivayet etti: «Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Göğsümden rahatsızım” dedi. Bunun üzerine [Allah Resûlü]: “Kur'an oku; zira Allah, ‘Göğüslerde olana bir şifadır’ buyuruyor” dedi.» Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Vâsile b. el-Eskā'dan rivayet etti ki bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e boğaz ağrısından şikâyet etti. [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Sana Kur'an okumayı ve balı tavsiye ederim; zira Kur'an göğüslerde olana şifadır, bal ise her derde şifadır.» Ebû Dâvûd, -sahih olduğunu belirterek- Hâkim ve İbn Merdûye, Übeyy'den rivayet etti: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana [feltafrahû kelimesini] üst iki noktalı tâ ile okuttu.» Bu rivayetin bir benzeri bu tarikin dışından da rivayet edilmiştir. Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Enes'ten rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...” [ayetini okuyup] şöyle buyurdu: «“Allah'ın lütfuyla”: Kur'an'dır; “ve rahmetiyle”: [ise]

جَعَلَكُمْ مِنْ أَهْلِهِ» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ عَنِ الْبَرَاءِ مِثْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: بِكِتَابِ اللَّهِ وَبِالْإِسْلَامِ.

sizi onun ehlinden kılmış olmasıdır» dedi. Taberânî el-Evsat'ta Berâ'dan mevkūf olarak bunun bir benzerini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve Şuab'da Beyhakî, Ebû Saîd el-Hudrî'den benzerini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: «Allah'ın Kitabı ve İslâm ile.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ قَالَ: فَضْلُهُ: الْإِسْلَامُ، وَرَحْمَتُهُ: الْقُرْآنُ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî ondan şöyle dediğini rivayet ettiler: «O'nun lütfu İslâm, rahmeti ise Kur'an'dır.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وابن أبي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: بِفَضْلِ اللَّهِ:

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî yine ondan şöyle dediğini rivayet ettiler: «Allah'ın lütfu:

الْقُرْآنُ، وَبِرَحْمَتِهِ: حِينَ جَعَلَهُمْ مِنْ أَهْلِهِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ نَحْوُ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ.

Kur'an'dır; rahmeti ise onları onun ehlinden kıldığı zamandır.» Tâbiînden bir topluluktan da daha önce geçen bu rivayetlerin benzeri rivayet edilmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ من الأموال والحرث والأنعام.

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet ettiler: «{ هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “O, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır”; [yani] mallardan, ekinlerden ve hayvanlardan.»

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٩ الى ٦٤]

[Yûnus Sûresi (10): Âyetler 59-64]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٦٠) وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦١) أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٦٣)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٦٠) وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦١) أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) } “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı; ki siz ondan bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız?' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?' (59) Allah'a yalan yere iftira edenlerin kıyamet günü hakkındaki zanları nedir? Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. (60) Sen herhangi bir işte bulunmazsın, ona dair Kur'an'dan bir şey okumazsın ve siz hiçbir amel işlemezsiniz ki, siz ona daldığınızda Biz üzerinizde şahitler olmayalım. Yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz; bundan ne daha küçüğü ne de daha büyüğü yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın. (61) Bilesiniz ki, Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur; onlar üzülmeyeceklerdir de. (62) Onlar iman edip takva sahibi olmuş olanlardır. (63)”

لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤)

{ لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤) } “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır. Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişme yoktur. İşte bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir. (64)”

أَشَارَ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَخْ، إِلَى طَرِيقٍ أُخْرَى غير ما تقدّم من إِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ، وَتَقْرِيرُ ذَلِكَ مَا حَاصِلُهُ: أَنَّكُمْ تَحْكُمُونَ بِتَحْلِيلِ الْبَعْضِ وَتَحْرِيمِ الْبَعْضِ، فَإِنْ كَانَ بِمُجَرَّدِ التَّشَهِّي وَالْهَوَى:

Allah Sübhânehu: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } [ilâ âhirihi] kavliyle, nübüvveti ispat hususunda daha önce geçenden başka bir yola işaret etmiştir. Bunun takriri şundan ibarettir: Sizler bir kısmını helal, bir kısmını haram kılmaya hükmediyorsunuz; şayet bu sırf arzu ve heva ile ise,

فَهُوَ مَهْجُورٌ بِاتِّفَاقِ الْعُقَلَاءِ مُسْلِمِهِمْ وَكَافِرِهِمْ، وَإِنْ كَانَ لِاعْتِقَادِكُمْ أَنَّهُ حُكْمُ اللَّهِ فِيكُمْ وَفِيمَا رَزَقَكُمْ: فَلَا تَعْرِفُونَ ذَلِكَ إِلَّا بِطَرِيقٍ مُوَصِّلَةٍ إِلَى اللَّهِ، وَلَا طَرِيقَ يَتَبَيَّنُ بِهَا الْحَلَالُ مِنَ الْحَرَامِ إِلَّا مِنْ جِهَةِ الرُّسُلِ الَّذِينَ أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ إِلَى عِبَادِهِ، ومعنى أرأيتم: أخبروني، وما في محل نصب بأرأيتم الْمُتَضَمِّنِ لِمَعْنَى أَخْبِرُونِي وَقِيلَ:

müslümanıyla kâfiriyle akıl sahiplerinin ittifakıyla merduttur. Şayet sizin hakkınızda ve size rızık olarak verdikleri hususunda bunun Allah'ın hükmü olduğuna olan inancınız sebebiyle ise; siz bunu ancak Allah'a ulaştıran bir yol vasıtasıyla bilebilirsiniz. Helali haramdan ayırt ettiren yol ise ancak Allah'ın kullarına gönderdiği resuller cihetindendir. «Eraeytüm» ifadesinin manası: «Bana haber verin» demektir. «Mâ» kelimesi, «bana haber verin» manasını içeren «eraeytüm» ile nasb mahallindedir. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ مَا فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهَا: آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ وقُلْ فِي قَوْلِهِ: قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ تَكْرِيرٌ لِلتَّأْكِيدِ وَالرَّابِطُ مَحْذُوفٌ، وَمَجْمُوعُ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ فِي محل نصب بأرأيتم، وَالْمَعْنَى: أَخْبِرُونِي الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ مِنْ رِزْقٍ، فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا، آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ فِي تَحْلِيلِهِ وَتَحْرِيمِهِ؟ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ؟ وعلى الوجهين: فمن فِي: مِنْهُ حَرَامًا، لِلتَّبْعِيضِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَجَعَلْتُمْ بَعْضَهُ حَرَامًا وَجَعَلْتُمْ بَعْضَهُ حَلَالًا، وَذَلِكَ كَمَا كَانُوا يفعلونه في الأنعام حسبما سبق ذَلِكَ عَنْهُمْ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ وَمَعْنَى إِنْزَالِ الرِّزْقِ:

«Mâ» mübteda olarak ref mahallindedir; haberi ise { آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ } cümlesidir. { قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ } kavlindeki { قُلْ } emri pekiştirme (tekit) için yapılan bir tekrardır ve rabıt hazfedilmiştir. Mübteda ile haberin toplamı ise «eraeytüm» ile nasb mahallindedir. Manası şudur: Bana haber verin; Allah'ın size rızık olarak indirdiği, sizin de bir kısmını haram ve helal kıldığınız şey hususunda onu helal ve haram kılmanız için Allah mı size izin verdi? Yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz? Her iki veçhe göre de { مِنْهُ حَراماً } ifadesindeki «min» teb'îz (kısmîlik) içindir; takdiri: «Onun bir kısmını haram kıldınız ve bir kısmını da helal kıldınız» şeklindedir. Bu da tıpkı Kur'ân-ı Kerîm'de daha önce geçtiği üzere onların hayvanlar hususunda yaptıkları gibidir. Rızkın indirilmesinin manası ise:

كَوْنُ الْمَطَرِ يَنْزِلُ مِنْ جِهَةِ الْعُلُوِّ، وَكَذَلِكَ يُقْضَى الْأَمْرُ فِي أَرْزَاقِ الْعِبَادِ فِي السَّمَاءِ عَلَى مَا قَدْ ثَبَتَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مِنْ ذِكْرِهِ ﷾ لِكُلِّ شَيْءٍ فِيهِ. وَرُوِيَ عَنِ الزَّجَّاجِ أَنَّ مَا فِي موضع نصب بأنزل، وَأَنْزَلَ بِمَعْنَى: خَلَقَ، كَمَا قَالَ: وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ

yağmurun yukarı cihetinden inmesidir; aynı şekilde kulların rızıkları hususundaki emir de Allah celle celâluhû'nun her şeyi zikretmesiyle Levh-i Mahfuz'da sabit olduğu üzere gökte takdir edilir. Zeccâc'dan «mâ» lafzının «enzele» fiiliyle nasb mahallinde olduğu rivayet edilmiştir; «enzele» (indirdi) ise «halaka» (yarattı) manasındadır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “Sizin için hayvanlardan sekiz çift indirdi (yarattı).” ve { وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ } “Kendisinde çetin bir güç bulunan demiri de indirdik (yarattık).”

وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ وَالْقَوْلِ الْأَوَّلِ يَكُونُ قَوْلُهُ: قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ؟ مُسْتَأْنَفًا، قِيلَ: وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْهَمْزَةُ فِي: آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ للإنكار، وأم مُنْقَطِعَةً بِمَعْنَى: بَلْ أَتَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ، وَإِظْهَارُ الِاسْمِ الشَّرِيفِ وَتَقْدِيمُهُ عَلَى الْفِعْلِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى كَمَالِ الِافْتِرَاءِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الشَّرِيفَةِ مَا يَصُكُّ مَسَامِعَ الْمُتَصَدِّرِينَ لِلْإِفْتَاءِ لِعِبَادِ اللَّهِ فِي شَرِيعَتِهِ، بِالتَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ وَالْجَوَازِ وَعَدَمِهِ، مَعَ كَوْنِهِمْ مِنَ الْمُقَلِّدِينَ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ حُجَجَ اللَّهِ، وَلَا يُفْهَمُونَهَا، وَلَا يَدْرُونَ مَا هِيَ، وَمَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ الْحِكَايَةُ لِقَوْلِ قَائِلٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ قَلَّدُوهُ فِي دِينِهِمْ، وَجَعَلُوهُ شَارِعًا مُسْتَقِلًّا، مَا عَمِلَ بِهِ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ فَهُوَ الْمَعْمُولُ بِهِ عِنْدَهُمْ، وَمَا لَمْ يَبْلُغْهُ أَوْ بَلَغَهُ وَلَمْ يَفْهَمْهُ حَقَّ فَهْمِهِ أَوْ فَهِمَهُ وَأَخْطَأَ الصَّوَابَ فِي اجْتِهَادِهِ وَتَرْجِيحِهِ فَهُوَ فِي حُكْمِ الْمَنْسُوخِ عِنْدَهُمُ الْمَرْفُوعِ حُكْمُهُ عَنِ الْعِبَادِ، مَعَ كَوْنِ مَنْ قَلَّدُوهُ مُتَعَبَّدًا بِهَذِهِ الشَّرِيعَةِ كَمَا هُمْ مُتَعَبَّدُونَ بِهَا وَمَحْكُومًا عَلَيْهِ بِأَحْكَامِهَا كَمَا هُوَ مَحْكُومٌ عَلَيْهِمْ بِهَا، وَقَدِ اجْتَهَدَ رَأْيَهُ وَأَدَّى مَا عَلَيْهِ، وَفَازَ بِأَجْرَيْنِ مَعَ الْإِصَابَةِ وَأَجْرٍ مَعَ الْخَطَأِ إِنَّمَا الشَّأْنُ فِي جَعْلِهِمْ لِرَأْيِهِ الَّذِي أَخْطَأَ فِيهِ شَرِيعَةً مُسْتَقِلَّةً، وَدَلِيلًا مَعْمُولًا بِهِ، وَقَدْ أَخْطَئُوا فِي هَذَا خَطَأً بَيِّنًا، وَغَلَطُوا غَلَطًا فَاحِشًا، فَإِنَّ التَّرْخِيصَ لِلْمُجْتَهِدِ فِي اجْتِهَادِ رَأْيِهِ يَخُصُّهُ وَحْدَهُ، وَلَا قَائِلَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ الْمُعْتَدِّ بِأَقْوَالِهِمْ أَنَّهُ يَجُوزُ لِغَيْرِهِ أَنْ يَعْمَلَ بِهِ تَقْلِيدًا لَهُ وَاقْتِدَاءً بِهِ. وَمَا جَاءَ بِهِ الْمُقَلِّدَةُ في تقوّل هَذَا الْبَاطِلِ، فَهُوَ مِنَ الْجَهْلِ الْعَاطِلِ، اللَّهُمَّ كما رزقتنا من العلم ما تميز بِهِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، فَارْزُقْنَا مِنَ الْإِنْصَافِ مَا نَظْفَرُ عِنْدَهُ بِمَا هُوَ الْحَقُّ عِنْدَكَ يَا وَاهِبَ الْخَيْرِ. ثُمَّ قَالَ: وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ ظَنُّهُمْ فِي هَذَا الْيَوْمِ؟

Bu görüşe ve birinci görüşe göre { قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ } kavli müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olur. Denildi ki: { آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ } ifadesindeki hemzenin inkâr için olması, { أَمْ } edatının da inkıtâ ifade ederek «Yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?» manasında olması caizdir. Lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi ve fiilden önce takdim edilmesi, iftiranın tam ve katmerli olduğunu göstermek içindir. Bu şerefli ayette, Allah'ın hüccetlerini akledemeyen, onları anlayamayan ve ne olduğunu dahi bilmeyen mukallitlerden oldukları halde Allah'ın kullarına O'nun şeriatında helal kılma, haram kılma, caiz görme ve görmeme hususunda fetva vermeye soyunanların kulaklarını çınlatacak bir ikaz vardır. Onların ilimden nasibi, bu ümmetten kendi dinlerinde taklit ettikleri ve müstakil bir şâri' (kanun koyucu) kıldıkları bir söz sahibinin kavlini nakletmekten ibarettir; onun Kitap ve Sünnet'ten amel ettiği şey onların katında amel edilen şeydir; ona ulaşmayan veya ulaşıp da hakkıyla anlayamadığı ya da anlayıp da ictihadında ve tercihinde isabet edemediği şey ise onların katında hükmü kullardan kaldırılmış neshedilmiş hükmündedir. Halbuki onların taklit ettiği kimse de kendileri gibi bu şeriatla mükelleftir ve kendilerine hükmedildiği gibi onun üzerine de şeriatın hükümleriyle hükmedilmektedir. O görüşünü ictihad etmiş, üzerine düşeni yapmış; isabet ettiğinde iki ecir, hata ettiğinde ise bir ecir kazanmıştır. Asıl mesele, onların bu zatın hata ettiği görüşünü müstakil bir şeriat ve amel olunan bir delil kılmalarıdır. Onlar bu hususta apaçık bir hataya düşmüş ve fahiş bir şekilde yanılmışlardır. Zira müctehide re'yini ictihad etmesi hususunda verilen ruhsat yalnızca ona aittir; İslâm ehlinden sözlerine itibar edilen hiçbir kimse başkasının onu taklit ederek ve ona uyarak bununla amel etmesinin caiz olduğunu söylememiştir. Mukallitlerin bu batılı uydurma konusunda ortaya koydukları şey ise büsbütün bir cehaletten ibarettir. Allah'ım! Bize hak ile batılı ayırt edeceğimiz ilimden rızık verdiğin gibi, katındaki hakka onunla ulaşacağımız bir insaftan da bizi rızıklandır, ey hayırları ihsan eden! Sonra şöyle buyurdu: { وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Allah'a yalan yere iftira edenlerin kıyamet günü hakkındaki zanları nedir?” Yani bu günde onların zannı nedir,

وَمَا يُصْنَعُ بِهِمْ فِيهِ؟ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ الِاسْتِفْهَامِيَّةُ الْمُتَضَمِّنَةُ لِتَعْظِيمِ الْوَعِيدِ لَهُمْ غَيْرُ دَاخِلَةٍ تَحْتَ الْقَوْلِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ، بَلْ مُبْتَدَأَةٌ مَسُوقَةٌ لِبَيَانِ مَا سَيَحِلُّ بِهِمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، ويَوْمَ الْقِيامَةِ:

onlara o günde ne yapılacaktır? Onlar için tehdidi büyütmeyi içeren bu istifham cümlesi, Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara söylemesini emrettiği sözün altına dâhil değildir; bilakis onlara Allah'ın azabından neyin ineceğini beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir cümledir. { يَوْمَ الْقِيامَةِ } ifadesi:

