وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُمْ عَلَّلُوا عَدَمَ قَبُولِهِمْ دَعْوَةَ مُوسَى بِأَمْرَيْنِ: التَّمَسُّكِ بِالتَّقْلِيدِ لِلْآبَاءِ، وَالْحِرْصِ عَلَى الرِّيَاسَةِ الدُّنْيَوِيَّةِ لِأَنَّهُمْ إِذَا أَجَابُوا النَّبِيَّ وَصَدَّقُوهُ صَارَتْ مَقَالِيدُ أَمْرِ أُمَّتِهِ إِلَيْهِ وَلَمْ يَبْقَ لِلْمَلِكِ رِئَاسَةٌ تَامَّةٌ، لِأَنَّ التَّدْبِيرَ لِلنَّاسِ بِالدِّينِ يَرْفَعُ تَدْبِيرَ الْمُلُوكُ لَهُمْ بِالسِّيَاسَاتِ وَالْعَادَاتِ، ثُمَّ قَالُوا: وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ تَصْرِيحًا مِنْهُمْ بِالتَّكْذِيبِ، وَقَطْعًا لِلطَّمَعِ فِي إِيمَانِهِمْ، وَقَدْ أُفْرِدَ الْخِطَابُ لِمُوسَى فِي قَوْلِهِمْ: أَجِئْتِنَا لِتَلْفِتَنَا، ثُمَّ جَمَعُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ هَارُونَ فِي الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِمْ: وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ وَوَجْهُ ذَلِكَ:
Özetle: Mûsâ'nın davetini kabul etmeyişlerini iki gerekçeye bağladılar: Atalarını taklit etmeye sarılmak ve dünyevî riyasete (liderliğe) düşkün olmak. Zira onlar peygambere icabet edip onu tasdik ettiklerinde, kavminin idare dizginleri ona geçecek ve hükümdarın tam bir riyaseti kalmayacaktı. Çünkü insanları din ile sevk ve idare etmek, kralların onları siyaset ve teamüllerle sevk ve idare etmesini ortadan kaldırır. Sonra { وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ } “Biz ikinize de inanacak değiliz” diyerek açıkça yalanladıklarını belirttiler ve iman etmelerine dair ümidi tamamen kestiler. { أَجِئْتِنَا لِتَلْفِتَنَا } “Bizi vazgeçiresin diye mi geldin?” sözlerinde hitap sadece Mûsâ'ya tekil olarak yöneltilmişken, ardından { وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ } “ve yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun diye [mi]? Biz ikinize de inanacak değiliz” sözlerinde Mûsâ ile Hârûn hitapta birleştirilmiştir. Bunun gerekçesi şudur:
أَنَّهُمْ أَسْنَدُوا الْمَجِيءَ وَالصَّرْفَ عَنْ طَرِيقِ آبَائِهِمْ إِلَى مُوسَى، لِكَوْنِهِ الْمَقْصُودَ بِالرِّسَالَةِ الْمُبَلِّغَ عَنِ اللَّهِ مَا شَرَعَهُ لَهُمْ، وَجَمَعُوا بَيْنَهُمَا فِي الضَّمِيرَيْنِ الْآخَرَيْنِ، لِأَنَّ الْكِبْرِيَاءَ شَامِلٌ لَهُمَا فِي زَعْمِهِمْ، وَلِكَوْنِ تَرْكِ الْإِيمَانِ بِمُوسَى يَسْتَلْزِمُ تَرْكَ الْإِيمَانِ بِهَارُونَ، وَقَدْ مَرَّتِ الْقِصَّةُ فِي الْأَعْرَافِ. قَوْلُهُ: وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ قَالَ هَكَذَا لَمَّا رَأَى الْيَدَ الْبَيْضَاءَ وَالْعَصَا، لِأَنَّهُ اعْتَقَدَ أَنَّهُمَا مِنَ السِّحْرِ، فَأَمَرَ قَوْمَهُ بِأَنْ يَأْتُوهُ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ، هَكَذَا قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ: سَحَّارٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: ساحِرٍ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا فِي الْأَعْرَافِ. وَالسَّحَّارُ: صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ أَيْ: كَثِيرُ السِّحْرِ، كَثِيرُ الْعِلْمِ بِعَمَلِهِ وَأَنْوَاعِهِ فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ هَكَذَا: وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ فَأَتَوْا بِهِمْ إِلَيْهِ، فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ، فَتَكُونُ الْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى الْمُقَدَّرِ الْمَحْذُوفِ. قَوْلُهُ: قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ أَيْ: قَالَ لَهُمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ بَعْدَ أَنْ قَالُوا لَهُ: إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ، وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الملقون، أَيِ: اطْرَحُوا عَلَى الْأَرْضِ مَا مَعَكُمْ مِنْ حِبَالِكُمْ وَعِصِيِّكُمْ فَلَمَّا أَلْقَوْا مَا أَلْقَوْهُ مِنْ ذَلِكَ قالَ لَهُمْ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ أَيِ: الَّذِي جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ، عَلَى أَنَّ مَا مَوْصُولَةٌ مُبْتَدَأٌ، وَالْخَبَرُ: السِّحْرُ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ سِحْرٌ، لَا أَنَّهُ آيَةٌ مِنْ آيَاتِ الله. وأجاز الفرّاء نصب السحر بجئتم، وَتَكُونُ مَا شَرْطِيَّةً، وَالشَّرْطُ جِئْتُمْ، وَالْجَزَاءُ:
Gelmeyi ve atalarının yolundan döndürmeyi Mûsâ'ya nispet ettiler; çünkü risaletle asıl muhatap olan ve Allah'ın onlar için koyduğu şeriatı tebliğ eden oydu. Diğer iki zamirde ise ikisini birleştirdiler; çünkü büyüklük (hükümranlık) iddialarına göre her ikisini de kapsıyordu ve Mûsâ'ya imanı terk etmek, Hârûn'a imanı terk etmeyi de gerektiriyordu. Bu kıssa A‘râf sûresinde geçmişti. Ayetteki { وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ } “Firavun: «Bana bütün bilgili büyücüleri getirin!» dedi” ifadesi, beyaz eli ve asâyı görünce böyle söyledi; çünkü bu ikisinin büyü olduğunu zannetti ve kavmine her bilgili büyücüyü getirmelerini emretti. Hamza, Kisâî, İbn Vessâb ve A‘meş { سَحَّارٍ } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise { ساحِرٍ } şeklinde okumuşlardır. Bu husustaki açıklama A‘râf sûresinde geçmişti. “Sehhâr” (سَحَّار) mübalağa kipi olup büyüsü çok olan, büyünün uygulamasını ve çeşitlerini çok iyi bilen demektir. { فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ } “Büyücüler gelince...” ifadesinde bir hazif (cümle eksiltmesi) vardır; takdiri şöyledir: “Firavun: «Bana bütün bilgili büyücüleri getirin!» dedi. Onları Firavun'a getirdiler; büyücüler gelince...” Dolayısıyla fa (فَ) harfi takdir edilen mahzuf ifadeye atıftır. Ayetteki { قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ } “Mûsâ onlara: «Atacağınızı atın!» dedi” ifadesi, onların Mûsâ'ya: “İster sen at, ister önce atanlar biz olalım” demelerinden sonra bu sözü onlara söylemiştir; yani: “Yanınızda bulunan iplerinizi ve değneklerinizi yere atın.” { فَلَمَّا أَلْقَوْا } “Onlar [atacaklarını] atınca...” bu şeylerden attıkları vakit, { قالَ لَهُمْ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ } “Mûsâ onlara: «Sizin getirdiğiniz şey büyüdür» dedi”. Yani “Getirdiğiniz şey büyüdür” demektir; “mâ” (ما) mevsul olup mübtedadır, “es-sihru” (السِّحْرُ) ise haberdir. Manası: Bu büyüdür, yoksa Allah'ın âyetlerinden bir âyet değildir. Ferrâ, “es-sihr” kelimesinin “ci'tüm” fiiliyle nasb edilmesini caiz görmüştür; bu takdirde “mâ” şart edatı olur, şart “ci'tüm”, ceza ise:
إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ على تقدير الفاء فَإِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ وَقِيلَ: إِنَّ السِّحْرَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ أَيْ: مَا جِئْتُمْ بِهِ سِحْرًا، ثُمَّ دَخَلَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ فَلَا يَحْتَاجُ عَلَى هَذَا إِلَى حَذْفِ الْفَاءِ، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ. وَقَالَ: حَذْفُ الْفَاءِ فِي الْمُجَازَاةِ لَا يُجِيزُهُ كَثِيرٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ إِلَّا فِي ضَرُورَةِ الشِّعْرِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَأَبُو جَعْفَرٍ: آلسِّحْرُ عَلَى أَنَّ الْهَمْزَةَ لِلِاسْتِفْهَامِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَهْوَ السِّحْرُ؟ فَتَكُونُ مَا على هذه القراء اسْتِفْهَامِيَّةً. وَقَرَأَ أُبَيٌّ: مَا أَتَيْتُمْ بِهِ سِحْرٌ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ أَيْ: سَيَمْحَقُهُ، فَيَصِيرُ بَاطِلًا بِمَا يُظْهِرُهُ عَلَى يَدَيَّ مِنَ الْآيَاتِ الْمُعْجِزَةِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ أَيْ: عَمَلَ هَذَا الْجِنْسِ، فَيَشْمَلُ كُلَّ مَنْ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُفْسِدٌ، وَيَدْخُلُ فِيهِ السِّحْرُ وَالسَّحَرَةُ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَالْوَاوُ فِي: وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ لِلْعَطْفِ عَلَى سَيُبْطِلُهُ، أَيْ: يُبَيِّنُهُ وَيُوَضِّحُهُ بِكَلِماتِهِ الَّتِي أَنْزَلَهَا فِي كُتُبِهِ عَلَى. أَنْبِيَائِهِ لِاشْتِمَالِهَا عَلَى الْحُجَجِ وَالْبَرَاهِينِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، أَوِ الْمُجْرِمُونَ عَلَى الْعُمُومِ، وَيَدْخُلُ تَحْتَهُمْ آلُ فِرْعَوْنَ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَالْإِجْرَامُ: الْآثَامُ. قَوْلُهُ فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى مُوسَى، أَيْ: مِنْ قَوْمِ مُوسَى، وَهُمْ طَائِفَةٌ مِنْ ذَرَارِيِّ
{ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ } “Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır” ifadesi olur; bu da fa harfinin takdiriyle { فَإِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ } demektir. “Es-sihr” kelimesinin masdar olarak mansub olduğu da söylenmiştir; yani “Getirdiğiniz şey büyülüktür/büyü olarak getirdiniz”, sonra elif-lâm dahil olmuştur; bu görüşe göre fa'nın hazfedilmesine gerek kalmaz. Nehhas bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: Cezâ (şartın cevabı) cümlesinde fa harfinin hazfedilmesini, şiir zarureti dışında pek çok nahivci caiz görmez. Ebû Amr ve Ebû Ca‘fer, hemzenin istifham (soru) için olması üzere { آلسِّحْرُ } şeklinde okumuşlardır; takdiri: “Bu büyü müdür?” şeklinde olur. Bu kıraate göre “mâ” istifhamiye (soru edatı) olur. Übey ise: { مَا أَتَيْتُمْ بِهِ سِحْرٌ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ } şeklinde okumuştur; yani: “Allah onu mahvedecek, böylece benim elimde ortaya çıkaracağı mucizevî âyetlerle bâtıl hale gelecektir.” { إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ } “Şüphesiz Allah bozguncuların işini düzeltmez” yani bu zümrenin amelini ıslah etmez; dolayısıyla bozguncu vasfına uyan herkesi kapsar, büyü ve büyücüler de buna öncelikli olarak dahil olur. { وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ } “Ve Allah hakkı gerçekleştirecektir” ifadesindeki vâv, { سَيُبْطِلُهُ } fiiline atıftır; yani onu açıklar ve peygamberlerine indirdiği kitaplarındaki delil ve bürhanları içermesi sebebiyle { بِكَلِماتِهِ } “kelimeleriyle” beyan eder, { وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ } “suçlular istemese de”; Firavun hanedanından olan suçlular yahut genel olarak bütün suçlular istemese de [bunu yapar] ki Firavun hanedanı buna öncelikli olarak dahildir. İcram (إِجْرَام), günahlar demektir. Ayetteki { فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ } “Mûsâ'ya kendi kavminden bir zürriyetten (genç bir topluluktan) başkası iman etmedi” ifadesinde zamir Mûsâ'ya döner; yani Mûsâ'nın kavminden demektir ki onlar da
بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ طَائِفَةٌ مِنْ ذَرَارِيِّ فِرْعَوْنَ، فَيَكُونُ الضَّمِيرُ عَائِدًا عَلَى فِرْعَوْنَ، قِيلَ: وَمِنْهُمْ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَامْرَأَتُهُ وَمَاشِطَةُ ابْنَتِهِ وَامْرَأَةُ خَازِنِهِ وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ آبَاؤُهُمْ مِنَ الْقِبْطِ وَأُمَّهَاتُهُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، رُوِيَ هَذَا عن الفراء. عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ الضَّمِيرُ لِفِرْعَوْنَ، وَجُمِعَ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ جَبَّارًا جَمَعُوا ضَمِيرَهُ تَعْظِيمًا لَهُ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْمَ فِرْعَوْنَ سُمُّوا: بِفِرْعَوْنَ، مِثْلَ ثَمُودَ، فَرَجَعَ الضَّمِيرُ إِلَيْهِمْ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ عَائِدٌ عَلَى مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: عَلَى خَوْفٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، وَرُوِيَ هَذَا عَنِ الْفَرَّاءِ. وَمَنْعَ ذَلِكَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ، فَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُمَا: قَامَتْ هِنْدٌ، وَأَنْتَ تُرِيدُ غُلَامَهَا، وَرُوِيَ عَنِ الْأَخْفَشِ أَنَّ الضَّمِيرَ يَعُودُ عَلَى الذُّرِّيَّةِ، وَقَوَّاهُ النَّحَّاسُ: أَنْ يَفْتِنَهُمْ أَيْ: يَصْرِفَهُمْ عَنْ دِينِهِمْ بِالْعَذَابِ الَّذِي كَانَ يُنْزِلُهُ بِهِمْ، وَهُوَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِالْمَصْدَرِ. وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ أَيْ: عَاتٍ مُتَكَبِّرٍ مُتَغَلِّبٍ عَلَى أَرْضِ مِصْرَ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ الْمُجَاوَزِينَ لِلْحَدِّ فِي الْكُفْرِ وَمَا يَفْعَلُهُ مِنَ الْقَتْلِ وَالصَّلْبِ وَتَنْوِيعِ الْعُقُوبَاتِ. قَوْلُهُ: وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ قِيلَ:
İsrailoğullarının gençlerinden bir zümredir. Bir görüşe göre ise murat, Firavun'un kavminin gençlerinden bir zümredir; bu takdirde zamir Firavun'a döner. Firavun ailesinin mümini, Firavun'un karısı, kızının kuaförü (mâşıtası) ve hazinedarının karısının da bunlardan olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise onlar babaları Kıptî, anneleri İsrailoğullarından olan bir topluluktur; bu rivayet Ferrâ'dan nakledilmiştir. { عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ } “Firavun ve ileri gelenlerinden korktukları halde” ifadesindeki zamir Firavun'a aittir; o bir zorba olduğu için tazim amacıyla zamiri çoğul getirilmiştir. Firavun'un kavminin Semûd gibi “Firavun” diye isimlendirildiği, bu mülahazayla zamirin onlara döndüğü de söylenmiştir. Bir görüşe göre de mahzuf bir muzafa dönmektedir; takdiri: “Firavun'un ileri gelenlerinden korktukları halde” şeklindedir; bu da Ferrâ'dan rivayet edilmiştir. Halîl ve Sîbeveyh ise bunu caiz görmemiştir; onlara göre kölesini kastettiğin halde “Gāmet Hindun” (قَامَتْ هِنْدٌ) [Hind ayağa kalktı] demek caiz değildir. Ahfeş'ten zamirin “zürriyet”e döndüğü rivayet edilmiş ve Nehhâs da bunu kuvvetli bulmuştur. { أَنْ يَفْتِنَهُمْ } “onlara işkence etmesinden [korktukları için]” yani onlara uyguladığı azap ile dinlerinden çevirmesinden [korktukları için]; bu ifade bedel-i iştimaldir. Masdardan dolayı nasb mahallinde olması da caizdir. { وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ } “Çünkü Firavun yeryüzünde gerçekten bir zorba idi” yani Mısır topraklarında azgın, kibirli ve üstünlük taslayan biriydi. { وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ } “Ve o gerçekten haddi aşanlardandı”; küfürde ve yaptığı katletme, çarmıha germe ve türlü cezalar uygulama hususunda haddi aşanlardandı. Ayetteki { وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ } “Mûsâ dedi ki: «Ey kavmim! Eğer Allah'a iman etmişseniz ve O'na teslim olmuşsanız, artık yalnızca O'na tevekkül edin!»” ifadesi hakkında şöyle denilmiştir:
إِنَّ هَذَا مِنْ بَابِ التَّكْرِيرِ لِلشَّرْطِ، فَشَرَطَ فِي التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ الْإِيمَانَ بِهِ، وَالْإِسْلَامَ: أَيِ الِاسْتِسْلَامَ لِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا لَيْسَ مِنْ تَعْلِيقِ الْحُكْمِ بِشَرْطَيْنِ، بَلِ الْمُعَلَّقُ بِالْإِيمَانِ هُوَ وُجُوبُ التَّوَكُّلِ، وَالْمَشْرُوطُ بِالْإِسْلَامِ وَجُودُهُ وَالْمَعْنَى: أَنْ يُسْلِمُوا أَنْفُسَهُمْ لِلَّهِ، أَيْ: يَجْعَلُوهَا لَهُ سَالِمَةً خَالِصَةً لَا حَظَّ لِلشَّيْطَانِ فِيهَا، لِأَنَّ التَّوَكُّلَ لَا يَكُونُ مَعَ التَّخْلِيطِ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَنَظِيرُهُ فِي الْكَلَامِ: إِنْ ضَرَبَكَ زَيْدٌ فَاضْرِبْهُ إِنْ كَانَتْ لَكَ بِهِ قُوَّةٌ فَقالُوا أَيْ: قَوْمُ مُوسَى مُجِيبِينَ لَهُ عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا ثُمَّ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ فَقَالُوا: رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً أَيْ: مَوْضِعَ فِتْنَةٍ لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ وَالْمَعْنَى: لَا تُسَلِّطْهُمْ عَلَيْنَا فَيُعَذِّبُونَا حَتَّى يَفْتِنُونَا عَنْ دِينِنَا، وَلَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لَهُمْ يَفْتِنُونَ بِنَا غَيْرَنَا، فَيَقُولُونَ لَهُمْ: لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ عَلَى حَقٍّ لَمَا سُلِّطْنَا عَلَيْهِمْ وَعَذَّبْنَاهُمْ، وَعَلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ تَكُونُ الْفِتْنَةُ بِمَعْنَى الْمَفْتُونِ. وَلَمَّا قَدَّمُوا التَّضَرُّعَ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي أَنْ يَصُونَ دِينَهُمْ عَنِ الْفَسَادِ أَتْبَعُوهُ بِسُؤَالِ عِصْمَةِ أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا: وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ كَانَ لَهُمُ اهْتِمَامٌ بِأَمْرِ الدِّينِ فَوْقَ اهْتِمَامِهِمْ بِسَلَامَةِ أَنْفُسِهِمْ. قوله: وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً أن هي المفسرة، في الإيحاء معنى: القول: أَنْ تَبَوَّآ: أَيِ اتَّخِذَا لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا يُقَالُ: بَوَّأْتُ زَيْدًا مَكَانًا، وَبَوَّأْتُ لِزَيْدٍ مَكَانًا، وَالْمُبَوَّأُ: الْمَنْزِلُ الْمَلْزُومُ، وَمِنْهُ: بَوَّأَهُ اللَّهُ مَنْزِلًا: أَيْ أَلْزَمَهُ إِيَّاهُ وَأَسْكَنَهُ فِيهِ، وَمِنْهُ: الْحَدِيثُ: «مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ» وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ:
Bu, şartın tekrar edilmesi kabilindendir; böylece Allah'a tevekkülde O'na imanı ve İslâm'ı, yani O'nun kaza ve kaderine teslim olmayı şart koşmuştur. Bunun hükmün iki şarta bağlanması kabilinden olmadığı, bilakis imana bağlanan şeyin tevekkülün gerekliliği, İslâm ile şart koşulanın ise onun varlığı olduğu da söylenmiştir. Anlam şudur: Kendilerini Allah'a teslim etsinler; yani nefislerini şeytanın hiçbir payı olmayacak şekilde O'na selametli ve hâlis kılsınlar; zira tevekkül [ihlasa haram] karıştırmakla birlikte olmaz. Keşşâf sahibi şöyle der: Bunun kelamdaki benzeri: «Eğer Zeyd sana vurursa, ona gücün yetiyorsa sen de ona vur» sözüdür. { فَقالُوا } “Bunun üzerine dediler ki:” yani Mûsâ'nın kavmi ona cevap vererek: { عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا } “«Yalnızca Allah'a tevekkül ettik...»” Sonra ihlasla Allah'a dua edip şöyle dediler: { رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً } “«Rabbimiz! Bizi bir fitne kılma...»” yani bir fitne konusu/yeri kılma, { لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “«o zalimler kavmi için.»” Manası: Bizi onların tahakkümüne verme ki bize azap edip dinimizden saptırmasınlar; bizi onlar için bir fitne kılıp da bizim vesilemizle başkalarını saptırmalarına izin verme; zira başkalarına: «Eğer bunlar hak üzere olsalardı onlara musallat kılınmazdık ve kendilerine azap edemezdik» derler. İlk manaya göre “fitne”, “meftûn” (fitneye düşürülmüş) anlamındadır. Yüce Allah'a dinlerini fesattan koruması için niyazda bulunmayı öne aldıklarında, hemen ardından canlarının korunması talebini ekleyerek şöyle dediler: { وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “«Ve rahmetinle bizi o kâfirler kavminden kurtar!»” Bunda, onların din işine verdikleri ehemmiyetin canlarının selametine verdikleri ehemmiyetten daha üstün olduğuna delil vardır. Ayetteki { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً } “Mûsâ'ya ve kardeşine: «Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın...» diye vahyettik” ifadesindeki “en” (أَنْ) tefsiriyedir; zira vahiyde söz anlamı vardır. { أَنْ تَبَوَّآ } yani kavminiz için Mısır'da evler edinin. «Zeyd için bir yer hazırladım» anlamında hem “bevvve'tü Zeyden mekânen” hem de “bevve'tü li-Zeydin mekânen” denir. “El-Mübevve'” (الْمُبَوَّأُ), ayrılınmayan/bağlanılan mesken demektir. “Bevve'ehullâhu menzilen” yani Allah onu bir meskene yerleştirdi ve orada iskân etti sözü de buradan gelir. Hadisteki: «Kim benim üzerime kasten yalan uydurursa cehennemdeki yerine hazırlansın (fel-yetebevve')» ifadesi de bu köktendir. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir:
نَحْنُ بَنُو عَدْنَانَ لَيْسَ شَكٌّ ... تَبَوَّأَ الْمَجْدُ بِنَا وَالْمُلْكُ
«Biz Adnân oğullarıyız, şüphe yok bunda / Şeref ve mülk bizimle yerleşti bir yurda.»
