Binûn

Hûd Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَالْيَوْمَ أَشْرَبْ غَيْرَ مُسْتَحْقِبٍ ... إِثْمًا مِنَ اللَّهِ وَلَا وَاغِلِ

"Bugün artık ne Allah katından bir günah yüklenerek ne de davetsiz bir misafir olarak içiyorum."

فَإِنَّ إِسْكَانَ الْبَاءِ فِي أَشْرَبْ للتخفيف. وقد قرأ عمرو كذلك. قوله: وَيا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ فِيهِ التَّصْرِيحُ مِنْهُ ﵇ بِأَنَّهُ لَا يَطْلُبُ عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ مَالًا حَتَّى يَكُونَ بِذَلِكَ مَحَلًّا لِلتُّهْمَةِ، وَيَكُونَ لِقَوْلِ الْكَافِرِينَ مَجَالٌ بِأَنَّهُ إِنَّمَا ادَّعَى مَا ادَّعَى طَلَبًا لِلدُّنْيَا، وَالضَّمِيرُ فِي عَلَيْهِ رَاجِعٌ إِلَى مَا قَالَهُ لَهُمْ فِيمَا قَبْلَ هَذَا. وَقَوْلُهُ: وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا كَالْجَوَابِ عَمَّا يُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِمْ: وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا مِنَ التَّلْمِيحِ مِنْهُمْ إِلَى إِبْعَادِ الْأَرَاذِلِ عَنْهُ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ سَأَلُوهُ طَرْدَهُمْ تَصْرِيحًا لَا تلميحا، ثم علل ذلك بقوله: إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ أَيْ: لَا أَطْرُدُهُمْ، فَإِنَّهُمْ مُلَاقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَبَّهُمْ، فَهُوَ يُجَازِيهِمْ عَلَى إِيمَانِهِمْ لِأَنَّهُمْ طَلَبُوا بِإِيمَانِهِمْ مَا عِنْدَهُ سُبْحَانَهُ، وَكَأَنَّهُ قَالَ هَذَا عَلَى وَجْهِ الْإِعْظَامِ لَهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ قَالَهُ خَوْفًا مِنْ مُخَاصَمَتِهِمْ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِمْ بِسَبَبِ طَرْدِهِ لَهُمْ ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ مَا هُمْ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْمَطَالِبِ الَّتِي طَلَبُوهَا مِنْهُ، وَالْعِلَلِ الَّتِي اعْتَلُّوا بِهَا عَنْ إِجَابَتِهِ فَقَالَ: وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ كُلَّ مَا يَنْبَغِي أَنْ يُعْلَمَ، وَمِنْ ذَلِكَ اسْتِرْذَالُهُمْ لِلَّذَيْنِ اتَّبَعُوهُ وَسُؤَالُهُمْ لَهُ أَنْ يَطْرُدَهُمْ. ثُمَّ أَكَّدَ عَدَمَ جَوَازِ طَرْدِهِمْ بِقَوْلِهِ: وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أي: من يَمْنَعُنِي مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَانْتِقَامِهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ؟ فَإِنَّ طَرْدَهُمْ بِسَبَبِ سَبْقِهِمْ إِلَى الْإِيمَانِ، وَالْإِجَابَةِ إِلَى الدَّعْوَةِ الَّتِي أَرْسَلَ اللَّهُ رَسُولَهُ لِأَجْلِهَا ظُلْمٌ عَظِيمٌ، لَا يَقَعُ مِنْ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ الْمُؤَيَّدِينَ بِالْعِصْمَةِ، وَلَوْ وَقَعَ ذَلِكَ مِنْهُمْ فَرْضًا وَتَقْدِيرًا لَكَانَ فِيهِ مِنَ الظُّلْمِ مَا لَا يَكُونُ لَوْ فَعَلَهُ غَيْرُهُمْ مِنْ سَائِرِ النَّاسِ. وَقَوْلُهُ:

Zira { أَشْرَبْ } kelimesindeki bâ harfinin sükûnu tahfif (hafifletme) içindir. Amr da bu şekilde okumuştur. { وَيا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden bir mal istemiyorum. Benim ücretim ancak Allah’a aittir” kavlinde, risaleti tebliğ etmeye karşılık bir mal istemediği konusunda onun (aleyhisselâm) açık bir beyanı vardır; ta ki bununla bir töhmet mahalli olmasın ve kâfirlerin onun bu iddiaları sadece dünya talebiyle öne sürdüğüne dair sözlerine bir zemin oluşmasın. { عَلَيْهِ } kavlindeki zamir, bundan önce kendilerine söylediklerine râcidir. { وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ben iman edenleri kovacak da değilim” kavli, onların { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا } “Sana ancak en aşağılıklarımızın uyduğunu görüyoruz” sözlerinden anlaşılan, o aşağı gördükleri kimseleri yanından uzaklaştırması yönündeki imalarına bir cevap gibidir. İma yoluyla değil, açıkça onları kovmasını istedikleri de söylenmiştir. Sonra bunu { إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Şüphesiz onlar Rablerine kavuşacaklardır” kavliyle gerekçelendirmiştir; yani: Onları kovmam; çünkü onlar kıyamet günü Rablerine kavuşacaklar, O da imanlarına karşılık onları mükâfatlandıracaktır; zira onlar imanlarıyla O Sübhânehu’nun katındakini talep etmişlerdir. Sanki o, bunu onlara hürmet ve tazim sadedinde söylemiştir. Onları kovması sebebiyle Rableri katında onunla hasımlaşmalarından korktuğu için söylediği de muhtemeldir. Sonra onlardan talep ettikleri bu isteklerde ve onun davetine icabet etmemek için öne sürdükleri bahanelerde içinde bulundukları durumu açıklayarak şöyle demiştir: { وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ } “Fakat ben sizi, cahillik eden bir kavim olarak görüyorum”; bilinmesi gereken her şeyi bilmeyen [bir kavim], ki ona uyanları hor/aşağı görmeleri ve onları kovmasını istemeleri de bundandır. Sonra onları kovmanın caiz olmadığını şu kavliyle tekit etmiştir: { وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ } “Ey kavmim! Onları kovarsam beni Allah'a karşı kim savunabilir?”; yani: Şayet onları kovarsam beni Allah’ın azabından ve intikamından kim menedebilir? Zira imanda öne geçmeleri ve Allah’ın resulünü kendisi için gönderdiği davete icabet etmeleri sebebiyle onları kovmak, ismet sıfatıyla teyit edilmiş Allah’ın peygamberlerinden sâdır olmayacak büyük bir zulümdür. Farzımuhal bu onlardan sâdır olacak olsaydı, diğer insanların yapması halinde olmayacak derecede büyük bir zulüm teşkil ederdi. [Allah Teâlâ'nın] şu kavli:

أَفَلا تَذَكَّرُونَ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَتَسْتَمِرُّونَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْجَهْلِ بِمَا ذُكِرَ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ مَا يَنْبَغِي تَذَكُّرُهُ وَتَتَفَكَّرُونَ فِيهِ حَتَّى تَعْرِفُوا مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْخَطَأِ، وَمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الصَّوَابِ؟

{ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” [ifadesi], takdirî bir cümleye matuftur; sanki şöyle denilmiştir: Bu zikredilenler hakkındaki cehaletiniz üzere devam mı edeceksiniz, kendi hatalı durumunuzu ve onların doğru halini bilmeniz için onların durumlarından hatırlanması gerekenleri düşünüp tefekkür etmez misiniz?

قَوْلُهُ: وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ كَمَا لَا يَطْلُبُ مِنْهُمْ شَيْئًا مِنْ أَمْوَالِهِمْ عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، كَذَلِكَ لَا يَدَّعِي أَنَّ عِنْدَهُ خَزَائِنَ اللَّهِ حَتَّى يَسْتَدِلُّوا بِعَدَمِهَا عَلَى كَذِبِهِ، كَمَا قَالُوا: وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ وَالْمُرَادُ بِخَزَائِنِ اللَّهِ: خَزَائِنُ رِزْقِهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ أَيْ: وَلَا أَدَّعِي أَنِّي أَعْلَمُ بِغَيْبِ اللَّهِ، بَلْ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ: إِلَّا أَنِّي نَذِيرٌ مُبِينٌ، إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ حَتَّى تَقُولُوا مَا نَرَاكَ إِلَّا بَشَرًا مِثْلَنَا. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذَا مَنْ قَالَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ أَفْضَلُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْأَدِلَّةُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مُخْتَلِفَةٌ، وَلَيْسَ لِطَالِبِ الْحَقِّ إِلَى تَحْقِيقِهَا حَاجَةٌ، فَلَيْسَتْ مِمَّا كَلَّفَنَا اللَّهُ بِعِلْمِهِ وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ

{ وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } “Ben size, Allah’ın hazineleri benim yanımdadır da demiyorum” kavli: [Nûh], risaleti tebliğ etmesine karşılık onlardan mallarından hiçbir şey talep etmediği gibi, Allah’ın hazinelerinin kendi yanında olduğunu da iddia etmediğini; dolayısıyla onların, { وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “Sizin bize karşı bir üstünlüğünüzü de görmüyoruz” dedikleri gibi [bu hazinelerin] bulunmayışını onun yalancılığına delil getiremeyeceklerini kendilerine açıklamıştır. Allah’ın hazinelerinden maksat, O’nun rızık hazineleridir. { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem” [ifadesi]; yani Allah’ın gaybını bildiğimi de iddia etmiyorum; aksine ben size yalnızca apaçık bir uyarıcı olduğumu ve sizin için can yakıcı bir günün azabından korktuğumu söyledim, [demektir]. { وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } “Size ben bir meleğim de demiyorum” [ifadesi]; sizin: “Biz seni sadece bizim gibi bir insan olarak görüyoruz” dememeniz içindir. Meleklerin peygamberlerden daha üstün olduğunu söyleyen kimseler bu [ayetle] delil getirmişlerdir. Bu meseledeki deliller farklı farklıdır ve hakikati arayan kimsenin bunu araştırmaya ihtiyacı yoktur; zira bu, Allah’ın bilgisini [edinmeyi] bize yükümlü kıldığı hususlardan değildir. { وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ } “Gözlerinizin hor gördüğü kimselere de demiyorum ki...”

أَيْ: تَحْتَقِرُ، وَالِازْدِرَاءُ مَأْخُوذٌ مَنْ أَزْرَى عَلَيْهِ: إِذَا عَابَهُ، وَزَرَى عَلَيْهِ: إِذَا احْتَقَرَهُ، وَأَنْشَدَ الفرّاء:

Yani: Küçük görür. el-İzdira (küçük görme), birini ayıpladığında söylenen ezrâ aleyhi ve onu küçük gördüğünde söylenen zerâ aleyhi kökünden alınmıştır. el-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:

يباعده الصّديق وتزدريه ... حليلته وَيَنْهَرُهُ الصَّغِيرُ

"Dostu onu kendinden uzaklaştırır, karısı onu hor görür, küçük çocuk ise onu azarlar."

وَالْمَعْنَى: إِنِّي لَا أَقُولُ لِهَؤُلَاءِ الْمُتَّبِعِينَ لِي، الْمُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ، الَّذِينَ تَعِيبُونَهُمْ وَتَحْتَقِرُونَهُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً بَلْ قَدْ آتَاهُمُ الْخَيْرَ الْعَظِيمَ بِالْإِيمَانِ بِهِ وَاتِّبَاعِ نَبِيِّهِ، فَهُوَ مجازيهم بالجزاء الْعَظِيمَ فِي الْآخِرَةِ، وَرَافِعُهُمْ فِي الدُّنْيَا إِلَى أَعْلَى مَحَلٍّ، وَلَا يَضُرُّهُمُ احْتِقَارُكُمْ لَهُمْ شَيْئًا اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْإِيمَانِ بِهِ، وَالْإِخْلَاصِ لَهُ، فَمُجَازِيهِمْ عَلَى ذَلِكَ، لَيْسَ لِي وَلَا لَكُمْ مِنْ أَمْرِهِمْ شَيْءٌ إِنِّي إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ لَهُمْ إِنْ فَعَلْتُ مَا تُرِيدُونَهُ بِهِمْ، أَوْ مِنَ الظَّالِمِينَ لِأَنْفُسِهِمْ، إِنْ فَعَلْتُ ذَلِكَ بِهِمْ، ثُمَّ جَاوَبُوهُ بِغَيْرِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ كَلَامِهِمْ وَكَلَامِهِ عَجْزًا عَنِ الْقِيَامِ بِالْحُجَّةِ، وَقُصُورًا عَنْ رُتْبَةِ الْمُنَاظَرَةِ، وَانْقِطَاعًا عَنِ المباراة، بقولهم: يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا أَيْ: خَاصَمْتَنَا بِأَنْوَاعِ الخصام، ودفعتنا بكل حجّة لَهَا مَدْخَلٌ فِي الْمَقَامِ، وَلَمْ يَبْقَ لَنَا فِي هَذَا الْبَابِ مَجَالٌ، فَقَدْ ضَاقَتْ عَلَيْنَا الْمَسَالِكُ، وَانْسَدَّتْ أَبْوَابُ الْحِيَلِ فَأْتِنا بِما تَعِدُنا مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي تُخَوِّفُنَا مِنْهُ وَتَخَافُهُ عَلَيْنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فِيمَا تَقُولُهُ لَنَا، فَأَجَابَ بِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ إِلَيْهِ وَإِنَّمَا هُوَ بمشيئة الله وإرادته، وقالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ فَإِنْ قَضَتْ مَشِيئَتُهُ وَحِكْمَتُهُ بِتَعْجِيلِهِ عَجَّلَهُ لَكُمْ، وَإِنْ قَضَتْ مَشِيئَتُهُ وَحِكْمَتُهُ بِتَأْخِيرِهِ أَخَّرَهُ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ بِفَائِتِينَ عَمَّا أَرَادَهُ اللَّهُ بِكُمْ بِهَرَبٍ أَوْ مُدَافَعَةٍ وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي الَّذِي أَبْذُلُهُ لَكُمْ، وَأَسْتَكْثِرُ مِنْهُ قِيَامًا مِنِّي بِحَقِّ النَّصِيحَةِ لِلَّهِ بِإِبْلَاغِ رِسَالَتِهِ، وَلَكُمْ بِإِيضَاحِ الْحَقِّ وَبَيَانِ بُطْلَانِ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ وَجَوَابُ هَذَا الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ لَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ أَيْ: إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ إِغْوَاءَكُمْ فَلَا يَنْفَعُكُمُ النُّصْحُ مِنِّي، فَكَانَ جَوَابُ هَذَا الشَّرْطِ مَحْذُوفًا كَالْأَوَّلِ، وَتَقْدِيرُهُ مَا ذَكَرْنَا، وَهَذَا التَّقْدِيرُ إِنَّمَا هُوَ عَلَى مَذْهَبِ مَنْ يَمْنَعُ مِنْ تَقَدُّمِ الْجَزَاءِ عَلَى الشَّرْطِ، وَأَمَّا عَلَى مَذْهَبِ مَنْ يُجِيزُهُ، فَجَزَاءُ الشَّرْطِ الْأَوَّلِ: وَلَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي، وَجَزَاءُ الشرط الثاني الجملة الظرفية الْأُولَى وَجَزَاؤُهَا. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: مَعْنَى يُغْوِيَكُمْ: يُهْلِكَكُمْ بِعَذَابِهِ، وَظَاهِرُ لُغَةِ الْعَرَبِ أَنَّ الْإِغْوَاءَ: الْإِضْلَالُ فَمَعْنَى الْآيَةِ: لَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُضِلَّكُمْ عَنْ سَبِيلِ الرَّشَادِ وَيَخْذُلَكُمْ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ. وَحُكِيَ عَنْ طَيٍّ: أَصْبَحَ فُلَانٌ غَاوِيًا: أَيْ مَرِيضًا، وَلَيْسَ هَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمُرَادُ فِي الْآيَةِ. وَقَدْ وَرَدَ الْإِغْوَاءُ بِمَعْنَى: الْإِهْلَاكِ، وَمِنْهُ:

Mana şudur: Ben bana tabi olan, Allah’a iman eden, kendilerini ayıpladığınız ve küçük gördüğünüz bu kimseler hakkında { لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً } “Allah onlara hiçbir hayır vermeyecektir” demem; bilakis O'na iman etmek ve peygamberine tabi olmakla [Allah] onlara büyük bir hayır vermiştir. Dolayısıyla ahirette onlara büyük bir mükâfatla karşılık verecek ve dünyada onları en yüce makama yükseltecektir; sizin onları küçük görmeniz onlara hiçbir zarar vermez. { اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ } “İçlerindekini Allah daha iyi bilir”; O'na olan imanlarını ve O'na gösterdikleri ihlası [en iyi O bilir] ve buna göre onları mükâfatlandıracaktır; onların durumundan ne bana ne de size ait hiçbir şey yoktur. { إِنِّي إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “[Bunu söylersem] şüphesiz ben zalimlerden olurum”; şayet onlar hakkında istediğiniz şeyi yaparsam onlara zulmedenlerden, yahut onlara bunu yaparsam kendi nefislerine zulmedenlerden olurum. Sonra delil getirmekten aciz kaldıkları, münazara derecesinden geri düştükleri ve tartışmaktan kesildikleri için onun ve kendilerinin önceki sözlerinden farklı olarak şu sözleriyle cevap verdiler: { يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا } “Dediler ki: Ey Nuh! Bizimle mücadele ettin ve bizimle olan mücadeleyi çok uzattın”; yani: Bizimle her türlü tartışmayı yaptın ve bu makamda yeri olan her delille bizi savuşturdun; artık bu konuda bizim için tutunacak bir alan kalmadı, yollar bize daraldı ve hile kapıları kapandı. { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Haydi, bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir”; bizi kendisiyle korkuttuğun ve bizim adımıza endişelendiğin azabı [getir], { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenlerden isen”, bize söylediklerinde. [Nuh] bunun kendi elinde olmadığını, ancak Allah’ın meşîeti ve iradesiyle olduğunu beyanla cevap verdi ve şöyle { قالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ } “Dedi ki: Onu size ancak dilerse Allah getirir”; şayet O'nun meşîeti ve hikmeti acele gelmesini iktiza ederse onu size acele getirir, şayet meşîeti ve hikmeti tehirini iktiza ederse onu erteler. { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz”; kaçarak veya karşı koyarak Allah’ın sizin hakkınızda dilediği şeyden kurtulacak değilsiniz. { وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي } “Benim nasihatim size fayda vermez”; Allah’a O'nun risaletini tebliğ etmekle, size de hakkı açıklamak ve üzerinde bulunduğunuz şeyin batıllığını beyan etmekle nasihat hakkını yerine getirmek adına size sunduğum ve çoğalttığım öğüdüm [fayda vermez], { إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ } “eğer size nasihat etmek istesem de”. Bu şartın cevabı mahzuftur (düşürülmüştür); takdiri ise: «Şayet size nasihat etmek istesem de nasihatim size fayda vermez» şeklindedir; nitekim öncesi de buna delalet etmektedir: { إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ } “şayet Allah sizi azdırmak istiyorsa”; yani: Şayet Allah sizi saptırmayı murat etmişse benim nasihatim size fayda vermez. Bu şartın cevabı da birincisi gibi mahzuftur ve takdiri zikrettiğimiz gibidir. Bu takdir, cezanın şartın önüne geçmesini caiz görmeyenlerin mezhebine göredir. Bunu caiz görenlerin mezhebine göre ise, birinci şartın cezası: { وَلَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي }, ikinci şartın cezası ise birinci zarf cümlesi ve onun cezasıdır. İbn Cerîr şöyle demiştir: { يُغْوِيَكُمْ } kavlinin manası: «Azabıyla sizi helak etmesidir». Arap dilinin zahirine göre ise iğvâ: Saptırmaktır. Buna göre ayetin manası: «Şayet Allah sizi hidayet yolundan saptırmayı ve hak yoldan mahrum bırakmayı murat ediyorsa nasihatim size fayda vermez» demektir. Tay kabilesinden «falanca gâvî oldu» yani hastalandı şeklinde nakledilmiştir; ancak ayette murat edilen mana bu değildir. İğvâ helak etme manasında da gelmiştir; nitekim:

فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا وَهُوَ غَيْرُ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ رَبُّكُمْ فَإِلَيْهِ الْإِغْوَاءُ وَإِلَيْهِ الْهِدَايَةُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ فَيُجَازِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ، وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ.

{ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “Onlar yakında bir helak/ceza ile karşılaşacaklardır” ayeti de bundandır; fakat o bu ayettekinden farklıdır. { هُوَ رَبُّكُمْ } “O sizin Rabbinizdir”; saptırmak da hidayete erdirmek de O'na aittir. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve O'na döndürüleceksiniz”; böylece hayır ise hayırla, şer ise şerle amellerinizin karşılığını size verecektir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ قَالَ: فِيمَا ظَهَرَ لَنَا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَطَاءٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي قَالَ: قَدْ عَرَفْتُهَا وَعَرَفْتُ بِهَا أَمْرَهُ، وَأَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ قَالَ: الإسلام والهدى والإيمان والحكم والنبوّة. وأخرج ابن جرير،

İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in İbn Abbâs’tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o, { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ } “Sana ancak bizim en rezil (ayak takımı) kimselerimizin ilk bakışta/düşüncesizce uyduğunu görüyoruz” kavli hakkında: “Bize zahir olan kadarıyla” demiştir. Ebü’ş-Şeyh de Atâ’dan benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve Ebü’ş-Şeyh’in İbn Cüreyc’den rivayet ettiğine göre o, { إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “Eğer Rabbimden apaçık bir delil üzere isem” kavli hakkında: “Ben onu bildim ve onunla O'nun emrini ve O'ndan başka hiçbir ilah olmadığını tanıdım” demiştir; { وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ } “ve katından bana bir rahmet vermişse” kavli hakkında ise: “[O rahmet] İslam, hidayet, iman, hüküm ve peygamberliktir” demiştir. İbn Cerîr,

وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَنُلْزِمُكُمُوها قَالَ: أَمَا وَاللَّهِ لَوِ اسْتَطَاعَ نَبِيُّ اللَّهِ لَأَلْزَمَهَا قَوْمَهُ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَسْتَطِعْ ذَلِكَ وَلَمْ يُمْكِنْهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ: «أَنُلْزِمُكُمُوهَا مِنْ شَطْرِ أَنْفُسِنَا وَأَنْتُمْ لَهَا كَارِهُونَ» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ: «أَنُلْزِمُكُمُوهَا مِنْ شَطْرِ أَنْفُسِنَا وَأَنْتُمْ لَهَا كَارِهُونَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ قَرَأَ «أَنُلْزِمُكُمُوهَا مِنْ شَطْرِ قُلُوبِنَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا، قَالَ: قَالُوا لَهُ: يَا نُوحُ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ نَتَّبِعَكَ فَاطْرُدْهُمْ، إلا فَلَنْ نَرْضَى أَنْ نَكُونَ نَحْنُ وَهُمْ فِي الأرض سواء، وفي قوله: إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ قَالَ: فَيَسْأَلُهُمْ عَنْ أَعْمَالِهِمْ. وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ الَّتِي لَا يُفْنِيهَا شيء، فأكون إنما دعوتكم لتتبعوني عليها، لأعطيكم منها بملك لِي عَلَيْهَا وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَا أَقُولُ: اتَّبَعُونِي عَلَى عِلْمِي بِالْغَيْبِ وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ نَزَلْتُ مِنَ السَّمَاءِ بِرِسَالَةٍ، مَا أَنَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ. قَالَ: حَقَّرْتُمُوهُمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً قَالَ: يَعْنِي إِيمَانًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا قَالَ: تَكْذِيبًا بِالْعَذَابِ وَأَنَّهُ بَاطِلٌ.

ve Ebü'ş-Şeyh, { أَنُلْزِمُكُمُوها } kavli hakkında Katâde'nin şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Haberiniz olsun ki vallahi şayet Allah’ın peygamberi güç yetirebilseydi onu kavmine zorla kabul ettirirdi; fakat o buna güç yetiremedi ve bu onun elinden gelmedi.» Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan onun şöyle okuduğunu rivayet etmişlerdir: «Enülzimükümûhâ min şatri enfüsinâ ve entüm lehâ kârihûn» (Siz ondan hoşlanmazken, kendiliğimizden onu size zorla mı kabul ettireceğiz?). İbn Cerîr Ebü'l-Âliye'den Ubeyy'in kıraatinde: «Enülzimükümûhâ min şatri enfüsinâ ve entüm lehâ kârihûn» şeklinde olduğunu rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Übeyy b. Ka'b'dan onun: «Enülzimükümûhâ min şatri kulûbinâ» şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, { وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا } kavli hakkında İbn Cüreyc'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ona: «Ey Nuh! Şayet sana tabi olmamızı istersen onları kov; aksi halde biz ve onlar yeryüzünde eşit olmaya asla razı olmayız» dediler. { إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } kavli hakkında ise: «O da amellerini onlara soracaktır» dedi. { وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } kavli hakkında ise: «Hiçbir şeyin tüketmediği Allah’ın hazineleri yanımdadır, bu yüzden onlara sahip oluşum sebebiyle size ondan vermek üzere arkamdan gelesiniz diye sizi davet ettim [demiyorum].» { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ }: «Gaybı bilmem üzere bana uyun demiyorum.» { وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ }: «Ben bir elçilikle gökten inmiş bir meleğim [demiyorum], ben ancak sizin gibi bir beşerim.» İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den { وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ } kavli hakkında: «Onları küçük gördünüz» dediğini rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den { لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً } kavli hakkında: «Yani iman [vermeyecektir]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } kavli hakkında: «Azabı yalanlayarak ve onun batıl olduğunu [iddia ederek böyle dediler]» dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة هود (١١) : الآيات ٣٥ الى ٤٤]

[Hûd Sûresi (11), Âyet 35-44]

أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ (٣٥) وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاَّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧) وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ (٣٨) فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٩)

{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ (٣٥) وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاَّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧) وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ (٣٨) فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٩) } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer onu ben uydurmuşsam günahım banadır; ben ise sizin işlemekte olduğunuz günahlardan uzağım.' (35) Nûh’a vahyolundu ki: 'Kavminden daha önce iman etmiş olanlar dışında artık hiç kimse iman etmeyecektir; öyleyse onların yaptıklarına üzülme.' (36) 'Gözlerimizin önünde ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap ve zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme; çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır.' (37) Gemiyi yapıyordu; kavminden ileri gelenler yanına her uğradıklarında onunla alay ediyorlardı. Dedi ki: 'Eğer bizimle alay ediyorsanız, sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz.' (38) 'Kendisini rezil edecek bir azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini yakında bileceksiniz!' (39)”

حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ (٤٠) وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١) وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ (٤٢) قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤)

{ حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ (٤٠) وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١) وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ (٤٢) قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤) } “Nihayet emrimiz gelip tandır kaynadığı zaman dedik ki: 'Her cinsten birer çifti ve haklarında hüküm verilmiş olanlar dışında aileni ve iman edenleri gemiye yükle!' Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti. (40) [Nûh] dedi ki: 'Binin ona; onun akıp gitmesi de durması da Allah’ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (41) Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları yüzdürüp götürüyordu. Nûh, ayrı bir yerde duran oğluna seslendi: 'Yavrucuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle birlikte olma!' (42) [Oğlu]: 'Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım' dedi. [Nûh]: 'Bugün Allah’ın merhamet ettiği kimseden başkası için O'nun emrinden koruyucu yoktur' dedi. Derken aralarına dalga girdi ve o da boğulanlardan oldu. (43) 'Ey yer! Suyunu yut ve ey gök! [Suyunu] tut' denildi; su çekildi, iş bitirildi, [gemi] Cûdî üzerine oturdu ve 'Zalimler topluluğu yok olsun!' denildi. (44)”

قَوْلُهُ: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ أَنْكَرَ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ قَوْلَهُمْ: إِنَّ مَا أُوحِيَ إِلَى نُوحٍ مُفْتَرًى، فَقَالَ: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يُجِيبَ بِكَلَامٍ مُنْصِفٍ، فَقَالَ: قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، مَصْدَرُ أَجْرَمَ، أَيْ: فِعْلُ مَا يُوجِبُ الْإِثْمَ، وَجَرَمَ وَأَجْرَمَ بِمَعْنًى، قَالَهُ النَّحَّاسُ، وَالْمَعْنَى:

{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” kavliyle Sübhânehu, onların Nuh’a vahyedilen şeyin uydurma olduğuna dair sözlerini inkâr etmiş ve { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } buyurmuştur. Sonra ona insaflı bir sözle cevap vermesini emrederek şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي } “De ki: 'Eğer onu ben uydurmuşsam günahım banadır'”. Cumhurun kıraatine göre hemzenin kesresiyle [okunan] icrâmî, ecrame fiilinin masdarıdır; yani günahı gerektiren şeyi yapmaktır. en-Nehhâs'ın belirttiğine göre cerame ve ecrame aynı anlamdadır. Mana şudur:

فَعَلَيَّ إِثْمِي أَوْ جَزَاءُ كَسْبِي. وَمَنْ قَرَأَ بِفَتْحِ الهمزة، قال: هو جمع جرم ذكره النحاس أيضا وَأَنَا بَرِيءٌ

Günahım yahut kazancımın cezası benim üzerimedir. Hemzenin fethasıyla okuyan kimse ise bunun cürm kelimesinin çoğulu olduğunu söylemiştir; bunu da en-Nehhâs zikretmiştir. { وَأَنَا بَرِيءٌ } (ve ben uzağım)

مِمَّا تُجْرِمُونَ

{ مِمَّا تُجْرِمُونَ } “sizin işlemekte olduğunuz günahlardan”

أَيْ: مِنْ إِجْرَامِكُمْ بِسَبَبِ مَا تَنْسُبُونَهُ إِلَيَّ مِنَ الِافْتِرَاءِ، قِيلَ: وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ:

yani: Bana nispet ettiğiniz iftira sebebiyle işlediğiniz cürümlerden [uzağım]. Denildi ki: Kelamda bir hazif vardır, takdiri ise şöyledir:

لَكِنْ مَا افْتَرَيْتُهُ، فَالْإِجْرَامُ وَعِقَابُهُ لَيْسَ إِلَّا عَلَيْكُمْ وَأَنَا بَرِيءٌ مِنْهُ.

«Lakin ben onu uydurmadım; dolayısıyla günah ve onun cezası ancak sizin üzerinizedir, ben ise ondan uzağım.»

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقِيلَ: إِنَّهَا حِكَايَةٌ عَنْ نُوحٍ وَمَا قَالَهُ لِقَوْمِهِ، وَقِيلَ: هِيَ حِكَايَةٌ عَنِ الْمُحَاوَرَةِ الْوَاقِعَةِ بَيْنَ نَبِيِّنَا محمد ﷺ وَكُفَّارِ مَكَّةَ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ الْكَلَامَ قَبْلَهَا وَبَعْدَهَا مَعَ نُوحٍ ﵇.

Müfessirler bu ayet hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bunun Nuh’tan ve kavmine söylediklerinden bir hikâye olduğu söylenmiştir; Peygamberimiz Muhammed ﷺ ile Mekke kâfirleri arasında geçen muhavereden (karşılıklı konuşmadan) bir hikâye olduğu da söylenmiştir. Birincisi daha evladır; zira ondan önceki ve sonraki kelam Nuh (aleyhisselâm) iledir.

قَوْلُهُ: وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ: فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ نَائِبُ الْفَاعِلِ الَّذِي لَمْ يُسَمَّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِتَقْدِيرِ الْبَاءِ، أَيْ: بِأَنَّهُ، وَفِي الْكَلَامِ تَأْيِيسٌ لَهُ مِنْ إِيمَانِهِمْ، وَأَنَّهُمْ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى كُفْرِهِمْ، مُصَمِّمُونَ عَلَيْهِ، لَا يُؤْمِنُ أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَّا مَنْ قَدْ سَبَقَ إِيمَانُهُ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ الْبُؤْسُ: الْحُزْنُ، أَيْ: فَلَا تَحْزَنْ، وَالْبَائِسُ: الْمُسْتَكِينُ، فَنَهَاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ أَنْ يَحْزَنَ حُزْنَ مُسْتَكِينٍ لِأَنَّ الِابْتِئَاسَ حُزْنٌ فِي اسْتِكَانَةٍ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

{ وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } “Nûh’a vahyolundu ki: 'Kavminden daha önce iman etmiş olanlar dışında artık hiç kimse iman etmeyecektir'” kavlinde; { أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ }, faili zikredilmeyen fiilin naib-i faili olarak ref mahallindedir. Bâ harf-i cerinin takdiriyle nasb mevkiinde olması da caizdir, yani «bi-ennehû» (şöyle ki...) takdirindedir. Sözde onun kavminin iman etmesinden ümidini kesmesi, onların küfürleri üzerinde devam edecekleri, bunda kararlı oldukları ve daha önce iman etmiş olanlar dışında onlardan hiçbir kimsenin iman etmeyeceği bildirilmektedir. { فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } “öyleyse onların yaptıklarına üzülme”; el-be's: Hüzün demektir, yani mahzun olma. el-Bâis ise: Boyun eğip ezilen kimsedir. Dolayısıyla Allah Sübhânehu onu ezik ve çaresiz bir kimsenin hüznüyle mahzun olmaktan nehyetmiştir; çünkü ibtias, boyun büküp ezilme halindeki bir hüzündür. Şairin şu sözü de bundandır:

وَكَمْ مِنْ خَلِيلٍ أَوْ حَمِيمٍ رُزِئْتُهُ ... فَلَمْ أَبْتَئِسْ وَالرُّزْءُ فِيهِ جَلِيلُ

"Kaybettiğim nice dost veya yakın akraba oldu da, uğranılan musibet büyük olduğu halde boyun büküp yeise kapılmadım."

ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَخْبَرَهُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَلْبَتَّةَ عَرَّفَهُ وَجْهَ إِهْلَاكِهِمْ، وَأَلْهَمَهُ الْأَمْرَ الَّذِي يَكُونُ بِهِ خَلَاصُهُ وَخَلَاصُ مَنْ آمَنَ مَعَهُ، فَقَالَ: وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا أَيِ: اعْمَلِ السَّفِينَةَ مُتَلَبِّسًا بِأَعْيُنِنَا أَيْ:

Sonra Allah Sübhânehu onların kesinlikle iman etmeyeceklerini haber verince, onların nasıl helak edileceklerini ona bildirmiş ve kendisinin ve beraberindeki müminlerin kurtuluşuna vesile olacak işi ona ilham ederek şöyle buyurmuştur: { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا } “Gözlerimizin önünde ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap”; yani gözlerimizin altında olarak gemiyi yap, yani:

بِمَرْأًى مِنَّا، وَالْمُرَادُ: بِحِرَاسَتِنَا لَكَ، وَحِفْظِنَا لَكَ، وَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ بِالْأَعْيُنِ لِأَنَّهَا آلَةُ الرُّؤْيَةِ، وَالرُّؤْيَةُ هِيَ الَّتِي تَكُونُ بِهَا الْحِرَاسَةُ وَالْحِفْظُ فِي الْغَالِبِ، وَجَمَعَ الْأَعْيُنَ لِلتَّعْظِيمِ لَا لِلتَّكْثِيرِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: بِأَعْيُنِنا أَيْ:

bizim gözetimimiz ve muhafazamız altında. Bu durum gözlerle ifade edilmiştir, çünkü göz görme aletidir; gözetim ve koruma da çoğunlukla görme ile gerçekleşir. Çoğul olarak (el-A'yün) gelmesi tazim içindir, çokluk için değildir. Denildi ki mana: { بِأَعْيُنِنا } yani:

بِأَعْيُنِ مَلَائِكَتِنَا الَّذِينَ جَعَلْنَاهُمْ عُيُونًا عَلَى حِفْظِكَ وَقِيلَ: بِأَعْيُنِنا بِعِلْمِنَا وَقِيلَ: بِأَمْرِنَا. وَمَعْنَى بِوَحْيِنَا: بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنْ كَيْفِيَّةِ صَنْعَتِهَا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيْ: لَا تَطْلُبُ إِمْهَالَهُمْ، فَقَدْ حَانَ وَقْتُ الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ، وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ: لَا تَطْلُبُ مِنَّا إِمْهَالَهُمْ، فَإِنَّهُ مَحْكُومٌ مِنَّا عَلَيْهِمْ بِالْغَرَقِ وَقَدْ مَضَى بِهِ الْقَضَاءُ فَلَا سَبِيلَ إِلَى دَفْعِهِ وَلَا تَأْخِيرِهِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي تَعْجِيلِ عِقَابِهِمْ فَإِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ فِي الْوَقْتِ الْمَضْرُوبِ لِذَلِكَ، لَا يَتَأَخَّرُ إِغْرَاقُهُمْ عَنْهُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالَّذِينِ ظَلَمُوا: امْرَأَتُهُ وَابْنُهُ وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ أَيْ: وَطَفِقَ يَصْنَعُ الْفُلْكَ، أَوْ وَأَخَذَ يَصْنَعُ الْفُلْكَ وَقِيلَ: هُوَ حِكَايَةُ حَالٍ مَاضِيَةٍ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ، وَجُمْلَةُ: وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ أَيْ: اسْتَهْزَءُوا بِهِ لِعَمَلِهِ السَّفِينَةَ. قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ: يُقَالُ سَخِرَتْ بِهِ وَمِنْهُ. وَفِي وَجْهِ سُخْرِيَتِهِمْ مِنْهُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُمْ كَانُوا يَرَوْنَهُ يَعْمَلُ السَّفِينَةَ، فَيَقُولُونَ: يَا نُوحُ! صِرْتَ بَعْدَ النُّبُوَّةِ نَجَّارًا. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ لَمَّا شَاهَدُوهُ يَعْمَلُ السَّفِينَةَ، وَكَانُوا لَا يَعْرِفُونَهَا قَبْلَ ذَلِكَ، قَالُوا: يا نوح ما تصنع بها؟ قَالَ: أَمْشِي بِهَا عَلَى الْمَاءِ فَعَجِبُوا مِنْ قَوْلِهِ، وَسَخِرُوا بِهِ. ثُمَّ أَجَابَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ وَهَذَا الْكَلَامُ مُسْتَأْنَفٌ عَلَى تَقْدِيرِ سُؤَالٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا قَالَ لَهُمْ؟ وَالْمَعْنَى: إِنْ تسخروا منا بسبب عملنا للسفينة اليوم نَسْخَرُ مِنْكُمْ غَدًا عِنْدَ الْغَرَقِ. وَمَعْنَى السُّخْرِيَةِ هُنَا: الِاسْتِجْهَالُ، أَيْ: إِنْ تَسْتَجْهِلُونَا فَإِنَّا نَسْتَجْهِلُكُمْ كَمَا تَسْتَجْهِلُونَ، وَاسْتِجْهَالُهُ لَهُمْ بِاعْتِبَارِ إِظْهَارِهِ لَهُمْ وَمُشَافَهَتِهِمْ، وَإِلَّا فَهُمْ عِنْدَهُ جُهَّالٌ قَبْلَ هَذَا وَبَعْدَهُ، وَالتَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ كَما تَسْخَرُونَ لِمُجَرَّدِ التَّحَقُّقِ وَالْوُقُوعِ، أَوِ التَّجَدُّدِ وَالتَّكَرُّرِ،

Seni korumak üzere gözcü kıldığımız meleklerimizin gözleri önünde [yap]. Denildi ki: { بِأَعْيُنِنا } ilmimizle demektir; denildi ki: Emrimizle demektir. { بِوَحْيِنا } kavlinin manası ise: Onu nasıl yapacağına dair sana vahyettiğimiz şey doğrultusunda [yap]. { وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme”; yani onların mühlet verilmesini talep etme, zira onlardan intikam alma vakti gelmiştir. { إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır” cümlesi ta'lil (gerekçe) içindir; yani: Onlara mühlet vermemizi bizden talep etme; çünkü onlar hakkında boğulmaları tarafımızdan hükme bağlanmıştır ve bu konudaki kaza kesinleşmiştir, artık onu defetmeye de ertelemeye de imkân yoktur. Denildi ki mana: Onların cezalarının acele gelmesi konusunda bana hitap etme; zira onlar bunun için belirlenen vakitte boğulacaklardır ve boğulmaları ondan geri kalmayacaktır. Denildi ki: Zulmedenlerden murat: Karısı ve oğludur. { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu”; yani gemiyi yapmaya koyuldu yahut gemiyi yapmaya başladı. Denildi ki: Bu, manzarayı zihinde canlandırmak için geçmiş bir halin hikâye edilmesidir. { وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ } “Kavminden ileri gelenler yanına her uğradıklarında onunla alay ediyorlardı” cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani gemiyi yapmasından ötürü onunla eğleniyorlardı. el-Ahfeş ve el-Kisâî: Hem «sahirat bihî» hem de «sahirat minhü» denildiğini belirtmişlerdir. Onunla alay etmelerinin sebebi konusunda iki görüş vardır: Birincisi: Onun gemi yaptığını görüp: «Ey Nuh! Peygamberlikten sonra marangoz mu oldun?» diyorlardı. İkincisi: Daha önce gemiyi bilmedikleri için onun gemi yaptığını gördüklerinde: «Ey Nuh, bununla ne yapacaksın?» dediler. O da: «Bununla su üzerinde yürüyeceğim» dedi; bunun üzerine onun sözüne şaşıp onunla alay ettiler. Sonra [Nuh] şu kavliyle onlara cevap verdi: { إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ } “Eğer bizimle alay ediyorsanız, sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz”. Bu kelam, sanki «Onlara ne dedi?» şeklinde takdir edilen bir soruya müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Mana şudur: Şayet bugün gemiyi yapmamız sebebiyle bizimle alay ediyorsanız, yarın boğulma anında biz de sizinle alay edeceğiz. Buradaki alayın manası: Cahillikle nitelemektir; yani: Şayet siz bizi cahil sayıyorsanız, sizin bizi cahil saydığınız gibi biz de sizi cahil sayacağız. Onları cahil sayması, bunu onlara izhar etmesi ve yüzlerine söylemesi itibariyledir; yoksa onlar bundan önce de sonra da onun katında zaten cahildirler. { كَما تَسْخَرُونَ } kavlindeki teşbih (benzetme), sırf gerçekleşme ve vuku bulma yahut yenilenme ve tekrarlanma içindir;

وَالْمَعْنَى: إِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ سُخْرِيَةً مُتَحَقِّقَةً وَاقِعَةً، كَمَا تَسْخَرُونَ مِنَّا كَذَلِكَ، أَوْ مُتَجَدِّدَةً مُتَكَرِّرَةً كَمَا تَسْخَرُونَ مِنَّا كَذَلِكَ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: نَسْخَرُ مِنْكُمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ سُخْرِيَةً مِثْلَ سُخْرِيَتِكُمْ إِذَا وَقَعَ عَلَيْكُمُ الْغَرَقُ، وَفِيهِ نَظَرٌ فَإِنَّ حَالَهُمْ إِذْ ذَاكَ لَا تُنَاسِبُهُ السُّخْرِيَةُ إِذْ هُمْ فِي شُغْلٍ شَاغِلٍ عَنْهَا، ثُمَّ هَدَّدَهُمْ بِقَوْلِهِ: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَهُوَ عَذَابُ الْغَرَقِ فِي الدُّنْيَا وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ وَهُوَ عَذَابُ النَّارِ الدَّائِمُ، وَمَعْنَى يَحِلُّ: يَجْعَلُ الْمُؤَجَّلَ حَالًّا، مَأْخُوذٌ مِنْ حُلُولِ الدَّيْنِ الْمُؤَجَّلِ، وَمَنْ مَوْصُولَةٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامِيَّةً فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، أَيْ: أَيُّنَا يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَقِيلَ: فِي مَوْضِعِ رفع بالابتداء، ويأتيه الخبر، ويخزيه صِفَةٌ لِعَذَابٌ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّ نَاسًا مِنْ أَهْلِ الْحِجَازِ يَقُولُونَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ قَالَ: وَمَنْ قَالَ سَتَعْلَمُونَ أَسْقَطَ الْوَاوَ وَالْفَاءَ جَمِيعًا، وَجَوَّزَ الْكُوفِيُّونَ «سَوْفَ تَعْلَمُونَ» وَمَنَعَهُ الْبَصْرِيُّونَ، وَالْمُرَادُ بِعَذَابِ الْخِزْيِ:

ve manası şudur: Sizin bizimle alay ettiğiniz gibi, biz de sizinle kesinlikle gerçekleşecek ve vuku bulacak bir alayla alay edeceğiz yahut sizin bizimle alay ettiğiniz gibi yenilenen ve tekrarlanan bir alayla alay edeceğiz. Denildi ki bunun manası: Gelecekte, üzerinize boğulma vuku bulduğunda tıpkı sizin alayınız gibi bir alayla sizinle alay edeceğiz demektir. Bunda ise durup düşünmek gerekir; zira o esnadaki durumları alaya uygun değildir, çünkü onlar onunla ilgilenemeyecek kadar büyük bir meşguliyet içindedirler. Sonra onları şu kavliyle tehdit etmiştir: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ } “Kendisini rezil edecek bir azabın kime geleceğini... yakında bileceksiniz”; bu dünyadaki boğulma azabıdır. { وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ } “ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini [yakında bileceksiniz]”; bu da daimi cehennem azabıdır. { يَحِلُّ } fiilinin manası: Vadesi ertelenmiş şeyi peşin kılmaktır; vadesi gelen borcun vadesinin dolmasından (hulûlünden) alınmıştır. { مَنْ } kelimesi mevsûle olup nasb mahallindedir. İstifhamiye olup ref mahallinde olması da caizdir; yani: «Hangimize rezil edici bir azap gelecek» [demektir]. Mübteda olarak ref mevkiinde olduğu, { يَأْتِيهِ } cümlesinin haber olduğu ve { يُخْزِيهِ } cümlesinin de { عَذابٌ } kelimesinin sıfatı olduğu söylenmiştir. el-Kisâî şöyle demiştir: Hicaz ehlinden bazı insanlar «sevfe ta'lemûn» derler. Dedi ki: Kim «seta'lemûn» derse hem vav'ı hem fâ'yı düşürür. Kûfeliler «sevfe ta'lemûn» kullanımını caiz görmüş, Basralılar ise menetmiştir. Rezil edici azaptan murat:

الْعَذَابُ الَّذِي يُخْزِي صَاحِبَهُ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ الْعَارُ. قَوْلُهُ حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ حَتَّى هِيَ الِابْتِدَائِيَّةُ دَخَلَتْ عَلَى الْجُمْلَةِ الشَّرْطِيَّةِ وَجُعِلَتْ غَايَةً لِقَوْلِهِ: وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا.

Sahibini rezil eden ve üzerine utanç getiren azaptır. [Allah Teâlâ'nın] { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ } “Nihayet emrimiz gelip tandır kaynadığı zaman” kavlinde geçen { حَتَّى }, ibtidâiyyedir; şart cümlesinin başına dahil olmuş ve { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا } kavlinin gayesi (ulaşacağı nihai sınır) kılınmıştır.

والتنور اختلف في تفسيرها على أقوال: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا وَجْهُ الْأَرْضِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي وَجْهَ الْأَرْضِ تَنُّورًا، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةَ وَالزُّهْرِيِّ وَابْنِ عُيَيْنَةَ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَنُّورُ الخبز الذي يخبزون فِيهِ، وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطِيَّةُ وَالْحَسَنُ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا. الثَّالِثُ: أَنَّهُ مَوْضِعُ اجْتِمَاعِ الْمَاءِ فِي السَّفِينَةِ، رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ طُلُوعُ الْفَجْرِ، مِنْ قَوْلِهِمْ تَنُّورُ الْفَجْرِ، رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ. الْخَامِسُ: أَنَّهُ مَسْجِدُ الْكُوفَةِ، رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَيْضًا وَمُجَاهِدٍ قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ نَاحِيَةُ التَّنُّورِ بِالْكُوفَةِ. السَّادِسُ: أَنَّهُ أَعَالِي الْأَرْضِ وَالْمَوَاضِعُ الْمُرْتَفِعَةُ، قَالَهُ قَتَادَةُ. السَّابِعُ: أَنَّهُ الْعَيْنُ الَّتِي بِالْجَزِيرَةِ الْمُسَمَّاةِ عَيْنَ الْوَرْدَةِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عِكْرِمَةَ.

et-Tennûr (tandır) kelimesinin tefsirinde muhtelif görüşler ileri sürülmüştür: Birincisi: Yeryüzüdür; Araplar yerin yüzeyine tennûr derler. Bu görüş İbn Abbâs, İkrime, ez-Zührî ve İbn Uyeyne'den rivayet edilmiştir. İkincisi: İçinde ekmek pişirdikleri ekmek tandırıdır. Mücâhid, Atıyye ve el-Hasan bu görüştedir; İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Üçüncüsü: Gemide suyun toplandığı yerdir; el-Hasan'dan rivayet edilmiştir. Dördüncüsü: Fecrin doğuşudur; Arapların «tennûrü'l-fecr» sözünden alınmıştır; Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edilmiştir. Beşincisi: Kûfe mescididir; Ali'den ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Mücâhid: «Tandırın bulunduğu taraf Kûfe'de idi» demiştir. Altıncısı: Yerin yüksek yerleri ve tepe kısımlarıdır; bunu Katâde söylemiştir. Yedincisi: el-Cezîre'de bulunan Aynü'l-Verde denilen pınardır; bu İkrime'den rivayet edilmiştir.

الثَّامِنُ أَنَّهُ مَوْضِعٌ بِالْهِنْدِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ تَنَّوُرُ آدَمَ بِالْهِنْدِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ لَيْسَتْ بِمُتَنَاقِضَةٍ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ أَخْبَرَ بِأَنَّ الْمَاءَ قَدْ جَاءَ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، قَالَ: فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ- وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً فَهَذِهِ الْأَقْوَالُ تَجْتَمِعُ فِي أَنَّ ذَلِكَ كَانَ عَلَامَةً، هَكَذَا قَالَ، وَفِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّ الْقَوْلَ الرَّابِعَ يُنَافِي هَذَا الْجَمْعَ، وَلَا يَسْتَقِيمُ عَلَيْهِ التَّفْسِيرُ بِنَبْعِ الْمَاءِ. إِلَّا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مُجَرَّدَ الْعَلَامَةِ كَمَا ذَكَرَهُ آخِرًا.

Sekizincisi: Hindistan'da bir yerdir. İbn Abbâs: «Âdem'in tandırı Hindistan'da idi» demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu görüşler birbirine zıt değildir; zira Allah Sübhânehu suyun hem gökten hem yerden geldiğini haber vererek şöyle buyurmuştur: { فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ- وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً } “Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık ve yeri pınarlar halinde fışkırttık”. Dolayısıyla bu görüşler bunun bir alamet olduğu noktasında birleşir. O böyle demiştir; ancak bunda durup düşünmek gerekir, zira dördüncü görüş bu birleştirmeye manidir ve suyun fışkırması şeklindeki tefsirle uyuşmaz; meğerki sonradan zikrettiği gibi murat sadece alamet olsun.

وَقَدْ ذَكَرَ أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّ الْفَوْرَ: الْغَلَيَانُ، وَالتَّنُّورَ: اسْمٌ عجمي عرّبته العرب وقيل معنى فار التَّنُّورُ: التَّمْثِيلُ بِحُضُورِ الْعَذَابِ، كَقَوْلِهِمْ: حَمِيَ الْوَطِيسُ إِذَا اشْتَدَّ الْحَرْبُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Dil âlimleri fevrin kaynamak olduğunu, et-tennûrun ise Arapların arapçalaştırdığı yabancı bir isim olduğunu zikretmişlerdir. { فارَ التَّنُّورُ } kavlinin manasının, savaş kızıştığında söyledikleri «fırın kızıştı» sözü gibi azabın hazır bulunmasından bir temsil olduğu da söylenmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

تَرَكْتُمْ قِدْرَكُمْ لَا شَيْءَ فِيهَا ... وَقِدْرُ الْقَوْمِ حَامِيَةٌ تَفُورُ

"Siz tencerenizi içinde hiçbir şey olmadan bıraktınız; o kavmin tenceresi ise kızışmış, kaynıyor."

يُرِيدُ الْحَرْبَ.

Savaşı kastetmektedir.

قَوْلُهُ: قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ أَيْ: قُلْنَا يَا نُوحُ احْمِلْ فِي السَّفِينَةِ مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ مِمَّا فِي الْأَرْضِ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ اثْنَيْنِ ذَكَرًا وَأُنْثَى. وَقَرَأَ حَفْصٌ: مِنْ كُلٍّ بِتَنْوِينِ كُلٍّ أَيْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ زَوْجَيْنِ وَالزَّوْجَانِ: لِلِاثْنَيْنِ الذين لَا يَسْتَغْنِي أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ، وَيُطْلَقُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا زَوْجٌ، كَمَا يُقَالُ لِلرَّجُلِ:

{ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Dedik ki: 'Her cinsten birer çifti... gemiye yükle!'” kavli; yani: Ey Nuh! Yeryüzündeki hayvanlardan her çiftten erkek ve dişi olmak üzere iki tanesini gemiye bindir dedik. Hafs, { كُلٍّ } kelimesini tenvinle { مِنْ كُلٍّ } şeklinde okumuştur; yani her şeyden iki çift. Zevceyn (iki çift): Birbirinden müstağni olamayan iki şey için kullanılır ve her birine zevc (çift/eş) denir; nitekim erkeğe:

زَوْجٌ وَلِلْمَرْأَةِ زَوْجٌ، وَيُطْلَقُ الزَّوْجُ عَلَى الِاثْنَيْنِ إِذَا اسْتُعْمِلَ مُقَابِلًا لِلْفَرْدِ، وَيُطْلَقُ الزَّوْجُ عَلَى الضرب والصنف،

[onlardan her birine; erkeğe] zevc, kadına da zevc denir. Tekin (ferd) karşılığı olarak kullanıldığında ikiye de zevc (çift) denir. Zevc kelimesi nevi ve çeşit için de kullanılır,

وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ وَمِثْلُهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:

Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunun gibidir: { وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ } “ve her güzel çiftten/türden bitirdi”. el-A'şâ'nın şu sözü de böyledir:

وَكُلُّ ضَرْبٍ مِنَ الدِّيبَاجِ يلبسه ... أبو قدامة محبوّ بِذَاكَ مَعَا

"İpeğin her çeşidini giyer o; Ebû Kudâme bunların hepsiyle birden taltif edilmiştir."

أَرَادَ كُلَّ صِنْفٍ مِنَ الدِّيبَاجِ وَأَهْلَكَ عَطْفٌ عَلَى زَوْجَيْنِ، أَوْ عَلَى اثْنَيْنِ عَلَى قِرَاءَةِ حَفْصٍ، وَعَلَى مَحَلِّ كُلٍّ زَوْجَيْنِ، فَإِنَّهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِاحْمِلْ، أَوْ عَلَى اثْنَيْنِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَالْمُرَادُ: امْرَأَتُهُ وَبَنُوهُ وَنِسَاؤُهُمْ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ أَيْ مَنْ تَقَدَّمَ الْحُكْمُ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ مِنَ الْمُغْرَقِينَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ عَلَى الِاخْتِلَافِ السَّابِقِ فِيهِمْ، فَمَنْ جَعَلَهُمْ جَمِيعَ الْكُفَّارِ مِنْ أَهْلِهِ وَغَيْرِهِمْ كَانَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ جُمْلَةِ احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ وَمَنْ قَالَ: الْمُرَادُ بِهِمْ: وَلَدُهُ كَنْعَانُ وَامْرَأَتُهُ وَاعِلَةُ أُمُّ كَنْعَانَ، جَعَلَ الِاسْتِثْنَاءَ مِنْ أَهْلَكَ، وَيَكُونُ مُتَّصِلًا إِنْ أُرِيدَ بِالْأَهْلِ مَا هُوَ أَعَمُّ مِنَ الْمُسْلِمِ وَالْكَافِرِ مِنْهُمْ، وَمُنْقَطِعًا إِنْ أُرِيدَ بِالْأَهْلِ الْمُسْلِمُونَ مِنْهُمْ فَقَطْ. قَوْلُهُ: وَمَنْ آمَنَ مَعْطُوفٌ عَلَى أَهْلَكَ، أَيْ:

İpeğin her sınıfını kastetmiştir. { وَأَهْلَكَ } “ve aileni” kavli, { زَوْجَيْنِ } kelimesine yahut Hafs kıraatine göre { اثْنَيْنِ } kelimesine matuftur; ayrıca { احْمِلْ } fiiliyle nasb mahallinde olduğu için { كُلٍّ زَوْجَيْنِ } terkibinin mahalline, yahut cumhurun kıraatine göre { اثْنَيْنِ } kelimesine matuftur. Murad edilen: Karısı, oğulları ve onların hanımlarıdır. { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “haklarında hüküm verilmiş olanlar dışında”; yani daha önce { وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } kavlinde boğulacaklardan olduğuna dair haklarında önceden hüküm verilmiş olanlar [hariç]; bu da onlar hakkındaki önceki ihtilafa göredir. Bunları ailesinden ve başkalarından bütün kâfirler kılan kimseye göre bu istisna, { احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ } cümlesinin tamamından yapılmış bir istisnadır. Onlardan muradın: Oğlu Kenan ile karısı (Kenan'ın annesi) Vâile olduğunu söyleyen kimse ise istisnayı { أَهْلَكَ } kelimesinden yapmıştır; bu takdirde ehilden (aileden) hem müslümanı hem kâfiri kapsayan daha umumi bir mana murat edilirse istisna muttasıl, şayet ehilden sadece müslüman olanlar murat edilirse munkatı olur. [Allah Teâlâ'nın] { وَمَنْ آمَنَ } “ve iman edenleri” kavli, { أَهْلَكَ } kelimesine matuftur; yani:

وَاحْمِلْ فِي السَّفِينَةِ مَنْ آمَنَ مِنْ قَوْمِكَ، وَأَفْرَدَ الْأَهْلَ مِنْهُمْ لِمَزِيدِ الْعِنَايَةِ بِهِمْ، أَوْ لِلِاسْتِثْنَاءِ مِنْهُمْ عَلَى الْقَوْلِ الْآخَرِ.

«Kavminden iman eden kimseleri de gemiye bindir.» Onlara daha fazla ihtimam göstermek yahut diğer görüşe göre onlardan istisna yapılabilmesi için ailesini ayrıca zikretmiştir.

ثُمَّ وَصَفَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قِلَّةَ الْمُؤْمِنِينَ مَعَ نُوحٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَنْ كَفَرَ بِهِ فَقَالَ: وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ قِيلَ:

Sonra Allah Sübhânehu Nuh ile birlikte olan müminlerin azlığını, onu inkâr edenlere nispetle niteleyerek şöyle buyurmuştur: { وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } “Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti”. Denildi ki:

هُمْ ثمانون إنسانا منهم: ثلاثة من بنيه، وهم سَامٌ، وَحَامٌ، وَيَافِثُ، وَزَوْجَاتُهُمْ، وَلَمَّا خَرَجُوا مِنَ السَّفِينَةِ بَنَوْا قَرْيَةً يُقَالُ لَهَا: قَرْيَةُ الثَّمَانِينَ، وَهِيَ مَوْجُودَةٌ بِنَاحِيَةِ الْمَوْصِلِ وَقِيلَ: كَانُوا عَشَرَةً، وَقِيلَ: سَبْعَةً، وَقِيلَ:

Onlar seksen kişiydiler; üç tanesi oğulları Sâm, Hâm ve Yâfes ile onların hanımlarıydı. Gemiden çıktıklarında kendilerine «Karyetü's-Semânîn» (Seksenler Köyü) denilen bir köy kurdular; bu köy Musul tarafında mevcuttur. On kişi oldukları da söylenmiştir; yedi kişi oldukları da söylenmiştir;

كَانُوا اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَقالَ ارْكَبُوا فِيها الْقَائِلُ نُوحٌ، وَقِيلَ: اللَّهُ سُبْحَانَهُ.

yetmiş iki kişi oldukları da söylenmiştir ve bundan başka da söylenmiştir. [Allah Teâlâ'nın] { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها } “[Nûh] dedi ki: Binin ona” kavlinde, söyleyen Nuh’tur; Allah Sübhânehu olduğu da söylenmiştir.

وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِقَوْلِهِ: إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ وَالرُّكُوبُ: الْعُلُوُّ عَلَى ظَهْرِ الشَّيْءِ حَقِيقَةً، نَحْوَ رَكِبَ الدَّابَّةَ، أَوْ مَجَازًا، نَحْوَ رَكِبَهُ الدَّيْنُ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيِ: ارْكَبُوا الْمَاءَ فِي السَّفِينَةِ فَلَا يَرِدُ: أَنَّ رَكِبَ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ وَقِيلَ: إِنَّ الْفَائِدَةَ فِي زِيَادَةِ فِي أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَكُونُوا فِي جَوْفِ السَّفِينَةِ لَا عَلَى ظَهْرِهَا وَقِيلَ: إِنَّهَا زِيدَتْ لِرِعَايَةِ جَانِبِ الْمَحَلِّيَّةِ فِي السَّفِينَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ ، وقوله: حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ قِيلَ: وَلَعَلَّ نُوحًا قَالَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ بَعْدَ إِدْخَالِ مَا أُمِرَ بِحَمْلِهِ مِنَ الْأَزْوَاجِ، كَأَنَّهُ قِيلَ:

Birincisi daha evladır; zira { إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurmuştur. Rukûb (binmek): «Bineğe bindi» örneğinde olduğu gibi hakiki manada veya «borç onun üstüne bindi (borca battı)» örneğinde olduğu gibi mecazi manada bir şeyin sırtına/üstüne çıkmaktır. Kelamda bir hazif vardır; yani: «Gemi ile suyun üzerine binin» demektir; dolayısıyla rakibe fiilinin geçişli (müteaddi) olduğu itirazı vârit olmaz. Denildi ki: { فِي } (içinde) cer harfinin ziyade kılınmasındaki fayda, onlara geminin sırtında/üstünde değil karnında/içinde olmalarını emretmiş olmasıdır. Denildi ki: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ } “Gemiye bindikleri zaman” ve { حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ } “Nihayet bir gemiye bindiklerinde” ayetlerinde olduğu gibi gemideki zarfiyet (içinde bulunma) tarafını gözetmek için ziyade kılınmıştır. Denildi ki: Muhtemelen Nuh bu sözü, bindirilmesi emredilen çiftleri içeri aldıktan sonra söylemiştir; sanki şöyle denilmiştir:

فَحَمَلَ الْأَزْوَاجَ وَأَدْخَلَهَا فِي الْفُلْكِ وَقَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ أَمَرَ بِالرُّكُوبِ كُلَّ مَنْ أُمِرَ بِحَمْلِهِ مِنَ الْأَزْوَاجِ وَالْأَهْلِ وَالْمُؤْمِنِينَ، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَفْهَمَ خِطَابَهُ مَنْ لَا يَعْقِلُ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ، أَوْ يَكُونَ هَذَا عَلَى طَرِيقَةِ التَّغْلِيبِ. قَوْلُهُ: بِسْمِ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ باركبوا، أَوْ حَالٌ مِنْ فَاعِلِهِ، أَيْ: مُسَمِّينَ اللَّهَ، أَوْ قَائِلِينَ: بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها قَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ: بِضَمِّ الْمِيمِ فِيهِمَا إِلَّا مَنْ شَذَّ مِنْهُمْ عَلَى أَنَّهُمَا اسْمَا زَمَانٍ، وَهُمَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، أَيْ: وَقْتَ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَا مَصْدَرَيْنِ، أَيْ: وَقْتَ إِجْرَائِهَا وَإِرْسَائِهَا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ: مَجْراها بِفَتْحِ الْمِيمِ، وَمُرْسَاهَا بِضَمِّهَا، وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ: بِفَتْحِهَا فِيهِمَا. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ جُنْدُبٍ، وَعَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ، وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ: مُجْرِيهَا وَمُرْسِيهَا عَلَى أَنَّهُمَا وَصْفَانِ لِلَّهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَا فِي مَوْضِعِ رفع بإضمار مبتدأ: أي هو مجراها وَمُرْسِيهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ لِلذُّنُوبِ رَحِيمٌ بِعِبَادِهِ، وَمِنْ رَحْمَتِهِ إِنْجَاءُ هَذِهِ الطَّائِفَةِ تَفَضُّلًا مِنْهُ لِبَقَاءِ هَذَا الْجِنْسِ الْحَيَوَانِيِّ، وَعَدَمِ اسْتِئْصَالِهِ بِالْغَرَقِ. قَوْلُهُ: وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ

Böylece [Nûh], çiftleri yükleyip gemiye bindirdi ve müminlere [binmelerini] söyledi. Şöyle de denilebilir: O, çiftlerden, ailesinden ve müminlerden bindirilmesi emredilen herkesin binmesini emretmiştir. Hayvanlardan akletmeyenlerin onun bu hitabını anlaması imkânsız değildir veya bu [hitap], tağlîb (çoğunluğu/akıllıları esas alma) yoluyladır. [Allah Teâlâ'nın] { بِسْمِ اللَّهِ } “Allah'ın adıyla” kavli, { ارْكَبُوا } “binin” fiiline müteallıktır (bağlıdır) veya onun fâilinden (öznesinden) hâldir; yani «Allah’ın adını anarak» veya «Allah’ın adıyla diyerek» [binin] demektir. { مَجْراها وَمُرْساها } “Onun akıp gitmesi de durması da” [kavline gelince]: Haremeyn (Mekke ve Medine) ehli ile Basra ehli -aralarından şâz görüş belirtenler müstesna- her ikisini de zaman ismi kabul ederek mim harflerinin zammesiyle okumuşlardır; bu durumda ikisi de zarfiyet üzere nasb mahallindedir; yani «onun akıp gitme vakti ve durma vakti» demektir. İkisinin masdar (mîmî masdar) olması da caizdir; yani «onun akıp gitmesi ve durması [anında]» demektir. el-A‘meş, Hamza, el-Kisâî ve Hafs ise { مَجْراها } kelimesini mimin fethasıyla, { مُرْسَاهَا } kelimesini ise zammesiyle okumuşlardır. Yahyâ b. Vessâb ise her iki kelimede de mim harfini fetha ile okumuştur. Mücâhid, Süleymân b. Cündeb, Âsım el-Cahderî ve Ebû Recâ el-Utâridî ise her ikisini de Allah'ın sıfatı olarak { مُجْرِيهَا وَمُرْسِيهَا } şeklinde okumuşlardır. Gizli bir mübtedânın takdiriyle ref mahallinde olmaları da caizdir; yani: «O, onun akıp gitmesini ve durmasını sağlayandır» demektir. [Allah Teâlâ'nın] { إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır” kavli, günahları bağışlayandır; { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir” kavli ise kullarına merhamet edendir demektir. Bu hayvan cinsinin devam etmesi ve suda boğularak kökünün kazınmaması için O'nun bir lütfu olarak bu topluluğu kurtarması da O'nun merhametindendir. [Allah Teâlâ'nın] { وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ } “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları yüzdürüp götürüyordu” kavline gelince;

هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُتَّصِلَةٌ بِجُمْلَةٍ مَحْذُوفَةٍ دَلَّ عَلَيْهَا الْأَمْرُ بِالرُّكُوبِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَرَكِبُوا مُسَمِّينَ وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ، وَالْمَوْجُ: جَمْعُ مَوْجَةٍ، وَهِيَ: مَا ارْتَفَعَ عَنْ جُمْلَةِ الْمَاءِ الْكَثِيرِ عِنْدَ اشْتِدَادِ الرِّيحِ، وَشَبَّهَهَا بِالْجِبَالِ الْمُرْتَفِعَةِ عَلَى الْأَرْضِ. قَوْلُهُ: وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ هُوَ كَنْعَانُ، قِيلَ: وَكَانَ كَافِرًا، وَاسْتُبْعِدَ كَوْنُ نُوحٍ يُنَادِي مَنْ كَانَ كَافِرًا مَعَ قَوْلِهِ: رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً وَأُجِيبُ بِأَنَّهُ كَانَ مُنَافِقًا فَظَنَّ نُوحٌ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ وَقِيلَ: حَمَلَتْهُ شَفَقَةُ الْأُبُوَّةِ عَلَى ذَلِكَ وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ ابْنُ امْرَأَتِهِ وَلَمْ يَكُنْ بِابْنِهِ، وَيُؤَيِّدُهُ مَا رُوِيَ أَنَّ عَلِيًّا قَرَأَ: وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهَا وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ لِغَيْرِ رَشْدَةٍ، وَوُلِدَ عَلَى فِرَاشِ نُوحٍ. وَرُدَّ بِأَنَّ قَوْلَهُ: وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ، وَقَوْلَهُ: إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي يَدْفَعُ ذَلِكَ عَلَى مَا فِيهِ مِنْ عَدَمِ صِيَانَةِ مَنْصِبِ النُّبُوَّةِ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ أَيْ: فِي مَكَانٍ عَزَلَ فِيهِ نَفْسَهُ عَنْ قَوْمِهِ وَقَرَابَتِهِ بِحَيْثُ لَمْ يَبْلُغْهُ قَوْلُ نُوحٍ: ارْكَبُوا فِيها، وَقِيلَ: فِي مَعْزِلٍ مِنْ دِينِ أَبِيهِ، وَقِيلَ: مِنَ السَّفِينَةِ، قِيلَ: وَكَانَ هَذَا النِّدَاءُ قَبْلَ أَنْ يَسْتَيْقِنَ النَّاسُ الْغَرَقَ، بَلْ كَانَ فِي أَوَّلِ فَوْرِ التَّنُّورِ. قَوْلُهُ: يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا قَرَأَ عَاصِمٌ بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، فَأَمَّا الْكَسْرُ: فَلِجَعْلِهِ بَدَلًا مِنْ يَاءِ الْإِضَافَةِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ يَا بُنَيَّ، وَأَمَّا الْفَتْحُ: فَلِقَلْبِ يَاءِ الْإِضَافَةِ أَلِفًا لِخِفَّةِ الْأَلِفِ، ثُمَّ حذف وَبَقِيَتِ الْفَتْحَةُ لِتَدُلَّ عَلَيْهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَقِرَاءَةُ عَاصِمٍ مُشْكِلَةٌ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: أَصْلُهُ يَا بُنَيَّاهُ ثُمَّ تُحْذَفُ، وَقَدْ جَعَلَ الزَّجَّاجُ لِلْفَتْحِ وَجْهَيْنِ، وَلِلْكَسْرِ وَجْهَيْنِ. أَمَّا الْفَتْحُ بِالْوَجْهِ الْأَوَّلِ: مَا ذَكَرْنَاهُ، وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ تُحْذَفَ الْأَلِفُ لالتقاء الساكنين. وأما الكسر فالوجه الأوّل: ما ذَكَرْنَاهُ، وَالثَّانِي: أَنْ تُحْذَفَ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، كَذَا حَكَى عَنْهُ النَّحَّاسُ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ: ارْكَبْ مَعَنا بِإِدْغَامِ الْبَاءِ فِي الْمِيمِ لتقاربهما في المخرج. وقرأ الباقون بعد الْإِدْغَامِ وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ نَهَاهُ عَنِ الْكَوْنِ مَعَ الْكَافِرِينَ، أَيْ: خَارِجَ السَّفِينَةِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُرَادَ بِالْكَوْنِ مَعَهُمُ: الْكَوْنُ عَلَى دِينِهِمْ، ثُمَّ حَكَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَا أَجَابَ بِهِ ابْنُ نُوحٍ عَلَى أَبِيهِ فَقَالَ: قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ أَيْ: يَمْنَعُنِي بِارْتِفَاعِهِ مِنْ وُصُولِ الْمَاءِ إِلَيَّ، فَأَجَابَ عَنْهُ نُوحٌ بِقَوْلِهِ: لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ أَيْ: لَا مَانِعَ فَإِنَّهُ يَوْمٌ قَدْ حَقَّ فِيهِ الْعَذَابُ وَجَفَّ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ فِيهِ، نَفَى جِنْسَ الْعَاصِمِ فَيَنْدَرِجُ تَحْتَهُ الْعَاصِمُ مِنَ الْغَرَقِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ انْدِرَاجًا أَوَّلِيًّا، وَعَبَّرَ عَنِ الْمَاءِ أَوْ عَنِ الْغَرَقِ بِأَمْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: تَفْخِيمًا لِشَأْنِهِ وَتَهْوِيلًا لِأَمْرِهِ. وَالِاسْتِثْنَاءُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنْ مَنْ ﵀ فَهُوَ يَعْصِمُهُ، فَيَكُونُ مَنْ رَحِمَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا عَلَى أَنْ يَكُونَ عَاصِمَ بِمَعْنَى مَعْصُومٍ، أَيْ: لَا مَعْصُومَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ ﵀:

Bu cümle, binme emrinin delalet ettiği mahzuf bir cümleye muttasıldır; takdiri: «Böylece Allah’ın adını anarak bindiler ve gemi onları yüzdürüp götürüyordu» şeklindedir. el-Mevc: Mevcenin çoğuludur; rüzgâr şiddetlendiğinde çok suyun bütününden yükselen şeydir (dalgadır). Onu yeryüzündeki yüksek dağlara benzetmiştir. { وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ } “Nûh oğluna seslendi” kavli; o Kenan'dır. Kâfir olduğu söylenmiştir; Nuh’un { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” sözüne rağmen kâfir olan birine seslenmesi uzak bir ihtimal görülmüş; buna onun münafık olduğu, Nuh’un da onu mümin zannettiği şeklinde cevap verilmiştir. Babalık şefkatinin onu buna sevk ettiği de söylenmiştir. Karısının oğlu olduğu, kendi oğlu olmadığı da söylenmiştir; Ali'nin «ve nâdâ Nûhunibnehâ» (Nuh onun [karısının] oğluna seslendi) şeklinde okuduğuna dair rivayet de bunu destekler. Gayrimeşru olduğu ve Nuh’un nikâh yatağında doğduğu da söylenmiştir; ancak { وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ } kavli ile { إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” kavli, ayrıca peygamberlik makamının korunmamış olması mahzuru sebebiyle bu görüşü reddetmektedir. { وَكانَ فِي مَعْزِلٍ } “ve o ayrı bir yerdeydi”; yani kendisini kavminden ve akrabalarından ayrı tuttuğu, dolayısıyla Nuh’un «binin ona» sözünün kendisine ulaşmadığı bir mekândaydı. Babasının dininden ayrı bir yerde olduğu da söylenmiştir; gemiden ayrı bir yerde olduğu da söylenmiştir. Bu nidanın, insanların boğulmayı kesin olarak anlamalarından önce, bilakis tandırın ilk kaynamaya başladığı anda olduğu söylenmiştir. { يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا } “Yavrucuğum! Bizimle beraber bin” kavli; Âsım yâ harfinin fethasıyla, diğerleri ise kesresiyle okumuşlardır. Kesreye gelince: İzafet yâ'sının yerine bedel kılınması içindir; çünkü aslı «yâ büneyye»dir. Fethaya gelince: Elifin hafifliğinden ötürü izafet yâ'sının elife çevrilmesi, sonra [elifin] hazfedilip ona delalet etmesi için fethanın bırakılmasıdır. en-Nehhâs: «Âsım'ın kıraati müşküldür» demiştir. Ebû Hâtim ise: «Aslı yâ büneyyâhü şeklindedir, sonra hazfedilir» demiştir. ez-Zeccâc fetha için iki vecih, kesre için de iki vecih zikretmiştir: Birinci vechile fetha zikrettiğimiz gibidir; ikinci vecih ise iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü elifin hazfedilmesidir. Kesreye gelince, birinci vecih zikrettiğimiz gibidir; ikincisi ise iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü hazfedilmesidir; en-Nehhâs ondan bu şekilde nakletmiştir. Ebû Amr, el-Kisâî ve Hafs, mahreçleri birbirine yakın olduğu için bâ harfini mîm harfine idğam ederek { ارْكَبْ مَعَنا } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise idğam yapmadan okumuşlardır. { وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “kâfirlerle birlikte olma!” kavli; onu kâfirlerle birlikte olmaktan, yani geminin dışında kalmaktan nehyetmiştir; onlarla birlikte olmaktan muradın onların dini üzere bulunmak olması da mümkündür. Sonra Allah Sübhânehu Nuh’un oğlunun babasına verdiği cevabı naklederek şöyle buyurmuştur: { قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } “[Oğlu]: 'Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım' dedi”; yani yüksekliği sebebiyle suyun bana ulaşmasına engel olacak bir dağa [sığınacağım]. Nuh da ona şu sözüyle cevap verdi: { قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “[Nûh]: 'Bugün Allah’ın emrinden koruyucu yoktur' dedi”; yani hiçbir engelleyici yoktur; çünkü bu, azabın hak olduğu ve onda vuku bulacak şeyler hakkında kalemin kuruduğu bir gündür. Koruyucu cinsini nefyetmiştir; dolayısıyla o gün boğulmaktan koruyacak olan şey de öncelikli olarak bunun altına girer. Şanını yüceltmek ve durumunu dehşetli kılmak için sudan veya boğulmaktan Allah Sübhânehu’nun emri diye bahsetmiştir. İstisnaya gelince; ez-Zeccâc şöyle demiştir: O munkatıdır; yani: Lakin Allah’ın merhamet ettiği kimseyi O korur; bu durumda { مَنْ رَحِمَ } nasb mevkiinde olur. { عَاصِمَ } kelimesinin me'sûm (korunan) manasında olması üzere istisnanın muttasıl olması da caizdir; yani: «Bugün Allah’ın merhamet ettiği kimseden başka Allah’ın emrinden korunan hiç kimse yoktur»:

مِثْلَ ماءٍ دافِقٍ - وعِيشَةٍ راضِيَةٍ وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

{ ماءٍ دافِقٍ } “atılan bir su” ve { عِيشَةٍ راضِيَةٍ } “hoşnut olunan bir yaşayış” kavillerinde olduğu gibi. Şairin şu sözü de bundandır:

دَعِ الْمَكَارِمَ لَا تَنْهَضْ لِبُغْيَتِهَا ... وَاقْعُدْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الطَّاعِمُ الْكَاسِي

"Yücelikleri bırak, onları elde etmek için zahmete girme; otur oturduğun yerde, çünkü sen yedirilen ve giydirilensin."

أَيْ: الْمُطْعَمُ الْمَكْسُوُّ، وَاخْتَارَ هَذَا الْوَجْهَ ابْنُ جَرِيرٍ وَقِيلَ: الْعَاصِمُ بِمَعْنَى ذِي الْعِصْمَةِ، كَلَابِنٍ وَتَامِرٍ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا عَاصِمَ قَطُّ إِلَّا مَكَانَ مَنْ رَحِمَ اللَّهُ، وَهُوَ: السَّفِينَةُ، وَحِينَئِذٍ فَلَا يُرَدُّ مَا يُقَالُ: إِنَّ مَعْنَى مَنْ رَحِمَ، مَنْ ﵀، وَمَنْ ﵀: هُوَ مَعْصُومٌ، فَكَيْفَ يَصِحُّ اسْتِثْنَاؤُهُ عَنِ الْعَاصِمِ؟ لِأَنَّ فِي كُلِّ وَجْهٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ دَفْعًا لِلْإِشْكَالِ. وَقُرِئَ: إِلَّا مَنْ رُحِمَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ

Yani: Yedirilen ve giydirilen kimsedir. İbn Cerîr de bu vechi tercih etmiştir. Âsım kelimesinin, lâbin (süt sahibi) ve tâmir (hurma sahibi) [kelimelerinde] olduğu gibi 'koruma sahibi' (zi'l-ısme) manasında olduğu da söylenmiştir. Takdiri de şöyledir: 'Allah'ın merhamet ettiği kimsenin bulunduğu yer -ki o da gemidir- müstesna, [bugün] asla hiçbir koruyucu yoktur.' Bu takdirde; 'Men rahime'nin manası 'Allah'ın kendisine merhamet ettiği kimsedir; Allah'ın kendisine merhamet ettiği kimse ise korunan (ma'sûm) kimsedir; o halde koruyucudan (âsım) istisna edilmesi nasıl sahih olur?' şeklindeki itiraz vârid olmaz. Çünkü bu vecihlerin her birinde söz konusu işkâli giderme yönü vardır. [Ayet], meçhul kalıpla { إِلَّا مَنْ رُحِمَ } şeklinde de okunmuştur. { وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ } “Aralarına dalga girdi”

أَيْ: حَالَ بَيْنَ نُوحٍ وَابْنِهِ فَتَعَذَّرَ خَلَاصُهُ مِنَ الْغَرَقِ وَقِيلَ: بَيْنَ ابْنِ نُوحٍ، وَبَيْنَ الْجَبَلِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ تَفَرُّعَ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ عَلَيْهِ يَدُلُّ عَلَى الْأَوَّلِ لَا عَلَى الثَّانِي، لِأَنَّ الْجَبَلَ لَيْسَ بِعَاصِمٍ. قَوْلُهُ: وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ يُقَالُ: بَلَعَ الْمَاءُ يَبْلَعُهُ مِثْلَ مَنَعَ يَمْنَعُ، وَبَلِعَ يَبْلَعُ مِثْلَ حَمِدَ يَحْمَدُ لُغَتَانِ حَكَاهُمَا الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: وَالْبَلْعُ: الشُّرْبُ، وَمِنْهُ الْبَالُوعَةُ، وَهِيَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يَشْرَبُ الْمَاءَ، وَالِازْدِرَادُ، يُقَالُ: بَلَعَ مَا فِي فَمِهِ مِنَ الطَّعَامِ إِذَا ازْدَرَدَهُ، وَاسْتُعِيرَ الْبَلْعُ الَّذِي هُوَ مِنْ فِعْلِ الْحَيَوَانِ لِلنَّشَفِ دَلَالَةً عَلَى ذَلِكَ لَيْسَ كَالنَّشَفِ الْمُعْتَادِ الْكَائِنِ عَلَى سَبِيلِ التَّدْرِيجِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي الْإِقْلَاعُ: الْإِمْسَاكُ، يُقَالُ: أَقْلَعَ الْمَطَرُ، إِذَا انْقَطَعَ.

Yani: Nuh ile oğlunun arasına girdi ve onun boğulmaktan kurtulması imkânsız hale geldi. Nuh’un oğlu ile dağın arasına girdi de denilmiştir; ancak birincisi daha evladır; zira { فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “ve o da boğulanlardan oldu” ifadesinin buna terettüp etmesi ikinciye değil birinciye delalet eder; çünkü dağ bir koruyucu değildir. [Allah Teâlâ'nın] { وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ } “'Ey yer! Suyunu yut' denildi” kavli; bele'a'l-mâü yebleuhû (menaa yemneu vezninde) ve belia yebleau (hamide yahmedü vezninde) denir ki bunlar el-Kisâî ve el-Ferrâ'nın naklettiği iki lügattir. el-Bel': İçmektir; suyu çeken yer manasındaki bâlûa (lağım/su gideri) da bundandır. Bir de yutmaktır; ağzındaki lokmayı yuttuğunda «ağzındakini yuttu» denir. Hayvanlara mahsus bir fiil olan yutma fiili, tedrici olarak meydana gelen mutat su çekilmesi gibi olmadığını göstermek için suyun emilip çekilmesine istiare yoluyla verilmiştir. { وَيا سَماءُ أَقْلِعِي } “ve 'Ey gök! [Suyunu] tut' [denildi]”; el-İklâ': Tutmak ve kesmektir; yağmur kesildiğinde «eklea'l-mataru» denir.

وَالْمَعْنَى: أَمَرَ السَّمَاءَ بِإِمْسَاكِ الْمَاءِ عَنِ الْإِرْسَالِ، وَقَدَّمَ نِدَاءَ الْأَرْضِ عَلَى السَّمَاءِ لِكَوْنِ ابْتِدَاءِ الطُّوفَانِ مِنْهَا وَغِيضَ الْماءُ: أَيْ نَقَصَ، يُقَالُ غَاضَ الْمَاءُ وَغُضْتُهُ أَنَا وَقُضِيَ الْأَمْرُ أَيْ: أُحْكِمَ وَفُرِغَ مِنْهُ، يَعْنِي:

Mana: Göğe suyu indirmeyi durdurmasını emretti. Tufanın başlangıcı oradan olduğu için yere yapılan nida göğünkine takdim edilmiştir. { وَغِيضَ الْماءُ } “su çekildi”; yani eksildi. Gâda'l-mâü (su çekildi) ve gudtühû ene (onu ben eksilttim) denir. { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “iş bitirildi”; yani sağlamlaştırılıp tamamlandı ve sona erdirildi; yani:

أَهْلَكَ اللَّهُ قَوْمَ نُوحٍ عَلَى تَمَامٍ وَإِحْكَامٍ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ أَيِ: اسْتَقَرَّتِ السَّفِينَةُ عَلَى الْجَبَلِ الْمَعْرُوفِ بِالْجُودِيِّ، وَهُوَ جَبَلٌ بِقُرْبِ الْمَوْصِلِ وَقِيلَ: إِنَّ الْجُودِيَّ اسْمٌ لِكُلِّ جَبَلٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ:

Allah Nuh’un kavmini tastamam ve kesin bir şekilde helak etti. { وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ } “[gemi] Cûdî üzerine oturdu”; yani gemi Cûdî olarak bilinen dağın üzerine yerleşti; bu da Musul yakınlarında bir dağdır. el-Cûdî'nin her bir dağ için kullanılan bir isim olduğu da söylenmiştir; Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'in şu sözü de bundandır:

سبحانه ثم سبحانا يعود له ... وَقَبْلَنَا سَبَّحَ الْجُودِيُّ وَالْجُمُدُ

"O'nu tenzih ederim; sonra yine O'na dönecek olan bir tenzih ile! Bizden önce Cûdî [dağı] ve Cümüd [dağı] da O'nu tesbih etti."

وَيُقَالُ: إِنَّهُ مِنْ جِبَالِ الْجَنَّةِ فَلِذَا اسْتَوَتْ عَلَيْهِ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ الْقَائِلُ: هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِيُنَاسِبَ صَدْرَ الْآيَةِ وَقِيلَ: هُوَ نُوحٌ وَأَصْحَابُهُ. وَالْمَعْنَى: وَقِيلَ هَلَاكًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ، وَهُوَ مِنَ الْكَلِمَاتِ الَّتِي تَخْتَصُّ بِدُعَاءِ السُّوءِ، وَوَصَفَهُمْ بِالظُّلْمِ: لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّهُ عِلَّةُ الْهَلَاكِ، وَلِلْإِيمَاءِ إِلَى قَوْلِهِ: وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا. وَقَدْ أَطْبَقَ عُلَمَاءُ الْبَلَاغَةِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الشَّرِيفَةَ بَالِغَةٌ مِنَ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ إِلَى مَحَلٍّ يَتَقَاصَرُ عَنْهُ الْوَصْفُ، وَتَضْعُفُ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمَا يُقَارِبُهُ قُدْرَةُ الْقَادِرِينَ عَلَى فُنُونِ الْبَلَاغَةِ، الثَّابِتِينَ الْأَقْدَامَ فِي عِلْمِ الْبَيَانِ، الرَّاسِخِينَ فِي عِلْمِ اللُّغَةِ، الْمُطَّلِعِينَ عَلَى مَا هُوَ مُدَوَّنٌ مِنْ خُطَبِ مَصَاقِعِ خُطَبَاءِ الْعَرَبِ، وَأَشْعَارِ بَوَاقِعِ شُعَرَائِهِمْ، الْمُرْتَاضِينَ بِدَقَائِقِ عُلُومِ الْعَرَبِيَّةِ وَأَسْرَارِهَا. وَقَدْ تَعَرَّضَ لِبَيَانِ بَعْضِ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ فَأَطَالُوا وَأَطَابُوا، رَحِمْنَا اللَّهُ وَإِيَّاهُمْ بِرَحْمَتِهِ الْوَاسِعَةِ.

Onun cennet dağlarından biri olduğu, bu yüzden geminin onun üzerine oturduğu da söylenir. { وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “ve 'O zalimler topluluğu [rahmetten] uzak olsun!' denildi” kavlinde söyleyen; ayetin baş tarafına uygun düşmesi için Allah Sübhânehu'dur. Nuh ve beraberindekiler olduğu da söylenmiştir. Mana ise şöyledir: Zalim topluluğa helak olsun denildi. Bu, beddua için kullanılan özel kelimelerdendir. Onları zulümle nitelemesi, helakin illeti olduğuna dikkat çekmek ve [Allah Teâlâ'nın]: { وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma” kavline işaret etmek içindir. Belagat âlimleri, bu şerefli ayetin fesahat ve belagat açısından öyle bir dereceye ulaştığı konusunda icma etmişlerdir ki, vasıflandırmak bundan âciz kalır; belagat sanatlarına güç yetirenlerin, beyan ilminde sebatkâr olanların, lügat ilminde rüsuh sahibi bulunanların, Arap hatiplerinin en fasihlerinin divanlaşmış hutbelerine ve şairlerinin en üstünlerinin şiirlerine vakıf olanların, Arap dilinin incelikleri ve sırlarıyla yoğrulmuş kimselerin bunun benzerini getirme konusundaki güçleri yetersiz kalır. Onlardan bir topluluk, ayetin ihtiva ettiği bu inceliklerin bir kısmını beyan etmeye girişmiş; sözü uzatmışlar ve pek güzel açıklamışlardır. Allah bize de onlara da geniş rahmetiyle merhamet eylesin.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَعَلَيَّ إِجْرامِي قَالَ: عَمَلِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ أَيْ: مِمَّا تَعْمَلُونَ، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ وَذَلِكَ حِينَ دَعَا عَلَيْهِمْ نُوحٌ قَالَ: لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً .

İbn Ebî Hâtim, { فَعَلَيَّ إِجْرامِي } “benim suçum bana aittir” kavli hakkında Katâde’den: «Benim amelim [bana aittir]», { وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ } “ben de sizin işlediğiniz suçlardan uzağım” kavli hakkında da: «Yani sizin amellerinizden» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebu’ş-Şeyh, Katâde’den { وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } “Nuh'a vahyolundu ki: 'Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla inanmayacak'” kavli hakkında şunu nakletmişlerdir: Bu, Nuh’un onlara beddua edip: «Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir yurt tutan bırakma» dediği zamandır.

وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: إِنَّ نُوحًا لَمْ يَدْعُ عَلَى قَوْمِهِ حَتَّى نَزَلَتِ الْآيَةُ هَذِهِ، فَانْقَطَعَ عِنْدَ ذَلِكَ رَجَاؤُهُ مِنْهُمْ فَدَعَا عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَبْتَئِسْ قَالَ: فَلَا تَحْزَنْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا قَالَ: بِعَيْنِ اللَّهِ وَوَحْيِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: لَمْ يَعْلَمْ نُوحٌ كَيْفَ يصنع الفلك، فأوحى إِلَيْهِ أَنْ يَصْنَعَهَا مِثْلَ جُؤْجُؤِ الطَّائِرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كَانَ نُوحٌ مَكَثَ فِي قَوْمِهِ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا يَدْعُوهُمْ، حَتَّى كَانَ آخِرَ زَمَانِهِ غَرَسَ شَجَرَةً فَعَظُمَتْ وَذَهَبَتْ كُلَّ مَذْهَبٍ، ثُمَّ قَطَعَهَا ثُمَّ جَعَلَ يَعْمَلُهَا سَفِينَةً يمرّون فيسألونه فيقول

Ahmed ez-Zühd'de, İbnü'l-Münzir ve Ebu'ş-Şeyh, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Nuh, bu ayet ininceye kadar kavmine beddua etmemişti. İşte o zaman onlardan ümidi kesilince onlara beddua etti.» İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { فَلا تَبْتَئِسْ } “üzülme” kavli hakkında: «Kederlenme» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebu'ş-Şeyh ve Beyhakî ondan { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا } “Gözetimimiz altında ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap” kavli hakkında: «Allah'ın gözetimi ve vahyiyle» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim yine ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Nuh gemiyi nasıl yapacağını bilmiyordu; bunun üzerine ona, gemiyi kuşun göğsü gibi yapması vahyedildi.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebu'ş-Şeyh, Hâkim ve İbn Merdûye, Âişe'den rivayet etmişlerdir: Âişe şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nuh, kavmi arasında elli yıl hariç bin sene kaldı; onları [hakka] davet ediyordu. Nihayet ömrünün son döneminde bir ağaç dikti; ağaç büyüdü ve her yöne dal budak saldı. Sonra onu kesti, ardından ondan bir gemi yapmaya başladı. Yanından geçerler ve ona sorarlardı, o da:

أَعْمَلُهَا سَفِينَةً فَيَسْخَرُونَ مِنْهُ وَيَقُولُونَ يَعْمَلُ سَفِينَةً فِي الْبَرِّ، وَكَيْفَ تَجْرِي؟ قَالَ: سَوْفَ تَعْلَمُونَ، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْهَا وَفَارَ التَّنُّورُ وَكَثُرَ الْمَاءُ فِي السِّكَكِ خَشِيَتْهُ أُمُّ الصَّبِيِّ عَلَيْهِ، وَكَانَتْ تُحِبُّهُ حُبًّا شَدِيدًا، فَخَرَجَتْ إِلَى الْجَبَلِ حَتَّى بَلَغَتْ ثُلُثَهُ، فَلَمَّا بَلَغَهَا الْمَاءُ خَرَجَتْ حَتَّى اسْتَوَتْ عَلَى الْجَبَلِ، فَلَمَّا بَلَغَ الْمَاءُ رَقَبَتَهُ رَفَعَتْهُ بَيْنَ يَدَيْهَا حَتَّى ذَهَبَ بِهَا الْمَاءُ، فَلَوْ رَحِمَ اللَّهُ مِنْهُمْ أَحَدًا لَرَحِمَ أُمَّ الصَّبِيِّ» . وَقَدْ ضَعَّفَهُ الذَّهَبِيُّ فِي مُسْتَدْرَكِهِ عَلَى مُسْتَدْرَكِ الْحَاكِمِ. وَقَدْ رُوِيَ فِي صِفَةِ السَّفِينَةِ وَقَدْرِهَا أَحَادِيثُ وَآثَارٌ لَيْسَ فِي ذِكْرِهَا هَنَا كَثِيرُ فَائِدَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ قَالَ: هُوَ الْغَرَقُ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ قَالَ: هُوَ الْخُلُودُ فِي النَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْهُ قَالَ: كَانَ بَيْنَ دَعْوَةِ نُوحٍ وَبَيْنَ هَلَاكِ قَوْمِهِ ثَلَاثُمِائَةِ سَنَةٍ، وَكَانَ فَارَ التَّنُّورُ بِالْهِنْدِ وَطَافَتْ سَفِينَةُ نُوحٍ بِالْبَيْتِ أُسْبُوعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: التَّنُّورُ: الْعَيْنُ الَّتِي بِالْجَزِيرَةِ عَيْنُ الْوَرْدَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: فَارَ التَّنُّورُ مِنْ مَسْجِدِ الْكُوفَةِ مِنْ قِبَلِ أَبْوَابِ كِنْدَةَ.

'Onu gemi yapıyorum' derdi. Onlar da onunla alay ederler ve: 'Karada gemi yapıyor, o nasıl yüzecek?' derlerdi. O da: 'Yakında bileceksiniz' dedi. Gemiyi bitirip de tandır kaynayınca ve sokaklarda su çoğalınca, çocuğun annesi onun için korktu —ki onu çok şiddetli bir sevgiyle seviyordu—. Dağa doğru çıktı, öyle ki dağın üçte birine ulaştı. Su ona yetişince çıktı, ta dağın tepesine ulaştı. Su çocuğun boynuna ulaşınca onu iki eli arasında yukarı kaldırdı, nihayet su onu da alıp götürdü. Şayet Allah onlardan birine merhamet edecek olsaydı, o çocuğun annesine merhamet ederdi.» ez-Zehebî, Hâkim'in el-Müstedrek'i üzerine yazdığı müstedrekinde bunu zayıf saymıştır. Geminin vasfı ve ölçüsü hakkında rivayet edilen hadisler ve eserler vardır ki bunları burada zikretmede pek bir fayda yoktur. İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ } “kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini” kavli hakkında: «O, boğulmadır», { وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ } “ve kalıcı bir azabın kimin üzerine ineceğini” kavli hakkında da: «O, ateşte ebedî kalmaktır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebu'ş-Şeyh ve sahih bularak el-Hâkim ondan [şöyle] rivayet etmişlerdir: «Nuh'un duası ile kavminin helaki arasında üç yüz yıl vardı. Tandır Hindistan'da kaynamıştı ve Nuh'un gemisi Beyt'i yedi defa tavaf etti.» İbn Ebî Hâtim yine ondan: «Tandır: el-Cezîre'deki bir pınardır, Aynü'l-Verde'dir» dediğini nakletmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Ali b. Ebî Tâlib'den: «Tandır, Kûfe Mescidi'nden, Kinde kapıları tarafından kaynamıştır» dediğini rivayet etmişlerdir.

وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ نَحْوُ هَذَا مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: التَّنُّورُ: وَجْهُ الْأَرْضِ، قِيلَ لَهُ: إِذَا رَأَيْتَ الْمَاءَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فَارْكَبْ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ. وَالْعَرَبُ تُسَمِّي وَجْهَ الْأَرْضِ تَنُّورَ الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَلِيِّ وَفارَ التَّنُّورُ قَالَ: طَلَعَ الْفَجْرُ قِيلَ لَهُ: إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ فَارْكَبْ أَنْتَ وَأَصْحَابُكَ. وَقَدْ رُوِيَ فِي تَفْسِيرِ التَّنُّورِ غَيْرُ هَذَا، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْإِشَارَةَ إِلَى ذَلِكَ. وَرُوِيَ فِي صِفَةِ الْقِصَّةِ وَمَا حَمَلَهُ نُوحٌ فِي السَّفِينَةِ، وَكَيْفَ كَانَ الْغَرَقُ، وَكَمْ بَقِيَتِ السَّفِينَةُ عَلَى ظَهْرِ الْمَاءِ رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ لَا مَدْخَلَ لَهَا فِي تَفْسِيرِ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها قَالَ: حِينَ يَرْكَبُونَ وَيَجْرُونَ وَيُرْسُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ تَرْسِيَ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ فَأَرْسَتْ، وَإِذَا أَرَادَ أَنْ تَجْرِيَ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ فَجَرَتْ.

Ondan bu minvalde çeşitli yollardan da rivayet edilmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Tandır: Yeryüzünün yüzüdür. Ona: 'Yeryüzünde suyu gördüğün zaman sen ve beraberindekiler binin' denildi. Araplar da yeryüzünün yüzüne 'tennûrü'l-ard' (yerin tandırı) derler.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ali'den { وَفارَ التَّنُّورُ } “tandır kaynadı” kavli hakkında: «Fecir doğdu [demektir]. Ona: 'Fecir doğduğu zaman sen ve arkadaşların binin' denildi» dediğini rivayet etmişlerdir. Tandırın tefsirinde bundan başkası da rivayet edilmiştir, buna daha önce işaret etmiştik. Kıssanın niteliği, Nuh'un gemiye ne bindirdiği, boğulmanın nasıl gerçekleştiği ve geminin su üstünde ne kadar kaldığı hakkında Allah Teâlâ'nın kelamının tefsirinde yeri olmayan pek çok rivayet nakledilmiştir. İbn Cerîr, Mücâhid'den { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır” kavli hakkında: «Bindikleri, akıp gittikleri ve demirledikleri vakit [bunu söylerler]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Dahhâk'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Demirlemesini istediği vakit 'Bismillâh' derdi ve demirlerdi; akıp gitmesini istediği vakit 'Bismillâh' derdi ve akıp giderdi.»

وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ السُّنِّيِّ وَابْنُ عَدِيٍّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَمَانٌ لِأُمَّتِي مِنَ الْغَرَقِ إِذَا رَكِبُوا الْفُلْكَ أَنْ يَقُولُوا: بِسْمِ اللَّهِ الْمَلِكِ الرَّحْمَنِ. بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا. إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ. وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِلَى آخَرِ الْآيَةِ» . وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ مَرْفُوعًا مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: كَانَ اسْمُ ابْنِ نُوحٍ الَّذِي غَرِقَ كَنْعَانَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُوَ ابْنُهُ غَيْرَ أَنَّهُ خَالَفَهُ فِي النِّيَّةِ وَالْعَمَلِ.

Ebû Ya'lâ, et-Taberânî, İbnü's-Sünnî, İbn Adiy, Ebu'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, el-Hasan b. Ali'den [şöyle] rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Ümmetim için gemiye bindiklerinde boğulmaktan eman, şöyle demeleridir: 'Bismillâhi'l-Meliki'r-Rahmân. Bismillâhi mecrâhâ ve mürsâhâ inne Rabbî le-ğafûrun rahîm. Ve mâ kaderullâhe hakka kadrihî...' ayetin sonuna kadar.» Bunu İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmişlerdir. Ebu'ş-Şeyh de bunu ondan başka bir yoldan merfu olarak rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: «Nuh'un boğulan oğlunun adı Ken'ân idi» dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan: «O onun oğludur, ancak niyet ve amelde ona muhalefet etmiştir» dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ قَالَ:

İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, İkrime'den { لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası için Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir şey yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

لَا نَاجٍ إِلَّا أَهْلُ السَّفِينَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ الْقَاسِمِ بْنِ أَبِي بَرَّةَ فِي قَوْلِهِ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ قَالَ: بَيْنَ ابْنِ نُوحٍ وَالْجَبَلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ يا أَرْضُ ابْلَعِي قَالَ:

«Gemi ehlinden başkası kurtulamaz.» İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Kāsım b. Ebî Berre'den { وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ } “Derken aralarına dalga girdi” kavli hakkında: «Nuh'un oğlu ile dağın arasına» dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İkrime'den { يا أَرْضُ ابْلَعِي } “Ey yer! [Suyunu] yut” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

هُوَ بِالْحَبَشِيَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ فِي ابْلَعِي قَالَ بِالْحَبَشِيَّةِ: أَيِ ازْدَرِدِيهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: مَعْنَاهُ: اشْرَبِي، بِلُغَةِ الْهِنْدِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ

«Bu Habeşçedir.» İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Vehb b. Münebbih'ten { ابْلَعِي } kavli hakkında: «Habeşçede: Yani onu yut demektir» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebu'ş-Şeyh, Ca'fer b. Muhammed'den, o da babasından: «Bunun manası Hint dilinde 'iç' demektir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr,

وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. أَقُولُ: وَثُبُوتُ لَفْظِ الْبَلْعِ وَمَا يُشْتَقُّ مِنْهُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ ظَاهِرٌ مَكْشُوفٌ، فما لنا وللحبشة والهند؟!.

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan da benzerini rivayet etmişlerdir. Derim ki: Bel' lafzının ve ondan türeyen kelimelerin Arap dilinde sabit olduğu gayet açık ve aşikârdır; bize ne Habeşçeden ve Hintçeden?!

[سورة هود (١١) : الآيات ٤٥ الى ٤٩]

[Hûd Suresi (11), Ayetler 45-49]

وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ (٤٥) قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٤٦) قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٤٧) قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٨) تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩)

{ وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ (٤٥) قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٤٦) قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٤٧) قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٨) تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩) } “Nuh Rabbine niyaz edip dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir ve muhakkak ki senin vaadin haktır; sen hüküm verenlerin en adilisin.' (45) [Allah] buyurdu ki: 'Ey Nuh! Kesinlikle o senin ailenden değildir. Çünkü o, salih olmayan bir ameldir. O halde hakkında bilgin olmayan bir şeyi benden isteme! Şüphesiz ben, cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum.' (46) [Nuh] dedi ki: 'Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi senden istemekten sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum.' (47) 'Ey Nuh! Bizden bir selamet ve hem sana hem de seninle birlikte olanlardan türeyecek topluluklara gelecek bereketlerle [gemiden] in! [Onlardan gelecek öyle] topluluklar da vardır ki kendilerini [dünyada] bir müddet yararlandıracağız, sonra tarafımızdan onlara can yakıcı bir azap dokunacaktır' denildi. (48) Bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Bundan önce bunları ne sen biliyordun ne de kavmin. O halde sabret! Şüphesiz akıbet, muttakilerindir. (49)”

ومعنى: وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ دَعَاهُ، وَالْمُرَادُ: أَرَادَ دُعَاءَهُ، بِدَلِيلِ الْفَاءِ فِي: فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَعَطْفُ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ غَيْرُ سَائِغٍ، فَلَا بُدَّ مِنَ التَّقْدِيرِ الْمَذْكُورِ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي أَنَّهُ مِنَ الْأَهْلِ الَّذِينَ وَعَدْتَنِي بِتَنْجِيَتِهِمْ بِقَوْلِكَ: وَأَهْلَكَ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ طَلَبَ نُوحٌ ﵇ إِنْجَازَ مَا وَعَدَهُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: وَأَهْلَكَ وَهُوَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، وَتَرَكَ مَا يُفِيدُهُ الِاسْتِثْنَاءُ، وَهُوَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ؟ فَيُجَابُ: بِأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ إِذْ ذَاكَ أَنَّهُ مِمَّنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ، فَإِنَّهُ كَانَ يَظُنُّهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ الَّذِي لَا خُلْفَ فِيهِ، وَهَذَا مِنْهُ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ أَيْ: أَتْقَنُ الْمُتْقِنِينَ لِمَا يَكُونُ بِهِ الْحُكْمُ، فَلَا يَتَطَرَّقُ إِلَى حُكْمِكَ نَقْضٌ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ، أَعْلَمَهُمْ وَأَعْدَلَهُمْ، أَيْ: أَنْتَ أَكْثَرُ عِلْمًا وَعَدْلًا مِنْ ذَوِي الْحُكْمِ وَقِيلَ: إِنَّ الْحَاكِمَ بِمَعْنَى: ذِي الْحِكْمَةِ كَدَارِعٍ، ثُمَّ أَجَابَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ نُوحٍ بِبَيَانِ أَنَّ ابْنَهُ غَيْرُ دَاخِلٍ فِي عُمُومِ الْأَهْلِ، وَأَنَّهُ خَارِجٌ بِقَيْدِ الِاسْتِثْنَاءِ فِ قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ الَّذِينَ آمَنُوا بِكَ وَتَابَعُوكَ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِكَ بِاعْتِبَارِ الْقَرَابَةِ ثُمَّ صَرَّحَ بِالْعِلَّةِ الْمُوجِبَةِ لِخُرُوجِهِ مِنْ عُمُومِ الْأَهْلِ الْمُبَيِّنَةِ لَهُ، بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْقَرَابَةِ: قَرَابَةُ الدِّينِ لَا قَرَابَةُ النَّسَبِ وَحْدَهُ، فَقَالَ: إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ قَرَأَ الْجُمْهُورُ: عَمَلٌ، عَلَى لَفْظِ الْمَصْدَرِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعِكْرِمَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَيَعْقُوبُ: عَمِلَ، عَلَى لَفْظِ الْفِعْلِ وَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى الْمُبَالَغَةُ فِي ذَمِّهِ كَأَنَّهُ جُعِلَ نَفْسَ الْعَمَلِ، وَأَصْلُهُ ذُو عَمَلٍ غَيْرِ صَالِحٍ ثُمَّ حَذَفَ الْمُضَافَ وَجُعِلَ نَفْسَ الْعَمَلِ، كَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ. وَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ ظَاهِرٌ، أَيْ: إِنَّهُ عَمِلَ عَمَلًا غَيْرَ صَالِحٍ، وَهُوَ كُفْرُهُ وَتَرْكُهُ لِمُتَابَعَةِ أَبِيهِ، ثُمَّ نَهَاهُ عَنْ مِثْلِ هَذَا السُّؤَالِ، فَقَالَ: فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ لَمَّا بَيَّنَ لَهُ بُطْلَانَ مَا اعْتَقَدَهُ مِنْ كَوْنِهِ مِنْ أَهْلِهِ فَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ النَّهْيَ عَنِ السُّؤَالِ، وَهُوَ وَإِنْ كَانَ نَهْيًا عَامَّا بِحَيْثُ يَشْمَلُ كُلَّ سُؤَالٍ لَا يَعْلَمُ صَاحِبُهُ أَنَّ حُصُولَ مَطْلُوبِهِ مِنْهُ صَوَابٌ، فَهُوَ يَدْخُلُ تَحْتَهُ سُؤَالُهُ هَذَا دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَفِيهِ عَدَمُ جَوَازِ الدُّعَاءِ بِمَا لَا يَعْلَمُ الْإِنْسَانُ مُطَابَقَتَهُ لِلشَّرْعِ، وَسُمِّيَ دُعَاءُهُ سُؤَالًا لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى السُّؤَالِ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ أَيْ: أُحَذِّرُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ، كَقَوْلِهِ: يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَرْفَعُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذِهِ زِيَادَةٌ مِنَ اللَّهِ

{ وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ } “Nûh Rabbine niyaz etti” ifadesinin anlamı, O'na dua etti demektir. Buradaki kasıt ise { فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “[ve] 'Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir' dedi” ifadesindeki 'fâ' (ف) harfinin delaletiyle O'na dua etmeyi arzuladı demektir. Zira bir şeyin bizzat kendisine atfedilmesi caiz değildir; bu sebeple söz konusu takdirin yapılması zorunludur. { إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” sözünün anlamı ise, “Senin ‘ve aileni de [gemiye bindir]’ sözünle kurtaracağını vaadettiğin ailemdendir” demektir. Şayet: “Nûh aleyhisselâm, Allah'ın 'aileni de' sözüyle vaadettiği şeyin gerçekleşmesini nasıl talep etmiştir? Hâlbuki bu müstesnâ minh (kendisinden istisna yapılan)dir; istisnanın ifade ettiği ‘hakkında hüküm geçmiş olanlar müstesna’ kaydını ise terk etmiştir?” diye sorulacak olursa, buna şöyle cevap verilir: O sırada onun hakkında hüküm geçmiş olanlardan olduğunu bilmiyordu, zira onun müminlerden olduğunu sanıyordu. { وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ } “Muhakkak ki senin vaadin haktır”; yani kendisinde asla hilaf (dönme) bulunmayandır. Nûh'un bu sözü bir tazimdir. { وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ } “ve sen hüküm verenlerin en iyi hükmedenisin”; yani hükmün tahakkuk ettiği şeyi en sağlam kılanısın, dolayısıyla senin hükmüne hiçbir nakz (bozma) yol bulamaz. 'Ahkemü'l-hâkimîn' ile onların en bilgilisi ve en adili olanının kastedildiği de söylenmiştir; yani sen hüküm sahiplerinden daha çok ilim ve adalet sahibisin. 'Hâkim'in zırh sahibi için 'dâri‘' denilmesi gibi 'hikmet sahibi' manasında olduğu da söylenmiştir. Daha sonra Allah Teâlâ, oğlunun 'ehl' (aile) umumuna dahil olmadığını ve istisna kaydıyla bunun dışında kaldığını beyan ederek Nûh'a cevap verdi de şöyle buyurdu: { قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Nûh! Şüphesiz o senin ailenden değildir'”; yani sana iman edip tabi olan ailenden değildir, her ne kadar akrabalık bakımından senin ailenden olsa bile. Sonra onun ehl umumundan çıkmasını gerektiren ve bunu açıklayan gerekçeyi açıkça belirterek akrabalıktan maksadın sadece soy akrabalığı değil, din akrabalığı olduğunu beyan etti ve: { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } “Çünkü o(nun yaptığı) salih olmayan bir ameldir” buyurdu. Cumhur, masdar lafzıyla 'amelün' (عَمَلٌ) şeklinde okumuştur. İbn Abbâs, İkrime, Kisâî ve Ya'kûb ise fiil lafzıyla 'amile' (عَمِلَ) şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraatin anlamı, onun bizzat amelin kendisi kılınması suretiyle yerilmesinde mübalağa yapılmasıdır. Aslı 'zû amelin gayri sâlih' (salih olmayan amelin sahibi) olup sonra muzâf hazfedilmiş ve kendisi bizzat amelin yerine konulmuştur; Zeccâc ve diğerleri böyle demiştir. İkinci kıraatin anlamı ise açıktır; yani o salih olmayan bir amel işlemiştir ki bu da onun küfrü ve babasına tabi olmayı terk etmesidir. Sonra [Allah] onu bunun gibi bir talepte bulunmaktan nehyederek şöyle buyurdu: { فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Öyleyse hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme”. [Allah], oğlunun ailesinden olduğuna dair beslediği inancın batıl olduğunu ona beyan edince, bu talepte bulunma nehyini de buna dayandırdı. Bu nehiy, her ne kadar talepte bulunan kişinin istediği şeyin gerçekleşmesinin doğru olup olmadığını bilmediği her istemeyi kapsayacak şekilde genel bir nehiy olsa da onun bu talebi öncelikli olarak bu nehyin kapsamına girer. Bu ayette, insanın şeriata uygunluğunu bilmediği bir şeyle dua etmesinin caiz olmadığına delil vardır. Nûh'un duası, talep manasını içerdiği için 'suâl' (isteme/talep) olarak isimlendirilmiştir. { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum”; yani { يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً } “Allah, bir daha benzerine asla dönmeyesiniz diye size öğüt verir” ayetinde olduğu gibi cahillerden olmaktan seni sakındırıyorum demektir. Bunun anlamının 'seni cahillerden olmaktan yüceltiyorum' olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu, Allah'tan bir ziyadedir...

وَمَوْعِظَةٌ يَرْفَعُ بِهَا نُوحًا عَنْ مَقَامِ الْجَاهِلِينَ، وَيُعْلِيهِ بِهَا إِلَى مَقَامِ الْعُلَمَاءِ الْعَامِلِينَ. ثُمَّ لَمَّا عَلِمَ نُوحٌ بِأَنَّ سُؤَالَهُ لَمْ يُطَابِقِ الْوَاقِعَ، وَأَنَّ دُعَاءَهُ نَاشِئٌ عَنْ وَهْمٍ كَانَ يَتَوَهَّمُهُ بَادَرَ إِلَى الِاعْتِرَافِ بِالْخَطَأِ وَطَلَبِ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ، فَ قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ أَيْ: أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَطْلُبَ مِنْكَ مَا لَا عِلْمَ لِي بِصِحَّتِهِ وَجَوَازِهِ، وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي ذَنْبَ مَا دَعَوْتُ بِهِ عَلَى غَيْرِ عِلْمٍ مِنِّي وَتَرْحَمْنِي بِرَحْمَتِكَ الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَتَقْبَلْ تَوْبَتِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ فِي أَعْمَالِي فَلَا أَرْبَحُ فِيهَا. الْقَائِلُ هُوَ اللَّهُ، أَوِ الْمَلَائِكَةُ:

ve Allah'ın Nuh'u cahillerin makamından yücelttiği ve onunla amel eden âlimlerin makamına yükselttiği bir öğüttür. Sonra Nuh, talebinin vakıaya uygun olmadığını ve duasının kuruntuladığı bir vehimden kaynaklandığını anlayınca hatasını itiraf etmeye, mağfiret ve rahmet talep etmeye koştu: { قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } “[Nuh] dedi ki: 'Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi senden istemekten sana sığınırım'”; yani doğruluğunu ve caiz olduğunu bilmediğim bir şeyi senden talep etmekten sana sığınırım. { وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي } “Eğer beni bağışlamazsan” bilgim olmaksızın yaptığım duanın günahını, { وَتَرْحَمْنِي } “ve bana merhamet etmezsen” her şeyi kuşatan rahmetinle tövbemi kabul ederek, { أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ } “hüsrana uğrayanlardan olurum” amellerimde; dolayısıyla onlarda kazanç elde edemem. Söyleyen, Allah veya meleklerdir:

قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ أَيِ: انْزِلْ مِنَ السَّفِينَةِ إِلَى الْأَرْضِ، أَوْ مِنَ الْجَبَلِ إِلَى الْمُنْخَفَضِ مِنَ الْأَرْضِ، فَقَدْ بَلَعَتِ الْأَرْضُ مَاءَهَا وَجَفَّتْ بِسَلامٍ مِنَّا أَيْ: بِسَلَامَةٍ وَأَمْنٍ، وَقِيلَ: بِتَحِيَّةٍ وَبَرَكاتٍ أَيْ: نِعَمٍ ثَابِتَةٍ، مُشْتَقٌّ مِنْ بُرُوكِ الْجَمَلِ، وَهُوَ ثُبُوتُهُ، وَمِنْهُ الْبَرَكَةُ لِثُبُوتِ الْمَاءِ فِيهَا، وَفِي هَذَا الْخِطَابِ لَهُ دَلِيلٌ عَلَى قَبُولِ تَوْبَتِهِ وَمَغْفِرَةِ زَلَّتِهِ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ أَيْ: نَاشِئَةٍ مِمَّنْ مَعَكَ، وَهُمُ الْمُتَشَعِّبُونَ مِنْ ذُرِّيَّةِ مَنْ كَانَ مَعَهُ فِي السَّفِينَةِ وَقِيلَ: أَرَادَ مَنْ فِي السَّفِينَةِ، فَإِنَّهُمْ أُمَمٌ مُخْتَلِفَةٌ وَأَنْوَاعٌ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ مُتَبَايِنَةٌ. قِيلَ: أَرَادَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِهَؤُلَاءِ الْأُمَمِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ مَنْ صَارَ مُؤْمِنًا مِنْ ذُرِّيَّتِهِمْ، وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ: وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ مَنْ صَارَ كَافِرًا مِنْ ذُرِّيَّتِهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَارْتِفَاعُ أُمَمٌ فِي قَوْلِهِ: وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ: وَمِنْهُمْ أُمَمٌ وَقِيلَ: عَلَى تَقْدِيرِ: وَيَكُونُ أُمَمٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ كَمَا تَقُولُ: كَلَّمْتُ زَيْدًا وَعَمْرٌو جَالِسٌ، وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ فِي غَيْرِ الْقِرَاءَةِ: وَأُمَمًا سَنُمَتِّعُهُمْ: أَيْ وَنُمَتِّعُ أُمَمًا وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ فِي الدُّنْيَا بِمَا فِيهَا مِنَ الْمَتَاعِ، وَنُعْطِيهِمْ مِنْهَا مَا يَعِيشُونَ بِهِ، ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَقِيلَ: يَمَسُّهُمْ إِمَّا فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: تِلْكَ إِلَى قِصَّةِ نُوحٍ، وَهِيَ مُبْتَدَأٌ، وَالْجُمَلُ بَعْدَهُ أَخْبَارٌ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ مِنْ جِنْسِ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ، وَالْأَنْبَاءُ: جَمْعُ نَبَأٍ وَهُوَ الْخَبَرُ، أَيْ: مِنْ أَخْبَارِ الْغَيْبِ الَّتِي مَرَّتْ بِكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَالضَّمِيرُ فِي: نُوحِيها إِلَيْكَ رَاجِعٌ إِلَى الْقِصَّةِ، وَالْمَجِيءُ بِالْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ مَا كُنْتَ يَا مُحَمَّدُ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا يَعْلَمُهَا قَوْمُكَ بَلْ هِيَ مَجْهُولَةٌ عِنْدَكُمْ مِنْ قَبْلِ الْوَحْيِ، أَوْ مِنْ قَبْلِ هَذَا الْوَقْتِ فَاصْبِرْ عَلَى مَا تُلَاقِيهِ مِنْ كُفَّارِ زَمَانِكَ، وَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا إِنَّ الْعاقِبَةَ الْمَحْمُودَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لِلْمُتَّقِينَ لِلَّهِ، الْمُؤْمِنِينَ بِمَا جَاءَتْ بِهِ رُسُلُهُ، وَفِي هَذَا تَسْلِيَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَبْشِيرٌ لَهُ بِأَنَّ الظَّفَرَ لِلْمُتَّقِينَ فِي عَاقِبَةِ الْأَمْرِ، وَلَا اعْتِبَارَ بِمَبَادِيهِ.

{ قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ } “'Ey Nuh! [Gemiden] in' denildi”; yani gemiden yere yahut dağdan yerin alçak kısmına in; nitekim yer suyunu yuttu ve kurudu. { بِسَلامٍ مِنَّا } “bizden bir selamet ile”; yani selamet ve güven içinde; esenlikle denildiği de söylenmiştir. { وَبَرَكاتٍ } “ve bereketlerle”; yani kalıcı nimetlerle. Bu, devenin çöküp yerleşmesi manasındaki 'bürûk' kökünden türemiştir; suyun içinde sabit kalmasından dolayı 'birke' (havuz) kelimesi de bundandır. Ona yapılan bu hitapta, tövbesinin kabul edildiğine ve zellesinin bağışlandığına delil vardır. { وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ } “ve seninle birlikte olanlardan türeyecek topluluklara”; yani seninle beraber olanlardan meydana gelecek olanlara ki onlar onunla birlikte gemide olanların zürriyetinden çoğalıp türeyecek kimselerdir. Gemide olanların kastedildiği de söylenmiştir; zira onlar farklı topluluklar ve birbirine benzemez hayvan türleridir. Allah Teâlâ'nın onunla birlikte olan bu ümmetlerle, onların zürriyetinden mümin olacakları kastettiği söylenmiştir. { وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “[Onlardan gelecek öyle] topluluklar da vardır ki kendilerini bir müddet yararlandıracağız, sonra tarafımızdan onlara can yakıcı bir azap dokunacaktır” kavliyle de kıyamet gününe kadar onların zürriyetinden kâfir olacakları kastetmiştir. { وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ } kavlindeki { أُمَمٌ } kelimesinin ref hali, mahzuf mübtedanın haberi olması sebebiyledir: Yani «onlardan birtakım ümmetler vardır» takdirindedir. «Ve ümmetler olacaktır» takdiri üzerine olduğu da söylenmiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Bu, senin «Zeyd ile konuştum, Amr ise oturuyordu» demen gibidir. el-Ferrâ ise kıraat dışında nasb ile «Ve ümmetleri yararlandıracağız» manasında { وَأُمَمًا سَنُمَتِّعُهُمْ } okunmasını caiz görmüştür. Ayetin manası: Dünyada içindeki nimetlerle kendilerini faydalandıracağımız, onlara kendisiyle geçinecekleri şeyleri vereceğimiz, sonra ahirette tarafımızdan onlara can yakıcı bir azap dokunacak topluluklar da vardır demektir. Azabın onlara ya dünyada ya da ahirette dokunacağı da söylenmiştir. { تِلْكَ } “Bunlar” kavlindeki işaret Nuh'un kıssasınadır; bu mübtedadır, ondan sonraki cümleler ise haberlerdir. { مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } “gayb haberlerindendir”; gayb haberleri türündendir. el-Enbâ': Nebe' kelimesinin çoğuludur, haber demektir; yani bu surede sana aktarılan gayb haberlerindendir. { نُوحِيها إِلَيْكَ } “sana vahyettiğimiz” kavlindeki zamir kıssaya racidir; tablonun zihinde canlandırılması için muzari fiil getirilmiştir. { مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ } “ne sen biliyordun” ey Muhammed, { وَلا قَوْمُكَ } “ne de kavmin biliyordu”; bilakis vahiyden önce veya bu vakitten önce bunlar sizin katınızda meçhuldü. { فَاصْبِرْ } “O halde sabret!”; zamanının kâfirlerinden karşılaştığın şeylere karşı [sabret]. Fa harfi, sonrasının öncesine terettüp ettiğini gösterir. { إِنَّ الْعاقِبَةَ } “Şüphesiz akıbet”; dünyada ve ahiretteki övgüye layık son, { لِلْمُتَّقِينَ } “muttakilerindir”; Allah'tan sakınan, peygamberlerinin getirdiklerine iman edenlerindir. Bunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve işin nihayetinde zaferin müttakilerin olacağına, başlangıçtaki durumlara itibar edilmeyeceğine dair bir müjde vardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: نَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ: رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي، وَإِنَّكَ قَدْ وَعَدْتِنِي أَنْ تُنْجِيَ لِي أَهْلِي، وَإِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالْفِرْيَابِيُّ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «مَا بَغَتِ امْرَأَةُ نَبِيٍّ قَطُّ» ، وَقَوْلُهُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ يَقُولُ: لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ الَّذِينَ وَعَدْتُكَ أَنْ أُنْجِيَهُمْ مَعَكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: إِنَّ نِسَاءَ الْأَنْبِيَاءِ لَا يَزْنِينَ، وَكَانَ يَقْرَؤُهَا إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ يَقُولُ: مَسْأَلَتُكَ إِيَّايَ يَا نُوحُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ لَا أَرْضَاهُ لَكَ. وَأَخْرُجُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ في قوله: فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ قَالَ: بَيَّنَ اللَّهُ لِنُوحٍ أَنَّهُ لَيْسَ بِابْنِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشيخ عن ابن زيد في قوله: يا نُوحُ اهْبِطْ

İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, el-Hasan'dan [şöyle] rivayet etmişlerdir: Nuh Rabbine nida edip dedi ki: «Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir ve sen bana ailemi benim için kurtaracağını vaat etmiştin; şüphesiz oğlum benim ailemdendir.» Abdürrezzâk, el-Firyâbî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebu'ş-Şeyh ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etmişlerdir: «Hiçbir peygamber hanımı asla zina etmemiştir.» O'nun { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “Kesinlikle o senin ailenden değildir” kavli hakkında da şöyle demektedir: «Seninle birlikte kurtaracağımı vaat ettiğim ailenden değildir.» İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh ondan: «Peygamber hanımları zina etmezler» dediğini rivayet etmişlerdir. O ayeti { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } şeklinde okur ve şöyle derdi: «Ey Nuh, benden bunu istemen senin için razı olmayacağım salih olmayan bir ameldir.» İbn Cerîr ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den { فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “O halde hakkında bilgin olmayan bir şeyi benden isteme!” kavli hakkında: «Allah Nuh'a onun [kurtulacak] oğlu olmadığını açıkladı» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebu'ş-Şeyh, İbn Zeyd'den { يا نُوحُ اهْبِطْ } “Ey Nuh! İn” kavli hakkında:

بِسَلامٍ مِنَّا

{ بِسَلامٍ مِنَّا } “bizden bir selamet ile”

قَالَ: أُهْبِطُوا وَاللَّهُ عَنْهُمْ رَاضٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: دَخَلَ فِي ذَلِكَ السَّلَامِ وَالْبَرَكَاتِ كُلُّ مُؤْمِنٍ وَمُؤْمِنَةٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَدَخَلَ فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ كُلُّ كَافِرٍ وَكَافِرَةٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ الضَّحَّاكِ: وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ يَعْنِي مِمَّنْ لَمْ يُولَدُ، أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُمُ الْبَرَكَاتُ لِمَا سَبَقَ لَهُمْ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنَ السَّعَادَةِ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ يَعْنِي: مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ لِمَا سَبَقَ لَهُمْ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنَ الشَّقَاوَةِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ قَالَ: ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَقَالَ: تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ يعني العرب مِنْ قَبْلِ هذا القرآن.

hakkında: «Allah kendilerinden razı olmuş olarak indirildiler» dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kıyamet gününe kadar gelecek olan her mümin erkek ve mümin kadın o selam ve bereketlere dâhil olmuştur; kıyamet gününe kadar gelecek olan her kâfir erkek ve kâfir kadın da o elem verici azaba dâhil olmuştur.» İbn Cerîr, Dahhâk'ten { وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ } “ve seninle birlikte olanlardan türeyecek topluluklara” kavli hakkında: «Yani henüz doğmamış olanlardan, Allah'ın ilminde haklarındaki saadet önceden geçmiş olduğu için Allah'ın bereketleri kendilerine vacip kıldığı kimselere», { وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ } “kendilerini [dünyada] bir müddet yararlandıracağımız topluluklar” kavli hakkında: «Yani dünya hayatının nimetlerinden», { ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “sonra tarafımızdan onlara can yakıcı bir azap dokunacaktır” kavli hakkında da: «Allah'ın ilminde haklarındaki şekavet (bedbahtlık) önceden geçtiği için» dediğini nakletmiştir. Ebu'ş-Şeyh şöyle rivayet etmiştir: «Sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp şöyle buyurdu: { تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ } “Bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Bunları ne sen biliyordun ne de kavmin” yani Araplar, { مِنْ قَبْلِ هَذَا } “bundan önce” yani bu Kur'an'dan önce.»

[سورة هود (١١) : الآيات ٥٠ الى ٦٠]

[Hûd Suresi (11), Ayetler 50-60]

وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُفْتَرُونَ (٥٠) يَا قَوْمِ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ (٥١) وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢) قالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣) إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤)

{ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُفْتَرُونَ (٥٠) يَا قَوْمِ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ (٥١) وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢) قالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣) إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤) } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Siz ancak iftira edip duranlarsınız. (50) Ey kavmim! Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak beni yaratana aittir. Hâlâ akıl erdirmeyecek misiniz? (51) Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin ki üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin ve kuvvetinize kuvvet katsın. Günahkârlar olarak yüz çevirmeyin.' (52) Dediler ki: 'Ey Hûd! Sen bize açık bir delil getirmedin. Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz ve biz sana inanacak da değiliz. (53) Biz ancak 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz.' [Hûd] dedi ki: 'Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım; (54)”

مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ (٥٥) إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧) وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩)

{ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ (٥٥) إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧) وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩) } “O'ndan başka [taptıklarınızdan uzağım]. Artık hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin! (55) Şüphesiz ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Muhakkak ki Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir. (56) Eğer yüz çevirirseniz, ben kendisiyle size gönderildiğim şeyi size tebliğ etmiş bulunuyorum. Rabbim sizin yerinize başka bir kavmi geçirir de siz O'na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz. Şüphesiz Rabbim her şeyi hakkıyla gözetip koruyandır.' (57) Emrimiz gelince Hûd'u ve beraberindeki iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık; onları pek çetin bir azaptan kurtardık. (58) İşte Âd [kavmi]! Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler, O'nun elçilerine isyan ettiler ve her inatçı zorbanın emrine uydular. (59)”

وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠)

{ وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠) } “Onlar hem bu dünyada bir lanetin ardına takıldılar hem de kıyamet gününde. Haberiniz olsun ki Âd [kavmi] Rablerini inkâr etti. Haberiniz olsun ki Hûd'un kavmi Âd [rahmetten] uzak oldu! (60)”

قَوْلُهُ: وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً مَعْطُوفٌ عَلَى وَأَرْسَلْنَا نُوحًا أَيْ: وَأَرْسَلْنَا إِلَى عاد أخاهم أي:

[Allah Teâlâ'nın] { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” kavli, «ve Nuh'u gönderdik» ifadesine matuftur; yani: Âd kavmine kardeşlerini, yani:

واحدا منهم، وهودا عَطْفُ بَيَانٍ، وَقَوْمُ عَادٍ كَانُوا عَبَدَةَ أَوْثَانٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مِثْلَ هَذَا فِي الْأَعْرَافِ. وَقِيلَ:

onlardan birini gönderdik demektir. «Hûden» ise atf-ı beyandır. Âd kavmi putperest idiler. Bunun benzeri daha önce A'râf [suresinde] geçmişti. Şöyle de denilmiştir:

هُمْ عَادٌ الْأُولَى وَعَادٌ الْأُخْرَى، فَهَؤُلَاءِ هُمْ عَادٌ الْأُولَى، وَعَادٌ الْأُخْرَى: هُمْ شَدَّادُ وَلُقْمَانُ وَقَوْمُهُمَا الْمَذْكُورُونَ فِي قَوْلِهِ: إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ ، وَأَصْلُ عَادٍ: اسْمُ رَجُلٍ ثُمَّ صَارَ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ كَتَمِيمٍ وَبَكْرٍ وَنَحْوِهِمَا: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قُرِئَ غَيْرُهُ بِالْجَرِّ عَلَى اللَّفْظِ، وَبِالرَّفْعِ عَلَى مَحَلِّ مِنْ إِلَهٍ، وَقُرِئَ بِالنَّصْبِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ:

Onlar birinci Âd ve ikinci Âd'dır. Bunlar birinci Âd'dır; ikinci Âd ise Şeddâd, Lokman ve { إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ } “Direkler sahibi İrem” kavlinde zikredilen onların kavmidir. Âd kelimesinin aslı bir adamın ismidir, sonra Temîm, Bekr ve benzerleri gibi kabile ismi olmuştur. { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur”; { غَيْرُهُ } kelimesi lafza binaen cer ile okunduğu gibi, { مِنْ إِلَهٍ } lafzının mahalline binaen ref ile de okunmuştur; istisna olmak üzere nasb ile de okunmuştur.

إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ أَيْ: مَا أَنْتُمْ بِاتِّخَاذِ إِلَهٍ غَيْرِ اللَّهِ إِلَّا كَاذِبُونَ عَلَى اللَّهِ ﷿، ثُمَّ خَاطَبَهُمْ فقال:

{ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ } “Siz ancak iftira edip duranlarsınız”; yani siz Allah'tan başka ilah edinmekle Allah Azze ve Celle'ye iftira eden yalancılardan başkası değilsiniz. Sonra onlara hitap edip şöyle dedi:

يا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً أَيْ: لَا أَطْلُبُ مِنْكُمْ أَجْرًا عَلَى مَا أُبَلِّغُهُ إِلَيْكُمْ، وَأَنْصَحُكُمْ بِهِ مِنَ الْإِرْشَادِ إِلَى عِبَادَةِ اللَّهِ وَحْدَهُ، وَأَنَّهُ لَا إِلَهَ لَكُمْ سِوَاهُ، فَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى مَضْمُونِ هَذَا الْكَلَامِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى هَذَا فِي قِصَّةِ نُوحٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَيْ: مَا أَجْرِيَ الَّذِي أَطْلُبُ إِلَّا مِنَ الَّذِي فَطَرَنِي، أَيْ:

{ يا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } “Ey kavmim! Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum”; yani size tebliğ ettiğim, yalnızca Allah'a ibadet etmeye ve O'ndan başka ilahınızın olmadığına dair verdiğim nasihat karşılığında sizden bir ücret talep etmiyorum. Zamir bu sözün mazmununa racidir. Bunun manası daha önce Nuh kıssasında geçmişti. { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي } “Benim ücretim ancak beni yaratana aittir”; yani talep ettiğim ücretim ancak beni yaratandandır; yani:

خَلَقَنِي فَهُوَ الَّذِي يُثِيبُنِي عَلَى ذَلِكَ أَفَلا تَعْقِلُونَ أَنَّ أَجْرَ النَّاصِحِينَ إِنَّمَا هُوَ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ، قِيلَ: إنما

[beni] yaratanadır; bana bunun mükâfatını verecek olan ancak O'dur. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akletmiyor musunuz?” [yani] nasihat edenlerin mükâfatının ancak Âlemlerin Rabbi tarafından verileceğini [idrak etmiyor musunuz]? Şöyle de denilmiştir: Sadece

قال فيما تقدّم في قصة نوح: مالا، وَهُنَا قَالَ: أَجْرًا: لِذِكْرِ الْخَزَائِنِ بَعْدَهُ فِي قِصَّةِ نُوحٍ، وَلَفْظُ الْمَالِ بِهَا أَلْيَقُ، ثُمَّ أَرْشَدَهُمْ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ وَالتَّوْبَةِ. وَالْمَعْنَى: اطْلُبُوا مَغْفِرَتَهُ لِمَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِكُمْ، ثُمَّ تَوَسَّلُوا إِلَيْهِ بِالتَّوْبَةِ.

Daha önce Nuh kıssasında «mâlen» (mal) derken burada «ecren» (ücret) demesinin sebebi: Nuh kıssasında bundan sonra hazinelerin zikredilmiş olmasıdır; mal lafzı buna daha uygundur. Sonra onları istiğfara ve tövbeye yönlendirdi. Mana şöyledir: Geçmiş günahlarınız için O'ndan bağışlanma dileyin, sonra tövbe ile O'na yönelin.

وَقَدْ تَقَدَّمَ زِيَادَةُ بَيَانٍ لِمِثْلِ هَذَا فِي قِصَّةِ نُوحٍ، ثُمَّ رَغَّبَهُمْ فِي الْإِيمَانِ بِالْخَيْرِ الْعَاجِلِ، فَقَالَ يُرْسِلِ السَّماءَ أَيِ: الْمَطَرَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً أَيْ: كَثِيرَ الدُّرُورِ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، دَرَّتِ السَّمَاءُ تُدِرُّ وَتَدُرُّ فَهِيَ مِدْرَارٌ، وَكَانَ قَوْمُ هُودٍ أَهْلَ بَسَاتِينَ وَزَرْعٍ وَعِمَارَةٍ، وَكَانَتْ مَسَاكِنُهُمُ الرِّمَالَ الَّتِي بَيْنَ الشَّامِ وَالْيَمَنِ وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى يُرْسِلِ، أَيْ: شِدَّةً مُضَافَةً إِلَى شِدَّتِكُمْ، أَوْ: خِصْبًا إِلَى خِصْبِكُمْ، أَوْ:

Bunun benzerine dair geniş açıklama Nuh kıssasında geçmişti. Sonra peşin hayır vadiyle onları imana teşvik ederek buyurdu ki: { يُرْسِلِ السَّماءَ } “göğü gönderir” yani yağmuru, { عَلَيْكُمْ مِدْراراً } “üzerinize bol bol” yani pek bol ve kesintisiz akıcı olarak. Bu kelime hâl konumunda mansubdur. Derreti's-semâü tüdürrü ve tedürrü denir; dolayısıyla o midrârdır. Hûd kavmi bağ-bahçe, ekin ve imar ehli idiler; meskenleri de Şam ile Yemen arasındaki kum tepeleri (Ahkāf) idi. { وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ } “ve kuvvetinize kuvvet katsın” kavli { يُرْسِلِ } fiiline matuftur; yani şiddetinize eklenen bir şiddet veya bolluğunuza bir bolluk yahut:

عِزًّا إِلَى عِزِّكُمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى يَزِدْكُمْ قُوَّةً فِي النِّعَمِ وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ أَيْ: لَا تُعْرِضُوا عَمَّا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ، وَتُقِيمُوا عَلَى الْكُفْرِ مُصِرِّينَ عَلَيْهِ، وَالْإِجْرَامُ: الْآثَامُ كَمَا تَقَدَّمَ، ثُمَّ أَجَابَهُ قَوْمُهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى فَرْطِ جَهَالَتِهِمْ، وَعَظِيمِ غَبَاوَتِهِمْ، ف قالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ أَيْ: بِحُجَّةٍ وَاضِحَةٍ نَعْمَلُ عَلَيْهَا، وَنُؤْمِنُ لَكَ بِهَا غير معترفين بما جاءهم به مِنْ حُجَجِ اللَّهِ وَبَرَاهِينِهِ عِنَادًا وَبُعْدًا عَنِ الْحَقِّ وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا الَّتِي نَعْبُدُهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ. وَمَعْنَى عَنْ قَوْلِكَ صَادِرِينَ عَنْ قَوْلِكَ، فَالظَّرْفُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ أَيْ: بِمُصَدِّقِينَ فِي شَيْءٍ مِمَّا جِئْتَ بِهِ إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ أَيْ: مَا نَقُولُ إِلَّا أَنَّهُ أَصَابَكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا الَّتِي تَعِيبُهَا وَتُسَفِّهُ رَأْيَنَا فِي عِبَادَتِهَا بِسُوءٍ: بِجُنُونٍ، حَتَّى نَشَأَ عَنْ جُنُونِكَ مَا تَقُولُهُ لَنَا وَتَكَرِّرُهُ عَلَيْنَا مِنَ التَّنْفِيرِ عَنْهَا، يُقَالُ عَرَاهُ الْأَمْرُ وَاعْتَرَاهُ: إِذَا أَلَمَّ بِهِ، فَأَجَابَهُمْ بِمَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ مُبَالَاتِهِ بِهِمْ وَعَلَى وُثُوقِهِ بِرَبِّهِ وَتَوَكُّلِهِ عَلَيْهِ، وَأَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شيء مما يرده الْكُفَّارُ بِهِ، بَلِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الضَّارُّ النَّافِعُ فَ قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنْتُمْ أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ بِهِ مِنْ دُونِهِ أَيْ: مِنْ إِشْرَاكِكِمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنَزِّلَ بِهِ سُلْطَانًا فَكِيدُونِي جَمِيعاً أَنْتُمْ وَآلِهَتُكُمْ إِنْ كَانَتْ كَمَا تَزْعُمُونَ مِنْ أَنَّهَا تَقْدِرُ عَلَى الْإِضْرَارِ بِي وَأَنَّهَا اعترتني بسوء ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ أَيْ: لَا تُمْهِلُونِي، بَلْ عَاجِلُونِي وَاصْنَعُوا مَا بَدَا لَكُمْ وَفِي هَذَا مِنْ إِظْهَارِ عَدَمِ الْمُبَالَاةِ بِهِمْ وَبِأَصْنَامِهِمُ الَّتِي يَعْبُدُونَهَا مَا يَصُكُّ مَسَامِعَهُمْ، وَيُوَضِّحُ عَجْزَهُمْ وَعَدَمَ قُدْرَتِهِمْ عَلَى شَيْءٍ إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ فَهُوَ يَعْصِمُنِي مِنْ كَيْدِكُمْ، وَإِنْ بَلَغْتُمْ فِي تَطَلُّبِ وُجُوهِ الْإِضْرَارِ بِي كُلَّ مَبْلَغٍ، فَمَنْ تَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ كَفَاهُ. ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ لَهُمْ تَوَكُّلَهُ عَلَى اللَّهِ، وَثِقَتَهُ بِحِفْظِهِ وَكَلَاءَتِهِ وَصَفَهُ بِمَا يُوجِبُ التَّوَكُّلَ عَلَيْهِ، وَالتَّفْوِيضَ إِلَيْهِ مِنِ اشْتِمَالِ رُبُوبِيَّتِهِ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ، وَأَنَّهُ مَالِكٌ لِلْجَمِيعِ، وَأَنَّ نَاصِيَةَ كُلِّ دَابَّةٍ مِنْ دَوَابِّ الْأَرْضِ بِيَدِهِ، وَفِي قَبْضَتِهِ وَتَحْتَ قَهْرِهِ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِغَايَةِ التَّسْخِيرِ وَنِهَايَةِ التَّذْلِيلِ، وَكَانُوا إِذَا أَسَرُوا الْأَسِيرَ وَأَرَادُوا إِطْلَاقَهُ، وَالْمَنَّ عَلَيْهِ جَزُّوا نَاصِيَتَهُ فَجَعَلُوا ذَلِكَ عَلَامَةً لِقَهْرِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَى آخذ بناصيتها: مالكها والقادر عليها، وقال القتبي: قَاهِرُهَا لِأَنَّ مَنْ أَخَذْتَ بِنَاصِيَتِهِ فَقَدْ قَهَرْتَهُ، وَالنَّاصِيَةُ قُصَاصُ الشَّعْرِ مِنْ مُقَدَّمِ الرَّأْسِ، ثُمَّ عَلَّلَ مَا تَقَدَّمَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ أَيْ: هُوَ عَلَى الْحَقِّ وَالْعَدْلِ فَلَا يَكَادُ يُسَلِّطُكُمْ عَلَيَّ فَإِنْ تَوَلَّوْا أَيْ: تَتَوَلَّوْا فَحُذِفَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، وَالْمَعْنَى فَإِنْ تَسْتَمِرُّوا عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنِ الْإِجَابَةِ، وَالتَّصْمِيمِ عَلَى مَا أَنْتَمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ لَيْسَ عَلَيَّ إِلَّا ذَلِكَ، وَقَدْ لَزِمَتْكُمُ الْحُجَّةُ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لِتَقْرِيرِ الْوَعِيدِ بِالْهَلَاكِ، أَيْ:

izzetinize bir izzet katsın. ez-Zeccâc: Mana, «nimetler hususunda gücünüzü artırsın» demektir, demiştir. { وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ } “Günahkârlar olarak yüz çevirmeyin”; yani sizi davet ettiğim şeyden yüz çevirip küfür üzerinde ısrarcı olarak kalmayın. İcram: Daha önce geçtiği gibi günahlardır. Sonra kavmi, aşırı cehaletlerine ve büyük ahmaklıklarına delalet eden bir tarzda ona cevap verdi: { قالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ } “Dediler ki: 'Ey Hûd! Sen bize açık bir delil getirmedin'”; yani üzerinde amel edeceğimiz ve onun sebebiyle sana iman edeceğimiz apaçık bir hüccet getirmedin; inatları ve haktan uzak olmaları yüzünden Allah'ın hüccet ve delillerinden kendilerine getirdiği şeyleri inkâr ettiler. { وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا } “Biz ilahlarımızı terk edecek değiliz” Allah'tan başka ibadet ettiğimiz ilahlarımızı; { عَنْ قَوْلِكَ } “senin sözünle” ifadesinin manası: Senin sözünden kaynaklanarak terk edecek değiliz; bu zarf hâl makamında mansubdur. { وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “ve biz sana inanacak da değiliz”; yani getirdiğin hiçbir şeyde seni tasdik ediciler değiliz. { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } “Biz ancak 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz”; yani biz ancak ayıpladığın ve ibadet edilmeleri hususunda görüşümüzü beyinsizlik saydığın ilahlarımızdan bazısının seni bir kötülükle, yani delilikle çarptığını söyleriz; öyle ki deliliğinden ötürü bize söylediklerin ve onları kötüleyip durman meydana geldi. Bir şey birine isabet ettiğinde «arâhu'l-emru ve'terâhu» denir. Bunun üzerine onlara aldırış etmediğine, Rabbine olan güven ve tevekkülüne, kâfirlerin onun hakkında istedikleri hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerine, bilakis zarar veren ve fayda sağlayanın yalnızca Allah Sübhânehu olduğuna delalet eden bir cevapla: { قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا } “[Hûd] dedi ki: 'Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun'” sizler de şahit olun, { أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ بِهِ مِنْ دُونِهِ } “ben sizin O'ndan başka ortak koştuklarınızdan uzağım” yani O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği halde Allah'tan başka ortak koştuğunuz şeylerden uzağım. { فَكِيدُونِي جَمِيعاً } “Artık hepiniz toplanıp bana tuzak kurun” siz ve şayet iddia ettiğiniz gibi bana zarar vermeye güç yetirebiliyor ve beni fenalıkla çarpmışlarsa ilahlarınız! { ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ } “sonra bana hiç mühlet de vermeyin!”; yani bana süre tanımayın, bilakis acele edin ve aklınıza geleni yapın! Bunda onlara ve ibadet ettikleri putlarına zerre kadar ehemmiyet vermediğini göstermek suretiyle kulaklarını çınlatan, acziyetlerini ve hiçbir şeye güçlerinin yetmediğini açıklayan bir tutum vardır. { إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ } “Şüphesiz ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim”; O beni sizin tuzağınızdan korur; bana zarar verme yollarını aramada son hadde varsanız bile. Kim Allah'a tevekkül ederse O ona yeter. Sonra Allah'a olan tevekkülünü, O'nun korumasına ve himayesine olan güvenini onlara açıklayınca; O'nun rububiyetinin hem kendisini hem onları kuşatmış olması, hepsinin maliki bulunması, yeryüzündeki her canlının perçeminin O'nun elinde, kabzasında ve kahrı altında bulunması cihetiyle O'na tevekkül etmeyi ve işi O'na havale etmeyi gerektiren sıfatlarla O'nu tavsif etti. Bu, boyun eğdirmenin ve zelil kılmanın zirvesi için yapılan bir temsildir. Araplar bir esiri esir edip de onu serbest bırakmak ve ona lütufta bulunmak istediklerinde perçemini keserler ve bunu ona boyun eğdirmenin bir işareti kılarlardı. el-Ferrâ: «Âhizün bi-nâsiyetihâ» kavlinin manası; onun mâliki ve ona kâdir olan demektir, dedi. el-Kutebî ise: Onu kahredendir; çünkü perçeminden tuttuğun kimseyi kesinlikle kahretmişsindir, dedi. Nâsiye: Başın ön tarafındaki saç tutamıdır. Sonra daha önce geçenleri şu kavliyle gerekçelendirdi: { إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Muhakkak ki Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir”; yani O hak ve adalet üzeredir, bu sebeple sizi bana musallat etmez. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirseniz”; yani «tetewellev» olup iki te harfinden biri hazfedilmiştir. Mana şöyledir: Eğer icabet etmekten yüz çevirmeye ve üzerinde bulunduğunuz küfürde ısrar etmeye devam ederseniz, { فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ } “ben kendisiyle size gönderildiğim şeyi size tebliğ etmiş bulunuyorum”; bana düşen ancak budur ve hüccet aleyhinize kesinleşmiştir. { وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ } “Rabbim sizin yerinize başka bir kavmi geçirir”; helak tehdidini pekiştirmek için getirilmiş müste'nef bir cümledir; yani:

يَسْتَخْلِفُ فِي دِيَارِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ قَوْمًا آخَرِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى: فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ. وَرَوَى حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ أَنَّهُ قَرَأَ وَيَسْتَخْلِفُ بِالْجَزْمِ حَمْلًا عَلَى مَوْضِعِ فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً أَيْ: بِتَوَلِّيكُمْ، وَلَا تَقْدِرُونَ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الضَّرَرِ وَلَا حَقِيرٍ إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ أَيْ: رَقِيبٌ مُهَيْمِنٌ عَلَيْهِ بحفظه مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، قِيلَ: وَعَلَى بِمَعْنَى اللَّامِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: لِكُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ فَهُوَ يَحْفَظُنِي مِنْ أَنْ تَنَالُونِي بِسُوءٍ وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا أَيْ: عَذَابُنَا الَّذِي هُوَ إِهْلَاكُ عَادٍ نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مِنْ قَوْمِهِ بِرَحْمَةٍ مِنَّا

diyarlarınıza ve mallarınıza başka bir kavmi halef kılar. Bunun { فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ } kavline matuf olması da caizdir. Hafs, Âsım'dan onun { فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ } kavlinin mahalline hamlederek { وَيَسْتَخْلِفْ } şeklinde cezimle okuduğunu rivayet etmiştir. { وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً } “ve siz O'na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz”; yani yüz çevirmeniz sebebiyle O'na ne büyük ne de küçük hiçbir zarar vermeye güç yetiremezsiniz. { إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Şüphesiz Rabbim her şeyi hakkıyla gözetip koruyandır”; yani her şeyi korumak suretiyle her şeyi gözetleyip murakabe edendir. «Alâ» harf-i cerrinin «lâm» manasında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: «Her şey için koruyucudur» olur; dolayısıyla O, bana bir kötülük eriştirmenizden beni korur. { وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz gelince”; yani Âd kavminin helaki olan azabımız [gelince], { نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “Hûd'u ve beraberindeki iman edenleri kurtardık” kavminden [olanları], { بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “tarafımızdan bir rahmetle”

أَيْ: بِرَحْمَةٍ عَظِيمَةٍ كَائِنَةٍ مِنَّا لِأَنَّهُ لَا يَنْجُو أَحَدٌ إِلَّا بِرَحْمَةِ اللَّهِ، وَقِيلَ: هِيَ الْإِيمَانُ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ أَيْ: شَدِيدٍ، قيل: وَهُوَ السَّمُومُ الَّتِي كَانَتْ تَدْخُلُ أُنُوفَهُمْ وَتِلْكَ عادٌ مبتدأ وخبر، وأنت الْإِشَارَةَ اعْتِبَارًا بِالْقَبِيلَةِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّ مِنَ العرب من لا يصرف عاد وَيَجْعَلُهُ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ أَيْ: كَفَرُوا بِهَا وَكَذَّبُوهَا وَأَنْكَرُوا الْمُعْجِزَاتِ وَعَصَوْا رُسُلَهُ أَيْ: هُودًا وَحْدَهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي عَصْرِهِ رَسُولٌ سِوَاهُ، وَإِنَّمَا جَمَعَ هُنَا لِأَنَّ مِنْ كَذَّبَ رَسُولًا فَقَدْ كَذَّبَ جَمِيعَ الرُّسُلِ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ عَصَوْا هُودًا وَمَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الرُّسُلِ، أَوْ كَانُوا بِحَيْثُ لَوْ بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ رُسُلًا مُتَعَدِّدِينَ لَكَذَّبُوهُمْ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ، وَالْعَنِيدُ: الطَّاغِي الَّذِي لَا يَقْبَلُ الْحَقَّ وَلَا يُذْعِنُ لَهُ. قال أبو عبيدة: العنيد والعنود وَالْعَانِدُ وَالْمُعَانِدُ، وَهُوَ الْمُعَارِضُ بِالْخِلَافِ مِنْهُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْعِرْقِ الَّذِي

yani tarafımızdan olan büyük bir rahmetle; çünkü hiç kimse Allah'ın rahmeti olmaksızın kurtulamaz. Bunun iman olduğu da söylenmiştir. { مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “pek çetin bir azaptan”; yani şiddetli bir azaptan [kurtardık]. Denildi ki: O, burunlarına giren samyeli rüzgârıdır. { وَتِلْكَ عادٌ } “İşte Âd!”; mübteda ve haberdir; kabile itibara alınarak işaret ismi müennes getirilmiştir. el-Kisâî şöyle demiştir: Araplardan Âd kelimesini gayrimunsarif kılıp onu kabileye isim yapanlar vardır. { جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler”; yani onları inkâr edip yalanladılar, mucizeleri reddettiler. { وَعَصَوْا رُسُلَهُ } “ve O'nun elçilerine isyan ettiler”; yani yalnızca Hûd'a isyan ettiler; zira kendi asrında ondan başka peygamber yoktu. Burada çoğul getirilmesi, bir peygamberi yalanlayanın bütün peygamberleri yalanlamış sayılmasındandır. Hûd'a ve ondan önceki peygamberlere isyan ettikleri yahut Allah kendilerine birçok peygamber gönderseydi hepsini yalanlayacak bir durumda oldukları da söylenmiştir. { وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “ve her inatçı zorbanın emrine uydular”; Cebbâr: Kibirli kimsedir; Anîd ise: Hakkı kabul etmeyen ve ona boyun eğmeyen azgın kimsedir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Anîd, anûd, ânid ve muânid; muhalefetle karşı çıkan kimsedir.

يَتَفَجَّرُ بِالدَّمِ عَانِدٌ. قَالَ الرَّاجِزُ:

Kan fışkırtan damara da bu sebeple «ânid» denilmiştir. Recez şairi şöyle demiştir:

إِنِّي كَبِيرٌ لَا أُطِيقُ الْعُنَّدَا

«Şüphesiz ben yaşlıyım, inatçı azgınlara güç yetiremem.»

وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً أَيْ: أُلْحِقُوهَا، وَهِيَ الْإِبْعَادُ مِنَ الرَّحْمَةِ، وَالطَّرْدُ مِنَ الْخَيْرِ، وَالْمَعْنَى:

{ وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً } “Onlar bu dünyada bir lanetin ardına takıldılar”; yani ona eriştirildiler; o da rahmetten uzaklaştırılmak ve hayırdan kovulmaktır. Mana şöyledir:

أَنَّهَا لَازِمَةٌ لَهُمْ لَا تُفَارِقُهُمْ مَا دَامُوا في الدنيا وَأتبعوها يَوْمَ الْقِيامَةِ فَلُعِنُوا هُنَالِكَ كَمَا لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَيْ: بِرَبِّهِمْ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: كَفَرُوا نِعْمَةَ رَبِّهِمْ، يُقَالُ: كَفَرْتُهُ، وَكَفَرَتُ بِهِ: مِثْلَ: شَكَرْتُهُ وَشَكَرْتُ لَهُ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ أَيْ: لَا زَالُوا مُبْعَدِينَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَالْبُعْدُ:

Dünyada kaldıkları müddetçe bu lanet onlara yapışıktır, onlardan ayrılmaz. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ } “ve kıyamet gününde de” onun ardına takıldılar; dolayısıyla dünyada lanetlendikleri gibi orada da lanetlendiler. { أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ } “Haberiniz olsun ki Âd [kavmi] Rablerini inkâr etti”; yani Rablerine nankörlük ettiler / inanmadılar. el-Ferrâ şöyle demiştir: Rablerinin nimetine nankörlük ettiler. Şekertühû ve şekertü lehû dendiği gibi, kefertühû ve kefertü bihî de denir. { أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ } “Haberiniz olsun ki Hûd'un kavmi Âd [rahmetten] uzak oldu!”; yani Allah'ın rahmetinden uzak olmaya devam etsinler. el-Bu'd:

الْهَلَاكُ، وَالْبُعْدُ: التَّبَاعُدُ مِنَ الْخَيْرِ، يُقَالُ: بَعُدَ يَبْعُدُ بُعْدًا: إِذَا تَأَخَّرَ وَتَبَاعَدَ، وَبَعُدَ يَبْعُدُ بُعْدًا: إِذَا هَلَكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Helak olmaktır. el-Bu'd: Hayırdan uzaklaşmaktır. Geri kalıp uzaklaştığında «be'ude yeb'udü bu'den» denir; helak olduğunda ise «ba'ide yeb'adü ba'den» denir. Şairin şu sözü de bundandır:

لَا يَبْعَدَنَّ قَوْمَيِ الَّذِينَ هُمْ ... سُمُّ الْعُدَاةِ وَآفَةُ الْجُزُرِ

«Düşmanların zehri ve kesilen develerin afeti olan kavmim sakın helak olup yok olmasın!»

وَقَالَ النَّابِغَةُ:

en-Nâbiğa da şöyle demiştir:

فَلَا تَبْعُدَنَّ إِنَّ الْمَنِيَّةَ مَنْهَلٌ ... وَكُلُّ امْرِئٍ يَوْمًا بِهِ الْحَالُ زَائِلُ

«Sakın yok olup gitme; şüphesiz ölüm varılacak bir kaynaktır ve her insanın hali bir gün son bulacaktır.»

وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Şairin şu sözü de bundandır:

مَا كَانَ يَنْفَعُنِي مَقَالُ نِسَائِهِمْ ... وَقُتِلْتُ دُونَ رِجَالِهِمْ لَا تَبْعَدِ

«Kadınlarının 'sakın helak olma!' demesi bana ne fayda verirdi ki, ben onların erkekleri uğruna öldürülmüşken?»

وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْعَرَبَ تَسْتَعْمِلُهُ فِي الدُّعَاءِ بِالْهَلَاكِ.

Arapların bunu helak olma bedduasında kullandıkları daha önce geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ: إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Katâde'den { إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي } “ancak beni yaratana aittir” kavli hakkında:

أَيْ: خَلَقَنِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: أَمْسَكَ اللَّهُ عَنْ عَادٍ الْقَطْرَ ثَلَاثَ سِنِينَ، فَقَالَ لَهُمْ هُودٌ: اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً فَأَبَوْا إِلَّا تَمَادِيًا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ هَارُونَ التَّيْمِيِّ فِي قَوْلِهِ: يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً قَالَ: الْمَطَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ قَالَ: شدّة إلى شدّتكم.

«Yani beni yaratana» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Asâkir, Dahhâk'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah Âd kavminden yağmuru üç yıl kesti. Hûd onlara: { اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً } “Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin ki üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin” dedi; fakat onlar azgınlıklarını artırmaktan başka bir şey yapmadılar.» Ebu'ş-Şeyh, Hârûn et-Teymî'den { يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً } “üzerinize göğü bol bol indirsin” kavli hakkında: «Yağmuru» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den { وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ } “ve kuvvetinize kuvvet katsın” kavli hakkında: «Şiddetinize şiddet» dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ قَالَ: وَلَدَ الْوَلَدِ.

İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, İkrime'den { وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ } “ve kuvvetinize kuvvet katsın” kavli hakkında: «Çocuğun çocuğunu [yani torunları artırsın]» dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قَالَ: أَصَابَتْكَ بِالْجُنُونِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ قَالَ: مَا مِنْ أَحَدٍ يَخَافُ لِصًّا عَادِيًا، أَوْ سَبُعًا ضَارِيًا أَوْ شَيْطَانًا مَارِدًا فَيَتْلُو هَذِهِ الْآيَةَ إِلَّا صَرَفَهُ اللَّهُ عَنْهُ. وَأَخْرُجُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ: إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ قَالَ: الْحَقِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: عَذابٍ غَلِيظٍ قَالَ:

İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } “Biz ancak 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz” kavli hakkında: «Sana delilik isabet ettirdi [deriz]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Yahyâ b. Saîd'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Saldırgan bir hırsızdan yahut yırtıcı bir canavardan ya da azgın bir şeytandan korkup da bu ayeti okuyan kimse yoktur ki Allah onu kendisinden savmış olmasın.» İbn Cerîr ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den { إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Muhakkak ki Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir” kavli hakkında: «Hak üzeredir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten { عَذابٍ غَلِيظٍ } “pek çetin bir azap” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

شَدِيدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ قَالَ: الْمُشْرِكُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: الْعَنِيدُ: الْمُشَاقُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ:

«Şiddetlidir.» İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Katâde'den { كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “her inatçı zorbanın” kavli hakkında: «Müşriktir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den: «el-Anîd: Karşı çıkıp düşmanlık edendir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, es-Süddî'den [Allah Teâlâ'nın]:

وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً قَالَ: لَمْ يُبْعَثْ نَبِيٌّ بَعْدَ عَادٍ إِلَّا لُعِنَتْ عَلَى لِسَانِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: تَتَابَعَتْ عَلَيْهِمْ لَعْنَتَانِ مِنَ اللَّهِ: لَعْنَةٌ فِي الدنيا، ولعنة في الآخرة.

{ وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً } “Onlar bu dünyada bir lanetin ardına takıldılar” kavli hakkında: «Âd kavminden sonra gönderilen her peygamberin diliyle muhakkak onlara lanet edilmiştir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, Katâde'den bu ayet hakkında: «Onların peşine Allah'tan iki lanet takıldı: Dünyada bir lanet ve ahirette bir lanet» dediğini nakletmiştir.