مَنْصُوبٌ بِالظَّنِّ، وَذِكْرُ الْكَذِبِ بَعْدَ الِافْتِرَاءِ، مَعَ أَنَّ الِافْتِرَاءَ لَا يَكُونُ إِلَّا كَذِبًا لزيادة التأكيد. وقرأ عيسى ابن عُمَرَ: وَما ظَنُّ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ يَتَفَضَّلُ عَلَيْهِمْ بِأَنْوَاعِ النِّعَمِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ اللَّهَ عَلَى نِعَمِهِ الْوَاصِلَةِ إِلَيْهِمْ مِنْهُ سُبْحَانَهُ فِي كُلِّ وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ، وَطَرْفَةٍ مِنَ الطَّرَفَاتِ. قَوْلُهُ: وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ الْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمَا نَافِيَةٌ، وَالشَّأْنُ:

«ez-Zann» masdarı ile mansubdur. İftira zaten ancak yalan olacağı halde iftiradan sonra yalanın (el-kizb) zikredilmesi pekiştirmeyi artırmak içindir. Îsâ b. Ömer { وَما ظَنُّ } ifadesini fiil olarak okumuştur. { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir”; dünyada ve ahirette türlü nimetlerle onlara lütufta bulunur. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ } “Fakat onların çoğu şükretmezler”; her vakitte ve her göz açıp kapama anında O Sübhânehu'dan kendilerine ulaşan nimetlerine karşı Allah'a şükretmezler. Âyette geçen: { وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ } “Sen herhangi bir işte bulunmazsın” hitabı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. «Mâ» nâfiyedir (olumsuzluk bildirir). «eş-Şe'n» ise:

الْأَمْرُ، بِمَعْنَى: الْقَصْدِ، وأصله الهمز، وجمعه شؤون. قَالَ الْأَخْفَشُ: تَقُولُ الْعَرَبُ: مَا شَأَنْتُ شَأْنَهُ: أي ما عملت عمله وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: الضَّمِيرُ فِي مِنْهُ يَعُودُ عَلَى الشَّأْنِ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ أَيْ: تِلَاوَةً كَائِنَةً مِنْهُ، إذ التلاوة للقرآن من أعظم شؤونه ﷺ وَالْمَعْنَى:

kasıt manasında «iş/durum» demektir; aslı hemzelidir, çoğulu «şuûn»dur. Ahfeş şöyle dedi: Araplar: «Mâ şe'ntü şe'nehû» derler ki bu: «Onun yaptığı işi yapmadım» demektir. { وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ } “Ona dair Kur'an'dan bir şey okumazsın” kavli hakkında Ferrâ ve Zeccâc şöyle demişlerdir: { مِنْهُ } ifadesindeki zamir şe'n'e (işe) döner; car ve mecrur ise mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani: «O işten kaynaklanan bir tilavet» takdirindedir; zira Kur'an'ı tilavet etmek onun sallallâhu aleyhi ve sellem en büyük işlerindendir. Manası:

أَنَّهُ يَتْلُو- مِنْ أَجْلِ الشَّأْنِ الَّذِي حَدَثَ- الْقُرْآنُ فَيَعْلَمُ كَيْفَ حُكْمُهُ، أَوْ يتلو القرآن الذي فِي ذَلِكَ الشَّأْنِ.

meydana gelen iş sebebiyle onun hükmünün nasıl olduğunu bilsin diye Kur'an okur veya o iş hakkında [inmiş] olan Kur'an'ı okur demektir.

وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ فِي مِنْهُ إِلَى الْكِتَابِ،: أَيْ: مَا يَكُونُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مِنْ قُرْآنٍ، وأعاده تفخيما له كقوله: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ ، وَالْخِطَابُ فِي: وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ لِرَسُولِ اللَّهِ وَلِلْأُمَّةِ وَقِيلَ:

İbn Cerîr et-Taberî ise şöyle dedi: { مِنْهُ } ifadesindeki zamir Kitab'a döner; yani: «Allah'ın Kitabı'ndan olan Kur'an'dan ne okursan» demektir. Ayette: { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ } “Şüphesiz Ben, evet Ben Allah'ım” kavlinde olduğu gibi şanını yüceltmek için onu zamirle tekrar etmiştir. { وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ } “Ve siz hiçbir amel işlemezsiniz ki” ifadesindeki hitap Resûlullah'a ve ümmetinedir. Şöyle de denilmiştir:

الْخِطَابُ لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَحْوَالِ لِلْمُخَاطَبِينَ، أَيْ: شُهُودًا عَلَيْكُمْ بِعَمَلِهِ مِنْكُمْ، وَالضَّمِيرُ فِي: فِيهِ، مِنْ قَوْلِهِ: تُفِيضُونَ فِيهِ عَائِدٌ عَلَى الْعَمَلِ، يُقَالُ: أَفَاضَ فُلَانٌ فِي الْحَدِيثِ وَالْعَمَلِ: إِذَا انْدَفَعَ فِيهِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الضَّمِيرُ فِي فِيهِ عَائِدٌ عَلَى الْقُرْآنِ وَالْمَعْنَى: إذ تشيعون

[Bir görüşe göre de] hitap Kureyş kâfirlerinedir. { إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً } “İllâ Biz sizin üzerinize şahitlerizdir” ifadesi, muhatapların en genel hallerinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani: «Sizin tarafınızdan o amelin işlenişi esnasında üzerinize şahitlerizdir» demektir. { تُفِيضُونَ فِيهِ } “Ona daldığınızda” kavlindeki { فِيهِ } ifadesinde yer alan zamir «amele» döner. Nitekim: «فُلَانٌ فِي الْحَدِيثِ وَالْعَمَلِ / Falan kişi söze ve işe daldı» denilir ki içine hızla ve yoğun şekilde girdiği zaman kullanılır. Dahhâk ise: «{ فِيهِ } ifadesindeki zamir Kur'an'a döner; mana ise: [Kur'an hakkında yalan] yaydığınızda [demektir]» demiştir.

فِي الْقُرْآنِ الْكَذِبَ. قَوْلُهُ: وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ قَرَأَ الْكِسَائِيُّ:

yaydığınızda demektir» demiştir. Âyette geçen: { وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz” ifadesini Kisâî:

يَعْزِبُ بِكَسْرِ الزَّايِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالضَّمِّ، وَهُمَا لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ، وَمَعْنَى يَعْزُبُ: يَغِيبُ، وَقِيلَ:

zâ harfinin kesresiyle «ya'zibü» okumuş; diğerleri ise damme ile «ya'zübü» okumuşlardır. Bunlar iki fasih lügattir. «Ya'zübü»nün manası: «Gayb olur (gizli kalır)» demektir. Şöyle de denilmiştir:

يَبْعُدُ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: يذهب، وهذه المعاني متقاربة، ومن: فِي مِنْ مِثْقالِ زَائِدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ، أَيْ:

«Uzaklaşır» demektir. İbn Keysân: «Gider» demiştir; bu manalar birbirine yakındır. { مِنْ مِثْقالِ } ifadesindeki «min» edatı tekit için zâiddir; yani:

وَمَا يَغِيبُ عَنْ رَبِّكَ وَزْنُ ذَرَّةٍ، أَيْ: نَمْلَةٍ حَمْرَاءَ، وَعَبَّرَ بِالْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ مَعَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا يَغِيبُ عَنْهُ شَيْءٌ لَا فِيهِمَا وَلَا فِيمَا هُوَ خَارِجٌ عَنْهُمَا، لِأَنَّ النَّاسَ لَا يُشَاهِدُونَ سِوَاهُمَا وَسِوَى مَا فِيهِمَا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ، وَقَدَّمَ الْأَرْضَ عَلَى السَّمَاءِ: لِأَنَّهَا مَحَلُّ اسْتِقْرَارِ الْعَالَمِ فَهُمْ يُشَاهِدُونَ مَا فِيهَا مِنْ قُرْبٍ، وَالْوَاوُ فِي وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ لِلْعَطْفِ عَلَى لَفْظِ مِثْقَالِ، وَانْتَصَبَا لِكَوْنِهِمَا مُمْتَنِعَيْنِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَطْفُ عَلَى ذَرَّةٍ، وَقِيلَ:

«Rabbinden bir zerre, yani kırmızı karınca ağırlığı dahi gizli kalmaz» demektir. O Sübhânehu'dan yerde, gökte ve bunların dışındakilerde hiçbir şey gizli kalmadığı halde yer ve gök ile ifade etmiştir; zira insanlar bu ikisinden ve bu ikisindeki mahlûkattan başkasını müşahede etmezler. Yeri gökten önce takdim etmiştir; çünkü yer, âlemin karar kıldığı yerdir ve oradakileri yakından müşahede ederler. { وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ } “Bundan ne daha küçüğü ne de daha büyüğü” kavlindeki vâv, «miskāl» lafzına atıf içindir; gayrimunsarif oldukları için fetha ile mansub olmuşlardır. «Zerre» kelimesine atfedilmiş olması da caizdir. Şöyle de denilmiştir:

انْتِصَابُهُمَا بِلَا الَّتِي لِنَفْيِ الْجِنْسِ، وَالْوَاوُ لِلِاسْتِئْنَافِ، وَلَيْسَ مِنْ مُتَعَلَّقَاتِ وَمَا يَعْزُبُ، وَخَبَرُ لَا: إِلَّا فِي كِتابٍ وَالْمَعْنَى: وَلَا أَصْغَرَ مِنْ مِثْقَالِ الذَّرَّةِ وَلَا أَكْبَرَ مِنْهُ إِلَّا وَهُوَ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ فَكَيْفَ يَغِيبُ عَنْهُ؟ وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَحَمْزَةُ: بِرَفْعِ أَصْغَرَ وَأَكْبَرَ، وَوَجْهُ ذَلِكَ: أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحَلِّ مِنْ مِثْقَالِ، وَمَحَلُّهُ الرَّفْعُ، وَقَدْ أُورِدَ عَلَى تَوْجِيهِ النَّصْبِ وَالرَّفْعِ عَلَى الْعَطْفِ عَلَى لَفْظِ مِثْقَالٍ وَمَحَلِّهِ أَوْ عَلَى لَفْظِ ذَرَّةٍ إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ يَصِيرُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: لَا يَعْزُبُ عَنْهُ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ إِلَّا فِي كِتَابٍ، وَيَلْزَمُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الشَّيْءُ الَّذِي فِي الْكِتَابِ خَارِجًا عَنْ عِلْمِ اللَّهِ وَهُوَ مُحَالٌ. وَقَدْ أُجِيبَ عَنْ هَذَا الْإِشْكَالِ: بِأَنَّ الْأَشْيَاءَ الْمَخْلُوقَةَ قِسْمَانِ: قِسْمٌ أَوْجَدَهُ اللَّهُ ابتداء من غير واسطة، كخلق الملائكة والسموات وَالْأَرْضِ وَقِسْمٌ آخَرُ أَوْجَدَهُ بِوَاسِطَةِ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ مِنْ حَوَادِثِ عَالَمِ الْكَوْنِ وَالْفَسَادِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْقِسْمَ الثَّانِيَ مُتَبَاعِدٌ فِي سِلْسِلَةِ الْعِلِّيَّةِ عَنْ مَرْتَبَةِ الْأَوَّلِ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ: أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ عَنْ مَرْتَبَةِ وُجُودِهِ سُبْحَانَهُ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ إِلَّا وَهُوَ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ أَثْبَتَ فِيهِ صُورَةَ تِلْكَ الْمَعْلُومَاتِ، وَالْغَرَضُ: الرَّدُّ عَلَى مَنْ يَزْعُمُ أَنَّهُ غَيْرُ عَالِمٍ بِالْجُزْئِيَّاتِ. وَأُجِيبَ أَيْضًا: بِأَنَّ الاستثناء منقطع، أي: ولكن هُوَ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ. وَذَكَرَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُرْجَانِيُّ: أَنَّ إِلَّا بِمَعْنَى الْوَاوِ، عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ قَدْ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ وَلا أَكْبَرَ ثُمَّ وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ أَيْ: وَهُوَ أَيْضًا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ. وَالْعَرَبُ قَدْ تَضَعُ إِلَّا مَوْضِعَ الْوَاوِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ- إِلَّا مَنْ ظَلَمَ يَعْنِي: وَمَنْ ظَلَمَ، وَقَوْلُهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيْ: وَالَّذِينَ ظَلَمُوا، وَقُدِّرَ هُوَ بَعْدَ الْوَاوِ الَّتِي جَاءَتْ إِلَّا بِمَعْنَاهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَقُولُوا حِطَّةٌ أَيْ: هِيَ حِطَّةٌ، وَمِثْلُهُ:

onların nasbı cinsi nefyeden «lâ» iledir; vâv harfi isti'nâf içindir ve { وَما يَعْزُبُ } fiilinin müteallaklarından değildir; «lâ»nın haberi ise { إِلَّا فِي كِتابٍ } ifadesidir. Manası: «Zerre ağırlığından ne daha küçüğü ne de daha büyüğü yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın; o halde O'ndan nasıl gizli kalabilir?» şeklindedir. Ya'kūb ve Hamza «asğara» ve «ekbera» kelimelerini ref ile okumuşlardır. Bunun vechi: Lafzen mecrur olsa da { مِنْ مِثْقالِ } ifadesinin ref mahalline matuf olmasıdır. Lafzî veya mahallî olarak «miskāl» lafzına yahut «zerre» lafzına atfı cihetiyle yapılan nasb ve ref tevcîhlerine bir müşkilat yöneltilmiştir; o da şudur: Ayetin takdiri: «Yerde ve gökte hiçbir şey O'ndan gizli kalmaz, ancak Kitap'ta olan hariç» şeklini alır ve bundan Kitap'ta bulunan o şeyin Allah'ın ilminin dışında kalması gerekir ki bu imkânsızdır. Bu müşkilata şöyle cevap verilmiştir: Yaratılmış şeyler iki kısımdır: Birincisi meleklerin, göklerin ve yerin yaratılması gibi Allah'ın vasıtasız olarak doğrudan var ettiği kısımdır. Diğer kısım ise kevn ve fesad âleminin hâdiselerinden olup birinci kısım vasıtasıyla var ettiği kısımdır. Şüphe yok ki bu ikinci kısım, illetler silsilesinde birincinin mertebesinden uzaktır. Ayetten murad şudur: O Sübhânehu'nun varlık mertebesinden yerde ve gökte hiçbir şey uzak kalmaz; illâ ki o malûmatın sûretini tesbit ettiği apaçık bir kitapta bulunmaktadır. Amaç ise O'nun cüz'iyyâtı bilmediğini iddia edenlere reddiyedir. Yine şöyle de cevap verilmiştir: İstisna münkati'dir; yani: «Lakin o, apaçık bir kitaptadır» demektir. Ebû Ali el-Cürcânî şöyle zikretmiştir: Söz { وَلا أَكْبَرَ } kavlinde tamamlanmış, sonra { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } kavli ile yeni bir cümleye başlanmış olup «illâ» edatı vâv manasındadır; yani: «Ve o aynı zamanda apaçık bir kitaptadır» demektir. Araplar bazen «illâ» edatını vâv makamına koyarlar. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu ayetleri bu kabildendir: { إِنِّي لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ- إِلَّا مَنْ ظَلَمَ } “Şüphesiz elçiler Benim huzurumda korkmazlar; zulmedenler de [korkmasın]”, yani «ve men zaleme» demektir; { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا } “İnsanların size karşı bir delili olmasın; zulmedenlerin de”, yani «vellezîne zalemû» demektir. Şu kavilde olduğu gibi manasında «illâ» gelen vâv'dan sonra «hüve» zamiri takdir edilmiştir: { وَقُولُوا حِطَّةٌ } yani «hiye hıttatün» demektir. Bunun bir benzeri de şudur:

وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ . وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الرَّفْعَ عَلَى الِابْتِدَاءِ فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِالرَّفْعِ، وَخَبَرُهُ: إِلَّا فِي كِتابٍ وَاخْتَارَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ، وَاخْتَارَ فِي قِرَاءَةِ النَّصْبِ الَّتِي قَرَأَ بِهَا الْجُمْهُورُ: أَنَّهُمَا مَنْصُوبَانِ بِلَا الَّتِي لِنَفْيِ الْجِنْسِ، وَاسْتَشْكَلَ الْعَطْفَ بِنَحْوِ مَا قَدَّمْنَا. ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ إِحَاطَتَهُ بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ، وَكَانَ فِي ذَلِكَ تَقْوِيَةٌ لِقُلُوبِ الْمُطِيعِينَ، وَكَسْرٌ لِقُلُوبِ الْعَاصِينَ، ذَكَرَ حَالَ الْمُطِيعِينَ، فَقَالَ: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ

{ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ } “'Üçtür' demeyin” ve { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıklarında hiçbir tane, hiçbir yaş ve hiçbir kuru yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın”. Zeccâc: «Ref ile okuyanların kıraatinde ref mübteda iledir, haberi ise { إِلَّا فِي كِتابٍ } ifadesidir» demiştir. Keşşâf sahibi de bunu tercih etmiş; cumhurun okuduğu nasb kıraatinde ise her ikisinin de cinsi nefyeden «lâ» ile mansub olduğunu tercih etmiş ve daha önce zikrettiğimiz şekilde atıf vechini müşkül görmüştür. Sonra O Sübhânehu her şeyi kuşattığını beyan edince ve bunda itaatkârların kalpleri için bir kuvvet, isyankârların kalpleri için bir kırılma bulununca itaatkârların halini zikrederek şöyle buyurdu: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Bilesiniz ki, Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur; onlar üzülmeyeceklerdir de.”