قِيلَ: وَمِصْرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هِيَ الْإِسْكَنْدَرِيَّةُ، وَقِيلَ: هِيَ مِصْرُ الْمَعْرُوفَةُ لَا الْإِسْكَنْدَرِيَّةُ وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً أَيْ: مُتَوَجِّهَةً إِلَى جِهَةِ الْقِبْلَةِ، قِيلَ: وَالْمُرَادُ بِالْبُيُوتِ هُنَا الْمَسَاجِدُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْبُيُوتِ الَّتِي يَسْكُنُونَ فيها، أمروا بأن يجعلوها متقابلة، وَالْمُرَادُ بِالْقِبْلَةِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ هِيَ جِهَةُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَهُوَ قِبْلَةُ الْيَهُودِ إِلَى الْيَوْمِ وَقِيلَ: جِهَةُ الْكَعْبَةِ، وَأَنَّهَا كَانَتْ قِبْلَةَ مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ وَقِيلَ:
Bu ayette geçen Mısır'ın İskenderiye olduğu söylenmiştir; İskenderiye değil, bilinen Mısır olduğu da söylenmiştir. { وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً } “«ve evlerinizi kıble (namazgâh) yapın»” yani kıble cihetine yönelmiş kılın. Burada evlerden muradın mescitler olduğu söylenmiş olup selefden bir cemaat bu görüşe meyletmiştir. Muradın oturdukları evler olduğu ve onları birbirine bakar şekilde yapmalarının emredildiği de söylenmiştir. İlk görüşe göre kıbleden murat Beytülmakdis cihetidir ki bugüne kadar Yahudilerin kıblesidir. Kâbe ciheti olduğu ve Mûsâ ile beraberindekilerin kıblesinin Kâbe olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ بُيُوتَهُمْ مُسْتَقْبِلَةً لِلْقِبْلَةِ لِيُصَلُّوا فِيهَا سِرًّا لِئَلَّا يُصِيبَهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ مَعَرَّةٌ بِسَبَبِ الصَّلَاةِ، وَمِمَّا
Murat, namaz sebebiyle kâfirlerden kendilerine bir kötülük dokunmasın diye içlerinde gizlice namaz kılmak üzere evlerini kıbleye dönük yapmalarıdır. Bunu
يُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ أَيِ: الَّتِي أمركم الله بِإِقَامَتِهَا فَإِنَّهُ يُفِيدُ أَنَّ الْقِبْلَةَ هِيَ: قِبْلَةُ الصَّلَاةِ إِمَّا فِي الْمَسَاجِدِ، أَوْ فِي الْبُيُوتِ لَا جَعْلَ الْبُيُوتِ مُتَقَابِلَةً، وَإِنَّمَا جَعَلَ الْخِطَابَ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ مَعَ مُوسَى وَهَارُونَ، ثُمَّ جَعَلَهُ لَهُمَا وَلِقَوْمِهِمَا فِي قَوْلِهِ: وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ ثُمَّ أَفْرَدَ مُوسَى بِالْخِطَابِ بَعْدَ ذَلِكَ، فَقَالَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ اخْتِيَارَ الْمَكَانِ مُفَوَّضٌ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ جُعِلَ عَامًّا فِي اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ، وَإِقَامَةِ الصَّلَاةِ، لِأَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ عَلَى الْجَمِيعِ لَا يَخْتَصُّ بِالْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ جُعِلَ خَاصًّا بِمُوسَى لِأَنَّهُ الْأَصْلُ فِي الرِّسَالَةِ وَهَارُونُ تَابِعٌ لَهُ، فَكَانَ ذَلِكَ تَعْظِيمًا لِلْبِشَارَةِ وَلِلْمُبَشَّرِ بِهَا وَقِيلَ: إِنَّ الْخِطَابَ فِي وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ لنبينا محمد ﷺ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ وَالِاعْتِرَاضِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.
destekleyen hususlardan biri de { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “«ve namazı dosdoğru kılın»” yani Allah'ın size kılmanızı emrettiği namazı [kılın] buyruğudur; zira bu buyruk, kıblenin evleri karşılıklı yapmak değil, gerek mescitlerde gerekse evlerde kılınacak namazın kıblesi olduğunu ifade eder. Sözün başında hitabın Mûsâ ve Hârûn ile birlikte yapılıp, sonra { وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “«ve evlerinizi kıble (namazgâh) yapın ve namazı dosdoğru kılın»” buyruğunda ikisine ve kavimlerine yöneltilmesi, ardından { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “«Ve müminleri müjdele!»” denilerek hitabın yalnızca Mûsâ'ya münhasır kılınmasının sebebi şudur: Mekân seçimi peygamberlere bırakılmıştır; ardından kıbleye yönelmek ve namazı kılmak herkese vacip olup peygamberlere has olmadığından hitap umumi kılınmış; sonra Mûsâ risalette asıl, Hârûn ise ona tâbi olduğundan müjdeleme Mûsâ'ya has kılınmıştır. Bu da müjdeyi ve müjdelenen kimseyi tazim etmek içindir. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğundaki hitabın iltifat ve itiraz yoluyla Peygamberimiz Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelik olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لِتَلْفِتَنا قَالَ: لِتَلْوِيَنَا.
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { لِتَلْفِتَنا } âyeti hakkında: “Bizi çevirmek için” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ قَالَ: لِتَصُدَّنَا عَنْ آلِهَتِنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ قَالَ: الْعَظْمَةُ وَالْمُلْكُ وَالسُّلْطَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ قَالَ: الذَّرِّيَّةُ: الْقَلِيلُ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ قَالَ: مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُمْ أَوْلَادُ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ مُوسَى، مِنْ طُولِ الزَّمَانِ وَمَاتَ آبَاؤُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتِ الذُّرِّيَّةُ الَّتِي آمَنَتْ لِمُوسَى مِنْ أُنَاسٍ غَيْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ مِنْهُمُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ وَمُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَخَازِنُ فِرْعَوْنَ وَامْرَأَةُ خَازِنِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَنُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ فِي الْفِتَنِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ قَالَ: لَا تُسَلِّطْهُمْ عَلَيْنَا فَيَفْتِنُونَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ: لَا تُعَذِّبْنَا بِأَيْدِي قَوْمِ فِرْعَوْنَ وَلَا بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِكَ، فَيَقُولُ قَوْمُ فِرْعَوْنَ: لَوْ كَانُوا عَلَى الْحَقِّ مَا عُذِّبُوا وَلَا سُلِّطْنَا عَلَيْهِمْ فَيُفْتَنُونَ بِنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ لَا يُظْهِرَ عَلَيْنَا عَدُوَّنَا فَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ أَوْلَى بِالْعَدْلِ فَيُفْتَنُونَ بِذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ الْآيَةَ، قَالَ ذَلِكَ حِينَ مَنَعَهَمْ فِرْعَوْنُ الصَّلَاةَ، فَأُمِرُوا أَنْ يَجْعَلُوا مَسَاجِدَهُمْ فِي بُيُوتِهِمْ وَأَنْ يُوَجَّهُوهَا نَحْوَ الْقِبْلَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ قَالَ: مِصْرُ الْإِسْكَنْدَرِيَّةُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانُوا لَا يُصَلُّونَ إِلَّا فِي الْبِيَعِ حَتَّى خَافُوا مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ فَأُمِرُوا أَنْ يُصَلُّوا فِي بُيُوتِهِمْ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: أُمِرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا فِي بُيُوتِهِمْ مَسَاجِدَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي سِنَانٍ قَالَ: الْقِبْلَةُ الْكَعْبَةُ، وَذُكِرَ أَنَّ آدَمَ فَمَنْ بَعْدَهُ كَانُوا يُصَلُّونَ قِبَلَ الْكَعْبَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً قال:
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den: “Bizi ilahlarımızdan alıkoymak için” dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ } âyeti hakkında: “Büyüklük, mülk ve saltanat” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ } âyeti hakkında: “Zürriyet, az bir topluluktur” dediğini rivayet etmişlerdir. Bu muhaddisler yine ondan { ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ } âyeti hakkında: “İsrailoğullarından” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Onlar, zamanın uzamasıyla babaları ölmüş olan, Mûsâ'nın kendilerine gönderildiği kimselerin çocuklarıdır.” İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Mûsâ'ya iman eden zürriyet, İsrailoğullarından başka insanlardan, Firavun'un kavmindendi; aralarında Firavun'un karısı, Firavun hanedanının mümini, Firavun'un hazinedarı ve hazinedarın karısı da vardı.” Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Nuaym b. Hammâd el-Fiten'de ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } âyeti hakkında: “Onları bize musallat etme ki bizi fitneye düşürmesinler” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, ondan bu âyetin tefsirinde şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bize Firavun kavminin eliyle de kendi katından bir azapla da azap etme; yoksa Firavun kavmi: «Eğer hak üzere olsalardı azap görmezlerdi ve biz onlara musallat edilmezdik» der de bizim yüzümüzden fitneye düşerler.” İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, Ebû Kılâbe'den bu âyet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Rabbinden düşmanlarını kendilerine galip kılmamasını diledi; aksi takdirde onlar adalete daha layık olduklarını sanırlar ve bu sebeple fitneye düşerler.” İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Miclez'den benzerini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ } âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Bu, Firavun onları namazdan menettiği zamandı; bunun üzerine mescitlerini evlerinde yapmaları ve onları kıbleye doğru yöneltmeleri emrolundu.” İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ } âyeti hakkında: “Mısır, İskenderiye'dir” dediğini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den bu âyet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Firavun hanedanından korkuncaya kadar sadece havralarda namaz kılıyorlardı; korkunca da evlerinde namaz kılmaları emredildi.” Firyâbî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan bu âyet hakkında: “Evlerinde mescitler edinmeleri emrolundu” dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, Ebû Sinân'dan: “Kıble Kâbe'dir; Âdem ve sonrakilerin Kâbe'ye doğru namaz kıldıkları zikredilmiştir” dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً } âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
يقابل بعضها بعضا.
“Bir kısmı bir kısmına baksın.”
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٨٨ الى ٩٢]
[Yûnus Sûresi (10), Âyetler 88-92]
وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالاً فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٨٨) قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٨٩) وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْياً وَعَدْواً حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١) فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ (٩٢)
{ وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالاً فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٨٨) قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٨٩) وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْياً وَعَدْواً حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١) فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ (٩٢) } “Mûsâ dedi ki: «Rabbimiz! Doğrusu sen Firavun'a ve ileri gelenlerine dünya hayatında zinet ve mallar verdin. Rabbimiz! [Bunu] senin yolundan saptırsınlar diye mi [yaptın]? Rabbimiz! Mallarını silip süpür ve kalplerini katılaştır ki can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler!» (88) [Allah] buyurdu ki: «İkinizin duası kabul edilmiştir; öyleyse dosdoğru olun ve bilmeyenlerin yoluna asla uymayın!» (89) İsrailoğullarını denizden geçirdik; Firavun ve ordusu da zulüm ve düşmanlıkla onların peşine düştü. Nihayet boğulma anı gelip çatınca [Firavun]: «İsrailoğullarının inandığından başka hiçbir ilah olmadığına inandım, ben de müslümanlardanım!» dedi. (90) «Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun!» (91) «Bugün senden sonrakilere bir ibret olasın diye seni cesedinle kurtaracağız (karaya çıkaracağız). Gerçekten insanların çoğu âyetlerimizden habersizdirler.» (92)”
لَمَّا بَالَغَ مُوسَى ﵇ فِي إِظْهَارِ الْمُعْجِزَاتِ وَإِقَامَةِ الْحُجَجِ البينات، ولم يكن لذلك تأثير في من أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ دَعَا عَلَيْهِمْ بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ سَبَبَ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَتَمَسُّكِهِمْ بِالْجُحُودِ وَالْعِنَادِ، فَقَالَ مُبَيِّنًا لِلسَّبَبِ أَوَّلًا:
Mûsâ (aleyhisselâm) mucizeleri göstermede ve apaçık hüccetleri ortaya koymada son derece gayret sarf edip de bu durum kendilerine gönderildiği kimseler üzerinde bir etki yapmayınca; küfürdeki ısrarlarının, inkâr ve inatlarına sarılmalarının sebebini açıkladıktan sonra onlara beddua etti. İlk olarak sebebi beyan ederek şöyle dedi:
رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا قَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْمَلَأَ هُمُ الْأَشْرَافُ، وَالزِّينَةُ:
{ رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Rabbimiz! Doğrusu sen Firavun'a ve ileri gelenlerine dünya hayatında zinet ve mallar verdin.” “Mele’” kelimesinin ileri gelenler/eşraf olduğu daha önce geçmişti. Zinet ise:
اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُتَزَيَّنُ بِهِ: مِنْ مَلْبُوسٍ وَمَرْكُوبٍ وَحَلْيَةٍ وَفِرَاشٍ وَسِلَاحٍ، وَغَيْرِ ذَلِكَ، ثُمَّ كَرَّرَ النِّدَاءَ لِلتَّأْكِيدِ فَقَالَ: رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ.
Giyilecek şey, binek, takı, döşek, silah ve benzeri kendisiyle süslenilen her şeyin adıdır. Sonra pekiştirmek için nidayı tekrarlayarak şöyle dedi: { رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } “Rabbimiz! [Bunu] senin yolundan saptırsınlar diye mi [yaptın]?”
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذِهِ اللَّامِ الدَّاخِلَةِ على الفعل، فقال الخليل وسيبويه: إنه لَامُ الْعَاقِبَةِ وَالصَّيْرُورَةِ. وَالْمَعْنَى:
Fiilin başına gelen bu lâm (لِ) harfi hakkında ihtilaf edilmiştir. Halîl ve Sîbeveyh bunun akıbet ve sayrûret lâmı olduğunu söylemişlerdir. Manası:
أَنَّهُ لَمَّا كَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهِمُ الضَّلَالَ صَارَ كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَعْطَاهُمْ مِنَ النِّعَمِ لِيُضِلُّوا، فَتَكُونُ اللَّامُ عَلَى هَذَا مُتَعَلِّقَةً بِآتَيْتَ وَقِيلَ: إِنَّهَا لَامُ كَيْ أَيْ: أَعْطَيْتَهُمْ لِكَيْ يُضِلُّوا. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ الْمَعْنَى أَعْطَيْتَهُمْ ذَلِكَ لِئَلَّا يَضِلُّوا، فَحُذِفَتْ لَا كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا . قَالَ النَّحَّاسُ: ظَاهِرُ هَذَا الْجَوَابِ حَسَنٌ إِلَّا أَنَّ الْعَرَبَ لَا تَحْذِفُ لَا إِلَّا مَعَ أَنْ، فَمَوَّهَ صَاحِبُ هَذَا التَّأْوِيلِ بِالِاسْتِدْلَالِ بِقَوْلِهِ: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا، وَقِيلَ: اللَّامُ لِلدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ. وَالْمَعْنَى: ابْتَلِهِمْ بِالْهَلَاكِ عَنْ سَبِيلِكَ، وَاسْتَدَلَّ هَذَا الْقَائِلُ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ بَعْدَ هَذَا: اطْمِسْ وَاشْدُدْ. وَقَدْ أَطَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ فِي تَقْرِيرِ هَذَا بِمَا لَا طَائِلَ تَحْتَهُ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الْأَوْلَى. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ لِيُضِلُّوا بِضَمِّ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ أَيْ: يُوقِعُوا الْإِضْلَالَ عَلَى غَيْرِهِمْ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ، أَيْ: يَضِلُّونَ فِي أَنْفُسِهِمْ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: طَمْسُ الشَّيْءِ:
İşlerinin akıbeti sapıklık olunca, sanki Yüce Allah bu nimetleri onlara saptırsınlar diye vermiş gibi olmuştur; bu takdirde lâm harfi { آتَيْتَ } fiiline müteallık olur. Bunun key (sebep) lâmı olduğu, yani “saptırsınlar diye onlara verdin” demek olduğu da söylenmiştir. Bir topluluk da mananın: “Onlara saptırmasınlar diye verdin” şeklinde olduğunu, Yüce Allah'ın { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } buyruğunda olduğu gibi “lâ” (لا) harfinin hazfedildiğini söylemiştir. Nehhâs şöyle demiştir: Bu cevabın zâhiri güzeldir; ancak Araplar “lâ” edatını ancak “en” (أَنْ) ile birlikte hazfederler. Dolayısıyla bu tevile sahip olan kimse, { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } âyetini delil getirerek yanıltma yapmıştır. Lâm harfinin onlara beddua için olduğu da söylenmiştir; manası: “Onları senin yolundan sapmakla helake uğrat” demektir. Bu görüş sahibi, Yüce Allah'ın bundan sonra gelen { اطْمِسْ } ve { وَاشْدُدْ } buyruklarını delil göstermiştir. Keşşâf sahibi bunu hiçbir fayda sağlamayacak şekilde uzun uzadıya açıklamıştır; birinci görüş ise daha evladır. Kûfeliler muzari harfinin dammesiyle { لِيُضِلُّوا } şeklinde okumuşlardır; yani “başkalarını saptırsınlar”. Diğer kıraat imamları ise fetha ile okumuşlardır; yani “kendileri saparlar”. { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ } “Rabbimiz! Mallarını silip süpür.” Zeccâc şöyle demiştir: Bir şeyin tamsı:
إِذْهَابُهُ عَنْ صُورَتِهِ وَالْمَعْنَى: الدُّعَاءُ عَلَيْهِمْ بِأَنْ يَمْحَقَ اللَّهُ أَمْوَالَهُمْ وَيُهْلِكَهَا، وَقُرِئَ: بِضَمِّ الْمِيمِ مِنِ اطْمُسْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ أَيِ: اجْعَلْهَا قَاسِيَةً مَطْبُوعَةً لَا تَقْبَلُ الْحَقَّ، وَلَا تَنْشَرِحُ لِلْإِيمَانِ، قَوْلُهُ فَلا يُؤْمِنُوا قَالَ الْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى لِيُضِلُّوا، وَالْمَعْنَى: آتَيْتَهُمُ النِّعَمَ لِيُضِلُّوا وَلَا يُؤْمِنُوا، وَيَكُونُ ما بين المعطوف عَلَيْهِ اعْتِرَاضًا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ دُعَاءٌ بِلَفْظِ النَّهْيِ، وَالتَّقْدِيرُ: اللَّهُمَّ فَلَا يُؤْمِنُوا، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Suretini yok etmektir. Manası: Allah'ın onların mallarını mahvetmesi ve helak etmesi için onlara bedduada bulunmaktır. “İtmis” kelimesinin mîm harfinin dammesiyle “İtmus” (اطْمُسْ) şeklinde de okunmuştur. { وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Ve kalplerini katılaştır” yani onları hakkı kabul etmeyen ve imana açılmayan katı ve mühürlü kıl. { فَلا يُؤْمِنُوا } “ki iman etmesinler” buyruğu hakkında Müberred ve Zeccâc: { لِيُضِلُّوا } fiiline matuftur demişlerdir; manası: “Nimetleri saptırsınlar ve iman etmesinler diye onlara verdin” şeklinde olur, matuf ile matufun aleyh arasındaki kısım ise itiraz (ara cümle) olur. Ferrâ, Kisâî ve Ebû Ubeyde ise şöyle demişlerdir: Bu, nehiy lafzıyla yapılmış bir duadır; takdiri: “Allah'ım, öyleyse iman etmesinler” şeklindedir. A‘şâ'nın şu sözü de bu kabildendir:
فَلَا يَنْبَسِطْ مِنْ بَيْنِ عَيْنَيْكَ مَا انْزَوَى ... وَلَا تَلْقَنِي إِلَّا وَأَنْفُكَ رَاغِمُ
«Kaşlarının arasındaki çatıklık açılmasın sakın / Ve burnun yere sürtülmedikçe çıkma karşıma sakın!»
وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّهُ جَوَابُ الْأَمْرِ، أَيِ: اطْمِسْ وَاشْدُدْ فَلَا يُؤْمِنُوا، فَيَكُونُ مَنْصُوبًا. وروي هذا عن الفرّاء أيضا، ومنه:
el-Ahfeş şöyle demiştir: "Bu [ifade], emrin cevabıdır; yani 'Yok et ve katılaştır ki iman etmesinler' [takdirindedir]; dolayısıyla mansub olur." Bu [görüş], el-Ferrâ'dan da rivayet edilmiştir. Şairin şu beyti de bu kabildendir:
يَا نَاقُ سِيرِي عَنَقًا فَسِيحَا ... إِلَى سُلَيْمَانَ فَنَسْتَرِيحَا
«Ey devem! Hızlı ve geniş adımlarla yürü / Süleyman'a doğru, ta ki rahata erelim.»
حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ أَيْ: لَا يَحْصُلُ مِنْهُمُ الْإِيمَانُ إِلَّا مَعَ الْمُعَايَنَةِ لِمَا يُعَذِّبُهُمُ اللَّهُ بِهِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ لَا يَنْفَعُ إِيمَانُهُمْ. وَقَدِ اسْتَشْكَلَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الدُّعَاءِ عَلَى هَؤُلَاءِ، وَقَالَ: إِنَّ الرُّسُلَ إِنَّمَا تَطْلُبُ هِدَايَةَ قَوْمِهِمْ وَإِيمَانَهُمْ. وَأُجِيبَ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِنَبِيٍّ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى قَوْمِهِ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَإِنَّمَا يَأْذَنُ اللَّهُ بِذَلِكَ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ، وَلِهَذَا لَمَّا أَعْلَمَ اللَّهُ نُوحًا ﵇ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ مِنْ قَوْمِهِ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ، قَالَ: رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً . قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما جَعَلَ الدَّعْوَةَ هَاهُنَا مُضَافَةً إِلَى مُوسَى وَهَارُونَ، وَفِيمَا تَقَدَّمَ أَضَافَهَا إِلَى مُوسَى وَحْدَهُ، فَقِيلَ: إِنَّ هَارُونَ كَانَ يُؤَمِّنُ عَلَى دُعَاءِ مُوسَى، فَسُمِّيَ هَاهُنَا دَاعِيًا، وَإِنْ كَانَ الدَّاعِي مُوسَى وَحْدَهُ، فَفِي أَوَّلِ الْكَلَامِ أَضَافَ الدُّعَاءَ إِلَى مُوسَى لِكَوْنِهِ الدَّاعِيَ، وَهَاهُنَا أَضَافَهُ إِلَيْهِمَا تَنْزِيلًا لِلْمُؤَمِّنِ مَنْزِلَةَ الدَّاعِي، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَا جَمِيعًا دَاعِيَيْنِ، وَلَكِنْ أَضَافَ الدُّعَاءَ إِلَى مُوسَى فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ لِأَصَالَتِهِ فِي الرِّسَالَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ:
{ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “can yakıcı azabı görünceye kadar” yani onlardan iman ancak Allah'ın kendilerine vereceği azabı bizzat gördüklerinde meydana gelir ki o vakitte de imanları fayda vermez. İlim ehlinden bazıları bu ayette geçen bu bedduayı müşkil görmüş ve: “Peygamberler ancak kavimlerinin hidayetini ve imanını isterler” demiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bir peygamberin kavmine beddua etmesi ancak Yüce Allah'ın izniyle caiz olur; Allah da buna ancak içlerinde iman edecek kimse bulunmadığını bildiği için izin verir. Nitekim Allah Nûh'a (aleyhisselâm) kavminden daha önce iman edenler dışında kimsenin iman etmeyeceğini bildirdiğinde o: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir yurt tutan bırakma!” demiştir. { قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما } “[Allah] buyurdu ki: «İkinizin duası kabul edilmiştir; öyleyse dosdoğru olun!»” Burada dua Mûsâ ve Hârûn'a izafe edilmiştir; daha önce ise yalnızca Mûsâ'ya izafe edilmişti. Denilmiştir ki: Hârûn, Mûsâ'nın duasına “âmin” diyordu; bu sebeple dua eden yalnızca Mûsâ olduğu halde burada ikisi de dua eden olarak isimlendirilmiştir. Sözün başında dua eden bizzat o olduğu için dua Mûsâ'ya izafe edilmiş, burada ise “âmin” diyen kimse dua eden konumuna indirgendiği için ikisine birden izafe edilmiştir. Her ikisinin de bizzat dua etmiş olması da caizdir; ancak sözün başında risaletteki asıllığı sebebiyle dua Mûsâ'ya izafe edilmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: Ali b. Süleyman'ın şöyle dediğini işittim:
الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الدُّعَاءَ لَهُمَا قَوْلُ مُوسَى رَبَّنَا وَلَمْ يَقُلْ رَبِّ. وقرأ عليّ والسّلمي دعواتكما وقرأ ابن السميقع: دَعْوَاكُمَا وَالِاسْتِقَامَةُ: الثَّبَاتُ عَلَى مَا هُمَا عَلَيْهِ مِنَ الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ: أُمِرَا بِالِاسْتِقَامَةِ عَلَى أَمْرِهِمَا، وَالثَّبَاتِ عَلَيْهِ، عَلَى دُعَاءِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِلَى الْإِيمَانِ إِلَى أَنْ يَأْتِيَهُمَا تَأْوِيلُ الْإِجَابَةِ أَرْبَعِينَ سَنَةً ثُمَّ أُهْلِكُوا وَقِيلَ مَعْنَى الِاسْتِقَامَةِ: تَرْكُ الِاسْتِعْجَالِ وَلُزُومُ السَّكِينَةِ وَالرِّضَا وَالتَّسْلِيمُ لِمَا يَقْضِي بِهِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ. قَوْلُهُ: وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ بِتَشْدِيدِ النُّونِ لِلتَّأْكِيدِ، وَحُرِّكَتْ بِالْكَسْرِ لِكَوْنِهِ الْأَصْلَ، وَلِكَوْنِهَا أَشْبَهَتْ نُونَ التَّثْنِيَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ ذَكْوَانَ بِتَخْفِيفِ النُّونِ عَلَى النَّفْيِ لَا عَلَى النَّهْيِ. وَقُرِئَ بِتَخْفِيفِ الْفَوْقِيَّةِ الثَّانِيَةِ مِنْ تَتَّبِعَانِّ. وَالْمَعْنَى: النَّهْيُ لَهُمَا عَنْ سُلُوكِ طَرِيقَةِ مَنْ لَا يَعْلَمُ بِعَادَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي إِجْرَاءِ الْأُمُورِ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ الْمَصَالِحُ تَعْجِيلًا وَتَأْجِيلًا. قَوْلُهُ: وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ هُوَ مِنْ جَاوَزَ الْمَكَانَ:
Duanın her ikisine ait olduğuna delil, Mûsâ'nın “Rabbî” [Rabbim] demeyip “Rabbenâ” [Rabbimiz] demesidir. Ali ve Sülemî “da‘vetükümâ” yerine { دَعَوَاتُكُمَا }, İbnu's-Sümeyka‘ ise { دَعْوَاكُمَا } şeklinde okumuştur. İstikamet: Allah'a davet hususunda üzerinde bulundukları hal üzere sebat göstermektir. Ferrâ ve başkaları şöyle demiştir: İkisine de işleri üzere istikamet göstermeleri, onun üzerinde ve Firavun ile kavmini imana davet hususunda sebat etmeleri emrolundu; ta ki duanın kabulünün tahakkuku kendilerine kırk yıl sonra gelip helak edildiler. İstikametin manasının acele etmeyi terk etmek, sükûnete sarılmak, Yüce Allah'ın hükmettiği şeye rıza gösterip teslim olmak olduğu da söylenmiştir. Ayetteki { وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “ve bilmeyenlerin yoluna asla uymayın!” ifadesinde şeddeli nûn (نّ) tekit içindir; aslî hareke olması ve tesniye (ikil) nûnuna benzemesi sebebiyle kesre ile harekelenmiştir. İbn Zekvân, nehiy değil nefy üzere nûn harfinin tahfifiyle (şeddesiz) okumuştur. { تَتَّبِعَانِّ } fiilindeki ikinci te harfinin tahfifiyle de okunmuştur. Manası: İşleri fayda ve maslahatların gerektirdiğine göre öne almak veya ertelemek hususunda Yüce Allah'ın sünnetini/âdetini bilmeyen kimselerin yoluna uymaktan ikisini nehyetmektir. Ayetteki { وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ } “İsrailoğullarını denizden geçirdik” ifadesi, mekânı arkada bırakıp aşmak anlamına gelen “câveze'l-mekâne” (جَاوَزَ الْمَكَانَ) ifadesindendir:
إِذَا خَلَّفَهُ وَتَخَطَّاهُ، وَالْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ، أَيْ: جَعَلْنَاهُمْ مُجَاوَزِينَ الْبَحْرَ حَتَّى بَلَغُوا الشَّطَّ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الْبَحْرَ يَبَسًا فَمَرُّوا فِيهِ حَتَّى خَرَجُوا مِنْهُ إِلَى الْبَرِّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ سبحانه: وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ وَقَرَأَ الْحَسَنُ: وَجَوَّزْنَا وَهُمَا لُغَتَانِ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ يُقَالُ: تَبِعَ وَأَتْبَعَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ: إِذَا لَحِقَهُ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: يُقَالُ أَتْبَعَهُ بِقَطْعِ الْأَلِفِ: إِذَا لَحِقَهُ وَأَدْرَكَهُ، وَاتَّبَعَهُ بِوَصْلِ الْأَلِفِ:
Onu geride bırakıp aştığında [bu fiil kullanılır]. Ba (بِ) harfi ta‘diye (geçişlilik) içindir; yani sahile varıncaya kadar onları denizi aşmış kıldık. Zira Yüce Allah denizi kuru bir yol yapmış, onlar da içinde yürüyüp karaya çıkmışlardır. Bunun tefsiri Bakara sûresinde Yüce Allah'ın: { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } “Hani sizin için denizi yarmıştık” buyruğunda geçmişti. Hasan el-Basrî { وَجَوَّزْنَا } şeklinde okumuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. { فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ } “Firavun ve ordusu da onların peşine düştü”. Bir kimseye yetişip kavuştuğunda “tebi‘a” (تَبِعَ) ve “etbe‘a” (أَتْبَعَ) aynı manada kullanılır. Asmaî şöyle demiştir: Kat‘ hemzesi ile “etbe‘ahû” (أَتْبَعَهُ), ona yetişip ulaştığında; vasl hemzesi ile “ittebe‘ahû” (اتَّبَعَهُ) ise:
إِذَا اتَّبَعَ أَثَرَهُ أَدْرَكَهُ، أَوْ لَمْ يُدْرِكْهُ. وَكَذَا قَالَ أَبُو زَيْدٍ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: إِنَّ اتَّبَعَهُ بِالْوَصْلِ: اقْتَدَى بِهِ، وَانْتِصَابُ بَغْيًا وَعَدْوًا عَلَى الْحَالِ، وَالْبَغْيُ: الظُّلْمُ، وَالْعَدْوُ: الِاعْتِدَاءُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ انْتِصَابُهُمَا عَلَى الْعِلَّةِ، أَيْ: لِلْبَغِيِّ وَالْعَدْوِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَعُدُوًّا بِضَمِّ الْعَيْنِ وَالدَّالِ وَتَشْدِيدِ الْوَاوِ مِثْلَ: عَلَا يَعْلُو عُلُوًّا وَقِيلَ:
İster yetişsin ister yetişmesin onun izini takip ettiğinde denir. Ebû Zeyd de böyle demiştir. Ebû Amr ise vasl hemzeli olan “ittebe‘ahû” fiilinin “ona uydu / tâbi oldu” manasına geldiğini söylemiştir. { بَغْياً وَعَدْواً } “zulüm ve düşmanlıkla” kelimelerinin nasbı hâl oldukları içindir. Bağy: zulüm, adv ise: tecavüz/düşmanlık demektir. Bu iki kelimenin illet (mefulün lieclih) olarak nasb edilmesi de caizdir; yani bağy ve adv için [peşlerine düştü]. Hasan el-Basrî, ayn ve dâl harflerinin dammesi ve vâv harfinin şeddesiyle “alâ ya‘lû ulüvven” vezninde { وَعُدُوًّا } şeklinde okumuştur. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّ الْبَغْيَ: طَلَبُ الِاسْتِعْلَاءِ فِي الْقَوْلِ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَالْعَدْوُ فِي الْفِعْلِ حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ أَيْ: نَالَهُ وَوَصَلَهُ وَأَلْجَمَهُ. وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى خَرَجَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ فِرْعَوْنَ، فَلَمَّا سَمِعَ فِرْعَوْنُ بِذَلِكَ لَحِقَهُمْ بِجُنُودِهِ، فَفَرَقَ اللَّهُ الْبَحْرَ لِمُوسَى وَبَنِي إِسْرَائِيلَ، فمشوا فيها حَتَّى خَرَجُوا مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ، وَتَبِعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَالْبَحْرُ بَاقٍ عَلَى الْحَالَةِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا عِنْدَ مُضِيِّ مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ، فَلَمَّا تَكَامَلَ دخول جنود فرعون وكادوا أن يخرجوا
Şüphesiz bağy; sözde haksız yere üstünlük taslamaktır, adv ise fiilde [haddi aşmaktır]. { حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ } “Nihayet boğulma onu yakalayınca”; yani ona erişip, ulaşıp [ağzına kadar su dolup] onu çaresiz bıraktığında [böyle dedi]. Bu da şöyledir: Mûsâ, Firavun'un gafil bulunduğu bir sırada İsrailoğulları ile yola çıkmıştı. Firavun bunu haber alınca ordularıyla peşlerine düştü. Bunun üzerine Allah, Mûsâ ve İsrailoğulları için denizi yardı; onlar da diğer tarafa çıkıncaya kadar denizin içinde yürüdüler. Firavun, Mûsâ ve beraberindekilerin geçişi esnasındaki hâli üzere duran denize dalarak onları takip etti. Firavun'un ordusunun [denize] girişi tamamlanıp diğer taraftan çıkmaya yaklaştıklarında
مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ انْطَبَقَ عَلَيْهِمْ فَغَرِقُوا كَمَا حَكَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ أَيْ: صَدَّقْتُ أَنَّهُ، بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ بِأَنَّهُ، فَحُذِفَتِ الْبَاءُ، وَالضَّمِيرُ لِلشَّأْنِ. وَقُرِئَ بِكَسْرِ إِنَّ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَزَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ الْقَوْلَ مَحْذُوفٌ، أَيْ: آمَنْتُ، فَقُلْتُ إنه ولم ينفعه هذا الإيمان لأنه وَقَعَ مِنْهُ بَعْدَ إِدْرَاكِ الْغَرَقِ، كُلِّهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي النِّسَاءِ، وَلَمْ يَقُلِ اللَّعِينُ: آمَنْتُ بِاللَّهِ أَوْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ، بَلْ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ، لِأَنَّهُ بَقِيَ فِيهِ عِرْقٌ مِنْ دَعْوَى الْإِلَهِيَّةِ. قَوْلُهُ: وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَيِ: الْمُسْتَسْلِمِينَ لِأَمْرِ اللَّهِ، الْمُنْقَادِينَ لَهُ الَّذِينَ يُوَحِّدُونَهُ، وَيَنْفُونَ مَا سِوَاهُ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ إِمَّا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى آمَنْتُ. قَوْلُهُ: آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ هُوَ مَقُولُ قَوْلٍ مُقَدَّرٍ مَعْطُوفٍ عَلَى قَالَ آمَنْتُ، أَيْ: فَقِيلَ لَهُ: أَتُؤْمِنُ الْآنَ؟
deniz üzerlerine kapandı ve Yüce Allah'ın anlattığı gibi boğuldular. { قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّa الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ } “[Firavun]: «İsrailoğullarının inandığından başka hiçbir ilah olmadığına inandım» dedi”; yani tasdik ettim demektir. Aslı “bi-ennehû” (بِأَنَّهُ) olup ba harfi hazfedildiği için hemzenin fethasıyla “ennehû” (أَنَّهُ) okunmuştur; zamir ise şan zamiridir. İsti'nâf (yeni bir başlangıç) olarak inne'nin kesresiyle { إِنَّهُ } de okunmuştur. Ebû Hâtim, “kavl” fiilinin mahzuf olduğunu, yani: “İman ettim ve dedim ki: Muhakkak ki O...” takdirinde olduğunu ileri sürmüştür. Ancak Nisâ sûresinde geçtiği üzere boğulma anı gelip çattıktan sonra gerçekleştiği için bu iman ona fayda vermemiştir. O lânetli kimse “Allah'a veya Âlemlerin Rabbine iman ettim” dememiş, bilakis “İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına inandım” demiştir; zira içinde hâlâ ilahlık davasından bir damar kalmıştı. { وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “«Ben de müslümanlardanım!»” yani Allah'ın emrine teslim olanlardan, O'na boyun eğenlerden, O'nu birleyip O'ndan başkasını nefyedenlerdenim. Bu cümle ya hâl olarak nasb mahallindedir yahut { آمَنْتُ } fiiline matuftur. { آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } “«Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun!»” buyruğu, { قَالَ آمَنْتُ } ifadesine matuf mahzuf bir kavlin makûlüdür (söylenen sözüdür); yani: “Ona: «Şimdi mi iman ediyorsun?» denildi.”