الْوَلِيُّ فِي اللُّغَةِ: الْقَرِيبُ. وَالْمُرَادُ بِأَوْلِيَاءِ اللَّهِ: خُلَّصُ الْمُؤْمِنِينَ، كَأَنَّهُمْ قُرِّبُوا مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِطَاعَتِهِ وَاجْتِنَابِ مَعْصِيَتِهِ. وَقَدْ فَسَّرَ سُبْحَانَهُ هَؤُلَاءِ الْأَوْلِيَاءَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ أي:

Veli (الْوَلِيُّ) lügatte; yakın demektir. 'Evliyâullah' (Allah'ın dostları) ile kastedilen ise ihlaslı müminlerdir; sanki onlar O'na itaat ederek ve O'na isyandan kaçınarak Allah Sübhânehu'ya yaklaştırılmış gibidirler. Nitekim [Allah] Sübhânehu bu evliyayı { الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } “Onlar iman etmiş ve takva sahibi olmuş (kötülüklerden sakınmış) kimselerdir” buyruğuyla tefsir etmiştir. Yani:

يُؤْمِنُونَ بِمَا يَجِبُ الْإِيمَانُ بِهِ، وَيَتَّقُونَ مَا يَجِبُ عَلَيْهِمُ اتِّقَاؤُهُ مِنْ مَعَاصِي اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَالْمُرَادُ بِنَفْيِ الْخَوْفِ عَنْهُمْ:

iman edilmesi gereken şeylere iman ederler ve Allah Sübhânehu'nun masiyetlerinden sakınmaları gereken şeylerden sakınırlar. Onlardan korkunun nefyedilmesinden murad ise:

أَنَّهُمْ لَا يَخَافُونَ أَبَدًا كَمَا يَخَافُ غَيْرُهُمْ، لِأَنَّهُمْ قَدْ قَامُوا بِمَا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَانْتَهَوْا عَنِ الْمَعَاصِي الَّتِي نَهَاهُمْ عَنْهَا، فَهُمْ عَلَى ثِقَةٍ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَحُسْنِ ظَنٍّ بِرَبِّهِمْ، وَكَذَلِكَ لَا يَحْزَنُونَ عَلَى فَوْتِ مَطْلَبٍ مِنَ الْمَطَالِبِ، لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ فَيُسَلِّمُونَ لِلْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، وَيُرِيحُونَ قُلُوبَهُمْ عَنِ الْهَمِّ وَالْكَدَرِ، فَصُدُورُهُمْ مُنْشَرِحَةٌ، وَجَوَارِحُهُمْ نَشِطَةٌ، وَقُلُوبُهُمْ مَسْرُورَةٌ وَمَحَلُّ الْمَوْصُولِ: النَّصْبُ، عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ أَوْلِيَاءَ، أَوِ الرَّفْعُ: عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ هُوَ مُبْتَدَأٌ: وَخَبَرُهُ: لَهُمُ الْبُشْرَى، فَيَكُونُ غَيْرَ مُتَّصِلٍ بِمَا قَبْلَهُ، أَوِ النَّصْبُ أَيْضًا عَلَى المدح أو على أنه وصف لأولياء. قوله: هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ

başkalarının korktuğu gibi onların asla korkmayacak olmalarıdır; çünkü onlar Allah'ın kendilerine farz kıldığı şeyleri yerine getirmiş, kendilerini nehyettiği günahlardan da vazgeçmişlerdir. Dolayısıyla onlar kendilerinden emindirler ve Rableri hakkında hüsn-i zan sahibidirler. Aynı şekilde arzuladıkları bir şeyin kaçırılmasına da üzülmezler; zira bunun Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğunu bilirler; böylece kaza ve kadere teslim olurlar, kalplerini tasa ve kederden arındırırlar; göğüsleri ferah, azaları gayretli, kalpleri sevinçlidir. İsm-i mevsûlün mahalli; { أَوْلِياءَ } kelimesinden bedel olmak üzere nasbdır; yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olmak üzere refdir; yahut mübtedadır ve haberi { لَهُمُ الْبُشْرَى } cümlesidir; bu durumda kendinden öncesine muttasıl olmaz; yahut da medih üzere veya «evliyâ» kelimesinin vasfı (sıfatı) olmak üzere yine nasb mahallindedir. Âyette geçen: { لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır” kavli:

تَفْسِيرٌ لِمَعْنَى كَوْنِهِمْ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ، أَيْ: لَهُمُ الْبُشْرَى مِنَ اللَّهِ مَا دَامُوا فِي الْحَيَاةِ بِمَا يُوحِيهِ إِلَى أَنْبِيَائِهِ، وَيُنْزِلُهُ فِي كُتُبِهِ، مِنْ كَوْنِ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَهُ هُوَ إِدْخَالُهُمُ الْجَنَّةَ وَرِضْوَانُهُ عَنْهُمْ، كَمَا وَقَعَ كَثِيرٌ مِنَ الْبِشَارَاتِ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي الْقُرْآنِ الْكَرِيمِ، وَكَذَلِكَ مَا يَحْصُلُ لَهُمْ مِنَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةِ، وَمَا يَتَفَضَّلُ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِمْ مِنْ إِجَابَةِ دُعَائِهِمْ، وَمَا يُشَاهِدُونَهُ مِنَ التَّبْشِيرِ لَهُمْ عِنْدَ حُضُورِ آجَالِهِمْ بِتَنَزُّلِ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ قَائِلِينَ لَهُمْ: لَا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ وَأَمَّا الْبُشْرَى فِي الْآخِرَةِ: فَتَلَقِّي الْمَلَائِكَةِ لَهُمْ مُبَشِّرِينَ بِالْفَوْزِ بِالنَّعِيمِ وَالسَّلَامَةِ مِنَ الْعَذَابِ. وَالْبُشْرَى: مَصْدَرٌ أُرِيدَ بِهِ الْمُبَشَّرُ بِهِ، وَالظَّرْفَانِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: حَالَ كَوْنِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَحَالَ كَوْنِهِمْ في الآخرة، ومعنى:

onların Allah'ın velîleri olmalarının manasının tefsiridir; yani onlar hayatta oldukları müddetçe, müminlerin O'nun katındaki durumunun onları cennete girdirmek ve onlardan razı olmak şeklinde olduğuna dair peygamberlerine vahyettiği ve kitaplarında indirdiği şeyler vasıtasıyla Allah'tan onlara müjde vardır; nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de müminler için birçok müjde yer almıştır. Aynı şekilde sâlih rüya olarak elde ettikleri, Allah'ın dualarını kabul etmek suretiyle kendilerine lütfettiği şeyler ve ecelleri yaklaştığında meleklerin üzerlerine inerek kendilerine: «Korkmayın, üzülmeyin ve cennetle müjdelenin!» diyerek verdikleri müjdeyi müşahede etmeleri de bu kabildendir. Ahiretteki müjdeye gelince: Meleklerin onları nimetlere kavuşma ve azaptan kurtuluş ile müjdeleyerek karşılamalarıdır. «el-Büşrâ» masdardır; bununla kendisiyle müjdelenen şey kastedilmiştir. İki zarf ise hal olarak nasb mahallindedir; yani: «Onlar dünyadayken ve ahiretteyken» demektir. Şu kavlin manası:

تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ

{ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } “Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişme yoktur”

لَا تَغْيِيرَ لِأَقْوَالِهِ عَلَى الْعُمُومِ، فَيَدْخُلُ فِيهَا مَا وَعَدَ بِهِ عِبَادَهُ الصالحين دخولا أوّليا، والإشارة بقوله: لِكَ

genel anlamda O'nun sözleri için hiçbir değişiklik olmamasıdır; sâlih kullarına vaadettiği şeyler de öncelikli olarak buna dâhildir. Şu kavlindeki işaret:

إِلَى الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ مِنْ كَوْنِهِمْ مُبَشَّرِينَ بِالْبِشَارَتَيْنِ في الدارين وَالْفَوْزُ الْعَظِيمُ

{ ذلِكَ } iki yurtta iki müjde ile müjdelenmiş olmaları şeklinde kendisinden önce zikredilene aittir. { وَالْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Büyük kurtuluş” ise:

الَّذِي لَا يُقَادَرُ قَدَرُهُ وَلَا يُمَاثِلُهُ غيره، والجملتان: أعني: تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ

değerine paha biçilemeyen ve başkasının kendisine denk olamayacağı [kurtuluş]tur. Bu iki cümle; yani: { لَا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ }

ولِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

ve { ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } cümleleri

اعْتِرَاضٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ عِنْدَ مَنْ يُجَوِّزُهُ، وَفَائِدَتُهُمَا: تَحْقِيقُ الْمُبَشَّرِ بِهِ وَتَعْظِيمُ شَأْنِهِ، أَوِ الْأُولَى:

buna cevaz verenlere göre kelamın sonunda yer alan bir itiraz (ara cümle)dir. Bu ikisinin faydası ise müjdelenen şeyi gerçekleştirmek ve onun şanını yüceltmektir. Yahut birincisi:

اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَالثَّانِيَةُ: تَذْيِيلِيَّةٌ.

itirâzî, ikincisi ise tezyîlîdir (pekiştirici bir fezlekedir).

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الشِّرْكِ كَانُوا يُحِلُّونَ مِنَ الْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ما شاؤوا، ويحرّمون ما شاؤوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عنه فِي قَوْلِهِ: إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh; İbn Abbâs'tan: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: «Onlar şirk ehlidir; hayvanlardan ve ekinlerden dilediklerini helal, dilediklerini de haram kılıyorlardı.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan: { إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler:

إِذْ تَفْعَلُونَ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ قَالَ: لَا يَغِيبُ عَنْهُ وَزْنُ ذَرَّةٍ. وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ قَالَ: هُوَ الْكِتَابُ الَّذِي عِنْدَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ قِيلَ: مَنْ هُمْ يَا رَبِّ؟ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: هُمُ الذين إذا رأوا ذُكِرَ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مرفوعا وموقوفا قال: هم الذين إذا رأوا يُذْكَرُ اللَّهُ لِرُؤْيَتِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ، وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ، وَالْبَزَّارُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مَرْفُوعًا، وَهُوَ مرسل. وروي

«[O işi] yaptığınızda.» Firyâbî ve İbn Cerîr, Mücâhid'den bunun bir benzerini rivayet ettiler. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den: { وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Zerre ağırlığı dahi O'ndan gizli kalmaz.» { وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } hakkında ise: «O, Allah katındaki Kitap'tır» dedi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ } kavli hakkında: «'Onlar kimlerdir ya Rabbi?' denildi; O da: 'Onlar iman edip takva sahibi olmuş olanlardır' buyurdu» dediğini rivayet ettiler. Ebü'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etti: «Onlar görüldüklerinde Allah hatırlanan kimselerdir.» Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve el-Muhtâre'de Ziyâ, İbn Abbâs'tan merfû ve mevkūf olarak rivayet ettiler; o şöyle dedi: «Onlar, görülmeleri sebebiyle Allah'ın zikredildiği kimselerdir.» İbnü'l-Mübârek, Nevâdirü'l-Usûl'de Hakîm et-Tirmizî, Bezzâr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh ondan merfû olarak bunun benzerini rivayet ettiler. İbnü'l-Mübârek, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh bunu Saîd b. Cübeyr'den merfû olarak rivayet etmişlerdir ki bu mürseldir. Bunun bir

نَحْوُهُ مِنْ طُرُقٍ أُخْرَى مَرْفُوعًا وَمَوْقُوفًا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْجُمُوحِ أنه سمع النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «لَا يَحِقُّ الْعَبْدُ حَقَّ صَرِيحِ الْإِيمَانِ حَتَّى يُحِبَّ لِلَّهِ وَيُبْغِضَ لِلَّهِ، فَإِذَا أَحَبَّ لِلَّهِ وَأَبْغَضَ لِلَّهِ فَقَدِ اسْتَحَقَّ الْوَلَاءَ مِنَ اللَّهِ، وَإِنَّ أَوْلِيَائِي مِنْ عِبَادِي وَأَحِبَّائِي مِنْ خَلْقِي الَّذِينَ يُذْكَرُونَ بِذِكْرِي وَأُذْكَرُ بِذِكْرِهِمْ» .

benzeri başka yollardan merfû ve mevkūf olarak da rivayet edilmiştir. Ahmed ve Hakîm et-Tirmizî, Amr b. el-Cemûh'tan onun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittiğini rivayet ettiler: «Kul, Allah için sevip Allah için buğzetmedikçe katıksız imanın hakkını vermiş olmaz. Allah için sevip Allah için buğzettiği zaman ise Allah'tan velâyeti (dostluğu) hak etmiş olur. Kullarım arasındaki velîlerim ve yaratılmışlarım arasındaki sevdiklerim; Benim zikrimle anılan ve kendilerinin anılmasıyla da Benim zikredildiğim kimselerdir.»

وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ ﷺ: «خيار عباد الله الذين إذا رأوا ذُكِرَ اللَّهُ، وَشَرَارُ عِبَادِهِ الْمَشَّاءُونَ بِالنَّمِيمَةِ الْمُفَرِّقُونَ بَيْنَ الْأَحِبَّةِ الْبَاغُونَ الْبُرَآءَ الْعَنَتَ» . وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ الترمذي عن عبد الله ابن عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «خِيَارُكُمْ مَنْ ذَكَّرَكُمُ اللَّهَ رُؤْيَتُهُ، وَزَادَ فِي عِلْمِكُمْ مَنْطِقُهُ، وَرَغَّبَكُمْ فِي الْآخِرَةِ عَمَلُهُ» . وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا: «إِنَّ لِلَّهِ عِبَادًا لَيْسُوا بِالْأَنْبِيَاءِ وَلَا شُهَدَاءَ، يَغْبِطُهُمُ النَّبِيُّونَ وَالشُّهَدَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقُرْبِهِمْ وَمَجْلِسِهِمْ مِنْهُ، فَجَثَا أَعْرَابِيٌّ عَلَى رُكْبَتَيْهِ فَقَالَ: يا رسول الله! صفهم لنا، وحلهم لَنَا؟ قَالَ: قَوْمٌ مِنْ أَفْنَاءِ النَّاسِ مِنْ نُزَّاعِ الْقَبَائِلِ، تَصَافَوْا فِي اللَّهِ وَتَحَابُّوا فِي اللَّهِ، يَضَعُ اللَّهُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ فَيُجْلِسُهُمْ، يَخَافُ النَّاسُ وَلَا يَخَافُونَ، هُمْ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ الَّذِينَ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» . وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ:

Ahmed, Abdurrahman b. Ganm'den onun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırdığı rivayette şöyle buyurduğunu rivayet etti: «Allah'ın kullarının en hayırlıları, görüldüklerinde Allah hatırlanan kimselerdir. Kullarının en şerlileri ise laf taşıyan, dostların arasını ayıran ve suçsuz kimselere sıkıntı ve kötülük arayanlardır.» Hakîm et-Tirmizî, Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Sizin en hayırlınız; görülmesi size Allah'ı hatırlatan, konuşması ilminizi artıran ve ameli ahirete karşı sizi rağbetlendiren kimsedir.» Hakîm et-Tirmizî, İbn Abbâs'tan merfû olarak bunun bir benzerini rivayet etti. Hâkim —ve bunu sahihlemiştir— İbn Ömer'den merfû olarak rivayet etti: «Şüphesiz Allah'ın birtakım kulları vardır ki onlar peygamber de değillerdir, şehit de değillerdir. Kıyamet gününde peygamberler ve şehitler, onların Allah'a olan yakınlıklarına ve O'nun katındaki meclislerine gıpta ederler. Bunun üzerine bir bedevî dizleri üstüne çöküp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onları bize tarif et, onların niteliklerini bize açıkla!' dedi. [Allah Resûlü] buyurdu ki: 'Onlar, kabilelerinden kopup gelmiş, birbirini tanımayan halk topluluklarından olup Allah için samimi olmuş ve Allah için birbirlerini sevmiş kimselerdir. Kıyamet gününde Allah onlar için nurdan minberler koyar ve onları oturtur; insanlar korktuğunda onlar korkmazlar. Onlar, kendilerine hiçbir korku olmayan ve üzülmeyecek olan Allah'ın velîleridir.'» Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh, Hilye'de Ebû Nuaym ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَ نَحْوَهُ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَإِسْنَادُهُ جَيِّدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْعَرِيِّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki... [diyerek] bunun benzerini zikretti. İbn Kesîr: «İsnadı ceyyiddir» demiştir. İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve Beyhakî, Ebû Hüreyre'den merfû olarak bunun benzerini rivayet ettiler. Ahmed, İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve Beyhakî, Ebû Mâlik el-Eş'arî'den merfû olarak bunun benzerini rivayet ettiler. İbn Merdeveyh, Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi:

«سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ الْآيَةَ فَقَالَ: الَّذِينَ يَتَحَابُّونَ فِي اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ الْمُتَحَابِّينَ فِي اللَّهِ أَحَادِيثُ لَيْسَ فِيهَا أَنَّهُمُ الْمُرَادُونَ بِالْآيَةِ.

«Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ } ayeti hakkında soruldu; O da: 'Onlar Allah için birbirini sevenlerdir' buyurdu.» İbn Merdeveyh, Câbir'den merfû olarak bunun benzerini rivayet etti. Allah için birbirini sevenlerin fazileti hakkında, ayetle onların kastedildiğine dair [açık ifade] bulunmayan başka hadisler de vârid olmuştur.

وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وأحمد والترمذي وحسنه والحكيم فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ عَنْ معنى قوله: هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Tirmizî —ve bunu hasen görmüştür—, Nevâdirü'l-Usûl'de el-Hakîm, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî; Atâ b. Yesâr'dan, o da Mısır ehlinden bir adamdan rivayet etti; o adam şöyle dedi: Ebü'd-Derdâ'ya şu kavlin manasını sordum: { لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا }

فَقَالَ: مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ مُنْذُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ غَيْرُكَ منذ أنزلت عَلَيَّ: «هِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ، أَوْ تُرَى لَهُ، فَهِيَ: بُشْرَاهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا.. وَبُشْرَاهُ فِي الْآخِرَةِ: الْجَنَّةُ» . وَفِي إِسْنَادِهِ هَذَا الرَّجُلُ الْمَجْهُولُ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ وَأَحْمَدُ وَالدَّارِمَيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ:

Bunun üzerine o şöyle dedi: Ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğumdan beri bana bundan kimse sormamıştı. [Allah Resûlü] şöyle buyurmuştu: «Bana indirildiğinden beri bu ayeti senden başka bana soran olmadı: 'O, müslümanın gördüğü yahut kendisine gösterilen sâlih rüyadır; işte bu, onun dünya hayatındaki müjdesidir.. Ahiretteki müjdesi ise cennettir.'» Bu hadisin isnadında meçhul bir adam bulunmaktadır. Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Ahmed, Dârimî, Tirmizî, İbn Mâce, Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim —ve bunu sahihlemiştir—, İbn Merdeveyh ve Beyhakî, Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi:

«سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ في قوله: هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا

«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } kavli hakkında sordum.

قَالَ: هِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُؤْمِنُ أَوْ تُرَى لَهُ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قوله: هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا

[Allah Resûlü]: 'O, müminin gördüğü yahut kendisine gösterilen sâlih rüyadır' buyurdu.» Ahmed, İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve Beyhakî, Abdullah b. Amr'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: { لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } kavli hakkında rivayet ettiler;

قَالَ: «الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يُبَشَّرُ بِهَا الْمُؤْمِنُ جُزْءٌ مِنْ سِتَّةٍ وَأَرْبَعِينَ جُزْءًا مِنَ النُّبُوَّةِ، فَمَنْ رَأَى ذَلِكَ فَلْيُخْبِرْ بِهَا» . الْحَدِيثَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْآيَةِ قَالَ: «هِيَ فِي الدُّنْيَا الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْعَبْدُ الصَّالِحُ أَوْ تُرَى له،

[Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Müminin kendisiyle müjdelendiği sâlih rüya, nübüvvetin kırk altı cüzünden bir cüzdür. Artık kim böyle bir şey görürse onu haber versin» [hadisin devamını zikretti]. İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Ebû Hüreyre'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den ayet hakkında şöyle buyurduğunu rivayet ettiler: «O, dünyada sâlih kulun gördüğü yahut kendisine gösterilen sâlih rüyadır;

وَفِي الْآخِرَةِ: الْجَنَّةُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ مَنْدَهْ مِنْ طَرِيقِ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَسَّرَ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا بِالرُّؤْيَا الْحَبِيبَةِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِبِشَارَةِ الْمُؤْمِنِ عِنْدَ الْمَوْتِ:

Ahirette ise cennettir.» İbn Ebî’d-Dünyâ, Ebü’ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve İbn Mende; Ebû Ca‘fer tarikiyle Câbir’den rivayet ettiler ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, dünya hayatındaki müjdeyi sevilen rüya ile, ahiretteki müjdeyi ise müminin vefat anındaki şu müjdesiyle tefsir etmiştir:

إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَكَ وَلِمَنْ حَمَلَكَ إِلَى قَبْرِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ مَرْفُوعًا مِثْلَ حَدِيثِ جَابِرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَرْفُوعًا الشَّطْرَ الْأَوَّلَ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ بِأَنَّ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةَ مِنَ الْمُبَشِّرَاتِ، وَأَنَّهَا جُزْءٌ مِنْ أَجْزَاءِ النُّبُوَّةِ، وَلَكِنَّهَا لَمْ تُقَيَّدْ بتفسير هَذِهِ الْآيَةِ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْبُشْرَى فِي الْآيَةِ هِيَ قَوْلُهُ: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً أَخْرَجَ ذَلِكَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ مِنْ طَرِيقِ مِقْسَمٍ: أَنَّهَا قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْحَاكِمُ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ نَافِعٍ قَالَ: خَطَبَ الْحَجَّاجُ فَقَالَ: إِنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ بَدَّلَ كِتَابَ اللَّهِ، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: لَا تَسْتَطِيعُ ذَلِكَ أَنْتَ وَلَا ابْنُ الزُّبَيْرِ، لَا تبديل لكلمات الله.

«Şüphesiz Allah seni de seni kabrine taşıyanları da bağışlamıştır.» İbn Merdeveyh, ondan merfû olarak Câbir hadisinin bir benzerini rivayet etti. İbn Merdeveyh, İbn Mes‘ûd’dan merfû olarak Câbir hadisinin ilk kısmını rivayet etti. İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, İbn Abbâs’tan da benzerini rivayet ettiler. Sâlih rüyanın müjdecilerden (mübeşşirât) olduğuna ve nübüvvetin cüzlerinden bir cüz olduğuna dair sahih hadisler vârit olmuştur; lâkin bunlar bu ayetin tefsiriyle kayıtlanmamıştır. Ayetteki müjdeden muradın şu ayet olduğu da rivayet edilmiştir: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً } “Müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele.” Bunu İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir, Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbâs’tan rivayet etmişlerdir. İbnü’l-Münzir, Mıksem tarikiyle ondan, bu müjdenin: { إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا } “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar...” kavli olduğunu rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Hâkim ve Beyhakî, Nâfi‘den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Haccâc bir hutbe verip: «Şüphesiz İbnü’z-Zübeyr Allah’ın Kitabı’nı değiştirdi» dedi. Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: «Buna ne senin ne de İbnü’z-Zübeyr’in gücü yeter; Allah’ın kelimelerinde hiçbir değişiklik olmaz!»

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٦٥ الى ٧٠]

[Yûnus Suresi (10), 65-70. Ayetler]

وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (٦٦) هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧) قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٨) قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩)

{ وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (٦٦) هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧) قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٨) قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) } “Onların sözleri seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (65) İyi bilin ki, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi Allah'ındır. Allah'tan başkasına yalvarıp yakaranlar [gerçekte O'na koştukları] ortaklara uymazlar; onlar ancak zanna uyarlar ve onlar sadece yalan uydururlar. (66) O, içinde dinlenesiniz diye geceyi, [çevrenizi] aydınlık kılıp gösterici olarak da gündüzü sizin için yaratandır. Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için nice deliller vardır. (67) «Allah çocuk edindi» dediler. O, [bundan] münezzehtir; O ganîdir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Buna dair elinizde hiçbir delil yoktur. Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz? (68) De ki: «Allah'a karşı yalan uyduranlar kesinlikle kurtuluşa eremezler.» (69)”

مَتاعٌ فِي الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)

{ مَتاعٌ فِي الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } “[Onlar için] dünyada az bir geçimlik vardır; sonra dönüşleri bizedir. Sonra da inkâr etmekte olduklarından ötürü onlara şiddetli azabı tattıracağız. (70)”

قَوْلُهُ: وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ نَهْيٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ عَنِ الْحُزْنِ مِنْ قَوْلِ الْكُفَّارِ الْمُتَضَمِّنِ لِلطَّعْنِ عَلَيْهِ، وَتَكْذِيبِهِ، وَالْقَدْحِ فِي دِينِهِ، وَالْمَقْصُودِ: التَّسْلِيَةُ لَهُ وَالتَّبْشِيرُ. ثُمَّ اسْتَأْنَفَ سُبْحَانَهُ الْكَلَامَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُعَلِّلًا لِمَا ذَكَرَهُ مِنَ النَّهْيِ لِرَسُولِهِ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً أَيِ: الْغَلَبَةُ وَالْقَهْرُ لَهُ فِي مَمْلَكَتِهِ وَسُلْطَانِهِ لَيْسَتْ لِأَحَدٍ مِنْ عِبَادِهِ، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ كُلُّهُ لَهُ فَكَيْفَ يَقْدِرُونَ عَلَيْكَ حَتَّى تَحْزَنَ لِأَقْوَالِهِمُ الْكَاذِبَةِ وَهُمْ لَا يَمْلِكُونَ مِنَ الْغَلَبَةِ شَيْئًا؟ وَقُرِئَ: يُحْزِنْكَ مِنْ أَحْزَنَهُ، وَقُرِئَ: إِنَّ الْعِزَّةَ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَلَى مَعْنَى: لِأَنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ، وَلَا يُنَافِي مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ جَعْلِ الْعِزَّةِ جَمِيعِهَا لِلَّهِ تَعَالَى قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ كُلَّ عِزَّةٍ بِاللَّهِ فَهِيَ كُلُّهَا لِلَّهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا . أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَنْ جُمْلَتِهِمْ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكُونَ الْمُعَاصِرُونَ للنبي ﷺ، وَإِذَا كَانُوا فِي مُلْكِهِ يَتَصَرَّفُ فِيهِمْ كَيْفَ يَشَاءُ، فَكَيْفَ يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِمَا لَا يَأْذَنُ اللَّهُ بِهِ؟ وَغَلَّبَ الْعُقَلَاءَ عَلَى غَيْرِهِمْ لِكَوْنِهِمْ أَشْرَفَ. وَفِي الْآيَةِ نعي على عبّاد البشر والملائكة والجمادات،

Allah Teâlâ'nın { وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } “Onların sözleri seni üzmesin” buyruğu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kâfirlerin kendisini yeren, yalanlayan ve dinini lekeleyen sözlerinden ötürü üzülmeyi yasaklamaktadır. Maksat ise ona teselli vermek ve müjdelemektir. Sonra [Allah] Sübhânehû, Rasûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem zikrettiği bu nehyi gerekçelendirerek Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile sözü yeniden başlatmış ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Şüphesiz izzet bütünüyle Allah'ındır”; yani mülkünde ve hükümranlığında üstünlük (galebe) ve kahredici güç O'na aittir, kullarından hiçbirine ait değildir. Mademki bunların tamamı O'nundur, o hâlde onlar üstünlükten hiçbir şeye sahip değilken onların asılsız sözlerinden dolayı üzüleceğin şekilde sana nasıl güç yetirebilirler? [Bu kelime] *ehzenehü* (أَحْزَنَهُ) fiilinden gelmek üzere *yuhzinke* (يُحْزِنْكَ) şeklinde de okunmuştur. { إِنَّ الْعِزَّةَ } ifadesi ise “çünkü izzet Allah'ındır” manasında hemzenin fethasıyla [*Enne'l-‘izzete*] şeklinde de okunmuştur. Bu ayette izzetin bütünüyle Allah Teâlâ'ya kılınmış olması, [Allah] Sübhânehû'nun { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “İzzet Allah'ın, Rasûlünün ve müminlerindir” buyruğuna aykırı değildir; çünkü Allah vasıtasıyla olan her izzet nihayetinde bütünüyle Allah'a aittir. Nitekim O'nun: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun ben ve elçilerim kesinlikle galip geleceğiz' diye yazmıştır” ve { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } “Şüphesiz biz elçilerimize yardım ederiz” buyrukları da bu kabildendir. { أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “İyi bilin ki, göklerde kim var, yerde kim varsa şüphesiz Allah'ındır”. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşı olan bu müşrikler de bu kimseler cümlesindendir. Mademki onlar O'nun mülkünün içindedir ve O, onlar üzerinde dilediği gibi tasarruf etmektedir, öyleyse Allah'ın izin vermediği bir şeyle Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e nasıl eziyet edebilirler? Burada akıl sahipleri daha şerefli oldukları için diğerlerine tağlîb edilmiştir (akıl sahiplerine mahsus zamir/lâfız tercih edilmiştir). Ayette insanlara, meleklere ve cansız varlıklara tapanlar kınanıp ayıplanmaktadır;

لِأَنَّهُمْ عَبَدُوا الْمَمْلُوكَ وَتَرَكُوا الْمَالِكَ، وَذَلِكَ مُخَالِفٌ لِمَا يُوجِبُهُ الْعَقْلُ، وَلِهَذَا عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ وَإِنْ سَمَّوْا مَعْبُودَاتِهِمْ: شُرَكَاءَ لِلَّهِ، فليست شركاء له على الحقية، لِأَنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا وما: في: وما يتبع: نافية، وشركاء: مَفْعُولُ يَتَّبِعُ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَفْعُولُ يَدْعُونَ مَحْذُوفًا، وَالْأَصْلُ: وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دون الله شُرَكَاءَ فِي الْحَقِيقَةِ، إِنَّمَا هِيَ أَسْمَاءٌ لَا مُسَمَّيَاتِ لَهَا، فَحُذِفَ أَحَدُهُمَا لِدَلَالَةِ الْمَذْكُورِ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَذْكُورُ مَفْعُولَ يَدْعُونَ، وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَتَّبِعُ لِدَلَالَةِ الْمَذْكُورِ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامِيَّةً بِمَعْنَى: أَيُّ شَيْءٍ يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مَنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ؟ وَيَكُونُ عَلَى هذا الوجه شركاء: منصوبا بيدعون، وَالْكَلَامُ خَارِجٌ مَخْرَجَ التَّوْبِيخِ لَهُمْ وَالْإِزْرَاءِ عَلَيْهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا: مَوْصُولَةً مَعْطُوفَةً عَلَى من في السّموات أي لله من في السموات ومن في الأرض وما يتبع الذين مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ مَالِكٌ لِمَعْبُودَاتِهِمْ لِكَوْنِهَا مِنْ جُمْلَةِ مَنْ فِي السّموات وَمَنْ فِي الْأَرْضِ. ثُمَّ زَادَ سُبْحَانَهُ فِي تَأْكِيدِ الرَّدِّ عَلَيْهِمْ وَالدَّفْعِ لِأَقْوَالِهِمْ فَقَالَ: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ أَيْ:

Çünkü onlar Mâlik olanı bırakıp memlûk (kul/yaratılmış) olana tapmışlardır; bu ise aklın gerektirdiğine aykırıdır. Bu sebeple Allah Teâlâ bunun ardından şöyle buyurmuştur: { وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ } “Allah'tan başkasına yalvarıp yakaranlar ortaklara uymazlar.” Manası şudur: Onlar taptıklarını Allah'ın “ortakları” diye isimlendirseler de, onlar hakikatte O'nun ortakları değildir; zira bu imkânsızdır: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilâhlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı.” { وَما يَتَّبِعُ } ibaresindeki “mâ” nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır); “şürekâe” ise “yettebi‘u” fiilinin mef‘ûlüdür (nesnesidir). Buna göre “yed‘ûne” fiilinin mef‘ûlü hazfedilmiştir. Aslı şöyledir: “Allah’tan başka yalvardıkları varlıklara uyanlar, hakikatte ortaklara uyuyor değillerdir; zira bunlar müsemmâsı (gerçek karşılığı) olmayan kuru isimlerden ibarettir.” Zikredilen lafız hazfedilene delalet ettiği için biri hazfedilmiştir. Zikredilen kelimenin “yed‘ûne” fiilinin mef‘ûlü olması ve “yettebi‘u” fiilinin mef‘ûlünün, zikredilenin delaletiyle hazfedilmiş olması da caizdir. “Mâ” edatının istifhamiye (soru edatı) olması da caizdir; bu durumda mana: “Allah'tan başka ortaklara tapanlar neyin ardına düşüyorlar?” şeklinde olur. Bu veche göre “şürekâe” lafzı “yed‘ûne” ile mensubdur ve söz, onları azarlama ve ayıplama sadedinde vârit olmuştur. “Mâ” edatının mevsûle olup { مَنْ فِي السَّماواتِ } ifadesine matuf olması da caizdir; yani “Göklerde kim var, yerde kim varsa ve Allah'tan başka ortak diye uydukları şeyler hep Allah'ındır.” Manası: Allah onların taptığı varlıkların da sahibidir, zira onlar da göklerde ve yerde bulunanların kapsamındadır. Sonra Allah Teâlâ onlara reddiyeyi ve sözlerini çürütmeyi daha da pekiştirerek şöyle buyurdu: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Onlar ancak zanna uyarlar.” Yani:

مَا يَتَّبِعُونَ يَقِينًا إِنَّمَا يَتَّبِعُونَ ظَنًّا، وَالظَّنُّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ أَيْ: يُقَدِّرُونَ أَنَّهُمْ شُرَكَاءُ تَقْدِيرًا بَاطِلًا وَكَذِبًا بَحْتًا، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْأَنْعَامِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ طَرَفًا مِنْ آثَارِ قُدْرَتِهِ مَعَ الامتنان على عباده ببعض نعمه فقال: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً أَيْ:

Onlar bir yakîne (kesin bilgiye) uymuyorlar, sadece bir zanna uyuyorlar; zan ise haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz. { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Ve onlar sadece yalan uydururlar”; yani onların ortak olduklarını bâtıl bir tahminle ve sırf yalanla takdir ederler. Bu ayet daha önce En‘âm Suresi'nde geçmişti. Sonra Allah Teâlâ, kullarına lütfettiği bazı nimetleri hatırlatmakla birlikte kudretinin eserlerinden bir kısmını zikrederek şöyle buyurdu: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “O, içinde dinlenesiniz diye geceyi, [çevrenizi] aydınlık kılıp gösterici olarak da gündüzü sizin için yaratandır.” Yani:

جَعَلَ لِعِبَادِهِ الزَّمَانَ مُنْقَسِمًا إِلَى قِسْمَيْنِ أَحَدُهُمَا مُظْلِمٌ، وَهُوَ اللَّيْلُ، لِأَجْلِ يَسْكُنُ الْعِبَادُ فِيهِ عَنِ الْحَرَكَةِ وَالتَّعَبِ، وَيُرِيحُونَ أَنْفُسَهُمْ عَنِ الْكَدِّ وَالْكَسْبِ وَالْآخَرُ مُبْصِرٌ، لِأَجْلِ يَسْعَوْنَ فِيهِ بِمَا يَعُودُ عَلَى نَفْعِهِمْ وَتَوْفِيرِ مَعَايِشِهِمْ، وَيُحَصِّلُونَ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِي وَقْتٍ مُضِيءٍ مُنِيرٍ، لَا يَخْفَى عَلَيْهِمْ فِيهِ كَبِيرٌ وَلَا حَقِيرٌ، وَجَعْلُهُ سُبْحَانَهُ لِلنَّهَارِ مُبْصِرًا: مَجَازٌ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ مُبْصِرٌ صَاحِبُهُ، كَقَوْلِهِمْ: نَهَارُهُ صَائِمٌ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ إِلَى الْجَعْلِ الْمَذْكُورِ لَآياتٍ عَجِيبَةً كَثِيرَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ أَيْ: يَسْمَعُونَ مَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ مِنَ الْآيَاتِ التِّنْزِيلِيَّةِ المنبّهة على الآيات التكوينية مما ذكره سُبْحَانَهُ هَاهُنَا مِنْهَا وَمِنْ غَيْرِهَا مِمَّا لَمْ يَذْكُرْهُ، فَعِنْدَ السَّمَاعِ مِنْهُمْ لِذَلِكَ يَتَفَكَّرُونَ وَيَعْتَبِرُونَ، فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ أَسْبَابِ الْإِيمَانِ. قَوْلُهُ: قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ أَبَاطِيلِ الْمُشْرِكِينَ الَّتِي كَانُوا يَتَكَلَّمُونَ بِهَا، وَهُوَ زَعْمُهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اتَّخَذَ وَلَدًا، فَرَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ فنزّه جل وعلا نفسه عَمَّا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ مِنْ هَذَا الْبَاطِلِ الْبَيِّنِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ غَنِيٌّ عَنْ ذَلِكَ، وَأَنَّ الْوَلَدَ إِنَّمَا يُطْلَبُ لِلْحَاجَةِ، وَالْغَنِيُّ الْمُطْلَقُ لَا حَاجَةَ لَهُ حَتَّى يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ يَقْضِيهَا، وَإِذَا انْتَفَتِ الْحَاجَةُ انْتَفَى الْوَلَدُ، وَأَيْضًا إِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَى الْوَلَدِ مَنْ يَكُونُ بِصَدَدِ الِانْقِرَاضِ لِيَقُومَ الْوَلَدُ مَقَامَهُ، وَالْأَزَلِيُّ الْقَدِيمُ لَا يَفْتَقِرُ إِلَى ذَلِكَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْآيَةِ فِي الْبَقَرَةِ. ثُمَّ بَالَغَ فِي الرَّدِّ عَلَيْهِمْ بِمَا هُوَ كَالْبُرْهَانِ، فَقَالَ: لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ، وَإِذَا كَانَ الْكُلُّ لَهُ وَفِي مُلْكِهِ فَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ مِمَّا فِيهِمَا وَلَدًا لَهُ لِلْمُنَافَاةِ بَيْنَ الْمُلْكِ وَالْبُنُوَّةِ وَالْأُبُوَّةِ. ثُمَّ زَيَّفَ دَعْوَاهُمُ الْبَاطِلَةَ، وَبَيَّنَ أَنَّهَا بِلَا دَلِيلٍ، فَقَالَ: إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أي ما عندكم من حجة وبرهان بهذا القول الذي تقولونه، ومِنْ فِي: مِنْ سُلْطانٍ زَائِدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي بِهذا مُتَعَلِّقٌ إِمَّا بِسُلْطَانٍ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الحجة

[Allah], kulları için zamanı iki kısma ayırmıştır: Biri karanlık olan kısımdır ki o da gecedir; kullar onda hareketten ve yorgunluktan sükûnet bulsunlar, kendilerini meşakkat ve kazanç [çabasından] dinlendirsinler diyedir. Diğeri ise aydınlık olandır; kendilerine fayda sağlayacak ve maişetlerini temin edecek işlerin peşinde koşsunlar, aydınlık ve ışıklı bir vakitte büyük ya da küçük hiçbir şey kendilerine gizli kalmaksızın ihtiyaç duydukları şeyleri elde etsinler diyedir. Allah Teâlâ'nın gündüzü “mübsır” (aydınlatıcı/görücü) kılması mecazdır. Manası, [gündüzün değil] onun içindekinin/sahibinin görmesidir; tıpkı [Arapların]: “Gündüzü oruçludur” demeleri gibi. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda...” ifadesindeki işaret, söz konusu kılmaya/düzenlemeyedir; { لَآياتٍ } “...nice ibretler vardır”, yani çok ve hayret verici deliller vardır; { لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “...işiten bir kavim için”; yani kendilerine okunan ve gerek Allah'ın burada zikrettiği gerekse zikretmediği diğer kevnî ayetlere dikkat çeken tenzîlî ayetleri (vahiy ayetlerini) işitenler [için]. Onlar bunu işittiklerinde tefekkür eder ve ibret alırlar; bu da imanın en büyük sebeplerinden biri olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ } “'Allah çocuk edindi' dediler. O, bundan münezzehtir; O Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç değildir)” buyruğu, müşriklerin dile getirdikleri bâtıl iddialardan bir diğer çeşittir ki o da Allah Teâlâ'nın çocuk edindiği yönündeki iddialarıdır. Allah Teâlâ, { سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ } “O, bundan münezzehtir; O Ganî'dir” buyurarak bu iddialarını reddetmiş; Zât-ı Ecell ve A‘lâ'sını, O'na isnat ettikleri bu apaçık bâtıldan tenzih buyurmuş ve Kendisinin bundan müstağnî olduğunu açıklamıştır. Çünkü çocuk ancak bir ihtiyaç sebebiyle istenir; Mutlak Ganî olanın ise hiçbir ihtiyacı yoktur ki onu giderecek bir çocuğu olsun. İhtiyaç ortadan kalkınca çocuk da söz konusu olamaz. Ayrıca çocuğa ancak yok olup gitme durumunda olan kimse muhtaç olur ki çocuk onun yerine geçsin. Ezelî ve Kadîm olan ise bundan müstağnîdir. Bu ayetin tefsiri daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Sonra kesin bir delil (bürhan) mesabesinde olan bir ifadeyle onların iddialarını reddetmeyi pekiştirerek şöyle buyurdu: { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur.” Her şey O'na ait ve O'nun mülkünde olunca, bu ikisindekilerden herhangi bir şeyin O'nun çocuğu olması sahih olamaz; zira mülkiyet ile babalık ve evlatlık [ilişkisi] birbirine zıttır. Sonra onların bu bâtıl iddialarını çürüterek delilsiz olduğunu beyan etti ve şöyle buyurdu: { إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا } “Buna dair yanınızda hiçbir delil yoktur.” Yani söylediğiniz bu söze dair elinizde hiçbir hüccet ve bürhan yoktur. { مِنْ سُلْطانٍ } ifadesindeki { مِنْ } tekit için zâiddir. { بِهذا } ifadesindeki câr-mecrûr ise ya hüccet ve bürhan anlamında olduğu için { سُلْطَانٍ } kelimesine müteallıktır

والبرهان، أو متعلق ب: ما عِنْدَكُمْ، لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الِاسْتِقْرَارِ. ثُمَّ وَبَّخَهُمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْعَاطِلِ عَنِ الدَّلِيلِ الْبَاطِلِ عِنْدَ الْعُقَلَاءِ، فَقَالَ: أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ، وَيُسْتَفَادُ مِنْ هَذَا أَنَّ كُلَّ قَوْلٍ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ لَيْسَ هُوَ مِنَ الْعِلْمِ فِي شَيْءٍ، بَلْ مِنَ الْجَهْلِ الْمَحْضِ، ثُمَّ أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ قَوْلًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا قَالُوهُ كَذِبٌ، وَأَنَّ مَنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ لَا يُفْلِحُ، فَقَالَ: قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ أَيْ: كُلُّ مُفْتَرٍ هَذَا شَأْنُهُ، وَيَدْخُلُ فِيهِ هَؤُلَاءِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا. وَذِكْرُ الْكَذِبِ مَعَ الِافْتِرَاءِ لِلتَّأْكِيدِ، كَمَا سَبَقَ فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَكْذِبُونَ عَلَى ربهم لا يفوزون بمطلب من المطالب. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ هَذَا الِافْتِرَاءَ وَإِنْ فَازَ صَاحِبُهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَطَالِبِ الْعَاجِلَةِ فَهُوَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ يَتَعَقَّبُهُ الْمَوْتُ وَالرُّجُوعُ إِلَى اللَّهِ، فَيُعَذِّبُ الْمُفْتَرِي عَذَابًا مُؤَبَّدًا. فَيَكُونُ مَتَاعٌ: خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالْجُمْلَةُ:

yahut istikrar manası içerdiğinden { ما عِنْدَكُمْ } ifadesine müteallıktır. Sonra delilden yoksun ve akıl sahipleri nezdinde bâtıl olan bu sözlerinden ötürü onları azarlayarak: { أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz?” buyurdu. Buradan anlaşılmaktadır ki, delili olmayan her söz ilimden sayılmaz, aksine sırf cehalettir. Ardından Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, söylediklerinin yalan olduğunu ve Allah'a karşı yalan uyduranın felaha eremeyeceğini gösteren bir sözü onlara söylemesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ } “De ki: «Allah'a karşı yalan uyduranlar kesinlikle kurtuluşa eremezler.»” Yani bu durumda olan her müfteri böyledir; bunlar da öncelikle bu hükme dahildirler. Yalanın iftira ile birlikte zikredilmesi, Kur'ân-ı Kerîm'in muhtelif yerlerinde geçtiği üzere tekit içindir. Manası şudur: Rablerine karşı yalan uyduran bu kimseler, hiçbir emellerine ve isteklerine kavuşamazlar. Sonra Allah Teâlâ açıkladı ki, bu iftirayı atan kimse dünyalık bazı peşin gayelere ulaşsa bile bu, dünyada pek az bir geçimliktir; ardından ölüm ve Allah'a dönüş gelir, O da müfteriyi ebedî bir azapla cezalandırır. Buna göre { مَتاعٌ } mahzûf bir mübtedanın haberidir ve cümle,

مُسْتَأْنَفَةٌ، لِبَيَانِ أَنَّ مَا يَحْصُلُ لِلْمُفْتَرِي بِافْتِرَائِهِ لَيْسَ بِفَائِدَةٍ يُعْتَدُّ بِهَا، بَلْ هُوَ مَتَاعٌ يَسِيرٌ فِي الدُّنْيَا يَتَعَقَّبُهُ الْعَذَابُ الشَّدِيدُ بِسَبَبِ الْكُفْرِ الْحَاصِلِ بِأَسْبَابٍ مِنْ جُمْلَتِهَا: الْكَذِبُ عَلَى اللَّهِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ التَّقْدِيرَ: لَهُمْ مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا، فَيَكُونُ الْمَحْذُوفُ عَلَى هَذَا هُوَ الْخَبَرُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: التَّقْدِيرُ: ذَلِكَ مَتَاعٌ، أَوْ هُوَ مَتَاعٌ، فَيَكُونُ الْمَحْذُوفُ عَلَى هَذَا: هُوَ الْمُبْتَدَأَ.

müfterinin iftirası sebebiyle elde ettiği şeyin kayda değer bir fayda olmadığını, bilakis dünyada az bir geçimlik olup arkasından, birtakım sebeplerle hâsıl olan küfür yüzünden şiddetli bir azabın geleceğini -ki bu sebeplerin başında Allah'a karşı yalan uydurmak gelir- beyan etmek üzere istînâfiyedir. Ahfeş şöyle demiştir: Takdiri { لَهُمْ مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا } “Onlar için dünyada bir geçimlik vardır” şeklindedir; bu takdire göre mahzûf olan öge haberdir. Kisâî ise şöyle demiştir: Takdiri { ذَلِكَ مَتَاعٌ } “Bu bir geçimliktir” yahut { هُوَ مَتَاعٌ } “O bir geçimliktir” şeklindedir; bu takdire göre mahzûf olan öge mübtedadır.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَحْزُنْكَ لَمَّا لَمْ يَنْتَفِعُوا بِمَا جَاءَهُمْ مِنَ اللَّهِ: وَأَقَامُوا عَلَى كُفْرِهِمْ، كَبُرَ ذَلِكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَجَاءَهُ مِنَ اللَّهِ فِيمَا يُعَاتِبُهُ: وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ يَسْمَعُ مَا يَقُولُونَ وَيَعْلَمُهُ، فَلَوْ شَاءَ بِعِزَّتِهِ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَالنَّهارَ مُبْصِراً قَالَ: مُنِيرًا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ:

Ebü’ş-Şeyh, İbn Abbâs’tan Allah Teâlâ’nın: { وَلا يَحْزُنْكَ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onlar Allah’tan kendilerine gelenden yararlanmayıp küfürlerinde ısrar edince bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e ağır geldi. Bunun üzerine Allah’tan, onu teselli ve itap sadedinde şu ayet geldi: { وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Onların sözleri seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” O, onların dediklerini işitir ve bilir; eğer izzetiyle dileseydi onlardan intikam alırdı. İbn Ebî Hâtim, Katâde’den: { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } kavli hakkında: “Aydınlık kılıp gösterici olarak” dediğini rivayet etmiştir. Ebü’ş-Şeyh, Hasen’den:

إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا يقول: ما عندكم سلطان بهذا.

{ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu hususta elinizde hiçbir delil yoktur» demektir.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٧١ الى ٧٤]

[Yûnus Suresi (10), 71-74. Ayetler]

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ (٧١) فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢) فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤)

{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ (٧١) فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢) فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤) } “Onlara Nûh'un haberini oku. Hani o kavmine şöyle demişti: «Ey kavmim! Eğer benim [aranızda] durmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size ağır geliyorsa, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim. Siz de ortaklarınızla birlikte toplanıp ne yapacağınızı kararlaştırın; sonra işiniz size bir darlık ve karanlık olmasın; sonra da bana mühlet vermeden hakkımdaki hükmünüzü uygulayın. (71) Eğer yüz çevirirseniz, ben sizden bir ücret istemedim ki. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir ve bana müslümanlardan olmam emredildi.» (72) Onu yalanladılar; biz de onu ve gemide onunla beraber bulunanları kurtardık ve onları [yeryüzünde] halifeler kıldık. Ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Bak işte, uyarılanların sonu nasıl oldu! (73) Sonra onun ardından kendi kavimlerine nice elçiler gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Fakat daha önce yalanlamış oldukları şeylere inanacak değillerdi. İşte haddi aşanların kalplerini biz böyle mühürleriz. (74)”

لَمَّا بَالَغَ سُبْحَانَهُ فِي تَقْرِيرِ الْبَرَاهِينِ الْوَاضِحَةِ وَدَفْعِ الشُّبْهَةِ الْمُنْهَارَةِ شَرَعَ فِي ذِكْرِ قِصَصِ الْأَنْبِيَاءِ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ التَّسْلِيَةِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ

Allah Teâlâ açık bürhanları ortaya koymayı ve çökmüş şüpheleri defetmeyi tamamlayınca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir teselli olması maksadıyla peygamberlerin kıssalarını zikretmeye başlayarak şöyle buyurdu: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } “Onlara oku”

أَيْ: عَلَى الْكُفَّارِ الْمُعَاصِرِينَ لَكَ الْمُعَارِضِينَ لِمَا جِئْتَ بِهِ بِأَقْوَالِهِمُ الْبَاطِلَةِ نَبَأَ نُوحٍ أَيْ: خَبَرَهُ، وَالنَّبَأُ: هُوَ الْخَبَرُ الَّذِي لَهُ خَطَرٌ وَشَأْنٌ، وَالْمُرَادُ: مَا جَرَى لَهُ مَعَ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا جَاءَ بِهِ كَمَا فَعَلَهُ كُفَّارُ قُرَيْشٍ وَأَمْثَالُهُمْ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَيْ: وَقْتَ قَالَ لِقَوْمِهِ، والظرف: منصوب بنبإ، أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ بَدَلَ اشْتِمَالٍ، وَاللَّامُ فِي: لِقَوْمِهِ لام التبليغ يَا قَوْمِ إِنْ كانَ

yani senin çağdaşın olup getirdiğin hakikate bâtıl sözleriyle karşı çıkan kâfirlere { نَبَأَ نُوحٍ } “Nûh'un haberini”; yani onun kıssasını. “Nebe’”, mühim ve büyük şanı olan haber demektir. Kastedilen, tıpkı Kureyş kâfirleri ve benzerlerinin yaptığı gibi, getirdiği hakikati inkâr eden kavmiyle arasında geçen hadiselerdir. { إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “Hani o kavmine şöyle demişti”; yani kavmine dediği vakti [hatırla]. Bu zarf, “nebe’” lafzıyla mensubdur yahut ondan iştimal bedelidir. { لِقَوْمِهِ } lafzındaki lâm harfi tebliğ lâmıdır. { يَا قَوْمِ إِنْ كانَ } “Ey kavmim! Eğer...”

كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي

{ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي } “benim [aranızda] durmam size ağır geliyorsa”

أَيْ: عَظُمَ وَثَقُلَ، وَالْمَقَامُ بِفَتْحِ الْمِيمِ: الْمَوْضِعُ الَّذِي يُقَامُ فِيهِ، وَبِالضَّمِّ: الْإِقَامَةُ. وَقَدِ اتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى الْفَتْحِ، وَكَنَّى بالمقام عن نَفْسِهِ كَمَا يُقَالُ: فَعَلْتُهُ لِمَكَانِ فُلَانٍ، أَيْ: لأجله، ومنه: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ أَيْ: خَافَ رَبَّهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْمَقَامِ الْمُكْثُ، أَيْ: شَقَّ عَلَيْكُمْ مُكْثِي بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْمَقَامِ: الْقِيَامُ لِأَنَّ الْوَاعِظَ يَقُومُ حَالَ وَعْظِهِ وَالْمَعْنَى: إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ قِيَامِي بِالْوَعْظِ فِي مَوَاطِنِ اجْتِمَاعِكُمْ، وَكَبُرَ عَلَيْكُمْ تَذْكِيرِي لَكُمْ بِآياتِ اللَّهِ التَّكْوِينِيَّةِ وَالتَّنْزِيلِيَّةِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَالْمَعْنَى: إِنِّي لَا أُقَابِلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ دَأْبِي الَّذِي أَنَا عَلَيْهِ قَدِيمًا وَحَدِيثًا. وَيَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ إِحْدَاثَ مَرْتَبَةٍ مَخْصُوصَةٍ عَنْ مَرَاتِبِ التَّوَكُّلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَوَابُ الشَّرْطِ فَأَجْمِعُوا وَجُمْلَةُ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ اعتراض، كَقَوْلِكَ: إِنْ كُنْتَ أَنْكَرْتَ عَلِيَّ شَيْئًا فَاللَّهُ حَسْبِي.

yani size büyük ve ağır geldiyse. Mim harfinin fethasıyla “el-mekâm” (مَقَام), durulan yer demektir; zammesiyle “el-mükâm” (مُقَام) ise ikamet etmek demektir. Kıraat imamları fetha üzerinde ittifak etmişlerdir. “Makam” kelimesiyle kendi zâtını kastetmiştir; nitekim “filanın mevkisinden ötürü bunu yaptım” yani onun hatırı için yaptım denilir. Şu ayetteki kullanım da böyledir: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için” yani Rabbinden korkan kimse için. Makam ile aralarında kalması (müküs) kastedilmiş olması da caizdir; yani aranızda kalmam size ağır geliyorsa. Makam ile kıyam (ayakta duruş) kastedilmiş olması da caizdir; zira vaiz öğüt verirken ayakta durur. Mana şöyledir: Toplandığınız yerlerde kalkıp vaaz etmem ve Allah'ın tekvînî ve tenzîlî ayetlerini sizlere hatırlatmam size ağır geliyorsa, { فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } “ben yalnız Allah'a tevekkül ettim.” Bu cümle şartın cevabıdır. Manası: Ben sizin bu tavrınıza ancak Allah'a tevekkül ile karşılık veririm; zira bu, öteden beri benim tutumumdur. Tevekkül mertebelerinden özel bir mertebe ihdas etmeyi kastetmiş olması da caizdir. Şartın cevabının { فَأَجْمِعُوا } olması ve { فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } cümlesinin ara cümle (i‘tirâz) olması da caizdir; tıpkı senin: “Beni bir şeyle itham ediyorsan Allah bana yeter” demen gibi.

وَمَعْنَى: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ اعْتَزِمُوا عَلَيْهِ، مِنْ أَجْمَعَ الْأَمْرَ: إِذَا نَوَاهُ وَعَزَمَ عَلَيْهِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَرُوِيَ عَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّهُ قَالَ: أَجْمَعَ الشَّيْءَ: أَعَدَّهُ. وَقَالَ مُؤَرَّجٌ السَّدُوسِيُّ: أَجْمَعَ الْأَمْرَ: أَفْصَحُ مِنْ أَجْمَعَ عَلَيْهِ، وَأَنْشَدَ:

{ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ } ifadesinin manası: “Ona kesin olarak azmedin” demektir. Bir şeyi niyet edip ona kesin karar kıldığında “ecme‘a’l-emra” (أَجْمَعَ الْأَمْرَ) denir; bunu Ferrâ söylemiştir. Ferrâ’dan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: “Ecme‘a’ş-şey’e” onu hazırladı demektir. Müerric es-Sedûsî: “Ecme‘a’l-emra” ifadesi “ecme‘a aleyhi” ifadesinden daha fasihtir demiş ve şu beyti okumuştur:

يَا لَيْتَ شِعْرِي وَالْمُنَى لَا تَنْفَعُ ... هَلْ أَغْدُوَنْ يَوْمًا وَأَمْرِي مُجْمَعُ

«Keşke bilseydim -fakat temenniler fayda vermez- / Bir gün işim karara bağlanmış olarak sabahlayacak mıyım?»

وَقَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: أَجْمَعَ أَمْرَهُ: جعله جميعا بعد ما كَانَ مُتَفَرِّقًا، وَتَفَرُّقُهُ أَنْ تَقُولَ مَرَّةً: أَفْعَلُ كَذَا، وَمَرَّةً:

Ebü’l-Heysem şöyle demiştir: “İşini derleyip topladı (ecme‘a emrahû)” demek; dağınık iken onu bir araya getirdi demektir. Dağınıklığı, bir defasında “şöyle yapacağım”, bir defasında da:

أَفْعَلُ كَذَا، فَلَمَّا عَزَمَ عَلَى أَمْرٍ وَاحِدٍ فَقَدْ جَمَعَهُ، أَيْ: جَعَلَهُ جَمِيعًا، فَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي الْإِجْمَاعِ، ثُمَّ صَارَ بِمَعْنَى الْعَزْمِ. وَقَدِ اتَّفَقَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ عَلَى نَصْبِ شُرَكاءَكُمْ وَقَطْعِ الْهَمْزَةِ مِنْ أَجْمَعُوا. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَعَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ بِهَمْزَةِ وَصْلٍ فِي أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ مِنْ جَمَعَ يَجْمَعُ جَمْعًا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبُ:

“böyle yapacağım” demendir. Tek bir işe azmettiğinde onu toplamış, yani yekvücut kılmış olur. İcmanın asıl kökü budur; sonra azim manasına gelmiştir. Kurrâ cumhuru, { شُرَكاءَكُمْ } kelimesinin nasbı ve { أَجْمِعُوا } fiilinin hemzesinin kat‘ı (hemze-i kat‘) üzerinde ittifak etmiştir. Ya‘kûb ve Âsım el-Cahderî ise “cema‘a-yecme‘u-cem‘an” fiilinden hareketle { اجْمَعُوا } şeklinde vasıl hemzesiyle okumuşlardır. Hasen, İbn Ebî İshak ve Ya‘kûb ise:

وَشُرَكَاؤُكُمْ بِالرَّفْعِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَفِي نَصْبِ الشُّرَكَاءِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ بِمَعْنَى وَادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ، أَيِ: ادْعُوهُمْ لِنُصْرَتِكُمْ، فَهُوَ عَلَى هَذَا مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ.

ref ile { وَشُرَكَاؤُكُمْ } şeklinde okumuşlardır. Nehhâs şöyle demiştir: Cumhûrun kıraatine göre “şürekâ” lafzının nasbında üç vecih vardır: Birincisi: “Ortaklarınızı da çağırın” manasındadır; bunu Kisâî ve Ferrâ söylemiştir, yani size yardım etmeleri için onları çağırın; buna göre kelime muzmar (gizli) bir fiille mensubdur.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْمُبَرِّدُ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَعْنَى كما قَالَ الشَّاعِرُ:

Muhammed b. Yezîd el-Müberred ise şöyle demiştir: O mana üzerine matuftur; nitekim şair şöyle demiştir:

يَا لَيْتَ زَوْجَكِ فِي الْوَغَى ... مُتَقَلِّدًا سَيْفًا وَرُمْحَا

«Keşke kocan savaşta / Kılıç ve mızrak kuşanmış olsaydı.»

وَالرُّمْحُ لَا يُتَقَلَّدُ بِهِ، لَكِنَّهُ مَحْمُولٌ كَالسَّيْفِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى مَعَ شُرَكَائِكُمْ، فَالْوَاوُ عَلَى هَذَا، وَاوُ مَعَ. وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ اجْمَعُوا بِهَمْزَةِ وَصْلٍ فَالْعَطْفُ ظَاهِرٌ أَيِ: اجْمَعُوا أَمْرَكُمْ وَاجْمَعُوا شُرَكَاءَكُمْ. وَأَمَّا تَوْجِيهُ قِرَاءَةِ الرَّفْعِ، فَعَلَى عَطْفِ الشُّرَكَاءِ عَلَى الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي أَجْمِعُوا، وَحَسُنَ هَذَا الْعَطْفُ مَعَ عَدَمِ التَّأْكِيدِ بِمُنْفَصِلٍ كَمَا هُوَ الْمُعْتَبَرُ فِي ذَلِكَ أَنَّ الْكَلَامَ قَدْ طَالَ. قَالَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ بَعِيدَةٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ شُرَكَاءَكُمْ مَرْفُوعًا لَرُسِمَ فِي الْمُصْحَفِ بِالْوَاوِ، وَلَيْسَ ذلك موجودا فيه. قال الْمَهْدَوِيُّ: وَيَجُوزُ أَنْ يَرْتَفِعَ الشُّرَكَاءُ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: وَشُرَكَاؤُكُمْ لِيَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ، وَنِسْبَةُ ذَلِكَ إِلَى الشُّرَكَاءِ مَعَ كَوْنِ الْأَصْنَامِ لَا تَعْقِلُ: لِقَصْدِ التَّوْبِيخِ، وَالتَّقْرِيعِ لِمَنْ عَبْدَهَا. وَرُوِيَ عَنْ أُبَيٍّ أَنَّهُ قَرَأَ: وَادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ بِإِظْهَارِ الْفِعْلِ. قوله ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً الْغُمَّةُ: التَّغْطِيَةُ مِنْ قَوْلِهِمْ، غُمَّ الْهِلَالُ: إِذَا اسْتَتَرَ أَيْ: لِيَكُنْ أَمْرُكُمْ ظَاهِرًا مُنْكَشِفًا. قَالَ طرفه:

Oysa mızrak kuşanılmaz (boyna asılmaz); fakat kılıç gibi taşınır. Zeccâc şöyle demiştir: Mana "ortaklarınızla birlikte" demektir; buna göre [buradaki] vâv, vâv-ı maadır (birliktelik vâvı). Vasıl hemzesiyle { اجْمَعُوا } ("İcmeû") kıraatine gelince, atıf açıktır; yani: "İşinizi toparlayın ve ortaklarınızı da toplayın" demektir. [Şürekâ kelimesinin] merfû (ötreli) okunması kıraatinin izahı ise, "eş-Şürekâ" kelimesinin { أَجْمِعُوا } ("Ecmiû") kelimesindeki merfû zamire (fâile) atfedilmesi şeklindedir. Bu tür durumlarda muteber görüldüğü üzere munfasıl (ayrı) bir zamirle pekiştirme yapılmamasına rağmen bu atfın caiz ve güzel görülmesi, kelamın uzamış olmasındandır. Nehhâs ve başkaları şöyle demiştir: Bu kıraat uzaktır (zayıftır); zira eğer [şürekâuküm] merfû olsaydı, mushafta vâv ile yazılırdı, oysa bu [yazılış] mushafta mevcut değildir. Mehdevî şöyle demiştir: "eş-Şürekâ" kelimesinin mübteda (özne) olarak merfû olması da caizdir, bu durumda haber (yüklem) hazfedilmiştir; yani: "Ortaklarınız da işlerini toparlasınlar" takdirindedir. Putların akılsız varlıklar olmasına rağmen bu eylemin ortaklara nispet edilmesi ise, onlara tapanları kınamak ve azarlamak maksadıyladır. Ubeyy [b. Kâ'b]'dan, fiili açıkça zikrederek { وَادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ } (“ve ortaklarınızı çağırın”) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً } “Sonra işiniz sizin üzerinize kapalı (karanlık) olmasın” kavline gelince; el-Gumme (الْغُمَّةُ), örtmek demektir. Nitekim hilal örtülüp gizlendiğinde söylenen ğumme'l-hilâl (غُمَّ الْهِلَالُ) sözünden gelir; yani: "İşiniz açık ve net olsun" demektir. Tarafe şöyle demiştir:

لَعَمْرُكَ مَا أَمْرِي عَلَيَّ بِغُمَّةٍ ... نَهَارِي وَلَا لَيْلِي عَلَيَّ بِسَرْمَدِ

«Ömrüne andolsun ki işim bana kapalı/karanlık değildir / Gündüzüm ve gecem de üzerime sürüp giden bir karanlık değildir.»

هَكَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْهَيْثَمُ: مَعْنَاهُ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ مُبْهَمًا. وَقِيلَ: إِنَّ الْغُمَّةَ: ضِيقُ الْأَمْرِ، كَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ. وَالْمَعْنَى: لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ بِمُصَاحَبَتِي وَالْمُجَامَلَةِ لِي ضِيقًا شَدِيدًا، بَلِ ادْفَعُوا هَذَا الضِّيقَ وَالشِّدَّةَ بِمَا شِئْتُمْ وَقَدَرْتُمْ عَلَيْهِ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ يَكُونُ الْمُرَادُ بِالْأَمْرِ الثَّانِي هُوَ الْأَمْرُ الْأَوَّلُ، وَعَلَى الثَّالِثِ يَكُونُ الْمُرَادُ بِهِ غَيْرَهُ. قَوْلُهُ: ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ أَيْ: ذَلِكَ الْأَمْرَ الَّذِي تُرِيدُونَهُ بِي.