وَقَدِ اخْتُلِفَ مَنِ الْقَائِلُ لِفِرْعَوْنَ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ؟ فَقِيلَ: هِيَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَقِيلَ: مِنْ قَوْلِ جِبْرِيلَ، وَقِيلَ: مِنْ قَوْلِ مِيكَائِيلَ، وَقِيلَ: مِنْ قَوْلِ فِرْعَوْنَ، قَالَ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ لِنَفْسِهِ. وَجُمْلَةُ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ الْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ بَعْدَ الْقَوْلِ الْمُقَدَّرِ، وَهُوَ أَتُؤْمِنُ الْآنَ وَالْمَعْنَى: إِنْكَارُ الْإِيمَانِ مِنْهُ عِنْدَ أَنْ أَلْجَمَهُ الْغَرَقُ، وَالْحَالُ أَنَّهُ قَدْ عَصَى اللَّهَ مِنْ قَبْلُ، وَالْمَقْصُودُ: التَّقْرِيعُ وَالتَّوْبِيخُ لَهُ. وَجُمْلَةُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ: مَعْطُوفَةٌ عَلَى عَصَيْتَ دَاخِلَةٌ فِي الْحَالِ، أَيْ: كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ بِضَلَالِكَ عَنِ الْحَقِّ، وَإِضْلَالِكَ لِغَيْرِكَ. قَوْلُهُ: فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ قُرِئَ نُنَجِّيكَ بِالتَّخْفِيفِ، وَالْجُمْهُورُ عَلَى التَّثْقِيلِ. وَقَرَأَ الْيَزِيدِيُّ: نُنَحِّيكَ بِالْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ مِنَ التَّنْحِيَةِ، وَحَكَاهَا عَلْقَمَةُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَمَعْنَى نُنَجِّيكَ بِالْجِيمِ: نُلْقِيكَ عَلَى نَجْوَةٍ مِنَ الْأَرْضِ، وَذَلِكَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ يُصَدِّقُوا أَنَّ فِرْعَوْنَ غَرِقَ، وَقَالُوا:
Firavun'a bu sözü söyleyenin kim olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Yüce Allah'ın sözü olduğu söylenmiştir; Cebrâîl'in sözü olduğu söylenmiştir; Mîkâîl'in sözü olduğu söylenmiştir; Firavun'un kendi kendine söylediği bir söz olduğu da söylenmiştir. { وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ } “Oysa daha önce isyan etmiştin” cümlesi, takdir edilen sözden sonraki takdir edilen “Şimdi mi iman ediyorsun?” fiilinin failinden hâl olarak nasb mahallindedir. Manası: Boğulma kendisini kuşattığı sırada onun iman etmesini kınamaktır; oysa o daha önce Allah'a isyan etmişti. Buradaki maksat, onu azarlamak ve kınamaktır. { وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } “ve bozgunculardan idin” cümlesi ise { عَصَيْتَ } fiiline matuf olup hâle dâhildir; yani: Haktan sapmakla ve başkalarını saptırmakla yeryüzünde bozgunculuk yapanlardan idin. Ayetteki { فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ } “«Bugün seni cesedinle kurtaracağız»” ifadesinde { نُنَجِّيكَ } kelimesi şeddesiz olarak da okunmuş, cumhur ise şeddeli okumuştur. Yezîdî, tenhiye (uzaklaştırmak/kenara atmak) kökünden noktasız hâ ile { نُنَحِّيكَ } şeklinde okumuştur; Alkame bunu İbn Mes‘ûd'dan nakletmiştir. Cîm harfiyle olan “nüneccîke” (نُنَجِّيكَ) kelimesinin manası: Seni yeryüzünün yüksek bir yerine (necve) atacağız demektir. Şöyle ki: İsrailoğulları Firavun'un boğulduğuna inanmamış ve:
هُوَ أَعْظَمُ شَأْنًا مِنْ ذَاكَ، فَأَلْقَاهُ اللَّهُ عَلَى نَجْوَةٍ مِنَ الْأَرْضِ، أَيْ مَكَانٍ مُرْتَفِعٍ مِنَ الْأَرْضِ حَتَّى شَاهَدُوهُ وَقِيلَ الْمَعْنَى: نُخْرِجُكَ مِمَّا وَقَعَ فِيهِ قَوْمُكَ مِنَ الرُّسُوبِ فِي قَعْرِ الْبَحْرِ، وَنَجْعَلُكَ طَافِيًا لِيُشَاهِدُوكَ مَيِّتًا بِالْغَرَقِ، وَمَعْنَى نُنَحِّيكَ بِالْمُهْمَلَةِ: نَطْرَحُكَ عَلَى نَاحِيَةٍ مِنَ الْأَرْضِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ: بِأَبْدَانِكَ.
“O bundan çok daha büyük bir şana sahiptir” demişlerdi. Bunun üzerine Allah onu yeryüzünün yüksek bir yerine (necve), yani yüksek bir mekânına attı, ta ki onu gözleriyle gördüler. Mananın şöyle olduğu da söylenmiştir: Kavminin başına gelen denizin dibine batma durumundan seni çıkaracağız ve suda boğularak öldüğünü görsünler diye seni su yüzeyine çıkaracağız. Noktasız hâ ile “nünahhîke” kelimesinin manası ise: Seni yerin bir köşesine fırlatıp atacağız demektir. İbn Mes‘ûd'dan { بِأَبْدَانِكَ } şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَى بِبَدَنِكَ، فَقِيلَ مَعْنَاهُ: بِجَسَدِكَ بَعْدَ سَلْبِ الرُّوحِ مِنْهُ وَقِيلَ مَعْنَاهُ:
Müfessirler { بِبَدَنِكَ } ifadesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Ruhunun kendisinden çekilip alınmasından sonraki cesedinle anlamına geldiği söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
بِدِرْعِكَ، وَالدِّرْعُ يُسَمَّى بَدَنًا، وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ:
Zırhınla [kurtaracağız] demektir; zira zırha “beden” adı verilir. Kâ‘b b. Mâlik'in şu sözü de bu kabildendir:
تَرَى الْأَبْدَانَ فِيهَا مُسْبَغَاتٍ ... عَلَى الْأَبْطَالِ وَالْيَلَبَ الْحَصِينَا
«Görürsün orada zırhları tastamam / Yiğitlerin üzerinde ve korunaklı kalkanları.»
أَرَادَ بِالْأَبْدَانِ الدُّرُوعَ، وَقَالَ عَمْرُو بن معدي كرب:
Buradaki “ebdân” ile zırhları kastetmiştir. Amr b. Ma‘dîkerib de şöyle demiştir:
وَمَضَى نِسَاؤُهُمُ بِكُلِّ مَفَاضَةٍ ... جَدْلَاءَ سَابِغَةٍ وَبِالْأَبْدَانِ
«Ve kadınları çekip gitti her geniş zırhla / Sıkı örülmüş, upuzun ve kısa zırhlarla.»
أَيْ: بِدُرُوعٍ سَابِغَةٍ وَدُرُوعٍ قَصِيرَةٍ وَهِيَ الَّتِي يُقَالُ لَهَا: أَبْدَانُ، كَمَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ:
Yani: Uzun zırhlar ve kısa zırhlar ile; nitekim Ebû Ubeyde'nin belirttiği gibi bunlara “ebdân” denir. Ahfeş ise şöyle demiştir:
وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ: بِدِرْعِكَ، فَلَيْسَ بِشَيْءٍ، وَرَجَّحَ أَنَّ الْبَدَنَ الْمُرَادُ بِهِ هُنَا: الْجَسَدُ. قَوْلُهُ: لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً
«Zırhınla» diyen kimsenin sözüne gelince, bu bir şey [kayda değer bir görüş] değildir; burada «beden» ile kastedilenin «ceset» olduğu tercih edilmiştir. [Cenâb-ı Hakk'ın] { لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً } “Senden sonrakilere bir ibret olasın diye” buyruğu ise...
هذا تعليل لتنجيته ببدنه، وفي ذلك دليل عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُظْهِرْ جَسَدَهُ دُونَ قَوْمِهِ إِلَّا لِهَذِهِ الْعِلَّةِ لَا سِوَى، وَالْمُرَادُ بِالْآيَةِ: الْعَلَامَةُ، أَيْ: لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ مِنَ النَّاسِ عَلَامَةً يَعْرِفُونَ بِهَا هَلَاكَكَ، وَأَنَّكَ لَسْتَ كَمَا تَدَّعِي، وَيَنْدَفِعَ عَنْهُمُ الشَّكُّ: فِي كَوْنِكَ قَدْ صِرْتَ مَيِّتًا بِالْغَرَقِ وَقِيلَ الْمُرَادُ لِيَكُونَ طَرْحُكَ عَلَى السَّاحِلِ وَحْدَكَ دُونَ الْمُغْرَقِينَ مَنْ قَوْمِكَ آيَةً مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، يَعْتَبِرُ بِهَا النَّاسُ، أَوْ يَعْتَبِرُ بِهَا مَنْ سَيَأْتِي مِنَ الْأُمَمِ إِذَا سَمِعُوا ذَلِكَ حَتَّى يَحْذَرُوا مِنَ التَّكَبُّرِ وَالتَّجَبُّرِ وَالتَّمَرُّدِ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، فَإِنَّ هَذَا الذي بلغ إلى مَا بَلَغَ إِلَيْهِ مِنْ دَعْوَى الْإِلَهِيَّةِ وَاسْتَمَرَّ عَلَى ذَلِكَ دَهْرًا طَوِيلًا كَانَتْ لَهُ هَذِهِ الْعَاقِبَةُ الْقَبِيحَةُ. وَقُرِئَ: لِمَنْ خَلْفَكَ عَلَى صِيغَةِ الْفِعْلِ الْمَاضِي، أَيْ: لِمَنْ يَأْتِي بَعْدَكَ مِنَ الْقُرُونِ، أَوْ مَنْ خَلَفَكَ فِي الرِّيَاسَةِ، أَوْ فِي السُّكُونِ فِي الْمَسْكَنِ الَّذِي كُنْتَ تَسْكُنُهُ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا الَّتِي تُوجِبُ الِاعْتِبَارَ وَالتَّفَكُّرَ وَتُوقِظُ مِنْ سَنَةِ الْغَفْلَةِ لَغافِلُونَ عَمَّا تُوجِبُهُ الْآيَاتُ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلِيَّةٌ.
onun bedeniyle kurtarılmasının gerekçesidir. Bunda, onun cesedinin kavminden ayrı olarak ortaya çıkarılmasının yalnızca ve yalnızca bu gerekçeye dayandığına delil vardır. Âyetten murat: alâmettir; yani senden sonraki insanlar için helak oluşunu bilecekleri, iddia ettiğin gibi bir ilah olmadığını anlayacakları ve senin suda boğularak ölmüş bir ölü haline geldiğine dair şüphelerinin ortadan kalkacağı bir alâmet olasın diyedir. Muradın şu olduğu da söylenmiştir: Kavminden boğulanların arasından yalnızca senin sahile fırlatılıp atılman, insanların ibret alacağı yahut sonra gelecek ümmetlerin bunu işittiklerinde kibirlenmekten, zorbalık yapmaktan ve Yüce Allah'a isyan etmekten sakınmaları için ibret alacakları Allah'ın âyetlerinden bir âyet olsun diyedir. Zira ilahlık davasında varacağı yere kadar varan ve uzun bir süre bunun üzerinde devam eden bu kişinin akıbeti işte böyle çirkin olmuştur. { لِمَنْ خَلَفَكَ } şeklinde mazi fiil sıygasıyla da okunmuştur; yani senden sonra gelecek nesiller yahut riyasette senin yerine geçen veya oturduğun meskende senden sonra ikamet eden kimseler için demektir. { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا } “Gerçekten insanların çoğu âyetlerimizden” ibret almayı ve tefekkür etmeyi gerektiren, gaflet uykusundan uyandıran âyetlerimizden, { لَغافِلُونَ } “habersizdirler”, âyetlerin gerektirdiği şeyden gafildirler. Bu cümle tezyîlîdir (pekiştirici bir son cümledir).
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ يَقُولُ: دَمِّرْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَأَهْلِكْهَا وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ قَالَ: اطْبَعْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ } âyeti hakkında: “Mallarını yerle bir et ve onları helak eyle” dediğini, { وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ } hakkında: “Mühürle” dediğini, { فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } âyeti hakkında ise
وَهُوَ الْغَرَقُ، وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ:
“O da boğulmaktır” dediğini rivayet etmişlerdir. İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
سَأَلَنِي عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ قَوْلِهِ: رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّ اللَّهَ طَمَسَ عَلَى أَمْوَالِ فِرْعَوْنَ وَآلِ فِرْعَوْنَ حَتَّى صَارَتْ حِجَارَةً، فَقَالَ عُمَرُ: كَمَا أَنْتَ حَتَّى آتِيَكَ، فَدَعَا بِكِيسٍ مَخْتُومٍ فَفَكَّهُ، فَإِذَا فِيهِ الْفِضَّةُ مَقْطُوعَةً كَأَنَّهَا الْحِجَارَةُ، وَالدَّنَانِيرُ وَالدَّرَاهِمُ وَأَشْبَاهُ ذَلِكَ مِنَ الْأَمْوَالِ حِجَارَةٌ كُلُّهَا. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ أَمْوَالَهُمْ تَحَوَّلَتْ حِجَارَةً مِنْ طَرِيقِ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا، قَالَ: فَاسْتَجَابَ لَهُ وَحَالَ بَيْنَ فِرْعَوْنَ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:
Ömer b. Abdülazîz bana { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ } âyetini sordu; ben de ona Allah'ın Firavun ve Firavun hanedanının mallarını taşa dönüşünceye kadar silip süpürdüğünü haber verdim. Bunun üzerine Ömer: «Ben sana gelinceye kadar olduğun gibi bekle» dedi ve mühürlü bir kese getirtip mührünü açtı; bir de baktık ki içinde kesilmiş gümüş sanki taş gibi duruyor; dinarlar, dirhemler ve benzeri paraların hepsi taşa dönüşmüştü. Selefden bir cemaat kanalıyla da onların mallarının taşa dönüştüğü rivayet edilmiştir. İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما } âyeti hakkında: “Onun duasını kabul etti ve Firavun ile iman arasına engel koydu” dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, Ebû Hureyre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:
كَانَ مُوسَى إِذَا دَعَا أَمَّنَ هَارُونُ عَلَى دُعَائِهِ يَقُولُ: آمِينَ. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: وَهُوَ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: يَزْعُمُونَ أَنَّ فِرْعَوْنَ مَكَثَ بَعْدَ هَذِهِ الدَّعْوَةِ أَرْبَعِينَ سَنَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:
Mûsâ dua ettiği vakit Hârûn onun duasına «Âmîn» diyerek icabet ederdi. Ebû Hureyre dedi ki: «O (Âmîn), Allah'ın isimlerinden bir isimdir; işte O'nun: { قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما } buyruğu bundandır.» Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan da benzerini rivayet etmiştir. Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İkrime'den benzerini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî'den de benzerini rivayet etmiştir. İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: “İddia ettiklerine göre Firavun bu duadan sonra kırk yıl daha yaşadı.” İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den de aynısını rivayet etmiştir. Hakîm et-Tirmizî, Mücâhid'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan:
فَاسْتَقِيمَا: فَامْضِيَا لِأَمْرِي، وَهِيَ الِاسْتِقَامَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: الْعَدْوُ وَالْعُتُوُّ وَالْعُلُوُّ فِي كِتَابِ اللَّهِ: التَّجَبُّرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا خَرَجَ آخِرُ أَصْحَابِ مُوسَى وَدَخَلَ آخِرُ أَصْحَابِ فِرْعَوْنَ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى الْبَحْرِ أَنِ انْطَبِقْ عليهم، فخرجت أُصْبُعُ فِرْعَوْنَ بِلَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ، قَالَ جِبْرِيلُ: فَعَرَفْتُ أَنَّ الرَّبَّ رَحِيمٌ وَخِفْتُ أَنْ تُدْرِكَهُ الرَّحْمَةُ، فَرَمَسْتُهُ بِجَنَاحِي وَقُلْتُ:
{ فَاسْتَقِيما } “Öyleyse dosdoğru olun”: “Emrime göre devam edip yürüyün; istikamet işte budur” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Allah'ın Kitabı'nda geçen adv (عَدْو), utuvv (عُتُوّ) ve ulüvv (عُلُوّ) kelimeleri zorbalık (tecübbür) demektir.” İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Mûsâ'nın ashabının sonuncusu denizden çıkıp Firavun'un ashabının sonuncusu denize girince, Allah denize üzerlerine kapanmasını vahyetti. Firavun'un parmağı «İsrailoğullarının inandığından başka ilah yoktur» diyerek yukarı kalktı. Cebrâîl dedi ki: «Rabbin çok merhametli olduğunu bildim ve ona merhametin yetişmesinden korktum; bunun üzerine kanadımla onu suya batırdım ve:
آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ؟ فَلَمَّا خَرَجَ مُوسَى وَأَصْحَابُهُ قَالَ مَنْ تَخَلَّفَ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ: مَا غَرِقَ فِرْعَوْنُ وَلَا أَصْحَابُهُ، وَلَكِنَّهُمْ فِي جَزَائِرِ الْبَحْرِ يَتَصَيَّدُونَ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى الْبَحْرِ أَنِ الْفِظْ فِرْعَوْنَ عُرْيَانًا، فَلَفَظَهُ عُرْيَانًا أَصْلَعَ أُخَيْنِسَ قَصِيرًا فَهُوَ قَوْلُهُ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً لِمَنْ قال: إن فرعون لم
«Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiştin!» dedim.» Mûsâ ve ashabı çıkınca, Firavun'un kavminden geride kalanlar: «Firavun ve ashabı boğulmadı; fakat onlar deniz adalarında avlanıyorlar» dediler. Bunun üzerine Allah denize Firavun'u çıplak olarak dışarı atmasını vahyetti; deniz de onu çıplak, dazlak başlı, basık burunlu ve kısa boylu bir halde kıyıya fırlattı. İşte O'nun: { فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً } “«Bugün senden sonrakilere bir âyet (ibret) olasın diye seni cesedinle kurtaracağız»” buyruğu, Firavun'un
يغرق، وكانت نجاة عبرة لَمْ تَكُنْ نَجَاةَ عَافِيَةٍ ثُمَّ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى الْبَحْرِ أَنِ الْفِظْ مَا فِيكَ، فَلَفَظَهُمْ عَلَى السَّاحِلِ، وَكَانَ الْبَحْرُ لَا يَلْفِظُ غَرِيقًا فِي بَطْنِهِ حَتَّى يَأْكُلَهُ السَّمَكُ، فَلَيْسَ يَقْبَلُ الْبَحْرُ غَرِيقًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَغْرَقَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ فَقَالَ: آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ قَالَ لِي جِبْرِيلُ: يَا مُحَمَّدُ! لَوْ رَأَيْتَنِي وَأَنَا آخُذُ مِنْ حَالِ الْبَحْرِ فَأَدُسُّهُ فِي فِيهِ مَخَافَةَ أَنْ تُدْرِكَهُ الرَّحْمَةُ» وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ التِّرْمِذِيُّ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ، وَقَالَ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ، وَصَحَّحَهُ أَيْضًا الْحَاكِمُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا مِنْ طُرُقٍ أُخْرَى. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:
boğulmadığını söyleyen kimseler içindi; bu kurtuluş bir ibret kurtuluşuydu, bir afiyet ve esenlik kurtuluşu değildi. Sonra Allah denize: «İçinde bulunanları dışarı at!» diye vahyetti; o da onları sahile fırlattı. Deniz, balıklar yiyinceye kadar karnındaki hiçbir boğulanı dışarı atmazdı; kıyamet gününe kadar da deniz hiçbir boğulanı kabul etmeyecektir. Ahmed, Tirmizî (ve bunu hasen görmüştür), İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Allah Firavun'u boğunca o: «İsrailoğullarının inandığından başka hiçbir ilah olmadığına inandım» dedi. Cebrâîl bana dedi ki: «Ey Muhammed! Merhametin ona yetişmesinden korkarak denizin balçığından alıp da ağzına tıkarken beni bir görseydin!» Bu hadisi Tirmizî başka yollardan da rivayet etmiş ve: «Hasen, sahih, garib» demiştir; Hâkim de onu sahih kabul etmiştir. İbn Abbâs'tan merfû olarak başka tarîklerle de rivayet edilmiştir. Taberânî el-Evsat'ta Ebû Hureyre'den, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:
«قَالَ لِي جِبْرِيلُ: مَا كَانَ عَلَى الْأَرْضِ شَيْءٌ أَبْغَضَ إِلَيَّ مِنْ فِرْعَوْنَ، فَلَمَّا آمَنَ جَعَلْتُ أَحْشُو فَاهُ حَمَأَةً وَأَنَا أَغُطُّهُ خَشْيَةَ أَنْ تُدْرِكَهُ الرَّحْمَةُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا، وَفِي إِسْنَادِ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ رَجُلٌ مَجْهُولٌ، وَبَاقِي رِجَالِهِ ثِقَاتٌ. وَالْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ مِمَّنْ لَا عِلْمَ لَهُ بِفَنِّ الرِّوَايَةِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَلَا يَكَادُ يُمَيِّزُ بَيْنَ أَصَحِّ الصَّحِيحِ مِنَ الْحَدِيثِ وَأَكْذَبِ الْكَذِبِ مِنْهُ، كَيْفَ يَتَجَارَى عَلَى الْكَلَامِ فِي أَحَادِيثِ رَسُولِ الله ﷺ والحكم بِبُطْلَانِ مَا صَحَّ مِنْهَا، وَيُرْسِلُ لِسَانَهُ وَقَلَمَهُ بِالْجَهْلِ الْبَحْتِ، وَالْقُصُورِ الْفَاضِحِ الَّذِي يَضْحَكُ مِنْهُ كُلُّ مَنْ لَهُ أَدْنَى مُمَارَسَةٍ لِفَنِّ الْحَدِيثِ، فيا مسكين مالك وَلِهَذَا الشَّأْنِ الَّذِي لَسْتَ مِنْهُ فِي شَيْءٍ؟ أَلَا تَسْتُرُ نَفْسَكَ وَتَرْبَعُ عَلَى ضِلَعِكَ، وَتَعْرِفُ بِأَنَّكَ بِهَذَا الْعِلْمِ مِنْ أَجْهَلِ الْجَاهِلِينَ، وَتَشْتَغِلُ بِمَا هُوَ عِلْمُكَ الَّذِي لَا تُجَاوِزُهُ، وَحَاصِلُكَ الَّذِي لَيْسَ لَكَ غَيْرُهُ، وَهُوَ عِلْمُ اللُّغَةِ وَتَوَابِعُهُ مِنَ الْعُلُومِ الْآلِيَّةِ، وَلَقَدْ صَارَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ ﵀ بِسَبَبِ مَا يَتَعَرَّضُ لَهُ فِي تَفْسِيرِهِ مِنْ عِلْمِ الْحَدِيثِ الَّذِي لَيْسَ هُوَ مِنْهُ فِي وِرْدٍ وَلَا صَدْرٍ سُخْرَةً لِلسَّاخِرِينَ وَعِبْرَةً لِلْمُعْتَبِرِينَ، فَتَارَةً يَرْوِي فِي كِتَابِهِ الْمَوْضُوعَاتِ وَهُوَ لَا يَدْرِي أَنَّهَا مَوْضُوعَاتٌ، وَتَارَةً يَتَعَرَّضُ لِرَدِّ مَا صَحَّ، وَيَجْزِمُ بِأَنَّهُ مِنَ الْكَذِبِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَالْبُهْتِ عَلَيْهِ، وَقَدْ يَكُونُ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِمَّا يَلْتَحِقُ بِهِمَا مِنْ رِوَايَةِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ بِأَسَانِيدَ كُلُّهَا أَئِمَّةٌ ثِقَاتٌ أَثْبَاتٌ حُجَجٌ، وَأَدْنَى نَصِيبٍ مِنْ عَقْلٍ يَحْجُرُ صَاحِبَهُ عَنِ التَّكَلُّمِ فِي عِلْمٍ لَا يَعْلَمُهُ وَلَا يَدْرِي بِهِ أَقَلَّ دِرَايَةٍ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْعِلْمُ مِنْ عُلُومِ الِاصْطِلَاحِ الَّتِي يَتَوَاضَعُ عَلَيْهَا طَائِفَةٌ مِنَ النَّاسِ، وَيَصْطَلِحُونَ عَلَى أُمُورٍ فِيمَا بَيْنَهُمْ، فَمَا بَالُكَ بِعِلْمِ السُّنَّةِ الَّذِي هُوَ قَسِيمُ كِتَابِ اللَّهِ، وَقَائِلُهُ رسول الله ﷺ، وَرَاوِيهِ عَنْهُ خَيْرُ الْقُرُونِ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، وَكُلُّ حَرْفٍ مِنْ حُرُوفِهِ وَكَلِمَةٍ مِنْ كَلِمَاتِهِ يَثْبُتُ بِهَا شَرْعٌ عَامٌّ لِجَمِيعِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ قَالَ: أَنْجَى اللَّهُ فِرْعَوْنَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ من البحر فنظروا إليه بعد ما غَرِقَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: بِجَسَدِكَ، قَالَ: كَذَّبَ بَعْضُ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَوْتِ فِرْعَوْنَ، فَأُلْقِيَ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ حَتَّى يَرَاهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ أَحْمَرَ قَصِيرًا كَأَنَّهُ ثَوْرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ فِي قَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ
«Cebrail bana dedi ki: Yeryüzünde bana Firavun'dan daha sevimsiz hiçbir şey yoktu. İman ettiği zaman, [Allah'ın] rahmeti ona erişir endişesiyle onu suya batırırken ağzına kara çamur tıkamaya başladım.» İbn Cerîr ve el-Beyhakî, Ebû Hureyre'den merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdeveyh, İbn Ömer'den merfû olarak yine benzerini rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh de Ebû Ümâme'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. Ebû Hureyre hadisinin isnadında meçhul bir ravi vardır; ricâlinin geri kalanı ise sikadır (güvenilirdir). Müfessirlerden rivayet ilminden nasibi olmayan, hadisin en sahihi ile en uydurma olanını neredeyse birbirinden ayırt edemeyen bir kimsenin, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hadisleri hakkında ileri geri konuşmaya ve sahih olanlarının batıl olduğuna hükmetmeye nasıl cüret edebildiğine; hadis ilminde en küçük bir tecrübesi olan herkesin güleceği türden katıksız bir cehalet ve rezilce bir yetersizlikle dilini ve kalemini nasıl serbest bıraktığına şaşmamak elde değildir! Ey zavallı, seninle bu ilim arasında ne bağ var ki sen bundan hiçbir şey bilmezsin?! Kendini gizleyip haddini bilsen, bu ilim konusunda cahillerin en cahili olduğunu idrak etsen ve ötesine geçemeyeceğin kendi ilminle, sahip olduğun yegâne birikimin olan lügat ilmi ve onun uzantısı olan alet ilimleriyle meşgul olsan olmaz mı?! Kuşkusuz el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] (Allah ona rahmet etsin), tefsirinde hiçbir vukûfiyeti ve derinliği bulunmayan hadis ilmine girişmesi sebebiyle alay edenlerin alay konusu, ibret alanların ibret kaynağı haline gelmiştir. O, kitabında bazen uydurma olduğunu bilmeksizin uydurma hadisleri rivayet etmekte; bazen de sahih olanı reddetmeye kalkışıp bunun Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem isnat edilmiş bir yalan ve iftira olduğunu kesin bir dille iddia etmektedir. Oysa [reddettiği o hadis], bazen Sahîhayn'da veya bunlara denk derecedeki eserlerde, bir grup sahabînin rivayetiyle, her biri sika, sebt ve hüccet imamlar olan isnadlarla yer almaktadır. Akıldan en küçük bir pay bile, sahibini bilmediği ve hakkında en ufak bir vukûfiyeti olmadığı bir ilimde konuşmaktan alıkoyar; kaldı ki bu ilim insanların kendi aralarında uzlaştıkları ıstılah ilimlerinden biri olsa dahi böyledir. Peki ya Allah'ın Kitabı'nın dengi olan, söyleyeni Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, onu ondan rivayet edenleri en hayırlı nesil, sonra onların ardından gelenler, sonra da onların ardından gelenler olan ve her bir harfiyle ve kelimesiyle bütün İslâm ehli için genel bir şeriat hükmünün sabit olduğu Sünnet ilmi hakkında konuşmak nasıl olur?! İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: { فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ } “Bugün senin cesedini [kurtaracağız]” ayeti hakkında: «Allah, İsrâiloğulları için Firavun'u denizden kurtarıp çıkardı; onlar da boğulduktan sonra ona baktılar» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Enbârî ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «[Ayet-i kerimedeki 'bedeninle' ifadesi], cesedinle [demektir]. İsrâiloğullarından bazıları Firavun'un öldüğüne inanmadı; bunun üzerine İsrâiloğullarının onu görebilmesi için deniz sahiline fırlatıldı; o, öküz gibi kırmızı ve kısa boyluydu.» İbnü'l-Enbârî, Muhammed b. Ka'b'dan: { فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ } “Bugün senin cesedini [kurtaracağız]” kavli hakkında...
قَالَ: بِدِرْعِكَ، وَكَانَ دِرْعُهُ مِنْ لُؤْلُؤَةٍ يُلَاقِي فيها الحروب.
“Zırhınla [kurtaracağız]” dediğini rivayet etmiştir; onun zırhı inciden olup savaşlara onunla katılırdı.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٩٣ الى ١٠٠]
[Yûnus Sûresi (10), Âyetler 93-100]
وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣) فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥) إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧)
{ وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣) فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥) إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧) } “Andolsun ki biz İsrailoğullarını güzel ve bereketli bir yurda yerleştirdik ve onları tertemiz rızıklardan rızıklandırdık. Kendilerine ilim gelinceye kadar da ihtilafa düşmediler. Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir. (93) Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor. Andolsun ki sana Rabbinden hak gelmiştir; sakın şüpheye düşenlerden olma! (94) Sakın Allah'ın âyetlerini yalanlayanlardan da olma, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun! (95) Doğrusu üzerlerine Rabbinin hükmü hak olmuş kimseler iman etmezler; (96) Kendilerine bütün âyetler (mucizeler) gelse bile, o can yakıcı azabı görünceye kadar [iman etmezler]. (97)”
فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (٩٨) وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩) وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٠)
{ فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (٩٨) وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩) وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٠) } “(Helak ettiğimiz) bir belde halkı keşke iman etseydi de imanı kendisine fayda verseydi ya! Ancak Yûnus'un kavmi müstesna. Onlar iman edince, kendilerinden dünya hayatındaki rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar yararlandırdık. (98) Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi toptan iman ederdi. O halde insanları mümin olsunlar diye sen mi zorlayacaksın? (99) Allah'ın izni olmadıkça hiçbir nefsin iman etmesi mümkün değildir. O, akıllarını kullanmayanların üzerine pislik (azap) verir. (100)”
قَوْلُهُ: وَلَقَدْ بَوَّأْنا هَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا عَدَّدَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنَ النِّعَمِ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَمَعْنَى بَوَّأْنَا: أَسْكَنَّا، يُقَالُ بَوَّأْتُ زَيْدًا مَنْزِلًا: أَسْكَنْتُهُ فِيهِ، وَالْمُبَوَّأُ: اسْمُ مَكَانٍ أَوْ مَصْدَرٌ، وَإِضَافَتُهُ إِلَى الصِّدْقِ عَلَى مَا جَرَتْ عَلَيْهِ قَاعِدَةُ الْعَرَبِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا مَدَحُوا شَيْئًا أَضَافُوهُ إِلَى الصِّدْقِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا: الْمَنْزِلُ الْمَحْمُودُ الْمُخْتَارُ، قِيلَ: هُوَ أَرْضُ مِصْرَ، وَقِيلَ: الْأُرْدُنُّ وَفِلَسْطِينُ، وَقِيلَ: الشَّامُ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَيِ: الْمُسْتَلَذَّاتِ مِنَ الرِّزْقِ فَمَا اخْتَلَفُوا فِي أَمْرِ دِينِهِمْ وَتَشَعَّبُوا فِيهِ شُعَبًا بعد ما كَانُوا عَلَى طَرِيقَةٍ وَاحِدَةٍ غَيْرِ مُخْتَلِفَةٍ حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ أَيْ: لَمْ يَقَعْ مِنْهُمُ الِاخْتِلَافُ في الدين إلا بعد ما جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بِقِرَاءَتِهِمُ التَّوْرَاةَ وَعِلْمِهِمْ بِأَحْكَامِهَا، وَمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنَ الْأَخْبَارِ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَمْ يَخْتَلِفُوا حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ، وَهُوَ: الْقُرْآنُ النَّازِلُ عَلَى نَبِيِّنَا ﷺ، فَاخْتَلَفُوا فِي نَعْتِهِ وَصِفَتِهِ، وَآمَنَ بِهِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ، وَكَفَرَ بِهِ مَنْ كَفَرَ. فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْمُخْتَلِفِينَ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: هُمُ الْيَهُودُ بَعْدَ أَنْ أُنْزِلَتْ عَلَيْهِمُ التَّوْرَاةُ وَعَلِمُوا بِهَا، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: هُمُ الْيَهُودُ الْمُعَاصِرِينَ لمحمد ﷺ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ فَيُجَازِي الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ وَالْمُسِيءَ بِإِسَاءَتِهِ، وَالْمُحِقَّ بِعَمَلِهِ بِالْحَقِّ، وَالْمُبْطِلَ بِعَمَلِهِ بِالْبَاطِلِ فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الشَّكُّ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ: ضَمُّ الشَّيْءِ بَعْضِهِ إِلَى بَعْضٍ، وَمِنْهُ شَكُّ الْجَوْهَرِ فِي الْعُقْدِ، وَالشَّاكُّ كَأَنَّهُ يَضُمُّ إِلَى مَا يَتَوَهَّمُهُ شَيْئًا آخَرَ خِلَافَهُ فَيَتَرَدَّدُ وَيَتَحَيَّرُ، وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَالْمُرَادُ غَيْرُهُ، كَمَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. قَالَ أَبُو عُمَرَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ الزَّاهِدُ: سَمِعْتُ الْإِمَامَيْنِ ثَعْلَبًا وَالْمُبَرِّدَ يَقُولَانِ: مَعْنَى فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ أَيْ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِلْكَافِرِ: فَإِنْ كُنْتَ في شك: فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ يَعْنِي: مُسْلِمِي أَهْلِ الْكِتَابِ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَمْثَالِهِ، وَقَدْ كَانَ عَبَدَةُ الْأَوْثَانِ يَعْتَرِفُونَ لِلْيَهُودِ بِالْعِلْمِ وَيُقِرُّونَ بِأَنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْهُمْ، فَأَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَبِيَّهُ أَنْ يُرْشِدَ الشَّاكِّينَ فِيمَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ مِنَ الْقُرْآنِ أَنْ يَسْأَلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ الَّذِينَ قَدْ أَسْلَمُوا، فَإِنَّهُمْ سَيُخْبِرُونَهُمْ بِأَنَّهُ كِتَابُ اللَّهِ حَقًّا، وَأَنَّ هَذَا رَسُولُهُ،
Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ بَوَّأْنا } “Andolsun ki biz yerleştirdik” buyruğu, Allah Sübhânehu'nun İsrailoğullarına lütfettiği nimetleri saymasının bir parçasıdır. Bevve'nâ (بَوَّأْنَا) ifadesinin anlamı; iskân ettik, yerleştirdik demektir. Nitekim “Zeyd'i bir eve yerleştirdim” manasında بَوَّأْتُ زَيْدًا مَنْزِلًا denilir. Mübevve' (المُبَوَّأُ) ise ya bir mekân ismi (ism-i mekân) ya da masdardır. Bunun sıdk (doğruluk/iyilik) kelimesine izafe edilmesi, Arapların yerleşik kuralına göredir; zira onlar bir şeyi övdükleri vakit onu sıdk kelimesine izafe ederlerdi. Buradaki murad; övülmüş ve seçkin kılınmış yurttur. Bunun Mısır toprağı olduğu, Ürdün ve Filistin olduğu veya Şam olduğu söylenmiştir. { وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “ve onları tertemiz rızıklardan rızıklandırdık” âyeti, rızkın en lezzetli ve hoş olanlarından demektir. { فَمَا اخْتَلَفُوا } “Kendilerine ... gelinceye kadar ihtilafa düşmediler” ifadesi; önceleri ihtilafsız tek bir yol üzere iken sonradan dinleri hususunda ayrılığa düşüp fırkalara bölünmediler; { حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ } “ilim gelinceye kadar” yani dindeki ayrılıkları, ancak Tevrat'ı okumaları, hükümlerini ve Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine dair içerdiği haberleri öğrenmelerinden sonra gerçekleşti. Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: Onlar kendilerine ilim, yani Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen Kur'ân gelinceye kadar ihtilaf etmemişlerdi; [Kur'ân gelince] onun niteliği ve vasfı hususunda ihtilafa düştüler; içlerinden kimi ona iman etti, kimi de inkâr etti. Dolayısıyla birinci görüşe göre ihtilaf edenlerden maksat, kendilerine Tevrat indirildikten ve onu bildikten sonraki Yahudilerdir; ikinci görüşe göre ise Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki Yahudilerdir. { إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir” yani iyilik yapana iyiliğinin karşılığını, kötülük yapana kötülüğünün cezasını verir; hak üzere amel edeni hakkıyla, batıl üzere amel edeni de batılıyla cezalandırır. { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ } “Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen” âyetinde geçen şek (شَكّ) kelimesinin asıl lügat anlamı; bir şeyi diğer bir şeye katıp birleştirmektir. İncilerin gerdanlığa dizilip bitiştirilmesine bu kökten gelen ifade kullanılır. Şüpheye düşen kişi de sanki zihninde kurduğu şeye onun zıddı olan başka bir ihtimali katmış ve bu yüzden tereddüt edip şaşkınlığa düşmüş gibidir. Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir, ancak kastedilen Kur'ân'ın birçok yerinde olduğu gibi başkasıdır. Ebû Ömer Muhammed b. Abdilvâhid ez-Zâhid şöyle demiştir: İki büyük imam Sa‘leb ve el-Müberred'in şöyle dediklerini işittim: { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ } ifadesinin anlamı şudur: “Ey Muhammed! Kâfire de ki: Eğer bir şüphe içinde isen; { فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ } senden önce Kitab'ı okuyanlara sor.” Yani Abdullah b. Selâm ve benzeri Ehl-i Kitap Müslümanlarına sor. Putperestler, Yahudilerin ilim sahibi olduklarını kabul eder ve kendilerinden daha bilgili olduklarını itiraf ederlerdi. Bu sebeple Allah Sübhânehu Peygamberine, kendisine indirilen Kur'ân hakkında şüpheye düşenleri, Müslüman olmuş Ehl-i Kitab'a sormaya yönlendirmesini emretmiştir; çünkü onlar kendilerine bunun gerçekten Allah'ın Kitabı olduğunu ve onun da O'nun elçisi bulunduğunu haber vereceklerdir,
وَأَنَّ التَّوْرَاةَ شَاهِدَةٌ بِذَلِكَ نَاطِقَةٌ بِهِ، وَفِي هَذَا الْوَجْهِ مَعَ حُسْنِهِ مُخَالَفَةٌ لِلظَّاهِرِ. وَقَالَ القتبيّ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ كَانَ مِنَ الْكُفَّارِ غَيْرَ قَاطِعٍ بِتَكْذِيبِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا بِتَصْدِيقِهِ، بَلْ كَانَ فِي شَكٍّ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْخِطَابِ النَّبِيُّ ﷺ لَا غَيْرُهُ. وَالْمَعْنَى: لَوْ كُنْتَ مِمَّنْ يَلْحَقُهُ الشَّكُّ فِيمَا أَخْبَرْنَاكَ بِهِ فَسَأَلْتَ أَهْلَ الْكِتَابِ لَأَزَالُوا عَنْكَ الشَّكَّ. وَقِيلَ: الشَّكُّ هُوَ ضِيقُ الصَّدْرِ، أَيْ: إِنْ ضَاقَ صَدْرُكَ بِكُفْرِ هَؤُلَاءِ فَاصْبِرْ وَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ يُخْبِرُوكَ بِصَبْرِ مَنْ قَبْلَكَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى أَذَى قَوْمِهِمْ. وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ: الْفَرْضُ وَالتَّقْدِيرُ، كَأَنَّهُ قَالَ لَهُ: فَإِنْ وَقَعَ لَكَ شَكٌّ مَثَلًا، وَخَيَّلَ لَكَ الشَّيْطَانُ خَيَالًا مِنْهُ تَقْدِيرًا، فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ، فَإِنَّهُمْ سَيُخْبِرُونَكَ عَنْ نُبُوَّتِكَ وَمَا نَزَلَ عَلَيْكَ، وَيَعْتَرِفُونَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ، وَقَدْ زَالَ فِيمَنْ أسلم منهم ما كان مقتضيا للكتم عِنْدَهُمْ. قَوْلُهُ: لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ فِي هَذَا بَيَانُ مَا يَقْلَعُ الشَّكَّ مِنْ أَصْلِهِ، وَيَذْهَبُ بِهِ بِجُمْلَتِهِ، وَهُوَ شَهَادَةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِأَنَّ هَذَا الَّذِي وَقَعَ الشَّكُّ فِيهِ عَلَى اخْتِلَافِ التَّفَاسِيرِ فِي الشَّاكِّ هُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا يُخَالِطُهُ بَاطِلٌ، وَلَا تَشُوبُهُ شُبْهَةٌ، ثُمَّ عَقَّبَهُ بِالنَّهْيِ للنبي ﷺ عَنِ الِامْتِرَاءِ فِيمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ، بَلْ يَسْتَمِرُّ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ مِنَ الْيَقِينِ وَانْتِفَاءِ الشَّكِّ. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ هَذَا النَّهْيُ لَهُ تَعْرِيضًا لِغَيْرِهِ كَمَا فِي مَوَاطِنَ مِنَ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ، وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي نَهْيِهِ ﷺ عَنِ التَّكْذِيبِ بِآيَاتِ اللَّهِ، فَإِنَّ الظَّاهِرَ فِيهِ التَّعْرِيضُ وَلَا سِيَّمَا بَعْدَ تَعْقِيبِهِ بِقَوْلِهِ: فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ وَفِي هَذَا التَّعْرِيضِ مِنَ الزَّجْرِ لِلْمُمْتَرِينَ وَالْمُكَذِّبِينَ مَا هُوَ أَبْلَغُ وَأَوْقَعُ مِنَ النَّهْيِ لَهُمْ أَنْفُسِهِمْ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ بِحَيْثُ يُنْهَى عَنْهُ مَنْ لَا يُتَصَوَّرُ صُدُورُهُ عَنْهُ، فَكَيْفَ بِمَنْ يُمْكِنُ مِنْهُ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ قَدْ تَقَدَّمَ مِثْلُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ حَقٌّ عَلَيْهِمْ قَضَاءُ اللَّهِ وَقَدَرُهُ: بِأَنَّهُمْ يُصِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ، وَيَمُوتُونَ عَلَيْهِ، لَا يَقَعُ مِنْهُمُ الْإِيمَانُ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَإِنْ وَقَعَ
ve Tevrat'ın buna şahitlik edip bunu açıkça ifade ettiğini bildireceklerdir. Ne var ki bu yorum, güzelliğine rağmen lafzın zahirine muhaliftir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: “Bu âyetten maksat, kâfirlerden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ne kesin olarak yalanlayan ne de kesin olarak tasdik eden, bilakis şüphe içinde bulunan kimsedir.” Hitabın başkasına değil doğrudan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olduğu da söylenmiştir. Buna göre anlam: “Eğer sana bildirdiğimiz şeylerde şüpheye düşecek kimselerden olsaydın ve Ehl-i Kitab'a sorsaydın, senin şüpheni giderirlerdi” demektir. Bir diğer görüşe göre; şek kelimesi göğüs darlığı (sıkıntı) demektir; yani “Eğer bunların inkârından dolayı göğsün daraldıysa sabret ve senden önce Kitab'ı okuyanlara sor; onlar sana senden önceki peygamberlerin kavimlerinin eziyetlerine nasıl sabrettiğini haber versinler” manasındadır. Bir görüşe göre de âyetin anlamı bir varsayım ve takdirdir; sanki ona şöyle denilmiştir: “Faraza içine bir şüphe düşse ve şeytan sana böyle bir vehim fısıldayacak olsa, hemen Kitab'ı okuyanlara sor; onlar sana senin peygamberliğini ve sana indirileni haber verir ve bunu itiraf ederler; çünkü onlar bunu yanlarında yazılı bulmaktadırlar ve içlerinden Müslüman olanlarda gerçeği gizlemeyi gerektiren sebepler ortadan kalkmıştır.” Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ } “Andolsun ki sana Rabbinden hak gelmiştir; sakın şüpheye düşenlerden olma!” buyruğunda, şüpheyi kökünden söküp atan ve onu bütünüyle yok eden şeyin beyanı vardır; o da hakkında şüphe edilen bu şeyin —şüphe eden kimse hakkındaki farklı tefsirlere göre— içine hiçbir batılın karışmadığı ve hiçbir şüphenin bulaşmadığı hak olduğuna dair Allah Sübhânehu'nun şahitliğidir. Ardından bunu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın kendisine indirdiği şey hususunda şüpheye düşmesini yasaklamasıyla pekiştirmiştir; bilakis o, sahip olduğu yakîn ve şüpheden uzak olma halini sürdürmelidir. Yüce Kitab'ın birçok yerinde olduğu gibi, bu yasağın ona hitaben söylenip başkasının kastedilmesi (tariz) de mümkündür. Aynı şekilde onun sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın âyetlerini yalanlamaktan nehyedilmesi de böyledir; zira bunda da tariz (dolaylı anlatım) açıktır; özellikle de peşinden { فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun!” buyruğunun gelmesi bunu gösterir. Bu tarizde, şüphe edenler ve yalanlayanlar için, doğrudan kendilerine yönelik bir yasaktan çok daha beliğ ve çok daha etkili bir caydırma vardır. Çünkü böyle bir şeyin kendisinden sadır olması tasavvur bile edilemeyecek bir zat bundan nehyediliyorsa, bunu yapması mümkün olanların hali nice olur! Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Doğrusu üzerlerine Rabbinin hükmü hak olmuş kimseler iman etmezler” buyruğunun benzeri bu sûrede daha önce geçmişti. Anlamı şudur: Allah'ın onların küfürde ısrar edecekleri ve küfür üzere öleceklerine dair kaza ve kaderi üzerlerine hak olmuştur; onlar hiçbir surette iman etmeyeceklerdir. Hatta içlerinden
مِنْهُمْ مَا صُورَتُهُ صُورَةُ الْإِيمَانِ، كَمَنْ يُؤْمِنُ مِنْهُمْ عِنْدَ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ فَهُوَ فِي حُكْمِ الْعَدَمِ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ مِنَ الْآيَاتِ التَّكْوِينِيَّةِ وَالتَّنْزِيلِيَّةِ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَنْفَعُهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ طَبَعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَحَقَّ مِنْهُ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ فَيَقَعُ مِنْهُمْ مَا صُورَتُهُ صُورَةُ الْإِيمَانِ وَلَيْسَ بِإِيمَانٍ، وَلَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ أَحْكَامِهِ. قَوْلُهُ: فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها لَوْلَا هَذِهِ: هِيَ التَّحْضِيضِيَّةُ الَّتِي بِمَعْنَى هَلَّا، كَمَا قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ وَغَيْرُهُمَا، وَيَدُلُّ عَلَى ذلك ما فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ فَهَلَّا قَرْيَةٌ وَالْمَعْنَى: فَهَلَّا قَرْيَةٌ وَاحِدَةٌ مِنْ هَذِهِ الْقُرَى الَّتِي أَهْلَكْنَاهَا آمَنَتْ إِيمَانًا مُعْتَدًّا بِهِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَكُونَ خَالِصًا لِلَّهِ قَبْلَ مُعَايَنَةِ عَذَابِهِ، ولم يؤخره كَمَا أَخَّرَهُ فِرْعَوْنُ، وَالِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ مُنْقَطِعٌ، وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْقُرَى لِأَنَّ الْمُرَادَ أَهْلُهَا: وَالْمَعْنَى: لَكِنَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا إِيمَانًا مُعْتَدًّا بِهِ قَبْلَ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ أَوْ عِنْدَ أَوَّلِ الْمُعَايَنَةِ قَبْلَ حُلُولِهِ بِهِمْ كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ وَقَدْ قَالَ بِأَنَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعٌ جَمَاعَةٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ، مِنْهُمُ الْكِسَائِيُّ وَالْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ وَقِيلَ:
azabı gördükleri anda iman eden kimse gibi görünüşte iman gibi duran bir şey sadır olsa bile, bu yok hükmündedir. { وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } “Kendilerine bütün âyetler (mucizeler) gelse bile” yani gerek kevnî gerekse tenzîlî âyetlerin hepsi gelse de bu onlara fayda vermez; çünkü Allah Sübhânehu onların kalplerini mühürlemiş ve O'nun hükmü üzerlerine kesinleşmiştir; { حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “o can yakıcı azabı görünceye kadar”. O vakit onlardan şeklen imana benzeyen bir şey sadır olur ama bu hakiki bir iman değildir ve imanın hiçbir hükmü de buna terettüp etmez. Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها } “(Helak ettiğimiz) bir kent halkı keşke iman etseydi de imanı kendisine fayda verseydi ya!” buyruğunda geçen levlâ (لَوْلَا), Ahfeş, Kisâî ve diğerlerinin belirttiği gibi hellâ (هَلَّا - keşke/neden olmasın) anlamında bir teşvik/kınama (tahdîd) edatıdır. Übey ve İbn Mes‘ûd'un Mushafındaki { فَهَلَّا قَرْيَةٌ } kıraati de buna delalet eder. Anlamı şudur: Helak ettiğimiz bu beldelerden tek bir belde olsun, azabı gözleriyle görmeden önce Allah için halis kılınmış, makbul bir imanla iman etseydi ve Firavun'un geciktirdiği gibi imanı geciktirmeseydi ya! { إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ } “Yûnus'un kavmi müstesna” buyruğundaki istisna münkatıdır; bu, beldelerden yapılmış bir istisnadır çünkü kastedilen o beldelerin ahalisidir. Anlamı şöyledir: Fakat Yûnus'un kavmi, azabı bizzat görmeden önce veya azabın ilk emareleri belirdiği anda üzerlerine inmeden evvel makbul bir imanla iman edince; { كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ } “kendilerinden rezillik azabını kaldırdık”. Bu istisnanın münkatı olduğunu aralarında Kisâî, Ahfeş ve Ferrâ'nın da bulunduğu bir grup imam söylemiştir. Bir görüşe göre ise:
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا، وَالْجُمْلَةُ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا آمَنَتْ قَرْيَةٌ مِنَ الْقُرَى الْهَالِكَةِ إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ، وَانْتِصَابُهُ عَلَى أَصْلِ الِاسْتِثْنَاءِ. وَقُرِئَ بِالرَّفْعِ عَلَى الْبَدَلِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ فِي تَوْجِيهِ الرَّفْعِ: يَكُونُ الْمَعْنَى غَيْرَ قَوْمِ يُونُسَ. وَلَكِنْ حُمِلَتْ «إِلَّا» عَلَيْهَا وَتَعَذَّرَ جَعْلُ الْإِعْرَابِ عَلَيْهَا، فأعرب الاسم الذي بعدها بإعراب غير،
İstisnanın muttasıl olması da caizdir ve cümle olumsuzluk (nefy) anlamındadır; sanki “Helak olan beldelerden hiçbir belde iman etmedi, sadece Yûnus'un kavmi müstesna” denilmiş gibidir. Nasb hali ise istisnanın aslına göredir. Merfû olarak bedel kuralına göre de okunmuştur. Zeccâc merfû okunuşun izahında şöyle demiştir: Manası gayru kavmi Yûnus (Yûnus'un kavmi hariç) olur; ancak illâ (إِلَّا) edatı gayr (غَيْر) yerine hamledilmiş, irabın bizzat edat üzerinde gösterilmesi imkânsız olunca da kendisinden sonraki isme gayr kelimesinin irabı verilmiştir.
قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: خُصَّ قَوْمُ يُونُسَ مِنْ بَيْنِ الْأُمَمِ بِأَنْ تِيبَ عَلَيْهِمْ مِنْ بَعْدِ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ، وَحُكِيَ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ لَمْ يَقَعِ الْعَذَابُ، وَإِنَّمَا رَأَوُا الْعَلَامَةَ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى الْعَذَابِ، وَلَوْ رَأَوْا عَيْنَ الْعَذَابِ لَمَا نَفَعَهُمُ الْإِيمَانُ، وَهَذَا أَوْلَى مِنْ قَوْلِ ابْنِ جَرِيرٍ. وَالْمُرَادُ بِعَذَابِ الْخِزْيِ: الَّذِي كَشَفَهُ اللَّهُ عَنْهُمْ، وَهُوَ الْعَذَابُ الَّذِي كَانَ قَدْ وَعَدَهُمْ يُونُسُ أَنَّهُ سَيَنْزِلُ عَلَيْهِمْ وَلَمْ يَرَوْهُ، أَوِ الَّذِي قَدْ رَأَوْا عَلَامَاتِهِ دُونَ عَيْنِهِ وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ أَيْ: بَعْدَ كَشْفِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ مَتَّعَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا إِلَى حِينٍ مَعْلُومٍ قَدَّرَهُ لَهُمْ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ: أَنَّ الْإِيمَانَ وَضِدَّهُ كِلَاهُمَا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ، فَقَالَ: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ بِحَيْثُ لَا يَخْرُجُ عَنْهُمْ أَحَدٌ جَمِيعاً مُجْتَمِعِينَ عَلَى الْإِيمَانِ لَا يَتَفَرَّقُونَ فِيهِ وَيَخْتَلِفُونَ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَشَأْ ذَلِكَ، لِكَوْنِهِ مُخَالِفًا لِلْمَصْلَحَةِ الَّتِي أَرَادَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَانْتِصَابُ «جَمِيعاً» عَلَى الْحَالِ كَمَا قَالَ سِيبَوَيْهِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: جَاءَ بِقَوْلِهِ: جَمِيعًا، بَعْدَ كُلُّهُمْ لِلتَّأْكِيدِ، كَقَوْلِهِ: لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ ولما كان النبيّ ﷺ حَرِيصًا عَلَى إِيمَانِ جَمِيعِ النَّاسِ أَخْبَرَهُ اللَّهُ بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ، لِأَنَّ مَشِيئَتَهُ الْجَارِيَةَ عَلَى الْحِكْمَةِ الْبَالِغَةِ وَالْمَصَالِحِ الرَّاجِحَةِ لَا تَقْتَضِي ذَلِكَ، فَقَالَ: أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ فَإِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ فِي وُسْعِكَ يا محمد! ولا داخل تَحْتَ قُدْرَتِكَ، وَفِي هَذَا تَسْلِيَةٌ لَهُ ﷺ، وَدَفْعٌ لِمَا يَضِيقُ بِهِ صَدْرُهُ مِنْ طَلَبِ صَلَاحِ الْكُلِّ، الَّذِي لَوْ كَانَ، لَمْ يَكُنْ صَلَاحًا مُحَقَّقًا بَلْ يَكُونُ إِلَى الْفَسَادِ أَقْرَبَ، وَلِلَّهِ الْحِكْمَةُ الْبَالِغَةُ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا تَقَدَّمَ بِقَوْلِهِ: وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ أَيْ: مَا صَحَّ وَمَا اسْتَقَامَ لِنَفْسٍ مِنَ الْأَنْفُسِ أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ، أَيْ: بِتَسْهِيلِهِ وَتَيْسِيرِهِ وَمَشِيئَتِهِ لِذَلِكَ، فَلَا يَقَعُ غَيْرُ مَا يَشَاؤُهُ كَائِنًا مَا كَانَ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ أَيِ: الْعَذَابَ، أَوِ الْكُفْرَ، أَوِ الْخِذْلَانَ الَّذِي هُوَ سَبَبُ الْعَذَابِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ وَنَجْعَلُ بِالنُّونِ. وَفِي الرِّجْسِ لُغَتَانِ: ضَمُّ الرَّاءِ، وَكَسْرُهَا، وَالْمُرَادُ بِالَّذِينِ لَا يَعْقِلُونَ:
İbn Cerîr şöyle demiştir: Yûnus'un kavmi, azabı gördükten sonra tevbeleri kabul edilen tek ümmet olarak diğer ümmetler arasından ayrılmıştır. Bu görüş müfessirlerden bir gruptan nakledilmiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Azap fiilen inmemişti, onlar sadece azaba delalet eden alameti görmüşlerdi; şayet azabın bizzat kendisini görselerdi iman onlara fayda vermezdi. Bu izah, İbn Cerîr'in sözünden daha evladır. Allah'ın onlardan kaldırdığı “rezillik azabı”ndan maksat; Yûnus'un üzerlerine ineceğini vaad ettiği fakat henüz görmedikleri azaptır veya bizzat kendisini değil sadece alametlerini gördükleri azaptır. { وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } “ve onları bir süreye kadar faydalandırdık” yani azap kendilerinden kaldırıldıktan sonra Allah onları dünyada kendileri için takdir ettiği belirlenmiş bir vakte kadar yaşatıp nimetlendirdi. Sonra Allah Sübhânehu, imanın da zıddının da Allah'ın dilemesi ve takdiriyle olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi” hiçbir kimse dışarıda kalmayacak şekilde; { جَمِيعاً } “toptan” yani iman üzere birleşerek, onda ayrılığa ve ihtilafa düşmeksizin iman ederlerdi. Fakat Allah Sübhânehu murad ettiği hikmet ve maslahata aykırı olduğu için bunu dilememiştir. Sîbeveyh'in belirttiği gibi { جَمِيعاً } kelimesi hâl olarak mansubdur. Ahfeş şöyle demiştir: { كُلُّهُمْ } kelimesinden sonra { جَمِيعاً } kelimesinin getirilmesi tekit içindir; nitekim { لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “İki ilah edinmeyin” âyetinde olduğu gibidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanların iman etmesine son derece hırslı ve istekli olduğu için, Allah Teâlâ bunun gerçekleşmeyeceğini ona haber vermiştir; zira O'nun sonsuz hikmete ve üstün maslahatlara göre işleyen meşîeti bunu gerektirmemektedir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “O halde sen insanları mümin olsunlar diye zorlayacak mısın?” Zira bunu yapmak senin gücün dahilinde değildir ey Muhammed! Senin kudretinin altına girmez. Bu ifadede Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve herkesin hidayete ermesini istemesinden ötürü göğsünün daralmasını giderme vardır; çünkü şayet bu gerçekleşseydi gerçek bir maslahat olmaz, bilakis fesada daha yakın olurdu. Şüphesiz en üstün hikmet Allah'ındır. Sonra Allah Sübhânehu önceki hususu şu buyruğuyla açıkladı: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kimsenin iman etmesi mümkün değildir” yani hiçbir nefis için Allah'a iman etmek, ancak O'nun kolaylaştırması, muvaffak kılması ve bunu dilemesiyle mümkündür; dolayısıyla O'nun dilediğinden başkası ne olursa olsun asla vuku bulmaz. { وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “O, akıllarını kullanmayanların üzerine pislik (azap) bırakır” yani azabı, küfrü yahut azaba sebep olan hüsranı ve yardımsız bırakmayı [kılar]. Hasan, Ebû Bekir ve Mufaddal bu kelimeyi nûn harfi ile { وَنَجْعَلُ } şeklinde okumuşlardır. Rics (الرِّجْسَ) kelimesinde râ harfinin zammesiyle (rucs) ve kesresiyle (rics) olmak üzere iki lügat vardır. Akıllarını kullanmayanlardan maksat ise:
هم الكفار الذي لَا يَتَعَقَّلُونَ حُجَجَ اللَّهِ، وَلَا يَتَفَكَّرُونَ فِي آيَاتِهِ، وَلَا يَتَدَبَّرُونَ فِيمَا نَصَبَهُ لَهُمْ مِنَ الْأَدِلَّةِ.
Allah'ın delillerini akletmeyen, O'nun âyetlerini tefekkür etmeyen ve kendileri için koyduğu delilleri inceden inceye düşünmeyen kâfirlerdir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ قَالَ: بَوَّأَهُمُ اللَّهُ الشَّامَ وَبَيْتَ الْمَقْدِسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن الضَّحَّاكِ قَالَ: مَنَازِلَ صِدْقٍ: مِصْرَ وَالشَّامَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ قَالَ: الْعِلْمُ كِتَابُ اللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَهُ، وَأَمْرُهُ الَّذِي أَمَرَهُمْ بِهِ. وَقَدْ وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّ الْيَهُودَ اخْتَلَفُوا عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، وَأَنَّ النَّصَارَى اخْتَلَفُوا عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، وَسَتَفْتَرِقُ هَذِهِ الْأُمَّةُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، وَهُوَ فِي السُّنَنِ وَالْمَسَانِيدِ، وَالْكَلَامُ فِيهِ يَطُولُ.
Abdurrezzâk, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Asâkir, Katâde'den { وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ } âyeti hakkında: “Allah onları Şam'a ve Beytülmakdis'e yerleştirdi” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Doğruluk ve iyilik yurtları; Mısır ve Şam'dır.” İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Zeyd'den { فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ } âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “İlim; Allah'ın indirdiği Kitabı ve onlara emrettiği emridir.” Hadiste Yahudilerin yetmiş bir fırkaya ayrıldığı, Hristiyanların yetmiş iki fırkaya ayrıldığı ve bu ümmetin de yetmiş üç fırkaya ayrılacağı rivayet edilmiştir; bu hadis Sünen ve Müsnedlerde yer almakta olup bu konudaki söz uzundur.
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ الْآيَةَ، قَالَ: لَمْ يَشُكَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يَسْأَلْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ:
İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî, İbn Abbâs'tan { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ } âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şüphe etmedi ve sormadı da.” Abdurrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
ذُكِرَ لَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: لَا أَشُكُّ وَلَا أَسْأَلُ. وَهُوَ مرسل. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عباس في قوله: فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ قَالَ: التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ، الَّذِينَ أَدْرَكُوا مُحَمَّدًا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَآمَنُوا بِهِ، يَقُولُ: سَلْهُمْ إِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ بِأَنَّكَ مكتوب عندهم. وأخرج عبد
“Bize nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لَا أَشُكُّ وَلَا أَسْأَلُ » «Şüphe etmem ve sormam da.» buyurmuştur.” Bu [rivayet] mürseldir. İbn Cerîr ve Ebû’ş-Şeyh’in İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, { فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ } “Senden önce Kitab’ı okuyanlara sor” âyeti hakkında şöyle demiştir: “[Kitap’tan kasıt] Tevrat ve İncil’dir; [okuyanlar ise] Ehl-i Kitap’tan Muhammed’e yetişip ona iman edenlerdir. [Allah Teâlâ] ‘Eğer senin [vasıflarının] onların katında yazılı olduğu hususunda bir şüphede isen onlara sor’ buyurmaktadır.” Abdur-
الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ قَالَ: حَقَّ عَلَيْهِمْ سَخَطُ اللَّهِ بِمَا عَصَوْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ:
rezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “İsyan etmelerinden ötürü Allah'ın gazabı üzerlerine hak olmuştur.” İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten:
فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ يَقُولُ: فَمَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: لَمْ يَكُنْ هَذَا فِي الْأُمَمِ قَبْلَ قَوْمِ يُونُسَ لَمْ يَنْفَعْ قَرْيَةً كَفَرَتْ ثُمَّ آمَنَتْ حِينَ عَايَنَتِ الْعَذَابَ إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ، فَاسْتَثْنَى اللَّهُ قَوْمَ يُونُسَ. قَالَ: وَذُكِرَ لَنَا أَنَّ قَوْمَ يُونُسَ كَانُوا بِنِينَوَى مِنْ أَرْضِ الْمَوْصِلِ، فَلَمَّا فَقَدُوا نَبِيَّهُمْ قَذَفَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمُ التَّوْبَةَ فَلَبِسُوا الْمُسُوحَ وَأَخْرَجُوا الْمَوَاشِيَ وَفَرَّقُوا بَيْنَ كُلِّ بَهِيمَةٍ وَوَلَدِهَا، فَعَجُّوا إِلَى اللَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحًا، فَلَمَّا عَرَفَ اللَّهُ الصِّدْقَ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَالتَّوْبَةَ وَالنَّدَامَةَ عَلَى مَا مَضَى مِنْهُمْ كشف عنهم العذاب بعد ما تَدَلَّى عَلَيْهِمْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْعَذَابِ إِلَّا مِيلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: إِنَّ يُونُسَ دَعَا قَوْمَهُ، فَلَمَّا أَبَوْا أَنْ يُجِيبُوهُ وَعَدَهُمُ الْعَذَابَ، فَقَالَ:
{ فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ } âyeti hakkında: “Hiçbir belde iman etmedi” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den bu âyet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Yûnus'un kavminden önceki ümmetlerde böyle bir durum olmadı; inkâr edip de azabı bizzat gördüğü vakit iman eden hiçbir beldeye bu imanı fayda vermedi, sadece Yûnus'un kavmi müstesna. Allah Yûnus'un kavmini istisna kıldı.” Şöyle devam etti: “Bize anlatıldığına göre Yûnus'un kavmi Musul topraklarındaki Ninova'da bulunuyordu. Peygamberlerini kaybettiklerinde (aralarından ayrılınca), Allah onların kalplerine tevbeyi ilka etti; kıldan çullar giydiler, hayvanlarını dışarı çıkardılar, her yavru hayvan ile anasının arasını ayırdılar ve kırk sabah Allah'a yalvarıp yakardılar. Allah onların kalplerindeki samimiyeti, tevbelerini ve geçmiş yaptıklarına duydukları pişmanlığı görünce, azap üzerlerine sarktıktan sonra —öyle ki azapla aralarında sadece bir mil kalmıştı— kendilerinden azabı kaldırdı.” İbn Merdûye, İbn Mes‘ûd'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Yûnus kavmini davet etti; onlar icabet etmekten kaçınınca kendilerine azabı vaad etti ve şöyle dedi:
إِنَّهُ يَأْتِيكُمْ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا، ثُمَّ خَرَجَ عَنْهُمْ، وَكَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ إِذَا وَعَدَتْ قَوْمَهَا الْعَذَابَ خَرَجَتْ، فَلَمَّا أَظَلَّهُمُ الْعَذَابُ خَرَجُوا فَفَرَّقُوا بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَوَلَدِهَا، وَبَيْنَ السَّخْلَةِ وَوَلَدِهَا ، وَخَرَجُوا يَعُجُّونَ إِلَى اللَّهِ، وَعَلِمَ اللَّهُ مِنْهُمُ الصِّدْقَ فَتَابَ عَلَيْهِمْ وَصَرَفَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ، وَقَعَدَ يُونُسُ فِي الطَّرِيقِ يَسْأَلُ عَنِ الْخَبَرِ، فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ فَقَالَ: مَا فَعَلَ قَوْمُ يُونُسَ؟ فَحَدَّثَهُ بِمَا صَنَعُوا، فَقَالَ: لَا أَرْجِعُ إِلَى قَوْمٍ قَدْ كُذِّبْتُهُمْ، وَانْطَلَقَ مُغَاضِبًا:
‘Şu ve şu gün azap size gelecektir.’ Sonra aralarından ayrıldı. Peygamberler kavimlerine azap vadettiklerinde aralarından ayrılırlardı. Azap onların üzerini kaplayınca dışarı çıktılar; kadın ile çocuğunun, kuzu ile anasının arasını ayırdılar. Dışarı çıkıp Allah'a yalvarıp yakarmaya başladılar. Allah onlardaki samimiyeti bildi de tevbelerini kabul etti ve azabı kendilerinden çevirdi. Yûnus ise yolda oturmuş haber bekliyordu. Yanından bir adam geçti; ona: ‘Yûnus'un kavmi ne yaptı?’ diye sordu. Adam da onların ne yaptıklarını anlattı. Bunun üzerine [Yûnus]: ‘Yalanlanmış olduğum bir kavme asla dönmem’ dedi ve öfkeyle çekip gitti;”
يَعْنِي مُرَاغِمًا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: غَشِيَ قَوْمَ يُونُسَ الْعَذَابُ كَمَا يُغْشَى الْقَبْرُ بِالثَّوْبِ إِذَا دَخَلَ فِيهِ صَاحِبُهُ. وَمَطَرَتِ السَّمَاءُ دَمًا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْعَذَابَ كَانَ هَبَطَ عَلَى قَوْمِ يُونُسَ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ إِلَّا قَدْرُ ثُلُثَيْ مِيلٍ، فَلَمَّا دَعَوْا كَشَفَهُ اللَّهُ عَنْهُمْ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْجَلْدِ قَالَ: لَمَّا غَشِيَ قَوْمَ يُونُسَ الْعَذَابُ مَشَوْا إِلَى شَيْخٍ مِنْ بَقِيَّةِ عُلَمَائِهِمْ، فَقَالُوا لَهُ: مَا تَرَى؟ قَالَ:
yani kavminden uzaklaşıp ayrıldı. Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Ölen kimse kabre girdiğinde kabrin üzerine örtü örtüldüğü gibi Yûnus'un kavmini de azap bürüdü ve gökten kan yağdı.” Ahmed ez-Zühd'de ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: “Azap Yûnus'un kavminin üzerine öyle inmişti ki onlarla azap arasında sadece milin üçte ikisi kadar bir mesafe kalmıştı. Onlar dua edip yalvarınca Allah azabı onlardan kaldırdı.” Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû'l-Celd'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Azap Yûnus'un kavmini bürüyünce, aralarında kalan âlimlerden yaşlı bir zata gittiler ve ona: ‘Ne dersin?’ dediler. O da şöyle dedi:
قُولُوا يَا حَيُّ حِينَ لَا حَيَّ، وَيَا حَيُّ مُحْيِيَ الْمَوْتَى، وَيَا حَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، فَقَالُوا فَكُشِفَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ.
‘Hiçbir dirinin bulunmadığı zamanda Hayy (diri) olan, ölüleri dirilten Hayy ve kendisinden başka ilah olmayan Hayy! [bizi kurtar] deyiniz’ dedi. Onlar da böyle söylediler ve azap kendilerinden kaldırıldı.”
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ قَالَ: السُّخْطَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: الرِّجْسُ: الشَّيْطَانُ، وَالرِّجْسُ: الْعَذَابُ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ } âyeti hakkında: “Gazabı [kılar]” dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den: “Rics, şeytandır; rics, azaptır” dediğini rivayet etmiştir.
[سورة يونس (١٠) : الآيات ١٠١ الى ١٠٩]
[Yûnus Sûresi (10), Âyetler 101-109]
قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠١) فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلاَّ مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢) ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣) قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤) وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥)
{ قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠١) فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلاَّ مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢) ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣) قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤) وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥) } “De ki: ‘Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!’ Fakat inanmayacak bir kavme âyetler ve uyarıcılar hiçbir fayda vermez. (101) Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların uğradıkları felaket günlerinin benzerlerinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: ‘O halde bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!’ (102) Sonra elçilerimizi ve iman edenleri kurtarırız. Müminleri kurtarmak üzerimize bir haktır. (103) De ki: ‘Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz, [bilin ki] ben sizin Allah'tan başka taptıklarınıza tapmam; fakat ancak sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim ve bana müminlerden olmam emredildi. (104) Ve yüzünü dosdoğru bir muvahhid olarak dine çevir, sakın müşriklerden olma!’ (105)”
وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦) وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧) قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨) وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (١٠٩)
{ وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦) } “Allah'ı bırakıp da sana fayda da zarar da vermeyecek şeylere yalvarıp yakarma! Eğer böyle yaparsan, şüphesiz o takdirde sen zâlimlerden olursun.” { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧) } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, O'ndan başka onu giderecek hiç kimse yoktur. Eğer senin için bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek hiçbir güç yoktur. O, bunu kullarından dilediğine eriştirir. O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨) } “De ki: ‘Ey insanlar! Gerçekten size Rabbinizden hak gelmiştir. Artık kim doğru yolu bulursa, o ancak kendi nefsi lehine doğru yolu bulmuş olur; kim de saparsa, o da ancak kendi aleyhine sapmış olur. Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.’” { وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (١٠٩) } “Sana vahyolunana uy ve Allah hükmünü verinceye kadar sabret! O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.”
قَوْلُهُ: قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهَ أَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، أَمَرَ بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ بِالدَّلَائِلِ السَّمَاوِيَّةِ وَالْأَرْضِيَّةِ، وَالْمُرَادُ بِالنَّظَرِ: التَّفَكُّرُ وَالِاعْتِبَارُ أَيْ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِلْكُفَّارِ تَفَكَّرُوا وَاعْتَبِرُوا بِمَا في السموات وَالْأَرْضِ مِنَ الْمَصْنُوعَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الصَّانِعِ، وَوَحْدَتِهِ، وكمال قدرته.
Allah Teâlâ'nın: { قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: ‘Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!’” buyruğu şöyledir: Allah Sübhânehu imanın ancak O'nun dilemesiyle gerçekleşeceğini açıklayınca, semavî ve arzî delillere bakıp onlardan istidlalde bulunmayı emretti. Buradaki bakmaktan (nazar) maksat; tefekkür etmek ve ibret almaktır. Yani: Ey Muhammed! Kâfirlere de ki: Göklerde ve yerde bulunan, Yaratıcı'ya, O'nun birliğine ve kudretinin kemaline delalet eden mahlûkatı düşünün ve onlardan ibret alın.
وماذا مبتدأ، وخبره في السّموات وَالْأَرْضِ. أَوِ: الْمُبْتَدَأُ مَا، وَذَا: بِمَعْنَى الَّذِي، وفي السموات وَالْأَرْضِ:
Mâzâ (مَاذَا) mübteda, { فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ise onun haberidir. Veya mübteda mâ (مَا), zâ (ذَا) ise ellezî (الَّذِي) manasında olup { فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesi
صِلَتُهُ، وَالْمَوْصُولُ وَصِلَتُهُ: خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، أَيْ: أيّ شيء الذي في السموات وَالْأَرْضِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِالْفِعْلِ الَّذِي قَبْلَهَا. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ التَّفَكُّرَ وَالتَّدَبُّرَ فِي هَذِهِ الدَّلَائِلِ لَا يَنْفَعُ فِي حَقِّ مَنِ اسْتَحْكَمَتْ شَقَاوَتُهُ فَقَالَ: وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ أَيْ: مَا تَنْفَعُ، عَلَى أَنَّ مَا نَافِيَةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامِيَّةً، أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ يَنْفَعُ؟ وَالْآيَاتُ هِيَ الَّتِي عَبَّرَ عَنْهَا بِقَوْلِهِ: مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالنُّذُرُ جَمْعُ نَذِيرٍ، وَهُمُ الرُّسُلُ أَوْ جَمْعُ إِنْذَارٍ وَهُوَ الْمَصْدَرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ فِي عِلْمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَالْمَعْنَى:
onun sılasıdır; mevsûl ile sılası da mübtedanın haberidir; yani “Göklerde ve yerde olan şey nedir?” demektir. Her iki takdire göre de cümle, kendisinden önceki fiille nasb mahallindedir. Sonra Allah Sübhânehu bu deliller üzerinde tefekkür ve tedebbür etmenin şakaveti kesinleşmiş kimseler hakkında bir fayda vermeyeceğini zikrederek şöyle buyurdu: { وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ } “Fakat âyetler ve uyarıcılar fayda vermez” yani fayda sağlamaz; buradaki mâ (ما) nefy (olumsuzluk) edatıdır. İstifham (soru) edatı olması da caizdir; yani “Hangi şey fayda verir ki?” manasındadır. Âyetler; Allah Teâlâ'nın { مَاذَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyruğuyla ifade ettiği şeylerdir. Nüzür (النُّذُرُ) ise uyarıcı peygamberler anlamına gelen nezîr (نَذِير) kelimesinin çoğuludur veya masdar olan inzâr (إِنْذَار) kelimesinin çoğuludur. { عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “inanmayacak bir kavme” yani Allah Sübhânehu'nun ilminde inanmayacak olan kavme fayda vermez. Anlam şudur:
أَنَّ مَنْ كَانَ هَكَذَا لَا يُجْدِي فِيهِ شَيْءٌ، وَلَا يَدْفَعُهُ عَنِ الْكُفْرِ دَافِعٌ، قَوْلُهُ: فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ أَيْ: فَهَلْ يَنْتَظِرُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ الْمُعَاصِرُونَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ إِلَّا مِثْلَ وَقَائِعِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِالْكُفَّارِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِ هَؤُلَاءِ؟ فَقَدْ كَانَ الْأَنْبِيَاءُ الْمُتَقَدِّمُونَ يَتَوَعَّدُونَ كُفَّارَ زَمَانِهِمْ بِأَيَّامٍ مُشْتَمِلَةٍ عَلَى أَنْوَاعِ الْعَذَابِ، وَهُمْ يُكَذِّبُونَهُمْ وَيُصَمِّمُونَ عَلَى الْكُفْرِ حَتَّى يُنْزِلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ عَذَابَهُ وَيُحِلَّ بِهِمُ انْتِقَامَهُ، ثُمَّ قَالَ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ الْمُعَاصِرِينَ لَكَ فَانْتَظِرُوا أَيْ: تَرَبَّصُوا لِوَعْدِ رَبِّكُمْ إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ لِوَعْدِ رَبِّي، وَفِي هَذَا تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ، وَوَعِيدٌ بَالِغٌ بِأَنَّهُ سَيَنْزِلُ بِهَؤُلَاءِ مَا نَزَلَ بِأُولَئِكَ مِنَ الْإِهْلَاكِ، وَثُمَّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَهْلَكْنَا الْأُمَمَ ثُمَّ نَجَّيْنَا رُسُلَنَا الْمُرْسَلِينَ إِلَيْهِمْ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ ثُمَّ نُنَجِّي مُخَفَّفًا. وَقَرَأَ كَذَلِكَ أَيْضًا فِي: حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ. وَرُوِيَ كَذَلِكَ عَنِ الْكِسَائِيِّ وَحَفْصٍ فِي الثَّانِيَةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَهُمَا لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ، أَنْجَى، يُنْجِي، إِنْجَاءً، وَنَجَّى، يُنَجِّي، تَنْجِيَةً بِمَعْنًى وَاحِدٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعْطُوفٌ عَلَى رُسُلِنَا، أَيْ: نَجَّيْنَاهُمْ وَنَجَّيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا، وَالتَّعْبِيرُ بِلَفْظِ الْفِعْلِ الْمُسْتَقْبَلِ لِاسْتِحْضَارِ صُورَةِ الْحَالِ الْمَاضِيَةِ تَهْوِيلًا لِأَمْرِهَا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا أَيْ: حَقَّ ذَلِكَ عَلَيْنَا حَقًّا، أَوْ إِنْجَاءً مِثْلَ ذَلِكَ الْإِنْجَاءِ حَقًّا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ عَذَابِنَا لِلْكُفَّارِ، وَالْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ: الْجِنْسُ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الرُّسُلُ وَأَتْبَاعُهُمْ، أَوْ يَكُونُ خَاصًّا بِالْمُؤْمِنِينَ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، لِأَنَّ الرُّسُلَ دَاخِلُونَ فِي ذَلِكَ بِالْأَوْلَى. قَوْلُهُ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي أَمَرَ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ بِأَنْ يُظْهِرَ التَّبَايُنَ بَيْنَ طَرِيقَتِهِ وَطَرِيقَةِ الْمُشْرِكِينَ مُخَاطِبًا لِجَمِيعِ النَّاسِ، أَوْ لِلْكُفَّارِ مِنْهُمْ، أَوْ لِأَهْلِ مَكَّةَ عَلَى الْخُصُوصِ بِقَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينَيِ الَّذِي أَنَا عَلَيْهِ، وَهُوَ عِبَادَةُ اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَلَمْ تَعْلَمُوا بِحَقِيقَتِهِ وَلَا عَرَفْتُمْ صِحَّتَهُ، وَأَنَّهُ الدِّينُ
Böyle olan kimseye hiçbir şey kâr etmez ve hiçbir engelleyici onu inkârdan alıkoyamaz. Allah Teâlâ'nın: { فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların felaket günlerinin benzerlerinden başkasını mı bekliyorlar?” buyruğu şu manadadır: Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşı olan bu kâfirler, kendilerinden önce gelip geçmiş kâfirlere Allah Sübhânehu'nun indirdiği cezaların benzerinden başkasını mı bekliyorlar? Zira önceki peygamberler kendi zamanlarındaki kâfirleri çeşitli azapları içeren felaket günleriyle tehdit ederlerdi; onlar ise peygamberlerini yalanlar ve Allah üzerlerine azabını indirip intikamını alıncaya kadar küfürde ısrar ederlerdi. Sonra şöyle buyurdu: Ey Muhammed! Senin çağdaşın olan bu kâfirlere de ki: { فَانْتَظِرُوا } “bekleyin” yani Rabbinizin vaadini gözetleyin; { إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim” Rabbimin vaadini gözetlemekteyim. Bu ifadede son derece şiddetli bir tehdit ve o helak edilenlerin başına gelenlerin bunların da başına geleceğine dair kesin bir vaid vardır. { ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا } “Sonra elçilerimizi kurtarırız” buyruğundaki sümme (ثُمَّ) edatı, kendisinden önceki ifadenin delalet ettiği takdirî bir cümleye atıftır; sanki “Biz ümmetleri helak ettik, sonra kendilerine gönderdiğimiz elçilerimizi kurtardık” denilmiştir. Ya‘kûb, { ثُمَّ نُنَجِّي } kelimesini şeddesiz (nüncî) olarak okumuştur. Aynı şekilde { حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ } âyetindeki kelimeyi de böyle okumuştur. Kisâî ve Hafs'tan da ikinci kelimede bu şekilde okudukları rivayet edilmiştir. Diğer kıraat imamları ise şeddeli (nüneccî) olarak okumuşlardır; her ikisi de fasih iki lügattir. Nitekim encâ-yüncî-incâen ile neccâ-yüneccî-tenciyeten aynı manadadır. { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “ve iman edenleri” ifadesi { رُسُلَنا } kelimesine matuftur; yani “Elçilerimizi kurtardık, iman edenleri de kurtardık” demektir. Geçmiş halin tablosunu gözler önüne sermek ve olayın dehşetini hissettirmek amacıyla muzâri (gelecek/şimdiki zaman) fiil kalıbı kullanılmıştır. { كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا } “böylece üzerimize bir haktır” yani bu durum bizim üzerimize kesin bir hak olmuştur veya bu kurtarış gibi bir kurtarışla; { نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ } “müminleri kurtarırız” kâfirlere verdiğimiz azaptan onları kurtarırız. Müminlerden maksat; cins (bütün müminler)dir; dolayısıyla buna peygamberler ve onlara tabi olanlar dahildir; yahut sadece peygamberlere tabi olan müminlere hastır, çünkü peygamberler buna evleviyetle dahildir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي } “De ki: ‘Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz...’” buyruğuyla Allah Sübhânehu, bütün insanlara veya içlerindeki kâfirlere yahut özel olarak Mekke halkına hitaben, kendi yolu ile müşriklerin yolu arasındaki ayrılığı ilan etmesini Peygamberine emretmiştir. Yani: “Benim üzerinde bulunduğum, eşi ve ortağı bulunmayan tek Allah'a ibadet etmekten ibaret olan dinimden şüphe içinde iseniz, onun hakikatini ve sıhhatini bilmiyorsanız, onun başka hiçbir dinin denk olamayacağı
الْحَقُّ الَّذِي لَا دِينَ غَيْرُهُ، فَاعْلَمُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِنْ أَدْيَانِكُمُ الَّتِي أَنْتُمْ عَلَيْهَا فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ أي: خصّه بِالْعِبَادَةِ لَا أَعْبُدُ غَيْرَهُ مِنْ مَعْبُودَاتِكُمْ مِنَ الْأَصْنَامِ وَغَيْرِهَا، وَخَصَّ صِفَةَ الْمُتَوَفِّي مِنْ بَيْنِ الصِّفَاتِ: لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ التَّهْدِيدِ لَهُمْ أَيْ: أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ فَيَفْعَلُ بِكُمْ مَا يَفْعَلُ مِنَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ، وَلِكَوْنِهِ يَدُلُّ عَلَى الْخَلْقِ: أَوَّلًا، وَعَلَى الْإِعَادَةِ: ثَانِيًا، وَلِكَوْنِهِ أَشَدَّ الْأَحْوَالِ مَهَابَةً فِي الْقُلُوبِ، وَلِكَوْنِهِ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْإِهْلَاكِ وَالْوَقَائِعِ النَّازِلَةِ بِالْكُفَّارِ مِنَ الْأُمَمِ السَّابِقَةِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي وَعَدَنِي بِإِهْلَاكِكُمْ. وَلَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ لَا يَعْبُدُ إِلَّا اللَّهَ بَيَّنَ أَنَّهُ مَأْمُورٌ بِالْإِيمَانِ فَقَالَ:
hak din olduğunu kavramadıysanız, iyi bilin ki ben sizin üzerinde bulunduğunuz dinlerden tamamen uzağım! { فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } ‘[Bilin ki] ben sizin Allah'tan başka taptıklarınıza hiçbir surette tapmam; { وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } fakat ancak sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim’ yani kulluğu sadece O'na has kılarım; sizin putlar ve diğer tapındıklarınızdan hiçbirine ibadet etmem.” Sıfatlar arasından özellikle “canınızı alacak olan” (müteveffî) sıfatının seçilmesi, kendilerine yönelik bir tehdit içermesindendir; yani “Sizin canınızı alıp hakkınızda şiddetli azabından dilediğini yapacak olan Allah'a ibadet ederim” demektir. Ayrıca bu sıfat, öncelikle yaratmaya (halk), ikinci olarak da yeniden diriltmeye (iâde) delalet ettiği için, kalplerde en çok dehşet uyandıran hallerden biri olduğu için ve daha önce geçmiş kavimlerden kâfirlerin başına gelen helak ve musibetler zikredildiği için tercih edilmiştir; sanki: “Bana sizi helak edeceğini vaad eden Allah'a ibadet ederim” demiştir. Yalnızca Allah'a ibadet edeceğini belirttikten sonra, iman etmekle emrolunduğunu açıklayarak şöyle buyurdu:
وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَيْ: بِأَنْ أَكُونَ مِنْ جِنْسِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَأَخْلَصَ لَهُ الدِّينَ، وَجُمْلَةُ: وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ كَوْنُ الْمَعْطُوفِ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ إِنْ الدَّلَالَةُ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَذَلِكَ لَا يَخْتَلِفُ بِالْخَبَرِيَّةِ وَالْإِنْشَائِيَّةِ، أَوْ يَكُونُ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ فِي مَعْنَى الْإِنْشَاءِ كَأَنَّهُ قِيلَ: كُنْ مُؤْمِنًا ثُمَّ أَقِمْ وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَمَرَهُ بِالِاسْتِقَامَةِ فِي الدِّينِ وَالثَّبَاتِ فِيهِ، وَعَدَمِ التَّزَلْزُلِ عَنْهُ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ. وَخَصَّ الْوَجْهَ: لِأَنَّهُ أَشْرَفُ الْأَعْضَاءِ، أَوْ أَمَرَهُ بِاسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ فِي الصَّلَاةِ، وَعَدَمِ التَّحَوُّلِ عَنْهَا. وَحَنِيفًا: حَالٌ مِنَ الدِّينِ، أَوْ مِنَ الْوَجْهِ، أَيْ: مَائِلًا عَنْ كُلِّ دِينٍ مِنَ الْأَدْيَانِ إِلَى دِينِ الْإِسْلَامِ. ثُمَّ أُكِّدَ الْأَمْرُ الْمُتَقَدِّمُ لِلنَّهْيِ عَنْ ضِدِّهِ فَقَالَ: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى أَقِمْ، وَهُوَ مِنْ باب التعريض لغيره ﷺ. قَوْلُهُ: وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ مَعْطُوفٌ عَلَى قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ غَيْرُ دَاخِلٍ تَحْتَ الْأَمْرِ، وَقِيلَ: مَعْطُوفٌ عَلَى: وَلا تَكُونَنَّ أَيْ:
{ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve bana müminlerden olmam emredildi” yani Allah'a iman eden ve dini O'na halis kılan kimselerden olmam [emredildi]. { وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ } “ve yüzünü dine çevir” cümlesi, { أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } cümlesine matuftur. Matufun emir sîgasında olması buna engel değildir; çünkü en (أَنْ) harfinden maksat masdara delalet etmektir ve bu durum cümlenin haberî veya inşâî olmasıyla değişmez. Veya matufun aleyh inşâî anlamındadır; sanki “Mümin ol ve sonra yüzünü [dine] çevir” denilmiştir. Anlamı şudur: Allah Sübhânehu ona dinde dosdoğru ve sebatkâr olmasını, hiçbir surette ondan sapmamasını emretmiştir. Âzaların en şereflisi olduğu için yüz özellikle zikredilmiştir; yahut namazda kıbleye yönelmesi ve ondan başka yöne dönmemesi emredilmiştir. Hanîfen (حَنِيفاً) kelimesi, dîn kelimesinden veya vech kelimesinden hâldir; yani diğer bütün dinlerden meyledip İslâm dinine yönelerek demektir. Sonra zıddından nehyetmek suretiyle önceki emri tekit ederek şöyle buyurdu: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “sakın müşriklerden olma!” Bu, { أَقِمْ } emrine matuftur ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahsında başkalarına yönelik bir tariz (dolaylı uyarı) kabilindendir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ } “Allah'ı bırakıp da sana ne fayda ne de zarar verebilecek şeylere yalvarıp yakarma!” buyruğu, { قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ } cümlesine matuftur, emir kapsamına girmez. Bir görüşe göre de { وَلا تَكُونَنَّ } yasağına matuftur; yani:
لَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ عَلَى حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ بِشَيْءٍ مِنَ النَّفْعِ وَالضُّرِّ إِنْ دَعَوْتَهُ، وَدُعَاءُ مَنْ كَانَ هَكَذَا لَا يَجْلِبُ نَفْعًا، وَلَا يَقْدِرُ عَلَى ضُرٍّ، ضَائِعٍ لَا يَفْعَلُهُ عَاقِلٌ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ لَا يُوجَدُ مَنْ يَقْدِرُ عَلَى النَّفْعِ وَالضُّرِّ غَيْرُهُ فَكَيْفَ إِذَا كَانَ مَوْجُودًا؟ فَإِنَّ الْعُدُولَ عَنْ دُعَاءِ الْقَادِرِ إِلَى دُعَاءِ غَيْرِ الْقَادِرِ أَقْبَحُ وَأَقْبَحُ فَإِنْ فَعَلْتَ أَيْ: فَإِنْ دَعَوْتَ، وَلَكِنَّهُ كَنَّى عَنِ الْقَوْلِ بِالْفِعْلِ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ هَذَا جَزَاءُ الشَّرْطِ أَيْ: فَإِنْ دَعَوْتَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنَّكَ فِي عِدَادِ الظَّالِمِينَ لِأَنْفُسِهِمْ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْخِطَابِ التَّعْرِيضُ بِغَيْرِهِ ﷺ، وَجُمْلَةُ وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ إِلَى آخِرِهَا مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا. وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ الضَّارُّ النَّافِعُ، فَإِنْ أَنْزَلَ بِعَبْدِهِ ضَرًّا لَمْ يَسْتَطِعْ أَحَدٌ أَنْ يَكْشِفَهُ كَائِنًا مَنْ كَانَ، بَلْ هُوَ الْمُخْتَصُّ بِكَشْفِهِ كَمَا اخْتَصَّ بِإِنْزَالِهِ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ أَيِّ خَيْرٍ كَانَ، لَمْ يَسْتَطِعْ أَحَدٌ أَنْ يَدْفَعَهُ عنك، ويحول بينك وبنيه كَائِنًا مَنْ كَانَ، وَعَبَّرَ بِالْفَضْلِ مَكَانَ الْخَيْرِ لِلْإِرْشَادِ إِلَى أَنَّهُ يَتَفَضَّلُ عَلَى عِبَادِهِ بِمَا لا يستحقون بِأَعْمَالِهِمْ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّ قَوْلَهُ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ هُوَ مِنَ الْقَلْبِ، وَأَصْلُهُ وَإِنْ يُرِدْ بِكَ الْخَيْرَ، وَلَكِنْ لَمَّا تَعَلَّقَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ جَازَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَكَانَ الْآخَرِ. قَالَ النَّيْسَابُورِيُّ: وَفِي تَخْصِيصِ الْإِرَادَةِ بِجَانِبِ الْخَيْرِ، وَالْمَسِّ بِجَانِبِ الشَّرِّ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْخَيْرَ يَصْدُرُ عَنْهُ سُبْحَانَهُ بِالذَّاتِ، وَالشَّرَّ بِالْعَرَضِ.
Kendisine dua ettiğin takdirde sana hiçbir fayda ve hiçbir zarar veremeyecek olan şeylere Allah'ı bırakıp hiçbir surette yalvarıp yakarma! Böyle olan bir varlığa dua etmek ne bir fayda sağlar ne de bir zararı defedebilir; fayda ve zarara güç yetirebilen başka bir varlığın bulunmadığı farz edilse bile bunu yapmak beyhudedir ve hiçbir akıllının yapacağı iş değildir; peki ya buna kadir olan Yüce Yaratıcı varken bu nasıl yapılabilir? Zira kadir olanı bırakıp kadir olmayana yönelmek çok daha çirkin ve pek kötüdür. { فَإِنْ فَعَلْتَ } “Eğer yaparsan” yani eğer dua edersen; fakat söz yerine fiil ifadesi kinaye olarak kullanılmıştır; { فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ } “muhakkak ki sen o zaman zalimlerden olursun”. Bu, şartın cevabıdır; yani Allah'ı bırakıp da sana fayda veya zarar veremeyecek şeylere dua edersen, o takdirde kendi nefislerine zulmedenler zümresine dahil olursun. Bu hitaptan maksat da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahsında başkalarına tarizde bulunmaktır. { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa...” âyeti sonuna kadar kendisinden öncekinin içeriğini pekiştirmektedir. Anlamı şudur: Zarar veren de fayda veren de yalnız Allah Sübhânehu'dur. Eğer kuluna bir zarar indirirse, kim olursa olsun hiçbir kimse onu gideremez; bilakis zararı indirmek sadece O'na mahsus olduğu gibi gidermek de yalnızca O'na aittir. { وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ } “Eğer senin için bir hayır dilerse” yani her ne hayır olursa olsun, kim olursa olsun hiçbir kimse onu senden geri çeviremez ve seninle onun arasına engel koyamaz. Burada hayır yerine fazl (lütuf) kelimesi kullanılmıştır; bu da kulların amelleriyle hak etmedikleri şeyleri Allah'ın onlara sırf bir lütuf olarak bahşettiğine işaret etmek içindir. Vâhidî şöyle demiştir: { وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ } ifadesinde kalp (yer değiştirme) vardır, aslı “eğer senin için hayrı dilerse” (وَإِنْ يُرِدْ بِكَ الْخَيْرَ) şeklindedir; fakat her ikisi birbiriyle irtibatlı olduğu için birbirinin yerine kullanılması caiz olmuştur. Nîsâbûrî şöyle demiştir: İrade fiilinin hayır tarafına tahsis edilmesi, dokunma (mes) fiilinin ise şer tarafına nispet edilmesi; hayrın Allah Sübhânehu'dan bizzat, şerrin ise arızî olarak sadır olduğuna delildir.
قُلْتُ: وَفِي هَذَا نَظَرٌ فَإِنَّ الْمَسَّ هُوَ أَمْرٌ وَرَاءَ الْإِرَادَةِ فَهُوَ مُسْتَلْزِمٌ لَهَا، وَالضَّمِيرُ فِي يُصِيبُ بِهِ رَاجِعٌ إِلَى فَضْلِهِ، أَيْ: يُصِيبُ بِفَضْلِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، وَجُمْلَةُ: وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ تَذْيِيلِيَّةٌ. ثُمَّ خَتَمَ هَذِهِ السُّورَةَ
Ben derim ki: Bu görüşte tartışılacak yönler vardır; zira dokunma (mes) iradenin ötesinde bir durum olup iradeyi zaten zorunlu kılar (tazammun eder). { يُصِيبُ بِهِ } “O, bunu ... nasip eder” ifadesindeki zamir O'nun lütfuna râcidir; yani lütfunu kullarından dilediğine ulaştırır. { وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” cümlesi ise fezleke (tezyîl) kabilindendir. Sonra Allah bu sûreyi,
بِمَا يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، فَقَالَ: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ أَيِ: الْقُرْآنُ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها أَيْ: مَنْفَعَةُ اهْتِدَائِهِ مُخْتَصَّةٌ بِهِ، وَضَرَرُ كُفْرِهِ مَقْصُورٌ عَلَيْهِ لَا يَتَعَدَّاهُ، وَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، وَلَا غَرَضٌ يَعُودُ إِلَيْهِ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ أَيْ:
kaza ve kaderine delalet eden şu ifadelerle nihayete erdirdi: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ } “De ki: ‘Ey insanlar! Gerçekten size Rabbinizden hak gelmiştir’” yani Kur'ân gelmiştir; { فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “Artık kim doğru yolu seçerse ancak kendi lehine seçmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur” yani hidayete ermesinin menfaati kendisine aittir; inkârının zararı da yalnızca kendi nefsine mahsustur, başkasına geçmez. Allah'ın bunlardan hiçbirine ihtiyacı yoktur ve O'na dönecek hiçbir menfaat söz konusu değildir. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “Ben üzerinize bir vekil değilim” yani:
بِحَفِيظٍ يَحْفَظُ أُمُورَكُمْ وَتُوكَلُ إِلَيْهِ، إِنَّمَا أَنَا بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ. ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَتَّبِعَ ما أوحاه إِلَيْهِ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي الَّتِي يُشَرِّعُهَا اللَّهُ لَهُ وَلِأُمَّتِهِ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالصَّبْرِ عَلَى أَذَى الْكُفَّارِ، وَمَا يُلَاقِيهِ مِنْ مَشَاقِّ التَّبْلِيغِ، وَمَا يُعَانِيهِ مِنْ تَلَوُّنِ أَخْلَاقِ الْمُشْرِكِينَ وَتَعَجْرُفِهِمْ، وَجَعَلَ ذَلِكَ الصَّبْرَ مُمْتَدًّا إِلَى غَايَةٍ هِيَ قَوْلُهُ: حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ أَيْ: يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا بِالنَّصْرِ لَهُ عَلَيْهِمْ، وَفِي الْآخِرَةِ بِعَذَابِهِمْ بِالنَّارِ وَهُمْ يشاهدونه ﷺ، هو وأمته، والمتبعون له، المؤمنون به، والعاملون بِمَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ، الْمُنْتَهُونَ عَمَّا يَنْهَاهُمْ عَنْهُ، يَتَقَلَّبُونَ فِي نَعِيمِ الْجَنَّةِ الَّذِي لَا يَنْفَدُ، وَلَا يُمْكِنُ وَصْفُهُ، وَلَا يُوقَفُ عَلَى أَدْنَى مَزَايَاهُ.
İşlerinizi koruyup gözeten ve her işi kendisine havale edilen bir bekçi değilim; ben ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcıyım. Sonra Allah Sübhânehu ona ve ümmetine teşri kıldığı emir ve yasaklardan kendisine vahyettiği şeylere uymasını emretti; ardından kâfirlerin eziyetlerine, tebliğ hususunda karşılaştığı meşakkatlere, müşriklerin değişken ahlaklarına ve küstahlıklarına karşı sabretmesini emretti ve bu sabrı şu âyetle nihayete eren bir gayeye bağladı: { حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “Allah hükmünü verinceye kadar sabret! O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.” Yani dünyada onun lehine kâfirlere karşı zafer nasip ederek, ahirette ise onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i, onun ümmetini, ona tabi olanları, ona iman edip emrettikleriyle amel edenleri ve nehyettiklerinden kaçınanları Cennetin tükenmez, tarif edilemez ve en alt derecedeki nimetlerine dahi akıl sır erdirilemez güzellikleri içinde sefa sürerken görürlerken, kâfirleri cehennem ateşiyle cezalandırarak aralarında hükmünü verinceye kadar sabret demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ يَقُولُ: عِنْدَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ نَسَخَتْ قوله: حكمة بالغة فما تغني النّذر . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قَالَ: وَقَائِعُ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الرَّبِيعِ فِي الْآيَةِ قَالَ: خَوَّفَهُمْ عَذَابَهُ وَنِقْمَتَهُ وَعُقُوبَتَهُ، ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ إِذَا وَقَعَ مِنْ ذَلِكَ أَمْرٌ نَجَّى اللَّهُ رُسُلَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا، فَقَالَ ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ يَقُولُ: بِعَافِيَةٍ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ عَامِرِ بْنِ قَيْسٍ قَالَ: ثَلَاثُ آيَاتٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ اكْتَفَيْتُ بِهِنَّ عَنْ جَمِيعِ الْخَلَائِقِ: أَوَّلُهُنَّ:
Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den { وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ } âyeti hakkında: “İnanmayan bir kavmin katında [fayda vermez] demektir; bu âyet { حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ } âyetini neshetmiştir” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ } âyeti hakkında: “Kendilerinden önce gelip geçmiş olan Nûh kavmi, Âd ve Semûd kavimlerine Allah'ın indirdiği cezalar ve felaketlerdir” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Rebî‘den bu âyet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Onları azabı, intikamı ve cezasıyla korkuttu; ardından bu azap gerçekleştiğinde Allah'ın elçilerini ve iman edenleri kurtaracağını haber vererek: { ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } âyetini buyurdu.” Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den { وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ } âyeti hakkında: “Afiyet dilerse” dediğini rivayet etmiştir. Beyhakî Şu‘abü'l-Îmân'da Âmir b. Kays'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Allah'ın Kitabı'nda üç âyet vardır ki onlar sebebiyle bütün mahlûkattan müstağni oldum (onlar bana kâfi geldi). Birincisi:
وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ، وَالثَّانِيَةُ: مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها وَما يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ ، وَالثَّالِثَةُ: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها . وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ قَالَ: هُوَ الْحَقُّ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي قَوْلِهِ: وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ قَالَ: هَذَا مَنْسُوخٌ، أمره بجهادهم والغلظة عليهم.
{ وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Eğer sana bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek [hiçbir güç] yoktur.” [ayetidir]. İkincisi: { مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها وَما يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ } “Allah'ın insanlar için açtığı herhangi bir rahmeti tutacak yoktur; O'nun tuttuğunu da O'ndan sonra salıverecek yoktur” [ayetidir]. Üçüncüsü [ise]: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın” [ayetidir]. Ebû'ş-Şeyh, Hasan'dan da bunun bir benzerini rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ } “O'nun lütfunu geri çevirecek [hiçbir güç] yoktur” [ayeti] hakkında: “O, { قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size hak gelmiştir” [ayetinde] zikredilen haktır” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim { وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ } “Allah hükmedinceye kadar sabret” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Bu [ayet] mensuhtur; [Allah,] onlarla cihat etmesini ve onlara karşı sert davranmasını emretmiştir.”