Zeccâc böyle demiştir. Heysem ise: “İşiniz size müphem (belirsiz) kalmasın” manasındadır demiştir. “Gümme”nin işin daralması ve sıkışması olduğu da söylenmiştir; Ebû Ubeyde’den böyle rivayet edilmiştir. Manası şudur: Benimle arkadaşlık etmeniz ve bana idare-i maslahat göstermeniz sebebiyle işiniz üzerinize ağır bir darlık ve sıkıntı olmasın; bilakis bu darlığı ve sıkıntıyı dilediğiniz ve güç yetirdiğiniz şeyle defedin. İlk iki veche göre ikinci “emir” ile birinci “emir” aynıdır; üçüncü veche göre ise birbirinden farklıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ } “Sonra da bana mühlet vermeden hakkımdaki hükmünüzü uygulayın” kavli, yani bana yapmayı kararlaştırdığınız o işi [uygulayın] demektir.

وَأَصْلُ اقْضُوا مِنَ الْقَضَاءِ، وَهُوَ الْإِحْكَامُ. وَالْمَعْنَى: أَحْكِمُوا ذَلِكَ الْأَمْرَ. قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ: هو مثل وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَيْ: أَنْهَيْنَاهُ إِلَيْهِ وَأَبْلَغْنَاهُ إِيَّاهُ، ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ: أَيْ لَا تُمْهِلُونِ، بَلْ عَجِّلُوا أَمْرَكُمْ وَاصْنَعُوا مَا بَدَا لَكُمْ. وَقِيلَ مَعْنَاهُ: ثُمَّ امْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُؤَخِّرُونَ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا قَوْلٌ صَحِيحٌ فِي اللُّغَةِ، وَمِنْهُ قَضَى الْمَيِّتُ: مَضَى. وَحَكَى الْفَرَّاءُ عَنْ بَعْضِ الْقُرَّاءِ أَنَّهُ قَرَأَ ثُمَّ أَفْضُوا بِالْفَاءِ وَقَطْعِ الْهَمْزَةِ، أَيْ:

“Ikdû” lafzının aslı, sağlam ve kesin kılmak manasındaki “kazâ” (الْقَضَاء) kökündendir. Mana: “O işi kesinleştirip uygulayın” demektir. Ahfeş ve Kisâî şöyle demişlerdir: Bu ifade, { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ } “Biz ona şu işi bildirdik/hükmettik” ayetindeki gibidir; yani ona ulaştırdık ve bildirdik. { ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ } ise bana mühlet vermeyin, bilakis işinizi çabuk tutun ve aklınıza geleni yapın demektir. Manasının: “Sonra bana doğru yürüyün ve beni ertelemeyin” olduğu da söylenmiştir. Nehhâs: “Bu, lügatte sahih bir kavildir; nitekim ‘kazâ’l-meyyit’ öldü, gitti demektir” demiştir. Ferrâ, bazı kurrâdan fâ harfi ve hemzenin kat‘ı ile { ثُمَّ أَفْضُوا } şeklinde okunduğunu nakletmiştir; yani:

تَوَجَّهُوا، وَفِي هَذَا الْكَلَامِ مِنْ نُوحٍ ﵇ مَا يَدُلُّ عَلَى وُثُوقِهِ بِنَصْرِ رَبِّهِ، وَعَدَمِ مُبَالَاتِهِ بِمَا يَتَوَعَّدُهُ بِهِ قَوْمُهُ.

“yönelin” demektir. Nûh aleyhisselâm'ın bu sözünde, Rabbinin yardımına olan tam güvenine ve kavminin kendisini tehdit ettiği şeylere hiç aldırış etmediğine delalet eden bir mana vardır.

ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ كُلَّ مَا أَتَى بِهِ إِلَيْهِمْ مِنَ الْإِعْذَارِ وَالْإِنْذَارِ وَتَبْلِيغِ الشَّرِيعَةِ عَنِ اللَّهِ لَيْسَ هُوَ لِطَمَعٍ دُنْيَوِيٍّ، وَلَا لِغَرَضٍ خَسِيسٍ، فَقَالَ: فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ أَيْ: إِنْ أَعْرَضْتُمْ عَنِ الْعَمَلِ بِنُصْحِي لَكُمْ وَتَذْكِيرِي إِيَّاكُمْ، فَمَا سَأَلْتُكُمْ فِي مُقَابَلَةِ ذَلِكَ مِنْ أَجْرٍ تُؤَدُّونَهُ إِلَيَّ حَتَّى تَتَّهِمُونِي فِيمَا جِئْتُ بِهِ، وَالْفَاءُ فِي فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ لِتَرْتِيبِ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا، وَالْفَاءُ فِي فَما سَأَلْتُكُمْ جَزَائِيَّةٌ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ أَيْ: مَا ثَوَابِي فِي النُّصْحِ وَالتَّذْكِيرِ إِلَّا عَلَيْهِ سُبْحَانَهُ، فَهُوَ يُثِيبُنِي آمَنْتُمْ أَوْ تَوَلَّيْتُمْ. قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَبُو عُمَرَ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ بِتَحْرِيكِ الْيَاءِ مِنْ أَجْرِيَ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالسُّكُونِ. وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ الْمُنْقَادِينَ لِحُكْمِ اللَّهِ الَّذِينَ يَجْعَلُونَ أَعْمَالَهُمْ خَالِصَةً لِلَّهِ سُبْحَانَهُ لَا يَأْخُذُونَ عَلَيْهَا أَجْرًا فِي عَاجِلٍ. قَوْلُهُ: فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ أَيِ: اسْتَمَرُّوا عَلَى تَكْذِيبِهِ وَأَصَرُّوا عَلَى ذَلِكَ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ أَحْدَثُوا تَكْذِيبَهُ بعد أن لم يكن، والمراد مَعَهُ مَنْ قَدْ أَجَابَهُ وَصَارَ عَلَى دِينِهِ، وَالْخَلَائِفُ جَمْعُ خَلِيفَةٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَهُمْ خُلَفَاءَ يَسْكُنُونَ الْأَرْضَ الَّتِي كَانَتْ لِلْمُهْلَكِينَ بِالْغَرَقِ، وَيَخْلُفُونَهُمْ فِيهَا وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا مِنَ الْكُفَّارِ الْمُعَانِدِينَ لِنُوحٍ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَغْرَقَهُمُ اللَّهُ بِالطُّوفَانِ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ فِيهِ تَسْلِيَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَهْدِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَتَهْوِيلٌ عَلَيْهِمْ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ أَيْ: مِنْ بَعْدِ نُوحٍ رُسُلًا كهود وصالح وإبراهيم ولوط وشعيب فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ أَيْ: بِالْمُعْجِزَاتِ وَبِمَا أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الشَّرَائِعِ الَّتِي شَرَعَهَا اللَّهُ لِقَوْمِ كُلِّ نَبِيٍّ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا أَيْ: فَمَا أَحْدَثُوا الْإِيمَانَ بَلِ اسْتَمَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ وَأَصَرُّوا عَلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ مَا صَحَّ وَلَا اسْتَقَامَ لِقَوْمٍ مِنْ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ الَّذِينَ أَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ رُسُلَهُ أَنْ يُؤْمِنُوا فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ أَيْ: مِنْ قَبْلِ تَكْذِيبِهِمُ الْوَاقِعِ مِنْهُمْ عِنْدَ مَجِيءِ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ. وَالْمَعْنَى:

Sonra onlara getirdiği mazeret beyanlarının, uyarıların ve Allah'tan şeriat tebliğ etmesinin hiçbir dünyevî tamah yahut bayağı bir gaye için olmadığını açıklayarak şöyle buyurdu: { فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ } “Eğer yüz çevirirseniz, ben sizden bir ücret istemedim ki.” Yani size olan nasihatim ve hatırlatmalarımla amel etmekten yüz çevirirseniz, buna karşılık bana ödeyeceğiniz bir ücret istemedim ki getirdiğim hususlarda beni itham edesiniz. { فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ } ifadesindeki fâ, sonrasının öncesine bağlanması (tertip) içindir; { فَما سَأَلْتُكُمْ } ifadesindeki fâ ise ceza (şartın cevabı) içindir. { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir”; yani nasihat ve tezkîrimdeki sevabım yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir; ister iman edin ister yüz çevirin, beni O mükâfatlandıracaktır. Medine ehli, Ebû Amr, İbn Âmir ve Hafs { أَجْرِيَ } kelimesindeki yâ harfini fethalı olarak okumuşlar; diğerleri ise sükûn ile okumuşlardır. { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “ve bana müslümanlardan olmam emredildi”; Allah'ın hükmüne boyun eğen ve amellerini peşin bir ücret beklemeksizin sırf Allah Teâlâ için ihlâsla yapan kimselerden [olmam emredildi]. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ } “Onu yalanladılar; biz de onu ve gemide onunla beraber bulunanları kurtardık” kavli; yani onu yalanlamayı sürdürdüler ve bunda ısrar ettiler. Kastedilen, daha önce yokken yeni bir yalanlama ortaya koymaları değildir. “Onunla beraber olanlar”dan murat ise onun çağrısına icabet edip dinine giren kimselerdir. { خَلائِفَ } kelimesi “halîfe”nin çoğuludur. Manası: Allah Teâlâ onları, suda boğularak helâk edilenlerin daha önce sahip olduğu topraklara yerleşen ve onların yerine geçen halifeler kıldı. { وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk”; yani Nûh'a inat eden ve ona inanmayan kâfirleri Allah tufanla boğdu. { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ } “Bak işte, uyarılanların sonu nasıl oldu!” Bu ifadede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli, müşrikler için ise bir tehdit ve korkutma vardır. { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ } “Sonra onun ardından gönderdik”; yani Nûh'tan sonra, { رُسُلًا } “nice elçiler”; Hûd, Sâlih, İbrâhim, Lût ve Şuayb gibi elçileri, { إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “kendi kavimlerine gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler”; yani mucizelerle ve Allah'ın her peygamberin kavmi için koyduğu şeriatlarla geldiler. { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “Fakat onlar inanacak değillerdi”; yani yeni bir iman getirmediler, aksine küfür üzere devam edip bunda ısrar ettiler. Manası şudur: Allah'ın kendilerine peygamberler gönderdiği o topluluklardan hiçbirinin, { بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } “daha önce yalanlamış oldukları şeylere” hiçbir vakitte iman etmeleri mümkün ve vaki olmadı; yani elçiler kendilerine geldiğinde ortaya koydukları yalanlamadan önce [ne iseler o kaldılar]. Manası:

أَنَّ كُلَّ قَوْمٍ مِنَ الْعَالَمِ لَمْ يُؤْمِنُوا عِنْدَ أَنْ أَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِمُ الرَّسُولَ الْمَبْعُوثَ إِلَيْهِمْ عَلَى الْخُصُوصِ بِمَا كَانُوا مُكَذِّبِينَ بِهِ مِنْ قَبْلِ مَجِيئِهِ إِلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا غَيْرَ مُؤْمِنِينَ بَلْ مُكَذِّبِينَ بِالدِّينِ، وَلَوْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ لَمْ يَبْعَثْ إِلَيْهِمْ رَسُولًا، وَهَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ فِي: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا وَفِي بِما كَذَّبُوا رَاجِعٌ إِلَى الْقَوْمِ المذكورين في

Âlemdeki her bir topluluğun, Allah kendilerine özel olarak gönderilen elçiyi gönderdiğinde, o kendilerine gelmeden önce yalanlamakta oldukları şeylere iman etmemiş olmalarıdır. Çünkü onlar iman eden kimseler değillerdi; bilakis dini yalanlamaktaydılar. Şayet mümin olsalardı, onlara bir peygamber göndermezdi. Bu [izah], { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “Onlar iman edecek değillerdi” ve { بِما كَذَّبُوا } “yalanladıkları şeylere” [ifadelerindeki] zamirin,

قَوْلِهِ: إِلى قَوْمِهِمْ وَقِيلَ: ضَمِيرُ كَذَّبُوا رَاجِعٌ إِلَى قَوْمِ نُوحٍ، أَيْ: فَمَا كَانَ قَوْمُ الرُّسُلِ لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبَ بِهِ قَوْمُ نُوحٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامُ الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَقِيلَ:

{ إِلى قَوْمِهِمْ } kavlinde zikredilen kavme râci olmasına dayanır. Şöyle de denilmiştir: { كَذَّبُوا } fiilinin zamiri Nûh’un kavmine râcidir; yani o peygamberlerin kavimleri, kendilerinden sonra gelen ve peygamberleri kendilerine apaçık delillerle gelen bu topluluklar gelmeden önce Nûh kavminin yalanladığı şeylere iman edecek değillerdi. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ الْبَاءَ فِي بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ لِلسَّبَبِيَّةِ أَيْ: فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا عِنْدَ مَجِيءِ الرُّسُلِ بِسَبَبِ مَا اعْتَادُوهُ مِنْ تَكْذِيبِ الْحَقِّ مِنْ قَبْلِ مَجِيئِهِمْ، وَفِيهِ نَظَرٌ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ: أَيْ فِي عَالَمِ الذَّرِّ فَإِنَّ فِيهِمْ مَنْ كَذَّبَ بِقَلْبِهِ، وَإِنْ آمَنُوا ظَاهِرًا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ: إِنَّهُ لِقَوْمٍ بِأَعْيَانِهِمْ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ أَيْ: مِثْلُ ذَلِكَ الطَّبْعِ الْعَظِيمِ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُتَجَاوِزِينَ لِلْحَدِّ الْمَعْهُودِ فِي الْكُفْرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ.

{ بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } ifadesindeki bâ harfi sebebiyet içindir; yani elçiler kendilerine gelmeden önce hakkı yalanlamayı âdet edindikleri sebebiyle elçiler geldiğinde iman edecek değillerdi; ancak bu görüş tartışmaya açıktır. Mananın şöyle olduğu da söylenmiştir: “Daha önce yalanladıkları şeylere”, yani zerreler âleminde (mîsak gününde); çünkü onların içinde zahiren iman etseler bile kalbiyle yalanlayanlar vardı. Nehhâs şöyle demiştir: Söylenenlerin en güzeli, bunun belirli topluluklar hakkında olduğudur. { كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ } “İşte haddi aşanların kalplerini biz böyle mühürleriz”; yani böylesine büyük bir mühürleme ile, küfürde bilinen sınırı aşanların kalplerini mühürleriz. Bunun tefsiri daha önce muhtelif yerlerde geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْأَعْرَجِ فِي قَوْلِهِ: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ يَقُولُ: فَأَحْكِمُوا أَمْرَكُمْ وَادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ. أَيْ: فَلْيَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ مَعَكُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً قَالَ: لَا يَكْبُرُ عَلَيْكُمْ أَمْرُكُمْ ثُمَّ اقْضُوا مَا أَنْتُمْ قَاضُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

İbn Ebî Hâtim, A‘rec’den: { فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ } kavli hakkında: “İşinizi sağlamlaştırın ve ortaklarınızı çağırın” dediğini rivayet etmiştir. Yine ayet hakkında Hasen’den: “Onlar da işlerini sizinle birlikte toplasınlar” dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü’ş-Şeyh, Katâde’den: { ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: «İşiniz size ağır gelmesin; sonra ne hüküm verecekseniz verin.» İbn Ebî Hâtim ve Ebü’ş-Şeyh, İbn Abbâs’tan:

ثُمَّ اقْضُوا قَالَ: انْهَضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ يقول: ولا تؤخرون.

{ ثُمَّ اقْضُوا } kavli hakkında: “Bana doğru harekete geçin” dediğini, { وَلا تُنْظِرُونِ } hakkında ise: “Beni ertelemeyin demektir” dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ٧٥ الى ٨٧]

[Yûnus Suresi (10), 75-87. Ayetler]

ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (٧٥) فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ (٧٨) وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩)

{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (٧٥) فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ (٧٨) وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) } “Sonra onların ardından Mûsâ ve Hârûn'u ayetlerimizle Firavun ve ileri gelenlerine gönderdik. Fakat büyüklük tasladılar ve suçlu bir topluluk oldular. (75) Tarafımızdan kendilerine hak gelince: «Şüphesiz bu, apaçık bir büyüdür» dediler. (76) Mûsâ: «Size geldiğinde hak için böyle mi diyorsunuz? Bu bir büyü müdür? Oysa büyücüler kurtuluşa eremezler» dedi. (77) Dediler ki: «Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden vazgeçiresin de yeryüzünde büyüklük (hâkimiyet) ikinizin olsun diye mi bize geldin? Biz ikinize de inanacak değiliz.» (78) Firavun: «Bana işinin ehli bütün büyücüleri getirin» dedi. (79)”

فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢) فَما آمَنَ لِمُوسى إِلاَّ ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣) وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤)

{ فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢) فَما آمَنَ لِمُوسى إِلاَّ ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣) وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤) } “Büyücüler gelince Mûsâ onlara: «Atacağınızı atın» dedi. (80) Onlar [iplerini ve değneklerini] atınca Mûsâ: «Sizin getirdiğiniz şey büyüdür. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Muhakkak ki Allah bozguncuların işini düzeltmez. (81) Ve suçlular istemese de Allah, kelimeleriyle hakkı ortaya çıkarıp gerçekleştirecektir» dedi. (82) Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden korktukları için kavminin bir kısım gençlerinden başkası Mûsâ'ya iman etmedi. Çünkü Firavun yeryüzünde gerçekten bir zorba idi ve şüphesiz o haddi aşanlardandı. (83) Mûsâ dedi ki: «Ey kavmim! Eğer Allah'a iman ettiyseniz ve O'na teslim olduysanız, artık yalnız O'na tevekkül edin.» (84)”

فَقالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥) وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧)

{ فَقالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥) وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧) } “Onlar da dediler ki: «Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizi o zalimler topluluğu için bir fitne (baskı ve zulüm aracı) kılma! (85) Ve rahmetinle bizi o kâfirler topluluğundan kurtar!» (86) Mûsâ'ya ve kardeşine: «Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın, evlerinizi kıble (ibadetgâh) yapın, namazı dosdoğru kılın ve müminleri müjdele» diye vahyettik. (87)”

قَوْلُهُ: ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا وَالضَّمِيرُ فِي: مِنْ بَعْدِهِمْ، رَاجِعٌ إِلَى الرُّسُلِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُمْ، وَخَصَّ مُوسَى وَهَارُونَ بِالذِّكْرِ مَعَ دُخُولِهِمَا تَحْتَ الرُّسُلِ: لِمَزِيدٍ شَرَفِهِمَا وَخَطَرِ شَأْنِ مَا جَرَى بَيْنَهُمَا وَبَيْنَ فِرْعَوْنَ، وَالْمُرَادُ بِالْمَلَأِ: الْأَشْرَافُ، وَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ: الْمُعْجِزَاتُ، وَهِيَ التِّسْعُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ فَاسْتَكْبَرُوا عَنْ قَبُولِهَا، وَلَمْ يَتَوَاضَعُوا لَهَا، وَيُذْعِنُوا لِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْمُوجِبَةِ لِتَصْدِيقِ مَا جَاءَ بِهَا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ أَيْ: كَانُوا ذَوِي إِجْرَامٍ عِظَامٍ وآثام

Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ } “Sonra onların ardından gönderdik” kavli, { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا } “Sonra onun ardından nice elçiler gönderdik” kavline matuftur. { مِنْ بَعْدِهِمْ } ifadesindeki zamir, daha önce zikri geçen elçilere râcidir. Mûsâ ve Hârûn’un bu elçiler kapsamına girmelerine rağmen hususi olarak zikredilmeleri, şereflerinin fazlalığından ve Firavun ile aralarında geçen hadiselerin mühim ve büyük oluşundandır. “Mele’”den murat ileri gelenlerdir. “Âyât”tan murat ise mucizelerdir; bunlar da Kur'ân-ı Kerîm'de zikredilen dokuz mucizedir. { فَاسْتَكْبَرُوا } “Fakat büyüklük tasladılar”; yani onları kabul etmekten kibirlendiler, onlara karşı tevazu göstermediler ve bu ayetlerin ihtiva ettiği, getireni doğrulamayı gerektiren mucizelere boyun eğmediler. { وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ } “ve suçlu bir topluluk oldular”; yani büyük cürümleri ve günahları olan kimseler idiler;

كَبِيرَةٍ، فَبِسَبَبٍ ذَلِكَ اجْتَرَءُوا عَلَى رَدِّهَا، لِأَنَّ الذُّنُوبَ تَحُولُ بَيْنَ صَاحِبِهَا وَبَيْنَ إِدْرَاكِ الْحَقِّ وَإِبْصَارِ الصَّوَابِ، قِيلَ: وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا. قَوْلُهُ: فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ أَيْ: فَلَمَّا جَاءَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَهُوَ الْمُعْجِزَاتُ، لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَا، بَلْ حَمَلُوهَا عَلَى السِّحْرِ مُكَابَرَةً مِنْهُمْ، فَرَدَّ عَلَيْهِمْ مُوسَى قَائِلًا: أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا قِيلَ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ: سِحْرٌ، فَلَا تَقُولُوا ذَلِكَ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ إِنْكَارًا آخَرَ مِنْ جِهَةِ نَفْسِهِ فَقَالَ:

Bu sebeple o ayetleri reddetmeye cüret ettiler; çünkü günahlar, sahibi ile hakkı idrak edip doğruyu görmesi arasına perde çeker. Bu cümlenin, kendisinden öncekinin içeriğini pekiştiren bir ara cümle (i‘tirâz) olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ } “Tarafımızdan kendilerine hak gelince: «Şüphesiz bu, apaçık bir büyüdür» dediler” kavli; yani Allah katından Firavun ve kavminin ileri gelenlerine hak olan mucizeler gelince, onlara inanmadılar, aksine inat ederek onları büyü saydılar. Bunun üzerine Mûsâ onlara şöyle cevap verdi: { أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا } “Size geldiğinde hak için böyle mi diyorsunuz? Bu bir büyü müdür?” Sözde bir hazif bulunduğu, takdirinin ise şöyle olduğu söylenmiştir: “Hak için: ‘Bu büyüdür’ mü diyorsunuz? Böyle demeyin!” Sonra kendi tarafından yeni bir inkâr ifadesi başlatıp şöyle demiştir:

أَسِحْرٌ هَذَا فَحَذَفَ قَوْلَهُمُ الْأَوَّلَ اكْتِفَاءً بِالثَّانِي، وَالْمُلْجِئُ إِلَى هَذَا أَنَّهُمْ لَمْ يَسْتَفْهِمُوهُ عَنِ السِّحْرِ حَتَّى يَحْكِيَ مَا قَالُوهُ بِقَوْلِهِ: أَسِحْرٌ هَذَا بَلْ هُمْ قَاطِعُونَ بِأَنَّهُ سِحْرٌ، لِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ قَوْلُهُ: أَسِحْرٌ هَذَا مِنْ قَوْلِهِمْ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ، وَفِيهِ نَظَرٌ لِمَا قَدَّمْنَا وَقِيلَ: مَعْنَى: أَتَقُولُونَ أَتَعِيبُونَ الْحَقَّ وَتَطْعَنُونَ فِيهِ وَكَانَ عَلَيْكُمْ أَنْ تُذْعِنُوا لَهُ، ثُمَّ قَالَ: أَسِحْرٌ هَذَا؟

{ أَسِحْرٌ هَذَا } “Bu bir büyü müdür?” Böylece ikincisiyle yetinerek ilk sözlerini hazfetmiştir. Bu izahı gerektiren sebep şudur: Onlar Mûsâ'ya bunun büyü olup olmadığını sormuş değillerdir ki Mûsâ onların sözünü { أَسِحْرٌ هَذَا } diye nakletmiş olsun; bilakis onlar kesin bir dille onun büyü olduğunu iddia etmişler ve: { إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ } “Şüphesiz bu, apaçık bir büyüdür” demişlerdir. Bu durumda { أَسِحْرٌ هَذَا } ifadesi onların sözü olamaz. Ahfeş ise bunun onların sözü olduğunu söylemiştir; ancak açıkladığımız gerekçeyle bu görüş tartışmalıdır. Şöyle de denilmiştir: { أَتَقُولُونَ } ifadesinin manası; “Hakkı ayıplayıp ona dil mi uzatıyorsunuz? Oysa sizin ona boyun eğmeniz gerekirdi” demektir; sonra da onların söylediklerini inkâr ederek: “Bu bir büyü müdür?” demiştir.

مُنْكِرًا لِمَا قَالُوهُ وَقِيلَ: إِنَّ مَفْعُولَ أَتَقُولُونَ مَحْذُوفٌ، وَهُوَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ: إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ وَالتَّقْدِيرُ: أَتَقُولُونَ مَا تَقُولُونَ، يَعْنِي: قَوْلَهُمْ: إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ، ثُمَّ قِيلَ: أَسِحْرٌ هَذَا؟ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ وَالتَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ فَتَكُونُ جُمْلَةُ أَسِحْرٌ هَذَا مُسْتَأْنَفَةٌ مِنْ جِهَةِ مُوسَى ﵇، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ بَعْدَ الْجُمْلَةِ الْأُولَى الْمُسْتَأْنَفَةِ الْوَاقِعَةِ جَوَابَ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَاذَا قَالَ لَهُمْ مُوسَى لَمَّا قَالُوا:

Şöyle de denilmiştir: { أَتَقُولُونَ } fiilinin mef‘ûlü mahzûftur; o da onların { إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ } sözünün delalet ettiği şeydir. Takdiri ise: “Söylediğiniz o sözü mü söylüyorsunuz? -yani onların ‘Şüphesiz bu apaçık bir büyüdür’ sözünü-”. Sonra: { أَسِحْرٌ هَذَا } denilmiştir. Bu takdire ve birinci takdire göre { أَسِحْرٌ هَذَا } cümlesi Mûsâ aleyhisselâm cihetinden gelen müstakil bir cümledir; istifham ise takdirî bir soruya cevap olarak gelen ilk müstakil cümlenin ardından azarlama ve kınama içindir. Sanki şöyle denilmiştir: Onlar:

إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ؟ فَقِيلَ: قَالَ أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ؟ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ، وَالْمَعْنَى: أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ؟ وَهُوَ أَبْعَدُ شَيْءٍ مِنَ السِّحْرِ. ثُمَّ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ وَقَرَّعَهُمْ وَوَبَّخَهُمْ فَقَالَ:

«Bu apaçık bir büyüdür» dediklerinde Mûsâ onlara ne dedi? Buna karşılık inkârî istifham yoluyla: «Size geldiğinde hak için böyle mi diyorsunuz?» dediği ifade edilmiştir. Manası: Hak size geldiğinde, büyüden en uzak şey olduğu halde, onun için: «Şüphesiz bu apaçık bir büyüdür» mü diyorsunuz? Sonra onları inkâr edip kınayarak ve azarlayarak şöyle dedi:

أَسِحْرٌ هَذَا فَجَاءَ مُوسَى ﵇ بِإِنْكَارٍ بَعْدَ إِنْكَارٍ، وَتَوْبِيخٍ بَعْدَ توبيخ، وتجهيل بعد تجهيل، وجملة لا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ إِنَّهُ سِحْرٌ، وَالْحَالُ أَنَّهُ لَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ، فَلَا يَظْفَرُونَ بِمَطْلُوبٍ وَلَا يَفُوزُونَ بِخَيْرٍ، وَلَا يَنْجُونَ مِنْ مَكْرُوهٍ، فَكَيْفَ يَقَعُ فِي هَذَا مَنْ هُوَ مُرْسَلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَقَدْ أَيَّدَهُ بِالْمُعْجِزَاتِ وَالْبَرَاهِينِ الْوَاضِحَةِ؟ وَجُمْلَةُ قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا مُسْتَأْنَفَةٌ، جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا قَالُوا بَعْدَ أَنْ قَالَ لَهُمْ مُوسَى مَا قَالَ؟ وَفِي هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمُ انْقَطَعُوا عَنِ الدَّلِيلِ وَعَجَزُوا عَنْ إِبْرَازِ الحجّة، ولم يجدوا مَا يُجِيبُونَ بِهِ عَمَّا أَوْرَدَهُ عَلَيْهِمْ، بَلْ لَجَئُوا إِلَى مَا يَلْجَأُ إِلَيْهِ أَهْلُ الْجَهْلِ والبلادة، وهو الاحتجاج بما كان عليه آبَاؤُهُمْ مِنَ الْكُفْرِ، وَضَمُّوا إِلَى ذَلِكَ مَا هُوَ غَرَضُهُمْ، وَغَايَةُ مَطْلَبِهِمْ، وَسَبَبُ مُكَابَرَتِهِمْ لِلْحَقِّ، وَجُحُودِهِمْ لِلْآيَاتِ الْبَيِّنَةِ، وَهُوَ الرِّيَاسَةُ الدُّنْيَوِيَّةُ الَّتِي خَافُوا عَلَيْهَا وَظَنُّوا أَنَّهَا سَتَذْهَبُ عَنْهُمْ إِنْ آمَنُوا، وَكَمْ بَقِيَ عَلَى الْبَاطِلِ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ بَاطِلٌ بِهَذِهِ الذَّرِيعَةِ مِنْ طَوَائِفِ هَذَا العالم في سابق الدهر ولا حقه، فَمِنْهُمْ مَنْ حَبَسَهُ ذَلِكَ عَنِ الْخُرُوجِ مِنَ الْكُفْرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَبَسَهُ عَنِ الْخُرُوجِ إِلَى السُّنَّةِ مِنَ الْبِدْعَةِ، وَإِلَى الرِّوَايَةِ الصَّحِيحَةِ مِنَ الرَّأْيِ الْبَحْتِ. يُقَالُ: لَفَتَهُ لَفْتًا: إِذَا صَرَفَهُ عن الشيء ولواه عنه، ومنه قول الشاعر:

{ أَسِحْرٌ هَذَا } “Bu bir büyü müdür?” Böylece Mûsâ aleyhisselâm inkâr üstüne inkâr, kınama üstüne kınama ve cehaletlerini yüzlerine vurma üstüne cehaletlerini yüzlerine vurma getirmiştir. { وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ } “Oysa büyücüler kurtuluşa eremezler” cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani “Büyücüler kurtuluşa eremez, hiçbir emellerine kavuşamaz, hiçbir hayra nail olamaz ve hiçbir kötülükten kurtulamazlarken, siz kalkıp hakka büyü mü diyorsunuz? Allah tarafından gönderilmiş ve apaçık mucizelerle, delillerle desteklenmiş olan bir kimse böyle bir duruma nasıl düşer?” { قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Dediler ki: «Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden vazgeçiresin... diye mi bize geldin?»” cümlesi müstakil olup takdirî bir sorunun cevabıdır; sanki şöyle sorulmuştur: “Mûsâ onlara söyleyeceğini söyledikten sonra onlar ne dedi?” Bu ifadede, onların delilden aciz kaldıklarına, hüccet ortaya koyamadıklarına ve Mûsâ'nın getirdiği itiraza verecek bir cevap bulamadıklarına delalet vardır. Bilakis onlar cahil ve anlayışsız kimselerin sığındığı şeye sığınmışlar, o da atalarının üzerinde bulunduğu küfrü hüccet getirmektir. Buna ek olarak asıl gayelerini, en büyük arzularını ve hakka inat edip apaçık delilleri inkâr etmelerinin sebebini de eklemişlerdir; o da iman ettikleri takdirde ellerinden çıkacağından korkup vehmettikleri dünyevî riyaset (liderlik) kaygısıdır. Geçmişte ve gelecekte bu dünyadaki zümrelerden nice kimse bu bahane sebebiyle bâtıl olduğunu bildiği halde bâtıl üzere kalmıştır! Kimi bu sebeple küfürden çıkamamış, kimi bu sebeple bidatten sünnete geçememiş, kimi de sırf şahsi reyden sahih rivayete dönememiştir. Bir şeyi başka tarafa çevirip yönünü değiştirdiğinde “lefetahû leften” (لَفَتَهُ لَفْتًا) denir. Şairin şu sözü de bu köktendir:

تلفّت نحو الحيّ حتّى رأيتني ... وَجِعْتُ مِنَ الْإِصْغَاءِ لِيتًا وَأَخْدَعَا

«O kabileye doğru öyle bir dönüp baktım ki, kulak kabartmaktan / Boyun damarlarımın ağrıdığını hissettim.»

أَيْ: تُرِيدُ أَنْ تَصْرِفَنَا عَنِ الشَّيْءِ الَّذِي وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا، وَهُوَ عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ. وَالْمُرَادُ بِالْكِبْرِيَاءِ:

Yani: “Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz putperestlikten çevirmek istiyorsun.” “Kibriyâ”dan murat:

الْمُلْكُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: سُمِّيَ الْمُلْكُ: كِبْرِيَاءً، لِأَنَّهُ أَكْبَرُ مَا يُطْلَبُ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَقِيلَ: سُمِّيَ بِذَلِكَ: لِأَنَّ الْمَلِكَ يَتَكَبَّرُ.

hükümranlık ve mülktür. Zeccâc şöyle demiştir: Mülke “kibriyâ” denilmiştir; zira dünya işlerinden talep edilen en büyük şey odur. Hükümdar kibirlendiği ve büyüklük tasladığı için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir.