Binûn

Hûd Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة هود (١١) : الآيات ٦١ الى ٦٨]

[Hûd Sûresi (11), Âyetler 61-68]

وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١) قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢) قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣) وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥)

{ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١) قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢) قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣) وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥) } “Semûd kavmine de kardeşleri Salih'i [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. O sizi topraktan yarattı ve sizi orada ömür sürüp imar ediciler kıldı. O halde O'ndan mağfiret dileyin, sonra O'na tövbe edin. Muhakkak ki Rabbim yakındır, [duaları] kabul edendir.' (61) Dediler ki: 'Ey Salih! Bundan önce sen aramızda ümit beslenen biriydin. Şimdi atalarımızın taptığı şeylere tapmaktan bizi men mi ediyorsun? Doğrusu biz, bizi kendisine çağırdığın şey hakkında derin ve huzursuz edici bir şüphe içindeyiz.' (62) [Salih] dedi ki: 'Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzere isem ve O bana katından bir rahmet vermişse? Bu durumda O'na isyan edersem, beni Allah'a karşı kim koruyabilir? Demek ki bana ziyandan başka bir şey katmıyorsunuz.' (63) 'Ey kavmim! İşte şu, Allah'ın size bir mucize olarak verdiği devesidir. Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın; ona bir kötülükle dokunmayın, aksi takdirde sizi pek yakın bir azap yakalar.' (64) Fakat onu kestiler. Bunun üzerine [Salih] dedi ki: 'Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp faydalanın! Bu, yalanlanamayacak bir tehdittir.' (65)”

فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ (٦٨)

{ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ (٦٨) } “Emrimiz gelince Salih'i ve beraberindeki iman edenleri katımızdan bir rahmetle ve o günün rezilliğinden kurtardık. Şüphesiz ki senin Rabbin çok güçlüdür, mutlak galiptir. (66) O zulmedenleri ise korkunç bir çığlık yakaladı da yurtlarında diz üstü çöküp kaldılar (helak oldular). (67) Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Bilin ki, Semûd kavmi gerçekten Rablerini inkâr ettiler. Bilin ki, helak Semûd kavminin hakkı oldu! (68)”

قَوْلُهُ: وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً مَعْطُوفٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَالتَّقْدِيرُ: وَأَرْسَلْنَا إِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صالحا، والكلام فيه وفي قوله: يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قِصَّةِ هُودٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ: وَإِلَى ثَمُودٍ بِالتَّنْوِينِ فِي جَمِيعِ الْمَوَاضِعِ. وَاخْتَلَفَ سَائِرُ الْقُرَّاءِ فِيهِ فَصَرَفُوهُ فِي مَوْضِعٍ وَلَمْ يَصْرِفُوهُ فِي مَوْضِعٍ. فَالصَّرْفُ بِاعْتِبَارِ التَّأْوِيلِ بِالْحَيِّ، وَالْمَنْعُ بِاعْتِبَارِ التَّأْوِيلِ بِالْقَبِيلَةِ، وَهَكَذَا سَائِرُ مَا يَصِحُّ فِيهِ التَّأْوِيلَانِ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ فِي التَّأْنِيثِ بِاعْتِبَارِ التَّأْوِيلِ بالقبيلة:

{ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } “Semûd kavmine de kardeşleri Salih'i [gönderdik]” kavli, daha önce geçene matuftur; takdiri: «Semûd'a kardeşleri Salih'i gönderdik» şeklindedir. Bu ifade ve devamındaki { يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” kavli hakkındaki açıklama, Hûd kıssasında geçtiği gibidir. Hasan[-ı Basrî] ve Yahyâ b. Vessâb, her yerde [bu kelimeyi] tenvinli olarak { وَإِلَى ثَمُودٍ } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise bu konuda ihtilaf etmiş; bir yerde munsarif (tenvinli), bir yerde gayrimunsarif (tenvinsiz) okumuşlardır. Munsarif okunması kabile topluluğu (hayy) anlamına yorulması hasebiyledir; gayrimunsarif okunması ise kabile (kabîle) anlamına yorulması hasebiyledir. Bu iki tevilin sahih olduğu her yerde kural böyledir. Sîbeveyh, kabile anlamına tevil edilerek müennes kılınması hususunda şu beyti inşad etmiştir:

غلب المساميح الوليد سماحة ... وَكَفَى قُرَيْشَ الْمُعْضِلَاتِ وَسَادَهَا

«Cömert olan Velid cömertliğiyle üstün geldi / Kureyş'in zorluklarına yetti ve onların efendisi oldu.»

هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ أَيِ: ابْتَدَأَ خَلْقَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ، لِأَنَّ كُلَّ بَنِي آدَمَ مِنْ صُلْبِ آدَمَ، وَهُوَ مَخْلُوقٌ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها أَيْ: جَعَلَكُمْ عُمَّارَهَا وَسُكَّانَهَا، مِنْ قَوْلِهِمْ: أَعْمَرَ فُلَانٌ فُلَانًا دَارَهُ فَهِيَ لَهُ عُمْرَى، فَيَكُونُ اسْتَفْعَلْ بِمَعْنَى أَفْعَلَ، مِثْلَ: اسْتَجَابَ بِمَعْنَى أَجَابَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مَعْنَاهُ: أَطَالَ أَعْمَارَكُمْ، وَكَانَتْ أَعْمَارُهُمْ مِنْ ثَلَاثِمِائَةٍ إِلَى أَلْفٍ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: أَمَرَكُمْ بِعِمَارَتِهَا مِنْ بِنَاءِ الْمَسَاكِنِ وَغَرْسِ الْأَشْجَارِ فَاسْتَغْفِرُوهُ أَيْ: سَلُوهُ الْمَغْفِرَةَ لَكُمْ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ أَيِ: ارْجِعُوا إِلَى عِبَادَتِهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ أَيْ: قَرِيبُ الإجابة لمن دعا، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ فِي الْبَقَرَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَيْ: كُنَّا نَرْجُو أَنْ تَكُونَ فِينَا سَيِّدًا مُطَاعًا نَنْتَفِعُ بِرَأْيِكَ، وَنَسْعَدُ بِسِيَادَتِكَ قَبْلَ هَذَا الَّذِي أَظْهَرْتَهُ، مِنِ ادِّعَائِكَ النُّبُوَّةَ، وَدَعْوَتِكَ إِلَى التَّوْحِيدِ وَقِيلَ: كَانَ صَالِحٌ يَعِيبُ آلِهَتَهُمْ وَكَانُوا يَرْجُونَ رُجُوعَهُ إِلَى دِينِهِمْ، فَلَمَّا دَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ قَالُوا: انْقَطَعَ رَجَاؤُنَا مِنْكَ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا لِلْإِنْكَارِ، أَنْكَرُوا عَلَيْهِ هَذَا النَّهْيَ، وَأَنْ نَعْبُدَ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِحَذْفِ الْجَارِّ، أَيْ: بِأَنْ نَعْبُدَ، وَمَعْنَى: مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا: مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا، فَهُوَ حِكَايَةُ حَالٍ مَاضِيَةٍ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ مِنْ أَرَبْتُهُ فَأَنَا أُرِيبُهُ:

{ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “O sizi topraktan yarattı”, yani yaratılışınızı topraktan başlattı; zira bütün Âdemoğulları Âdem'in sulbündendir, o da topraktan yaratılmıştır. { وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها } “ve sizi orada ömür sürüp imar ediciler kıldı”, yani sizi orayı imar edenler ve sakinleri kıldı. Bu, [Arapların] «Falan kişi filana evini verdi, artık orası onun için bir ömürlüktür (umrâ)» sözünden gelir. Dolayısıyla { اسْتَفْعَلَ } [vezni], { اسْتَجَابَ } fiilinin { أَجَابَ } manasında olması gibi { أَفْعَلَ } manasındadır. ed-Dahhâk şöyle demiştir: «Bunun manası: Ömürlerinizi uzattı demektir; onların ömürleri üç yüz ile bin [yıl] arasındaydı.» Şöyle de denilmiştir: Bunun manası: «Meskenler inşa etmek ve ağaçlar dikmek suretiyle orayı imar etmenizi emretti» demektir. { فَاسْتَغْفِرُوهُ } “O halde O'ndan bağışlanma dileyin”, yani putlara tapmaktan ötürü sizin için bağışlanma dileyin, { ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “sonra da O'na tevbe edin”, yani O'na ibadet etmeye dönün. { إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ } “Şüphesiz Rabbim pek yakındır, dualara icabet edendir”, yani dua edenin duasına icabet etmesi yakındır. Bu husustaki söz, Bakara sûresinde Yüce Allah'ın: { فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ } “Şüphesiz ben pek yakınım; dua edenin duasına icabet ederim” kavlinde geçmişti. { قالُوا يَا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا } “Dediler ki: 'Ey Salih! Bundan önce sen aramızda ümit beslenen biriydin'”, yani peygamberlik iddian ve tevhide davetin gibi ortaya koyduğun bu durumdan önce aramızda sözü dinlenen bir önder olacağını, görüşünden istifade edip önderliğinle mutlu olacağımızı umuyorduk. Şöyle de denilmiştir: Salih onların ilahlarını ayıplıyordu ve onlar onun kendi dinlerine dönmesini umuyorlardı; ne zaman ki onları Allah'a çağırdı: «Senden ümidimiz kesildi» dediler. { أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا } “Babalarımızın taptıklarına tapmaktan bizi men mi ediyorsun?” kavlindeki istifham inkâr (kınama/red) içindir; bu yasaklamasından ötürü onu kınadılar. { أَنْ نَعْبُدَ } ifadesi harf-i cerrin hazfedilmesiyle nasb mahallindedir, yani { بِأَنْ نَعْبُدَ } takdirindedir. { مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا } ifadesinin manası: «Babalarımızın tapmış olduğu şeyler» demektir; bu, olayın zihinde canlandırılması için geçmiş bir durumun hikâye edilmesidir (hikâye-i hâl-i mâzî). { وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ } “Biz gerçekten bizi kendisine çağırdığın şey hakkında derin bir şüphe içindeyiz”; [mürîb kelimesi] { أَرَبْتُهُ فَأَنَا أُرِيبُهُ } (ona şüphe verdim, ben şüpheye düşürürüm) ifadesinden gelir:

إِذَا فَعَلْتُ بِهِ فِعْلًا يُوجِبُ لَهُ الرِّيبَةَ، وَهِيَ: قَلَقُ النَّفْسِ وَانْتِفَاءُ الطُّمَأْنِينَةِ، أَوْ مِنْ أَرَابَ الرَّجُلُ: إِذَا كَانَ ذَا رِيبَةٍ، وَالْمَعْنَى: إِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ وَحْدَهُ وَتَرْكُ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ مُوقِعٌ في الريب قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي أَيْ: حُجَّةٍ ظَاهِرَةٍ، وَبُرْهَانٍ صَحِيحٍ وَآتانِي مِنْهُ أَيْ: مِنْ جِهَتِهِ رَحْمَةً أَيْ: نُبُوَّةً، وَهَذِهِ الْأُمُورُ وَإِنْ كَانَتْ مُتَحَقِّقَةَ الْوُقُوعِ، لَكِنَّهَا صُدِّرَتْ بِكَلِمَةِ الشَّكِّ اعْتِبَارًا بِحَالِ الْمُخَاطَبِينَ، لِأَنَّهُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذَلِكَ، كَمَا وَصَفُوهُ عَنْ أَنْفُسِهِمْ فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ النَّفْيُ، أَيْ: لَا نَاصِرَ لِي يَمْنَعُنِي مِنْ عَذَابِ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فِي تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، وَرَاقَبْتُكُمْ، وَفَتَرْتُ عَمَّا يَجِبُ عَلَيَّ مِنَ الْبَلَاغِ فَما تَزِيدُونَنِي بِتَثْبِيطِكُمْ إِيَّايَ غَيْرَ تَخْسِيرٍ بِأَنْ تَجْعَلُونِي خَاسِرًا بِإِبْطَالِ عَمَلِي، وَالتَّعَرُّضِ لِعُقُوبَةِ اللَّهِ لِي. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ: تَضْلِيلٍ وَإِبْعَادٍ مِنَ الْخَيْرِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَمَا تَزِيدُونَنِي باحتجاجكم بِدِينِ آبَائِكُمْ غَيْرَ بَصِيرَةٍ بِخَسَارَتِكُمْ. قَوْلُهُ: وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً قَدْ مَرَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْأَعْرَافِ، وَمَعْنَى لَكُمْ آيَةً: مُعْجِزَةً ظَاهِرَةً، وَهِيَ مُنْتَصِبَةٌ عَلَى الحال، ولكم فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ آيَةٍ مُقَدَّمَةٍ عَلَيْهَا، وَلَوْ تَأَخَّرَتْ لَكَانَتْ صِفَةً لَهَا وَقِيلَ: إِنَّ نَاقَةَ: اللَّهِ بَدَلٌ مِنْ هَذِهِ، وَالْخَبَرُ لَكُمْ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَإِنَّمَا قَالَ: ناقَةُ اللَّهِ لِأَنَّهُ أَخْرَجَهَا لَهُمْ مِنْ جَبَلٍ عَلَى حَسَبِ اقْتِرَاحِهِمْ وَقِيلَ: مِنْ صَخْرَةٍ صَمَّاءَ فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ أَيْ: دَعُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ مِمَّا فِيهَا مِنَ الْمَرَاعِي الَّتِي تَأْكُلُهَا الْحَيَوَانَاتُ.

Ona şüphe (rîbe) gerektiren bir fiil işlediğimde kullanılır. Rîbe: Nefsin huzursuzluğu ve iç huzurunun yok olmasıdır. Ya da [şüpheye düşüren anlamında] { أَرَابَ الرَّجُلُ } (adam şüpheli hale geldi) sözünden gelir. Anlam şudur: «Bizi çağırdığın yalnızca Allah'a ibadet edip putlara tapmayı terk etme hususunda biz gerçekten şüpheye düşüren derin bir şüphe içindeyiz.» { قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “[Salih] dedi ki: 'Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzere isem'”, yani apaçık bir hüccet ve sahih bir burhan üzere isem; { وَآتانِي مِنْهُ } “ve O bana katından vermişse”, yani Kendi tarafından, { رَحْمَةً } “bir rahmet”, yani peygamberlik [vermişse]? Bu hususlar her ne kadar kesin olarak gerçekleşmiş olsa da muhatapların durumuna binaen şüphe edatı [olan { إِنْ }] ile başlanmıştır; zira onlar, bizzat kendilerini niteledikleri gibi bu hususta şüphe içindedirler. { فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ } “bu durumda beni Allah'a karşı kim koruyabilir?” kavlindeki istifham nefy (olumsuzluk) anlamındadır; yani risaleti tebliğ etme konusunda O'na isyan eder, sizi gözetir ve üzerime vacip olan tebliğden gevşeklik gösterirsem, beni Allah'ın azabından koruyacak hiçbir yardımcı yoktur. { فَما تَزِيدُونَنِي } “demek ki bana katmıyorsunuz”, beni [haktan] alıkoyma çabanızla, { غَيْرَ تَخْسِيرٍ } “ziyandan başka bir şey”, yani amelimi boşa çıkararak ve beni Allah'ın cezasına maruz bırakarak beni hüsrana uğratmaktan başka bir şey katmıyorsunuz. el-Ferrâ dedi ki: «Yani saptırmaktan ve hayırdan uzaklaştırmaktan başka bir şey katmıyorsunuz.» Şöyle de denilmiştir: Mana: «Atalarınızın dinini delil getirmenizle bana, kendi hüsranınızı görmekten başka bir şey artırmıyorsunuz» demektir. { وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “Ey kavmim! İşte şu, Allah'ın size bir mucize olarak verdiği devesidir” kavlinin tefsiri A'râf sûresinde geçmişti. { لَكُمْ آيَةً } ifadesinin manası: Apaçık bir mucize demektir. [Âyet kelimesi] hâl olarak mansubdur; { لَكُمْ } ise kendisinden sonra gelen { آيَةً } lafzından öne geçmiş bir hâl olarak nasb mahallindedir. Eğer sonra gelseydi onun sıfatı olurdu. { نَاقَةُ اللَّهِ } lafzının { هذِهِ }'den bedel, haberin ise { لَكُمْ } olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha evladır. Ona { ناقَةُ اللَّهِ } (Allah'ın devesi) denilmesinin sebebi, onların teklif ve talepleri doğrultusunda onu dağdan -bir görüşe göre de sert bir kayadan- çıkarmış olmasıdır. { فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } “Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın”, yani bırakın onu, Allah'ın arzında hayvanların yediği otlaklardan yesin.

قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ رَفْعُ تَأْكُلْ عَلَى الْحَالِ وَالِاسْتِئْنَافِ، وَلَعَلَّهُ يَعْنِي فِي الْأَصْلِ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ لُغَةُ الْعَرَبِ لَا فِي الْآيَةِ، فَالْمُعْتَمَدُ الْقِرَاءَاتُ الْمَرْوِيَّةُ عَلَى وَجْهِ الصِّحَّةِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ قَالَ الْفَرَّاءُ: بِعَقْرٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ النَّهْيَ عَمَّا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ جَوَابُ النَّهْيِ، أَيْ: قَرِيبٌ مِنْ عَقْرِهَا، وَذَلِكَ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ فَعَقَرُوها أَيْ: فَلَمْ يَمْتَثِلُوا الْأَمْرَ مِنْ صَالِحٍ وَلَا النَّهْيَ، بَلْ خَالَفُوا كُلَّ ذَلِكَ فوقع منهم

Ebû İshâk ez-Zeccâc şöyle demiştir: "{ تَأْكُلْ } [kelimesinin] hâl veya istînâf (cümle başı) olarak merfû okunması da câizdir." Zeccâc bununla muhtemelen ayetteki kıraati değil, Arap dilinin asıl kuralının gerektirdiğini kastetmiştir; zira itimad edilen, sahih bir vecihle rivayet edilmiş olan kıraatlerdir. { وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } “Ona hiçbir kötülükle dokunmayın”. el-Ferrâ: "[Yani] onu boğazlayarak [kötülük etmeyin]" demiştir. Ancak zâhir olan, yasağın bundan daha genel kapsamlı olmasıdır. { فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ } “Yoksa sizi pek yakın bir azap yakalar” [ifadesi] nehyin (yasağın) cevabıdır; yani deveyi boğazlamalarından pek az sonra [gelecek bir azap] demektir ki bu da üç gündür. { فَعَقَرُوها } “Fakat onlar onu boğazladılar”, yani Sâlih'in ne emrine ne de yasağına boyun eğdiler; bilakis bütün bunlara muhalefet ettiler ve böylece onlardan [deveyi] boğazlama eylemi vuku buldu.

الْعَقْرُ لَهَا فَقالَ لَهُمْ صَالِحٌ: تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ أَيْ: تَمَتَّعُوا بِالْعَيْشِ فِي مَنَازِلِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، فَإِنَّ الْعِقَابَ نَازِلٌ عَلَيْكُمْ بَعْدَهَا قِيلَ: إِنَّهُمْ عَقَرُوهَا يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ، فَأَقَامُوا الْخَمِيسَ وَالْجُمُعَةَ وَالسَّبْتَ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْأَحَدِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْأَمْرُ بِالتَّمَتُّعِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ أَيْ: غَيْرُ مَكْذُوبٍ فِيهِ، فَحَذَفَ الْجَارَّ اتِّسَاعًا، أَوْ مِنْ بَابِ الْمَجَازِ كَأَنَّ الْوَعْدَ إِذَا وُفِّيَ بِهِ، صَدَقَ وَلَمْ يَكْذِبْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا، أَيْ: وَعْدٌ غَيْرُ كَذِبٍ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا أَيْ: عَذَابُنَا، أَوْ أَمْرُنَا بِوُقُوعِ الْعَذَابِ نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي قِصَّةِ هُودٍ وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ أَيْ: وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ خِزْيِ يَوْمَئِذٍ وَهُوَ هَلَاكُهُمْ بِالصَّيْحَةِ، وَالْخِزْيُ: الذُّلُّ وَالْمَهَانَةُ وَقِيلَ: مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ: بِفَتْحِ يَوْمَ، عَلَى أَنَّهُ اكْتَسَبَ الْبِنَاءَ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالْكَسْرِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ الْقَادِرُ الْغَالِبُ الَّذِي لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ أَيْ: فِي الْيَوْمِ الرَّابِعِ مِنْ عَقْرِ النَّاقَةِ، صِيحَ بِهِمْ فَمَاتُوا، وَذُكِرَ الْفِعْلُ لِأَنَّ الصَّيْحَةَ وَالصِّيَاحَ وَاحِدٌ مَعَ كَوْنِ التَّأْنِيثِ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ قِيلَ: صَيْحَةُ جِبْرِيلَ، وَقِيلَ: صَيْحَةٌ مِنَ السَّمَاءِ، فَتَقَطَّعَتْ قُلُوبُهُمْ وَمَاتُوا، وَتَقَدَّمَ في الأعراف: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قِيلَ: وَلَعَلَّهَا وَقَعَتْ عَقِبَ الصَّيْحَةِ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ أَيْ: سَاقِطِينَ عَلَى وُجُوهِهِمْ، مَوْتَى قَدْ لَصِقُوا بِالتُّرَابِ، كَالطَّيْرِ إِذَا جَثَمَتْ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَيْ: كَأَنَّهُمْ لَمْ يُقِيمُوا فِي بِلَادِهِمْ أَوْ دِيَارِهِمْ، وَالْجُمْلَةُ فِيُ مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: مُمَاثِلِينَ لِمَنْ لَمْ يُوجَدْ وَلَمْ يَقُمْ فِي مَقَامٍ قَطُّ أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ وَضَعَ الظَّاهِرَ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ لِزِيَادَةِ الْبَيَانِ، وَصَرَّحَ بِكُفْرِهِمْ مَعَ كَوْنِهِ مَعْلُومًا: تَعْلِيلًا لِلدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَلا بُعْداً لِثَمُودَ وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ: بِالتَّنْوِينِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي الْأَعْرَافِ بِمَا يَحْتَاجُ إِلَى مُرَاجَعَتِهِ لِيَضُمَّ مَا فِي إِحْدَى الْقِصَّتَيْنِ مِنَ الْفَوَائِدِ إِلَى الْأُخْرَى.

onu boğazlamaları [gerçekleşti]. { فَقالَ لَهُمْ صَالِحٌ: تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } “Bunun üzerine Salih onlara: 'Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp faydalanın' dedi”, yani evlerinizde üç gün daha yaşayıp geçinin; zira azap bundan sonra üzerinize inecektir. Deveyi çarşamba günü boğazladıkları, perşembe, cuma ve cumartesi günlerini geçirdikleri ve pazar günü azabın onlara geldiği söylenmiştir. { ذلِكَ } “Bu” ifadesiyle yapılan işaret, üç gün faydalanma emrinin delalet ettiği hususadır; { وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ } “yalanlanamayacak bir tehdittir”, yani hakkında yalan söylenmemiş olandır; kelime tasarrufu ve genişlik (ittisâ') kabilinden harf-i cer hazfedilmiştir ya da mecaz babındandır; zira vaat yerine getirildiğinde doğru söylenmiş olur, yalanlanmaz. [Mekzûb kelimesinin] masdar olması da caizdir, yani yalan olmayan bir vaat demektir. { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz gelince”, yani azabımız yahut azabın vuku bulmasına dair emrimiz gelince; { نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “Salih'i ve beraberindeki müminleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık”. Bunun tefsiri Hûd kıssasında geçmişti. { وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ } “ve o günün rezilliğinden de [kurtardık]”, yani onları o günün rüsvaylığından kurtardık ki o da sayha (korkunç çığlık) ile helak olmalarıdır. Hizy: Zillet ve aşağılanmadır. Kıyamet gününün azabından [kurtardık manasında olduğu] da söylenmiştir; fakat birincisi daha evladır. Nâfi ve el-Kisâî, muzâfun ileyhten mebnîlik kazanması sebebiyle { يَوْمَ } kelimesini fetha ile okumuşlardır. Diğer kurrâ ise kesre ile okumuşlardır. { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ } “Şüphesiz senin Rabbin mutlak kuvvet sahibidir, üstün gelendir”, hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamayacağı güçlü ve her şeye galip olandır. { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “O zulmedenleri korkunç bir çığlık yakalayıverdi”, yani devenin boğazlanmasının dördüncü gününde kendilerine çığlık atıldı ve öldüler. { الصَّيْحَةُ } ile { الصِّيَاحُ } lafızlarının bir olması ve müennesliğin hakiki olmaması sebebiyle fiil müzekker getirilmiştir. Cebrail'in çığlığı olduğu da gökten gelen bir çığlık olduğu da söylenmiştir; neticede kalpleri paralandı ve öldüler. A'râf sûresinde: { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları o dehşetli sarsıntı yakaladı” buyruğu geçmişti. Bunun sayhanın hemen ardından vuku bulduğu söylenmiştir. { فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ } “ve yurtlarında diz üstü çöküp kaldılar”, yani kuşların tünediğinde sindiği gibi toprağa yapışmış ölüler halinde yüzüstü yere yığıldılar. { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها } “Sanki orada hiç oturmamışlardı”, yani sanki beldelerinde veya yurtlarında hiç ikamet etmemişlerdi. Bu cümle hâl olarak nasb mahallindedir; takdiri: «Hiç var olmamış ve bir yerde asla ikamet etmemiş kimselere benzer bir halde» şeklindedir. { أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ } “Haberiniz olsun ki Semûd kavmi gerçekten Rablerini inkâr ettiler”; beyanı pekiştirmek için zamir yerine açık isim konulmuştur. Biliniyor olmasına rağmen onların küfrü: { أَلا بُعْداً لِثَمُودَ } “Haberiniz olsun, yok olsun Semûd!” kavliyle aleyhlerine yapılan bedduanın gerekçesi (ta'lil) olarak açıkça ifade edilmiştir. el-Kisâî [Semûd kelimesini] tenvin ile okumuştur. Bu kıssanın tefsiri, her iki kıssadaki faydaları birbirine eklemek maksadıyla başvurulması gereken açıklamalarla A'râf sûresinde geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ قَالَ: خَلَقَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها قَالَ: أَعْمَرَكُمْ فِيهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها قَالَ: اسْتَخْلَفَكُمْ فِيهَا. وَأَخْرُجُ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ يَقُولُ: مَا تَزْدَادُونَ أَنْتُمْ إِلَّا خَسَارًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ قَالَ:

Ebu'ş-Şeyh, es-Süddî'den { هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “O sizi topraktan yarattı” kavli hakkında: «Sizi topraktan yarattı» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den { وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها } “ve sizi orada ömür sürüp imar ediciler kıldı” kavli hakkında: «Sizi orada yaşattı [ömür verdi]» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den { وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها } hakkında: «Sizi orada halifeler kıldı» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den { فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ } “demek ki bana ziyandan başka bir şey katmıyorsunuz” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: «Siz ancak kendi hüsranınızı artırıyorsunuz.» İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Atâ el-Horasânî'den de bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den { فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ } “da yurtlarında diz üstü çöküp kaldılar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

مَيِّتِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها قَالَ: كَأَنْ لَمْ يَعِيشُوا فِيهَا.

«Ölüler olarak.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها } “Sanki orada hiç yaşamamışlardı” kavli hakkında: «Sanki orada hiç yaşamamış gibi» dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ، قَالَ: كَأَنْ لَمْ يَعْمُرُوا فِيهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: كَأَنْ لَمْ يَنْعَمُوا فيها.

İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh ondan: «Sanki orayı hiç imar etmemiş gibi» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: «Sanki orada hiç nimet içinde yaşamamış gibi» dediğini rivayet etmiştir.

[سورة هود (١١) : الآيات ٦٩ الى ٧٦]

[Hûd Sûresi (11), Âyetler 69-76]

وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ (٧١) قالَتْ يا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣)

{ وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ (٧١) قالَتْ يا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣) } “Andolsun ki elçilerimiz İbrahim'e müjde ile geldiler ve: 'Selam!' dediler. O da: 'Selam!' dedi ve çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi. (69) Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine onlardan bir korku düştü. Dediler ki: 'Korkma! Biz Lût kavmine gönderildik.' (70) O esnada karısı ayakta idi ve güldü. Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik. (71) Dedi ki: 'Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, şu kocam da bir ihtiyar iken çocuk mu doğuracağım? Doğrusu bu pek şaşılacak bir şey!' (72) Dediler ki: 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizdedir ey hane halkı! Şüphesiz O, övülmeye layıktır, şanı pek yücedir.' (73)”

فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦)

{ فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦) } “İbrahim'den korku gidip kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı. (74) Şüphesiz İbrahim çok yumuşak huylu, pek yufka yürekli ve [Rabbine] gönülden yönelen bir kimseydi. (75) [Elçiler dediler ki:] Ey İbrahim! Bundan vazgeç! Doğrusu Rabbinin emri kesinleşmiştir ve şüphesiz onlara geri çevrilemeyecek bir azap gelecektir. (76)”

هَذِهِ قِصَّةُ لُوطٍ ﵇ وَقَوْمِهِ، وَهُوَ ابْنُ عَمِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَكَانَتْ قُرَى لُوطٍ بِنَوَاحِي الشَّامِ، وَإِبْرَاهِيمُ بِبِلَادِ فِلَسْطِينَ. فَلَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ بِعَذَابِ قَوْمِ لُوطٍ مَرُّوا بِإِبْرَاهِيمَ وَنَزَلُوا عِنْدَهُ، وَكَانَ كُلُّ مَنْ نَزَلَ عِنْدَهُ يُحْسِنُ قِرَاهُ، وَكَانَ مُرُورُهُمْ عَلَيْهِ لِتَبْشِيرِهِ بِهَذِهِ الْبِشَارَةِ الْمَذْكُورَةِ، فَظَنَّهُمْ أَضْيَافًا، وَهُمْ جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَإِسْرَافِيلُ. وَقِيلَ: كَانُوا تِسْعَةً، وَقِيلَ: أَحَدَ عَشَرَ، وَالْبُشْرَى الَّتِي بَشَّرُوهُ بِهَا: هِيَ بِشَارَتُهُ بِالْوَلَدِ وَقِيلَ: بِإِهْلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ، وَالْأُولَى أَوْلَى قالُوا سَلاماً مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: سَلَّمْنَا عَلَيْكَ سَلَامًا قالَ سَلامٌ ارْتِفَاعُهُ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: أَمْرُكُمْ سَلَامٌ، أَوْ مُرْتَفِعٌ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: عَلَيْكُمْ سَلَامٌ فَما لَبِثَ أَيْ: إِبْرَاهِيمُ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ قَالَ أَكْثَرُ النَّحْوِيِّينَ أَنْ هُنَا بِمَعْنَى حَتَّى، أَيْ: فَمَا لَبِثَ حَتَّى جَاءَ وَقِيلَ: إِنَّهَا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِسُقُوطِ حَرْفِ الْجَرِّ، وَالتَّقْدِيرُ فَمَا لَبِثَ عَنْ أَنْ جَاءَ، أَيْ: مَا أَبْطَأَ إِبْرَاهِيمُ عَنْ مَجِيئِهِ بِعِجْلٍ، وَمَا: نَافِيَةٌ قَالَهُ سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ فَمَا لَبِثَ مَجِيئُهُ أَيْ: مَا أَبْطَأَ مَجِيئُهُ، وَقِيلَ: إِنَّ مَا مَوْصُولَةٌ وَهِيَ مُبْتَدَأٌ، وَالْخَبَرُ: أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ وَالتَّقْدِيرُ: فَالَّذِي لَبِثَ إِبْرَاهِيمُ هُوَ مَجِيئُهُ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ، وَالْحَنِيذُ: الْمَشْوِيُّ مُطْلَقًا، وَقِيلَ: الْمَشْوِيُّ بِحَرِّ الْحِجَارَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَمَسَّهُ النَّارُ، يُقَالُ: حَنَذَ الشَّاةَ يَحْنِذُهَا: جَعَلَهَا فَوْقَ حِجَارَةٍ مُحَمَّاةٍ لِتُنْضِجَهَا فَهِيَ حَنِيذٌ وَقِيلَ مَعْنَى حَنِيذٍ: سَمِينٌ وَقِيلَ: الْحَنِيذُ هُوَ السَّمِيطُ وَقِيلَ: النَّضِيجُ، وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، وَإِنَّمَا جَاءَهُمْ بِعِجْلٍ، لِأَنَّ الْبَقَرَ كَانَتْ أَكْثَرَ أَمْوَالِهِ فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ أَيْ: لَا يَمُدُّونَهَا إِلَى الْعِجْلِ كَمَا يَمُدُّ يَدَهُ مَنْ يُرِيدُ الْأَكْلَ نَكِرَهُمْ يُقَالُ: نَكِرْتَهُ وَأَنْكَرْتَهُ وَاسْتَنْكَرْتَهُ: إِذَا وَجَدْتَهُ عَلَى غَيْرِ مَا تَعْهَدُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bu, Lût aleyhisselâm ile kavminin kıssasıdır. O, İbrahim aleyhisselâm'ın amcasının oğludur. Lût'un köyleri Şam civarında, İbrahim ise Filistin topraklarındaydı. Allah melekleri Lût kavminin azabı için indirdiğinde İbrahim'e uğrayıp onun yanına indiler. İbrahim'in yanına her kim inerse ona güzelce ikramda bulunurdu. Onların İbrahim'e uğramaları ise zikredilen bu müjdeyi vermek içindi. İbrahim onları misafir sandı; onlar Cebrail, Mikail ve İsrafil idiler. Dokuz kişi oldukları da söylenmiştir, on bir kişi oldukları da. Onu müjdeledikleri müjde ise çocuk müjdesidir; Lût kavminin helak edilmesi olduğu da söylenmiştir; fakat birincisi daha evladır. { قالُوا سَلاماً } “'Selam!' dediler” ifadesi takdir edilen bir fiille mansubdur; yani: «Sana selam ederiz» demektir. { قالَ سَلامٌ } “O da: 'Selam!' dedi” ifadesinin merfû oluşu, mahzuf bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir; yani: «Durumunuz selamettir» demektir. Yahut mübteda olarak merfûdur, haberi mahzuftur ve takdiri: «Selam sizin üzerinize olsun» şeklindedir. { فَما لَبِثَ } “çok geçmeden”, yani İbrahim gecikmedi, { أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } “kızartılmış bir buzağı getirdi”. Nahivcilerin çoğu buradaki { أَنْ } edatının { حَتَّى } (kadar/olmadan) anlamında olduğunu söylemişlerdir; yani: «Gecikmeksizin hemen getirdi» demektir. Cer harfinin düşmesiyle nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir; takdiri: «İbrahim buzağı getirmekte gecikmedi» şeklindedir. Sîbeveyh'in belirttiğine göre { مَا } nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır). el-Ferrâ ise: «Gelişi gecikmedi» demiştir. { مَا }'nın mevsûl (ilgi zamiri) ve mübteda olduğu, haberinin ise { أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } olduğu da söylenmiştir; takdiri: «İbrahim'in duraklaması ancak kızartılmış bir buzağı getirmesi kadar oldu» şeklindedir. Hanîz: Mutlak olarak kızartılmış et demektir. Ateş değmeksizin kızgın taşların sıcağıyla pişirilen et olduğu da söylenmiştir. Nitekim eti pişirmesi için kızgın taşların üzerine koyduğunda Arapça'da { حَنَذَ الشَّاةَ يَحْنِذُهَا } denilir ve o et { حَنِيذٌ } olur. Hanîz kelimesinin semiz manasına geldiği de söylenmiştir. Hanîzin derisi yüzülüp temizlenmiş [ve kızartılmış] et olduğu yahut iyice pişmiş et olduğu da söylenmiştir. Bu kelime mef'ûl (ismi mef'ûl) manasında fâîl kalıbındadır. Onlara buzağı getirmesinin sebebi ise sığırın onun en çok sahip olduğu mal olmasıydı. { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce”, yani yemek yemek isteyen kimsenin elini uzattığı gibi ellerini buzağıya uzatmadıklarını görünce, { نَكِرَهُمْ } “onları yadırgadı”. Alışık olduğun durumun dışında bir şey gördüğünde { نَكِرْتَهُ }, { أَنْكَرْتَهُ } ve { اسْتَنْكَرْتَهُ } denilir. Şairin şu sözü bu kabildendir:

فَأَنْكَرَتْنِي وَمَا كَانَ الَّذِي نَكِرَتْ ... مِنَ الْحَوَادِثِ إِلَّا الشَّيْبُ وَالصَّلَعَا

«O beni yadırgadı; oysa yadırgadığı olaylar / Saçın ağarmasından ve kellikten başka bir şey değildi.»

فَجَمَعَ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ، وَمِمَّا جُمِعَ فِيهِ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Şair iki lügati bir arada kullanmıştır. İki lügatin bir arada kullanıldığı örneklerden biri de şu şairin sözüdür:

إِذَا أَنْكَرَتْنِي بَلْدَةٌ أَوْ نَكِرْتُهَا ... خَرَجْتُ مَعَ الْبَازِي عَلَيَّ سَوَادُ

«Bir belde beni yabancılarsa yahut ben onu yadırgarsam / Üzerimde siyahlar olduğu halde doğan kuşuyla birlikte erkenden çıkar giderim.»

وَقِيلَ يُقَالُ: أَنْكَرْتُ لِمَا تَرَاهُ بِعَيْنِكَ، وَنَكِرْتُ لِمَا تَرَاهُ بِقَلْبِكَ، قِيلَ: وَإِنَّمَا اسْتَنْكَرَ مِنْهُمْ ذَلِكَ، لِأَنَّ عَادَتَهُمْ أَنَّ الضَّيْفَ إِذَا نَزَلَ بِهِمْ وَلَمْ يَأْكُلْ مِنْ طَعَامِهِمْ ظَنُّوا أَنَّهُ قَدْ جَاءَ بِشْرٍ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ أَيْ: أَحَسَّ فِي نَفْسِهِ مِنْهُمْ خِيفَةً أَيْ: خَوْفًا وَفَزَعًا وَقِيلَ مَعْنَى أَوْجَسَ: أَضْمَرَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً، وَالْأَوَّلُ أَلْصَقُ بِالْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Gözünle gördüğün şey için { أَنْكَرْتُ }, kalbinle hissettiğin şey için { نَكِرْتُ } denildiği de söylenmiştir. Denildi ki: Onların bu durumunu yadırgaması, onların adetine göre bir misafir yanlarına indiğinde yemeklerinden yemezse onun bir kötülükle geldiğini zannetmelerinden ileri geliyordu. { وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ } “ve içine onlardan”, yani içinde onlara karşı hissetti, { خِيفَةً } “bir korku”, yani bir endişe ve dehşet [hissetti]. Evcese kelimesinin manasının içine korku gizledi şeklinde olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi sözlük anlamına daha yakındır. Şairin şu beyti bu kabildendir:

جَاءَ البريد بقرطاس يخبّ به ... فأوجس القلب من قرطاسه جزعا

«Ulak hızlı adımlarla koşturduğu bir mektupla geldi / Kalp ise onun mektubundan bir dehşet ve kaygı hissetti.»

وَكَأَنَّهُ ظَنَّ أَنَّهُمْ قَدْ نَزَلُوا بِهِ لِأَمْرٍ ينكره، لِتَعْذِيبِ قَوْمِهِ قالُوا لَا تَخَفْ قَالُوا لَهُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ مَعَ كَوْنِهِ

Sanki o, meleklerin kendi kavmini cezalandırmak gibi hoşlanmayacağı bir iş için yanına indiklerini zannetmişti. { قالُوا لَا تَخَفْ } “Dediler ki: 'Korkma!'” O,

لَمْ يَتَكَلَّمْ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْخَوْفِ، بَلْ أَوْجَسَ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ، فَلَعَلَّهُمُ اسْتَدَلُّوا عَلَى خَوْفِهِ بِأَمَارَاتٍ كَظُهُورِ أَثَرِهِ عَلَى وَجْهِهِ، أَوْ قالوه له بعد ما قَالَ- عَقِبَ مَا أَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ مِنَ الْخِيفَةِ-: قَوْلًا يَدُلُّ عَلَى الْخَوْفِ كَمَا فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ: قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ ، ولم يذكر ذلك هاهنا اكتفاء بما هناك، ثُمَّ عَلَّلُوا نَهْيَهُ عَنِ الْخَوْفِ بِقَوْلِهِمْ: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ أَيْ: أُرْسِلْنَا إِلَيْهِمْ خَاصَّةً، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ قَدْ قَالَ قَوْلًا يَكُونُ هَذَا جَوَابًا عَنْهُ، قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ- قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ، وَجُمْلَةُ وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، قِيلَ: كَانَتْ قَائِمَةً عِنْدَ تَحَاوُرِهِمْ وَرَاءَ السِّتْرِ، وَقِيلَ: كَانَتْ قَائِمَةً تَخْدِمُ الْمَلَائِكَةَ وَهُوَ جَالِسٌ، وَالضَّحِكُ هُنَا: هُوَ الضَّحِكُ الْمَعْرُوفُ الَّذِي يَكُونُ لِلتَّعَجُّبِ أَوْ لِلسُّرُورِ كَمَا قَالَهُ الْجُمْهُورُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: إِنَّهُ الْحَيْضُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

korktuğuna delalet eden bir söz söylememiş, bilakis bunu içinde hissetmişti. Melekler onun korktuğuna yüzünde izinin belirmesi gibi alametlerle istidlal etmiş olabilirler yahut -içinde korku hissetmesinin akabinde- Hicr sûresindeki: { قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } “[İbrahim:] 'Biz sizden korkuyoruz' dedi” kavlinde olduğu gibi korktuğuna delalet eden bir söz söyledikten sonra bunu ona söylemişlerdir. Oradaki anlatımla yetinildiği için bu burada zikredilmemiştir. Sonra korkmamasını: { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Biz Lût'un kavmine gönderildik” sözleriyle gerekçelendirdiler; yani: «Biz yalnızca onlara gönderildik.» İbrahim aleyhisselâm'ın: { قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ - قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ } “[İbrahim:] 'O halde işiniz nedir, ey elçiler?' dedi. [Melekler:] 'Biz suçlu bir kavme gönderildik' dediler” [ayetlerinde geçtiği gibi] bu sözün cevabı olacağı bir söz söylemiş olması da mümkündür. { وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ } “Karısı da ayakta duruyordu, bunun üzerine güldü” cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir. Onların konuşmaları esnasında perdenin arkasında ayakta durduğu söylenmiştir; İbrahim otururken kendisinin meleklere hizmet etmek üzere ayakta durduğu da söylenmiştir. Buradaki gülme; cumhurun söylediği gibi şaşkınlıktan veya sevinçten kaynaklanan bildiğimiz gülmedir. Mücâhid ve İkrime ise bunun hayız görmek olduğunu söylemişlerdir; şairin şu sözü de bu anlamdadır:

وَإِنِّي لَآتِي الْعِرْسَ عِنْدَ طَهُورِهَا ... وَأَهْجُرُهَا يَوْمًا إِذَا تَكُ ضَاحِكَا

«Ben hanımımın yanına temizlik vaktinde varırım / Hayız gördüğü gün ise onu [yatakta] yalnız bırakırım.»

وَقَالَ الْآخَرُ:

Bir başka şair de şöyle demiştir:

وضحك الأرانب فوق الصّفا ... كمثل دم الجوف يوم اللقا

«Ve tavşanların kayalar üzerindeki kanı / Savaş günü gövdeden akan kana benzer.»

والعرب تقول ضحكت الأرانب: إِذَا حَاضَتْ. وَقَدْ أَنْكَرَ بَعْضُ اللُّغَوِيِّينَ أَنْ يَكُونَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ ضَحِكَتْ بِمَعْنَى حَاضَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ ظَاهِرُهُ أَنَّ التَّبْشِيرَ كَانَ بَعْدَ الضَّحِكِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ. وَالْمَعْنَى: فَبَشَّرْنَاهَا فَضَحِكَتْ سُرُورًا بِالْوَلَدِ. وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ مِنْ قُرَّاءِ مَكَّةَ: فَضَحَكَتْ بِفَتْحِ الْحَاءِ، وَأَنْكَرَهُ الَمَهَدَوِيُّ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ قَرَأَ حَمْزَةُ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ: بِنَصْبِ يَعْقُوبَ، عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ فِعْلٍ دَلَّ عَلَيْهِ فَبَشَّرْنَاهَا، كَأَنَّهُ قَالَ: وَوَهَبْنَا لَهَا مِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ. وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ وَالْأَخْفَشُ وَأَبُو حَاتِمٍ أَنْ يَكُونَ يَعْقُوبُ فِي مَوْضِعِ جَرٍّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: لَا يَجُوزُ الْجَرُّ إِلَّا بِإِعَادَةِ حَرْفِهِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَلَوْ قُلْتَ مَرَرْتُ بِزَيْدٍ أَوَّلَ مِنْ أَمْسِ، وَأَمْسِ عُمَرُ، كَانَ قَبِيحًا خَبِيثًا، لِأَنَّكَ فَرَّقْتَ بَيْنَ الْمَجْرُورِ وَمَا يَشْرَكُهُ كَمَا يُفَرَّقُ بَيْنَ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِرَفْعِ يَعْقُوبَ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ الظَّرْفُ الَّذِي قَبْلَهُ، وَقِيلَ:

Araplar tavşan hayız gördüğünde: { ضَحِكَتِ الْأَرَارنِبُ } derler. Bazı dilciler ise Arap kelamında { ضَحِكَتْ } fiilinin hayız gördü manasına gelmesini inkâr etmişlerdir. { فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ } “Biz de ona İshak'ı müjdeledik”; ifadenin zahiri müjdenin gülmeden sonra olduğunu göstermektedir. el-Ferrâ ise burada bir takdim-tehir (yer değiştirme) olduğunu söylemiştir; yani mana: «Biz onu müjdeledik, o da çocuk sevincinden güldü» şeklindedir. Mekke kurrâsından Muhammed b. Ziyâd, hâ harfinin fethasıyla { فَضَحَكَتْ } şeklinde okumuştur; el-Mehdevî ise bu kıraati kabul etmemiştir. { وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “İshak'ın ardından da Yakub'u [müjdeledik]”; Hamza, İbn Âmir ve Hafs, { فَبَشَّرْنَاهَا } ifadesinin delalet ettiği bir fiilin mef'ûlü kılarak { يَعْقُوبَ } kelimesini nasb ile okumuşlardır; sanki: «Ona İshak'ın ardından Yakub'u da bağışladık» demiş gibidir. el-Kisâî, el-Ahfeş ve Ebû Hâtim, { يَعْقُوبَ } kelimesinin cer mahallinde olmasını caiz görmüşlerdir. el-Ferrâ ise harf-i cerrin tekrarı olmaksızın cer edilmesinin caiz olmadığını söylemiştir. Sîbeveyh dedi ki: «Zeyd'e evvelsi gün, dün de Ömer'e uğradım» anlamında cer edatını tekrar etmeden { مَرَرْتُ بِزَيْدٍ أَوَّلَ مِنْ أَمْسِ، وَأَمْسِ عُمَرَ } dersen, bu çirkin ve bozuk bir ifade olur; çünkü cer edilen ile ona ortak olan kelimenin arasını, car ile mecrurun arasının ayrıldığı gibi ayırmış olursun. Diğer kurrâ ise { يَعْقُوبُ } kelimesini mübteda, kendisinden önceki zarfı da haberi kabul ederek ref ile okumuşlardır. Şöyle de denilmiştir:

الرَّفْعُ بِتَقْدِيرِ فِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَيَحْدُثُ لَهَا، أَوْ وَثَبَتَ لَهَا. وَقَدْ وَقَعَ التَّبْشِيرُ هُنَا لَهَا، وَوَقَعَ لِإِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ - وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُسْتَحِقٌّ لِلْبِشَارَةِ بِهِ لكونه منهما، وجملة قالَتْ يا وَيْلَتى مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا قَالَتْ؟ قَالَ الزَّجَّاجُ:

[kelimenin] ref ile okunması hazfedilmiş bir fiil takdiriyle olur; yani: «Ona meydana gelecek» yahut «onun için sabit oldu» takdirindedir. Müjdeleme burada kadın için gerçekleşmiştir; İbrahim için ise Yüce Allah'ın: { فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ } “Biz de ona halim bir oğlan müjdeledik” ve { وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ } “ve ona bilgin bir oğlan müjdelediler” kavillerinde gerçekleşmiştir; zira çocuk her ikisinden olacağı için her ikisi de onunla müjdelenmeyi hak etmektedir. { قالَتْ يا وَيْلَتى } “[Kadın:] 'Vay başıma gelenler!' dedi” cümlesi, sanki: «Peki ne dedi?» denilmiş gibi takdîrî bir sorunun cevabı olan müste'nefe (yeni) bir cümledir. ez-Zeccâc dedi ki:

أَصْلُهَا يَا وَيْلَتِي، فَأُبْدِلَ مِنَ الْيَاءِ أَلِفٌ لِأَنَّهَا أَخَفُّ مِنَ الْيَاءِ وَالْكَسْرَةِ، وَهِيَ لَمْ تُرِدِ الدُّعَاءَ عَلَى نَفْسِهَا بِالْوَيْلِ، وَلَكِنَّهَا كَلِمَةٌ تَقَعُ كَثِيرًا عَلَى أَفْوَاهِ النِّسَاءِ إِذَا طَرَأَ عَلَيْهِنَّ مَا يَعْجَبْنَ مِنْهُ، وَأَصْلُ الْوَيْلِ: الْخِزْيُ، ثُمَّ شَاعَ فِي كُلِّ أَمْرٍ فَظِيعٍ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهَا: أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ لِلتَّعَجُّبِ، أَيْ: كَيْفَ أَلِدُ وَأَنَا شَيْخَةٌ قَدْ طَعَنْتُ فِي السِّنِّ، يُقَالُ: عَجَزَتْ تَعْجَزُ مُخَفَّفًا وَمُثَقَّلًا عَجْزًا وَتَعْجِيزًا، أَيْ: طَعَنَتْ فِي السِّنِّ، وَيُقَالُ عَجُوزٌ وَعَجُوزَةٌ، وَأَمَّا عَجِزَتْ بِكَسْرِ الْجِيمِ: فَمَعْنَاهُ عَظُمَتْ عَجِيزَتُهَا، قِيلَ: كَانَتْ بِنْتَ تِسْعٍ وَتِسْعِينَ، وَقِيلَ:

Aslı { يَا وَيْلَتِي } şeklindedir; yâ harfi ve kesreden daha hafif olduğu için yâ harfi elife dönüştürülmüştür. O, kendi aleyhine helak ve beddua dilemek istememiştir; ancak bu, kadınların şaşıracakları bir durumla karşılaştıklarında dillerinden sıkça dökülen bir kelimedir. Veylin asıl anlamı zillet ve rezilliktir; sonra her korkunç durum için yaygınlaşmıştır. { أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ } “Ben bir kocakarı iken çocuk mu doğuracağım?” kavlindeki istifham taaccüb (şaşkınlık) içindir; yani: «Ben yaşlanmış, iyice yaşı kemale ermiş bir ihtiyar kadınken nasıl doğururum?» Yaşlanmak manasında şeddesiz ve şeddeli olarak { عَجَزَتْ تَعْجَزُ عَجْزًا وَتَعْجِيزًا } denilir. Kadın için { عَجُوزٌ } ve { عَجُوزَةٌ } denilir. Cîm harfinin kesresiyle { عَجِزَتْ } ise kalçası büyüdü manasındadır. Onun doksan dokuz yaşında olduğu söylenmiştir; şöyle de denilmiştir:

بِنْتَ تِسْعِينَ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً أَيْ: وَهَذَا زَوْجِي إِبْرَاهِيمُ شَيْخًا لَا تحبل من مثله النساء، وشيخا: منتصب

...doksan yaşında [bir kadın iken?] { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } “İşte şu kocam da bir ihtiyar!” Yani: Şu kocam İbrahim, emsalinden kadınların gebe kalamayacağı yaşlı bir kimsedir. { شَيْخاً } [kelimesi] mansuptur...

عَلَى الْحَالِ، وَالْعَامِلُ فِيهِ مَعْنَى الْإِشَارَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ شَيْخٌ: بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، أَوْ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ، أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ بَعْلِي بَدَلًا مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ قِيلَ:

ve bundaki âmil işaret manasıdır. en-Nehhâs dedi ki: Übey ve İbn Mes'ûd'un kıraatinde { شَيْخٌ } mübtedanın haberi yahut haberden sonra gelen ikinci haber veya mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref iledir. İlk takdire göre { بَعْلِي }, işaret isminden bedel olur. Denildi ki:

كَانَ إِبْرَاهِيمُ ابْنَ مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً وَقِيلَ: ابْنَ مِائَةٍ، وَهَذِهِ الْمُبَشَّرَةُ هِيَ: سَارَةُ امْرَأَةُ إِبْرَاهِيمَ. وَقَدْ كَانَ وُلِدَ لِإِبْرَاهِيمَ مِنْ هَاجَرَ أَمَتِهِ إِسْمَاعِيلُ، فَتَمَنَّتْ سَارَةُ أَنْ يَكُونَ لَهَا ابْنٌ وَأَيِسَتْ مِنْهُ لِكِبَرِ سِنِّهَا، فَبَشَّرَهَا اللَّهُ بِهِ عَلَى لِسَانِ مَلَائِكَتِهِ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ أَيْ: مَا ذَكَرَتْهُ الْمَلَائِكَةُ مِنَ التَّبْشِيرِ بِحُصُولِ الْوَلَدِ- مَعَ كَوْنِهَا فِي هَذِهِ السِّنِّ الْعَالِيَةِ الَّتِي لَا يُولَدُ لِمِثْلِهَا- شَيْءٌ يُقْضَى مِنْهُ الْعَجَبُ، وَجُمْلَةُ قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِيهَا لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: كَيْفَ تَعْجَبِينَ مِنْ قَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، وَهُوَ لَا يَسْتَحِيلُ عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَإِنَّمَا أَنْكَرُوا عَلَيْهَا مَعَ كَوْنِ مَا تَعَجَّبَتْ مِنْهُ مِنْ خَوَارِقِ الْعَادَةِ لِأَنَّهَا مِنْ بَيْتِ النُّبُوَّةِ، وَلَا يَخْفَى عَلَى مِثْلِهَا أَنَّ هَذَا من مقدوراته سبحانه، ولهذا قالوا: رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ أَيْ:

İbrahim yüz yirmi yaşındaydı; yüz yaşında olduğu da söylenmiştir. Bu müjdelenen kadın ise İbrahim'in hanımı Sâre'dir. İbrahim'in cariyesi Hâcer'den İsmail doğmuştu; Sâre de kendisinin bir oğlu olmasını temenni etmiş fakat yaşının büyüklüğünden ötürü bundan ümidini kesmişti. Allah da meleklerinin diliyle ona bunu müjdeledi. { إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ } “Doğrusu bu pek şaşılacak bir şey!”, yani meleklerin çocuk olacağına dair zikrettiği müjde -kadının emsalinin doğuramayacağı bu ileri yaşta olmasıyla birlikte- hayret verici bir şeydir. { قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Dediler ki: 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?'” cümlesi, takdir edilen bir sorunun cevabı olan yeni bir cümledir. Buradaki soru inkâr içindir; yani: «Kendisine hiçbir şeyin imkânsız olmadığı Allah'ın kaza ve kaderine nasıl şaşarsın?» Şaşırdığı durum adet dışı (harikulade) bir şey olmasına rağmen bunu ona inkâr etmelerinin sebebi, onun peygamberlik hanesinden olmasıdır; zira onun gibilere bunun Sübhânehu ve Teâlâ'nın kudret dahilinde olduğu gizli kalmaz. Nitekim şöyle dediler: { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizdedir ey hane halkı!”, yani:

الرَّحْمَةُ الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ وَالْبَرَكَاتُ وَهِيَ النُّمُوُّ والزيادة وقيل الرَّحْمَةُ: النُّبُوَّةُ، وَالْبَرَكَاتُ: الْأَسْبَاطُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِمَا فِيهِمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَانْتِصَابُ: أَهْلَ الْبَيْتِ، عَلَى الْمَدْحِ أَوِ الِاخْتِصَاصِ، وَصَرْفُ الْخِطَابِ مِنْ صِيغَةِ الْوَاحِدَةِ إِلَى الْجَمْعِ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ إِنَّهُ حَمِيدٌ أَيْ: يَفْعَلُ مُوجِبَاتِ حَمْدِهِ مِنْ عِبَادِهِ عَلَى سَبِيلِ الْكَثْرَةِ مَجِيدٌ كَثِيرُ الْإِحْسَانِ إِلَى عِبَادِهِ بِمَا يَفِيضُهُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْخَيْرَاتِ، وَالْجُمْلَةُ تعليل لقوله: رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ. قَوْلُهُ: فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ أَيْ: الْخِيفَةُ الَّتِي أَوْجَسَهَا فِي نَفْسِهِ، يُقَالُ ارْتَاعَ مِنْ كَذَا: إِذَا خَافَ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

Her şeyi kuşatan rahmet ve bereketler; bereket ise büyüme ve artmadır. Rahmetin peygamberlik, bereketlerin ise içlerindeki peygamberlerden ötürü İsrâiloğulları kabileleri olduğu da söylenmiştir. { أَهْلَ الْبَيْتِ } ibaresinin mansub oluşu medih (övme) veya ihtisas (özgü kılma) sebebiyledir. Hitabın tekil sigasından çoğul sigasına çevrilmesi ise genelleme kastıyladır. { إِنَّهُ حَمِيدٌ } “Şüphesiz O, övülmeye layıktır”, yani kullarından bolca övgü almasını gerektirecek fiilleri yapandır; { مَجِيدٌ } “şanı pek yücedir”, kullarına akıttığı hayırlarla onlara pek çok ihsanda bulunandır. Bu cümle, { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } kavlinin gerekçesidir. { فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ } “İbrahim'den korku gidince” kavlindeki rev', içinde hissettiği korkudur. Bir şeyden korktuğunda { ارْتَاعَ مِنْ كَذَا } denilir; en-Nâbiğa'nın şu beyti bu kabildendir:

فَارْتَاعَ مِنْ صَوْتِ كَلَّابٍ فَبَاتَ لَهُ ... طَوْعَ الشَّوَامِتِ مِنْ خوف ومن صرد

«Köpekli avcının sesinden korktu da geceyi / Korkudan ve dondurucu soğuktan düşmanlarını sevindirecek bir halde geçirdi.»

وَجاءَتْهُ الْبُشْرى أَيْ: بِالْوَلَدِ، أَوْ بِقَوْلِهِمْ: لَا تَخَفْ. قَوْلُهُ: يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ. قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ: إِنَّ يُجَادِلُنَا فِي مَوْضِعِ جَادَلَنَا، فَيَكُونُ هُوَ جَوَابُ: لَمَّا، لِمَا تَقَرَّرَ مِنْ أَنَّ جَوَابَهَا يَكُونُ بِالْمَاضِي لَا بِالْمُسْتَقْبَلِ. قَالَ النَّحَّاسُ: جُعِلَ الْمُسْتَقْبَلُ مَكَانَهُ كَمَا يُجْعَلُ الْمَاضِي مَكَانَ الْمُسْتَقْبَلِ فِي الشَّرْطِ وَقِيلَ: إِنَّ الْجَوَابَ مَحْذُوفٌ، وَيُجَادِلُنَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ، وَتَقْدِيرُهُ: فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْهُ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى اجْتَرَأَ عَلَى خِطَابِنَا حَالَ كَوْنِهِ يُجَادِلُنَا، أَيْ: يُجَادِلُ رُسُلَنَا وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: أَخَذَ يُجَادِلُنَا، وَمُجَادَلَتُهُ لَهُمْ قِيلَ:

{ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى } “ve kendisine müjde gelince”, yani çocuk müjdesi yahut meleklerin: «Korkma» sözü gelince. { يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } “Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı” kavli hakkında; el-Ahfeş ve el-Kisâî: «{ يُجادِلُنا }, { جَادَلَنَا } (bizimle tartıştı) makamındadır; dolayısıyla { لَمَّا }'nın cevabıdır; çünkü kural gereği onun cevabı muzari ile değil mazi ile gelir» demişlerdir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Şartta mazinin muzari yerine konulduğu gibi burada da muzari onun yerine konulmuştur.» Cevabın mahzuf olduğu, { يُجادِلُنا } ifadesinin ise hâl olarak nasb mahallinde bulunduğu da söylenmiştir; bunu el-Ferrâ ifade etmiştir. Takdiri: «Ondan korku gidip kendisine müjde gelince, elçilerimizle tartışır olduğu halde bizim hitabımıza cesaret etti» şeklindedir. Anlamın: «Bizimle tartışmaya başladı» olduğu da söylenmiştir. Onun meleklerle tartışması hakkında şöyle denilmiştir:

إِنَّهُ لَمَّا سمع قولهم: إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ قَالَ: أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ فِيهِمْ خَمْسُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَتُهْلِكُونَهُمْ؟

O, meleklerin: «Biz bu memleket halkını helak edeceğiz» sözünü işitince: «Görüşünüz nedir, eğer içlerinde elli Müslüman bulunursa onları helak eder misiniz?» dedi.

قَالُوا: لَا، قَالَ: فَأَرْبَعُونَ؟ قَالُوا: لَا، قَالَ: فَعِشْرُونَ؟ قَالُوا: لَا، ثُمَّ قَالَ: فَعَشَرَةٌ، فَخَمْسَةٌ؟ قَالُوا لَا. قَالَ: فَوَاحِدٌ؟ قَالُوا: لَا، قالَ إِنَّ فِيها لُوطاً قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ الْآيَةَ، فَهَذَا مَعْنَى مُجَادَلَتِهِ فِي قَوْمِ لُوطٍ: أَيْ: فِي شَأْنِهِمْ وَأَمْرِهِمْ. ثُمَّ أَثْنَوْا عَلَى إِبْرَاهِيمَ، أَوْ أَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِ فَقَالَ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَيْ لَيْسَ بِعَجُولٍ فِي الْأُمُورِ، وَلَا بِمُوقِعٍ لَهَا عَلَى غَيْرِ مَا يَنْبَغِي. وَالْأَوَّاهُ: كَثِيرُ التَّأَوُّهِ، وَالْمُنِيبُ: الرَّاجِعُ إِلَى اللَّهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي بَرَاءَةَ الْكَلَامُ عَلَى الْأَوَّاهِ. قوله: يا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا هَذَا قَوْلُ الْمَلَائِكَةِ لَهُ، أَيْ: أَعْرَضْ عَنْ هَذَا الْجِدَالِ فِي أَمْرٍ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ، وَجَفَّ بِهِ الْقَلَمُ، وَحَقَّ بِهِ الْقَضَاءُ إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ الضَّمِيرُ لِلشَّأْنِ، وَمَعْنَى مَجِيءِ أَمْرِ اللَّهِ: مَجِيءُ عَذَابِهِ الَّذِي قَدَّرَهُ عَلَيْهِمْ، وَسَبَقَ بِهِ قَضَاؤُهُ وَإِنَّهُمْ

«Hayır» dediler. «Peki kırk kişi olursa?» dedi. «Hayır» dediler. «Peki yirmi kişi olursa?» dedi. «Hayır» dediler. Sonra: «Peki on kişi, beş kişi olursa?» dedi. «Hayır» dediler. «Peki bir kişi olursa?» dedi. «Hayır» dediler. «Doğrusu orada Lût var» dedi. Onlar da: «Biz orada kimin bulunduğunu çok iyi biliyoruz; onu ve ailesini muhakkak kurtaracağız...» ayetini söylediler. İşte onun Lût kavmi hakkındaki -yani onların durumu ve işi hakkındaki- tartışmasının manası budur. Sonra melekler İbrahim'i övdüler yahut Allah onu övüp şöyle buyurdu: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ } “Şüphesiz İbrahim gerçekten çok yumuşak huyludur”, yani işlerde aceleci değildir ve onları olması gereken yerin dışına koymaz. Evvâh: Çok inleyip ah çeken, duygulu kimsedir; münîb ise Allah'a yönelendir. Evvâh kelimesi hakkındaki açıklama daha önce Tevbe sûresinde geçmişti. { يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا } “Ey İbrahim! Bundan vazgeç!” kavli, meleklerin ona hitabıdır; yani: Artık kesinleşmiş, kalemin kuruduğu ve hükmün hak olduğu bir meselede bu tartışmadan vazgeç. { إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ } “Doğrusu Rabbinin emri kesinleşip gelmiştir”; buradaki zamir hâl ve şan zamiridir. Allah'ın emrinin gelmesinin manası: Onlar hakkında takdir ettiği ve hükmünün önceden geçtiği azabının gelmesidir. { وَإِنَّهُمْ } “ve onlara”,

آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ

{ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ } “geri çevrilmesi mümkün olmayan bir azap mutlaka gelecektir.”

أَيْ: لَا يَرُدُّهُ دُعَاءٌ وَلَا جِدَالٌ، بَلْ هُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ لَا مَحَالَةَ، وَنَازِلٌ بِهِمْ عَلَى كُلِّ حَالٍ، لَيْسَ بِمَصْرُوفٍ وَلَا مَدْفُوعٍ.

Yani onu ne bir dua ne de bir tartışma geri çevirebilir; bilakis o kesinlikle onların başına gelecek, her halükarda üzerlerine inecek, savuşturulamaz ve engellenemez bir azaptır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مِحْصَنٍ فِي ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: كَانُوا أَرْبَعَةً: جِبْرِيلَ، وَمِيكَائِيلَ، وَإِسْرَافِيلَ، وَرَافَائِيلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بِعِجْلٍ حَنِيذٍ قَالَ:

İbn Ebî Hâtim, Osmân b. Mıhsan'dan İbrahim'in misafirleri hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Dört kişi idiler: Cebrail, Mikail, İsrafil ve Râfâil.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } “kızartılmış bir buzağı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

نَضِيجٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: مَشْوِيٌّ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: سَمِيطٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: الْحَنِيذُ الَّذِي أُنْضِجَ بِالْحِجَارَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن يزيد ابن أَبِي يَزِيدٍ الْبَصْرِيِّ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ قَالَ: لَمْ يَرَ لَهُمْ أَيْدِيًا فَنَكِرَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: نَكِرَهُمْ قَالَ: كَانُوا إِذَا نَزَلَ بِهِمْ ضَيْفٌ فَلَمْ يَأْكُلْ مِنْ طَعَامِهِمْ ظَنُّوا أَنَّهُ لَمْ يَأْتِ بِخَيْرٍ، وَأَنَّهُ يُحَدِّثُ نَفْسَهُ بِشَرٍّ، ثُمَّ حَدَّثُوهُ عِنْدَ ذَلِكَ بِمَا جَاءُوا فِيهِ، فَضَحِكَتِ امْرَأَتُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْمُغِيرَةِ قَالَ: فِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ وَهُوَ جَالِسٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ قَالَ: فِي خِدْمَةِ أَضْيَافِ إِبْرَاهِيمَ.

«İyice pişmiş.» İbn Ebî Hâtim ondan: «Kızartılmış» dediğini rivayet etmiştir. Ebu'ş-Şeyh de ondan: «Semît (tüyleri sıcak suyla temizlenip kızartılmış)» dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, ed-Dahhâk'tan: «Hanîz, taşlarla pişirilen ettir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Yezîd b. Ebî Yezîd el-Basrî'den { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce” kavli hakkında: «Onların ellerini görmedi ve bu yüzden onları yadırgadı» dediğini rivayet etmiştir. Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Katâde'den { نَكِرَهُمْ } “onları yadırgadı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Onlar, yanlarına bir misafir inip de yemeklerinden yemediğinde onun bir hayırla gelmediğini ve içinde bir kötülük tasarladığını zannederlerdi. Bunun üzerine melekler ne için geldiklerini ona anlattılar, karısı da güldü.» İbnü'l-Münzir, Mugīre'den: «İbn Mes'ûd'un mushafında: 'Karısı ayakta, o ise oturuyordu' şeklindedir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ } “O esnada karısı ayakta idi” kavli hakkında: «İbrahim'in misafirlerine hizmet ediyordu» dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: لَمَّا أَوْجَسَ إِبْرَاهِيمُ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً حَدَّثُوهُ عِنْدَ ذَلِكَ بِمَا جَاءُوا فِيهِ، فَضَحِكَتِ امْرَأَتُهُ تَعَجُّبًا مِمَّا فِيهِ قَوْمُ لُوطٍ مِنَ الْغَفْلَةِ، وَمِمَّا أَتَاهُمْ مِنَ الْعَذَابِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İbrahim içinde bir korku hissedince, bunun üzerine melekler ne için geldiklerini ona anlattılar; karısı da Lût kavminin içinde bulunduğu gaflete ve başlarına gelecek azaba hayret ederek güldü.» Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan:

فَضَحِكَتْ قَالَ: فَحَاضَتْ وَهِيَ بِنْتُ ثَمَانٍ وَتِسْعِينَ سَنَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:

{ فَضَحِكَتْ } “ve güldü” kavli hakkında: «Hayız gördü; o zaman doksan sekiz yaşındaydı» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Mücâhid'den [Allah Teâlâ'nın]:

فَضَحِكَتْ قَالَ: حَاضَتْ وَكَانَتِ ابْنَةُ بِضْعٍ وَتِسْعِينَ سَنَةً، وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ ابْنُ مِائَةِ سَنَةٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: حَاضَتْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ قَالَ: هُوَ وَلَدُ الْوَلَدِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي كِتَابِ الْوَقْفِ وَالِابْتِدَاءِ عَنْ حَسَّانَ بْنِ أَبْجَرَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ هُذَيْلٍ، فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا فَعَلَ فُلَانٌ؟ قَالَ: مَاتَ وَتَرَكَ أَرْبَعَةً مِنَ الْوَلَدِ وَثَلَاثَةً مِنَ الْوَرَاءِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:

{ فَضَحِكَتْ } “ve güldü” kavli hakkında: «Hayız gördü; doksan küsur yaşındaydı, İbrahim ise yüz yaşındaydı» dediğini rivayet etmiştir. Ebu'ş-Şeyh, İkrime'den: «Hayız gördü» dediğini rivayet etmiştir. Ebu'ş-Şeyh, İbn Ömer'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “İshak'ın ardından da Yakub'u” kavli hakkında: «O, çocuğun çocuğudur (torundur)» dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Enbârî, Kitâbü'l-Vakf ve'l-İbtidâ'da Hassân b. Ebcer'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbâs'ın yanındaydım; Hüzeyl kabilesinden bir adam geldi. İbn Abbâs ona: «Falanca ne yaptı?» dedi. Adam: «Öldü; geride dört çocuk ve üç verâ (torun) bıraktı» dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs:

فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ قَالَ: وَلَدُ الْوَلَدِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ كَانَ يَنْهَى عَنْ أَنْ يُزَادَ فِي جَوَابِ التَّحِيَّةِ عَلَى قَوْلِهِمْ: عَلَيْكُمُ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، وَيَتْلُو هَذِهِ الآية رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ قَالَ: الْفَرَقُ. يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ قَالَ:

{ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik” ayetini okudu ve: «[Verâ], çocuğun çocuğudur» dedi. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim, Ebu'ş-Şeyh ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakī, çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın; selamın cevabında: { عَلَيْكُمُ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ } sözünden fazlasının eklenmesini nehyettiğini ve bu { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizdedir ey hane halkı!” ayetini okuduğunu rivayet etmişlerdir. Beyhakī, İbn Ömer'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den { فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ } “İbrahim'den korku gidince” kavli hakkında: «Korku [gidince]» dediğini; { يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } “Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı” kavli hakkında ise:

يُخَاصِمُنَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي تَفْسِيرِ الْمُجَادَلَةِ قَالَ: إِنَّهُ قَالَ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ: أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ فِيهِمْ خَمْسُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ؟ قَالُوا: إِنْ كَانَ فِيهِمْ خَمْسُونَ لَمْ نُعَذِّبْهُمْ، قَالَ: أَرْبَعُونَ؟ قَالُوا: وَأَرْبَعُونَ، قَالَ: ثَلَاثُونَ؟ قَالُوا: وَثَلَاثُونَ، حَتَّى بَلَغُوا عَشَرَةً، قَالُوا: إِنْ كَانَ فِيهِمْ عَشَرَةٌ لَمْ نُعَذِّبْهُمْ، قَالَ: مَا قَوْمٌ لَا يَكُونُ فِيهِمْ عَشَرَةٌ فِيهِمْ خَيْرٌ؟ قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّهُ كَانَ فِي قَرْيَةِ لُوطٍ أَرْبَعَةُ آلَافِ أَلْفِ إِنْسَانٍ، أو ما

«Bizimle münakaşa ediyordu» dediğini rivayet etmişlerdir. Abdurrezzâk ve Ebu'ş-Şeyh, Katâde'den tartışmanın tefsiri hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: «O gün onlara: 'Görüşünüz nedir, eğer içlerinde elli Müslüman bulunursa?' dedi. Onlar: 'Eğer içlerinde elli kişi bulunursa onlara azap etmeyiz' dediler. 'Kırk kişi olursa?' dedi. 'Kırk kişi olursa da' dediler. 'Otuz kişi olursa?' dedi. 'Otuz kişi olursa da' dediler; nihayet ona kadar ulaştılar ve: 'Eğer içlerinde on kişi olursa onlara azap etmeyiz' dediler. Bunun üzerine [İbrahim]: 'İçlerinde on kişi dahi bulunmayan bir kavimde hiçbir hayır yoktur' dedi.» Katâde dedi ki: «Lût'un şehrinde dört milyon insan vardı yahut»

شَاءَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا جَاءَتِ الْمَلَائِكَةُ إِلَى إِبْرَاهِيمَ قَالُوا لِإِبْرَاهِيمَ: إِنْ كَانَ فِيهَا خَمْسَةٌ يُصَلُّونَ رُفِعَ عَنْهُمُ الْعَذَابُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ: الْأَوَّاهُ:

«Allah'ın dilediği kadar insan vardı.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Melekler İbrahim'e geldiklerinde İbrahim'e: 'Eğer orada namaz kılan beş kişi bulunursa azap onlardan kaldırılır' dediler.» Ebu'ş-Şeyh, Amr b. Meymûn'dan: «el-Evvâh:

الرَّحِيمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْمُنِيبُ: الْمُقْبِلُ إِلَى طَاعَةَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ قَتَادَةَ قال: المنيب: المخلص.

Çok merhametli olandır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: «el-Münîb: Allah'ın taatine yönelendir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: «el-Münîb: İhlaslı olandır» dediğini rivayet etmiştir.

[سورة هود (١١) : الآيات ٧٧ الى ٨٣]

[Hûd Sûresi (11), Âyetler 77-83]

وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩) قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١)

{ وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩) قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١) } “Elçilerimiz Lût'a gelince, onlar yüzünden fenalaştı, içi daraldı ve: 'Bu çok çetin bir gündür!' dedi. (77) Kavmi ona doğru koşarak geldiler; daha önceden de kötülükleri işlemekteydiler. [Lût] dedi ki: 'Ey kavmim! İşte şunlar benim kızlarımdır; onlar sizin için daha temizdir. Artık Allah'tan korkun ve misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin! İçinizde aklı başında doğru dürüst bir adam yok mu?' (78) Dediler ki: 'Andolsun sen de biliyorsun ki bizim senin kızlarında hiçbir hakkımız (arzumuz) yoktur ve sen bizim ne istediğimizi çok iyi bilirsin.' (79) [Lût] dedi ki: 'Keşke size karşı bir gücüm olsaydı yahut sarp ve güçlü bir kaleye sığınabilseydim!' (80) [Elçiler] dediler ki: 'Ey Lût! Biz senin Rabbinin elçileriyiz; onlar sana asla dokunamazlar. Gecenin bir vaktinde ailenle birlikte yola çık; içinizden hiç kimse arkasına dönüp bakmasın, karın müstesna. Çünkü onların başına gelecek olan felaket onun da başına gelecektir. Onların helak vakti sabahtır; sabah da pek yakın değil mi?' (81)”

فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣)

{ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣) } “(Azap) emrimiz gelince oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine peş peşe yığılmış, Rabbinin katında işaretlenmiş pişkin balçık taşları yağdırdık. Bunlar o zalimlerden hiç de uzak değildir. (82-83)”

لَمَّا خَرَجَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ عِنْدِ إِبْرَاهِيمَ، وَكَانَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَقَرْيَةِ لُوطٍ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ، جَاءُوا إِلَى لُوطٍ، فَلَمَّا رَآهُمْ لُوطٌ، وَكَانُوا فِي صُورَةِ غِلْمَانٍ حِسَانٍ مُرْدٍ سِيءَ بِهِمْ أَيْ: سَاءَهُ مَجِيئُهُمْ، يُقَالُ: سَاءَهُ يسوءه، وأصل سيئ بِهِمْ: سُوِئَ بِهِمْ، نُقِلَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ إِلَى السِّينِ فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً، وَلَمَّا خُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ أُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى الْيَاءِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو عَمْرٍو بِإِشْمَامِ السِّينِ الضَّمَّ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الذَّرْعُ يُوضَعُ مَوْضِعَ الطَّاقَةِ، وَأَصْلُهُ أَنَّ الْبَعِيرَ يَذْرَعُ بِيَدِهِ فِي سَيْرِهِ عَلَى قَدْرِ سِعَةِ خَطْوِهِ: أَيْ:

Melekler İbrahim'in yanından çıkınca -ki İbrahim ile Lût'un şehri arasında dört fersah vardı- Lût'a geldiler. Lût onları görünce -ki sakalsız, güzel delikanlılar suretindeydiler- { سِيءَ بِهِمْ } “onlar yüzünden fenalaştı”, yani onların gelişi onu üzdü/sıkıntıya soktu. *Sâehû yesûuhû* (سَاءَهُ يسوءه) denilir. { سِيءَ بِهِمْ } lafzının aslı *süie bihim* (سُوِئَ بِهِمْ) şeklindedir; vavın harekesi sîne nakledilmiş, böylece vav yâ harfine dönüşmüştür. Hemze hafifletilince de harekesi yâ harfine aktarılmıştır. Nâfi‘, İbn Âmir, Kisâî ve Ebû Amr sîn harfini ötreye işmam ile okumuşlardır. { وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً } “içi daraldı” [ifadesine gelince], Ezherî şöyle demiştir: *ez-Zer‘* (الذَّرْعُ), takat/güç yerine konulur. Aslı şudur: Deve yürüyüşünde adımının genişliği ölçüsünde ön ayağını uzatır (kol atar), yani:

يَبْسُطُهَا، فَإِذَا حُمِلَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ مِنْ طَاقَتِهِ ضَاقَ ذَرْعُهُ عَنْ ذَلِكَ، فَجُعِلَ ضِيقُ الذَّرْعِ كِنَايَةً عَنْ قِلَّةِ الْوُسْعِ وَالطَّاقَةِ وَشِدَّةِ الْأَمْرِ وقيل: هو من: ذرعه القيء: إذا غلب وَضَاقَ عَنْ حَبْسِهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ ضَاقَ صَدْرُهُ لَمَّا رَأَى الْمَلَائِكَةَ فِي تِلْكَ الصُّورَةِ خَوْفًا عَلَيْهِمْ مِنْ قَوْمِهِ لِمَا يَعْلَمُ مِنْ فِسْقِهِمْ وَارْتِكَابِهِمْ لِفَاحِشَةِ اللِّوَاطِ وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ أي: شديد. قال الشاعر:

onu uzatır. Gücünün yeteceğinden fazlası ona yüklendiğinde kol atışı bundan daralır (adımı kısalır). Bu sebeple *dîku'z-zer‘* (kol darlığı/güç yetmezliği), imkân ve gücün azlığından ve durumun zorluğundan kinaye kılınmıştır. Bir görüşe göre bu ifade: Kusuntu ona galip gelip onu tutmaktan aciz kaldığında söylenen *zera‘ahu'l-kay’* (ذَرَعهُ القَيْءُ) sözünden gelir. Mana şudur: Melekleri o surette gördüğünde, kavminin fasıklığını ve livâta fuhşiyatını irtikâp ettiklerini bildiği için onlardan [melekler adına] korkarak göğsü daraldı { وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ } “ve: 'Bu çok çetin bir gündür!' dedi”, yani şiddetlidir. Şair şöyle demiştir:

وإنّك إلّا تَرْضَ بَكْرَ بْنَ وَائِلٍ ... يَكُنْ لَكَ يَوْمٌ بالعراق عصيب

«Eğer Bekr b. Vâil'i razı etmezsen ... Irak'ta senin için çok çetin bir gün olur.»

يقال: عصيب وعصبصب وَعَصَوْصَبٌ عَلَى التَّكْثِيرِ: أَيْ يَوْمٌ مَكْرُوهٌ يَجْتَمِعُ فِيهِ الشَّرُّ، وَمِنْهُ قِيلَ عُصْبَةٌ وَعِصَابَةٌ: أَيْ مُجْتَمِعُو الْكَلِمَةِ، وَرَجُلٌ مَعْصُوبٌ: أَيْ مُجْتَمِعُ الْخَلْقِ وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ أَيْ:

Mübalağa için *asîb* (عَصِيب), *asabsab* (عَصَبْصَب) ve *asavsab* (عَصَوْصَب) denilir; yani içinde şerrin toplandığı nahoş bir gündür. Söz birliği etmiş topluluğa *usbe* (عُصْبَة) ve *isâbe* (عِصَابَة) denilmesi de bundandır. *Racülün ma‘sûb* (رَجُلٌ مَعْصُوب) ise yaratılışı derli toplu/sağlam adam demektir. { وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ } “Kavmi ona doğru koşarak geldiler” [ifadesine gelince], yani:

جَاءُوا لُوطًا، الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَمَعْنَى يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ: يُسْرِعُونَ إِلَيْهِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ: لَا يَكُونُ الْإِهْرَاعُ إلا إسراع مَعَ رِعْدَةٍ، يُقَالُ أَهْرَعَ الرَّجُلُ إِهْرَاعًا: أَيْ أَسْرَعَ فِي رِعْدَةٍ مِنْ بَرْدٍ أَوْ غَضَبٍ أو حمى، قال مهلهل:

Lût'a geldiler; cümle hal konumunda mansubdur. { يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ } ifadesinin manası: Ona doğru aceleyle koştular demektir. Kisâî, Ferrâ ve diğer dil âlimleri şöyle demişlerdir: *el-İhrâ‘* (الْإِهْرَاعُ), ancak titreme ile birlikte olan acele koşmadır. *Ehre‘a'r-racülü ihrâan* (أَهْرَعَ الرَّجُلُ إِهْرَاعًا) denilir ki; adam soğuktan, öfkeden veya hummadan titreyerek koştu demektir. Mühelhil şöyle demiştir:

فجاؤوا يهرعون وهم أسارى ... نقودهم عَلَى رَغْمِ الْأُنُوفِ

«Böylece tutsak oldukları halde titreyerek koşup geldiler ... Onları burunları sürtüle sürtüle sevk ederiz.»

وَقِيلَ يُهْرَعُونَ: يُهَرْوِلُونَ، وَقِيلَ: هُوَ مَشْيٌ بَيْنَ الْهَرْوَلَةِ وَالْعَدْوِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ قَوْمَ لُوطٍ لَمَّا بَلَغَهُمْ مَجِيءُ الْمَلَائِكَةِ فِي تِلْكَ الصُّورَةِ أَسْرَعُوا إِلَيْهِ، كَأَنَّمَا يُدْفَعُونَ دَفْعًا لِطَلَبِ الْفَاحِشَةِ مِنْ أَضْيَافِهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَيْ: وَمِنْ قَبْلِ مَجِيءِ الرُّسُلِ فِي هَذَا الْوَقْتِ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ وَقِيلَ: وَمِنْ قَبْلِ لُوطٍ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ، أَيْ: كَانَتْ عَادَتُهُمْ إِتْيَانَ الرِّجَالِ، فَلَمَّا جَاءُوا إِلَى لُوطٍ، وَقَصَدُوا أَضْيَافَهُ لذلك العمل، قام إليهم لوط مدافعا وقالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ أَيْ: تَزَوَّجُوهُنَّ، وَدَعُوا مَا تَطْلُبُونَهُ مِنَ الْفَاحِشَةِ بِأَضْيَافِي، وَقَدْ كَانَ لَهُ ثَلَاثُ بَنَاتٍ، وَقِيلَ: اثْنَتَانِ، وَكَانُوا يَطْلُبُونَ مِنْهُ أَنْ يُزَوِّجَهُمْ بِهِنَّ فَيَمْتَنِعُ لِخُبْثِهِمْ، وَكَانَ لَهُمْ سَيِّدَانِ مُطَاعَانِ فَأَرَادَ أَنْ يُزَوِّجَهُمَا بِنْتَيْهِ وَقِيلَ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ: هؤُلاءِ بَناتِي النِّسَاءَ جُمْلَةً، لِأَنَّ نَبِيَّ الْقَوْمِ أَبٌ لَهُمْ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّمَا كَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُ عَلَى طَرِيقِ الْمُدَافَعَةِ وَلَمْ يُرِدِ الْحَقِيقَةَ.

{ يُهْرَعُونَ } kelimesinin hızlı hızlı yürüyorlardı (herveliyeler) anlamına geldiği de söylenmiştir. Yine onun, herveliye (hızlı yürüyüş) ile koşma arası bir yürüyüş olduğu söylenmiştir. Mana şudur: Lût'un kavmi, meleklerin o surette gelişini haber alınca, sanki arkalarından itiliyormuşçasına onun misafirleriyle fuhuş yapma arzusuyla ona doğru koştular. { وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } “daha önceden de kötülükleri işlemekteydiler”, yani elçilerin bu vakitteki gelişinden önce de kötülükleri işlemekteydiler. Bir görüşe göre: Lût'tan önce de kötülükleri işlemekteydiler; yani adetleri erkeklere yaklaşmaktı. Lût'a gelip bu iş için misafirlerine yöneldiklerinde, Lût savunmaya geçerek onlara karşı durdu { وقالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } “ve [Lût] dedi ki: 'Ey kavmim! İşte şunlar benim kızlarımdır; onlar sizin için daha temizdir'”, yani: Onlarla evlenin ve misafirlerime karşı arzuladığınız fuhşiyatı bırakın. Onun üç kızı vardı; iki kızı olduğu da söylenmiştir. Onlar kendilerini bu kızlarla evlendirmesini ondan istiyorlardı, o ise onların pisliği/kötülüğü sebebiyle bundan kaçınıyordu. Onların itaat edilen iki reisleri vardı, Lût da iki kızını onlarla evlendirmek istemişti. Bir görüşe göre: { هؤُلاءِ بَناتِي } “İşte şunlar benim kızlarımdır” sözüyle bütün kadınları kastetmiştir; zira bir kavmin peygamberi onların babası hükmündedir. Bir grup da şöyle demiştir: Bu söz onun tarafından sadece [misafirlerini] savunma amacıyla söylenmiştir ve gerçek anlamını kastetmemiştir.

وَمَعْنَى: هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ أَيْ: أَحَلُّ وَأَنْزَهُ وَالتَّطَهُّرُ: التَّنَزُّهُ عَمَّا لَا يَحِلُّ، وَلَيْسَ فِي صِيغَةِ أَطْهَرُ دَلَالَةً عَلَى التَّفْضِيلِ، بَلْ هِيَ مِثْلُ «اللَّهُ أَكْبَرُ» . وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ بِنَصْبِ أَطْهَرُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ وَوَجْهُ النَّصْبِ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأً وَخَبَرُهُ بناتي، وهنّ ضمير فصل، وأطهر حَالٌ. وَقَدْ مَنَعَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ وَالْأَخْفَشُ مِثْلَ هَذَا، لِأَنَّ ضَمِيرَ الْفَصْلِ الَّذِي يُسَمَّى عِمَادًا إِنَّمَا يَكُونُ بَيْنَ كَلَامَيْنِ بِحَيْثُ لَا يَتِمُّ الْكَلَامُ إِلَّا بِمَا بَعْدَهَا، نَحْوَ كَانَ زَيْدٌ هو أخاك فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَيِ: اتَّقَوُا اللَّهَ بِتَرْكِ مَا تُرِيدُونَ مِنَ الْفَاحِشَةِ بِهِمْ، وَلَا تُذِلُّونِي وَتَجْلِبُوا عَلَيَّ الْعَارَ فِي ضَيْفِي، وَالضَّيْفُ: يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ وَالْجَمَاعَةِ، لِأَنَّهُ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

{ هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } “onlar sizin için daha temizdir” ifadesinin manası: Daha helal ve daha nezihdir. *et-Tetahhur* (التَّطَهُّرُ), helal olmayan şeyden sakınmaktır (uzak durmaktır). *Athar* (أَطْهَرُ) kalıbında bir üstünlük (tafdîl) manası yoktur; aksine bu *Allâhu ekber* (اللَّهُ أَكْبَرُ) ifadesi gibidir. Hasan ve Îsâ b. Ömer { أَطْهَرُ } lafzını nasb ile (mensup) okumuş, diğerleri ise ref ile (merfû) okumuştur. Nasb ile okunuşun izahı şöyledir: İşaret ismi mübteda (özne), haberi (yüklem) { بناتي }, { هُنَّ } fasıl zamiri, { أَطْهَرُ } ise haldir. Halîl, Sîbeveyh ve Ahfeş ise böylesi bir kullanımı caiz görmemişlerdir; zira *imâd* da denilen fasıl zamiri, ancak sözün kendisinden sonraki kısım olmadan tamamlanamayacağı iki kelam arasında bulunur; *kâne Zeydün hüve ehâke* (كَانَ زَيْدٌ هو أخاك) cümlesinde olduğu gibi. { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي } “Artık Allah'tan korkun ve misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin!”, yani: Onlara yapmak istediğiniz fuhşiyatı terk ederek Allah'tan korkun, misafirlerimin yanında beni zelil edip bana utanç getirmeyin! *ed-Dayf* (الضَّيْفُ) kelimesi tekil, ikil ve çoğul için kullanılır; çünkü o aslen masdardır. Nitekim şair şöyle demiştir:

لَا تَعْدَمِي الدَّهْرَ شِفَارَ الْجَازِرِ ... لِلضَّيْفِ وَالضَّيْفُ أَحَقُّ زَائِرِ

«Zaman boyunca kasap bıçaklarından mahrum kalmayasın ... Misafir için; zira misafir ziyaretçilerin en hak sahibidir.»

وَيَجُوزُ فِيهِ التَّثْنِيَةُ وَالْجَمْعُ، وَالْأَوَّلُ أَكْثَرُ. يُقَالُ: خَزِيَ الرَّجُلُ خَزَايَةً: أَيِ اسْتَحْيَا أَوْ ذَلَّ أَوْ هَانَ، وَخَزِيَ خِزْيًا: إِذَا افْتَضَحَ، وَمَعْنَى فِي ضَيْفِي: فِي حَقِّ ضَيْفِي، فَخِزْيُ الضَّيْفِ خِزْيٌ لِلْمُضِيفِ، ثُمَّ وَبَّخَهُمْ فَقَالَ:

Bu kelimenin tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) olarak kullanılması da caizdir; ancak birincisi (müfred kullanılması) daha yaygındır. *Haziye'r-racülü hazâyeten* (خَزِيَ الرَّجُلُ خَزَايَةً) denilir ki; utandı yahut zelil oldu yahut hor görüldü demektir. *Haziye hızyen* (خَزِيَ خِزْيًا) ise rezil/rüsvay olduğu zaman denir. { فِي ضَيْفِي } ifadesinin manası: Misafirlerimin hakkında demektir; zira misafirin rezil olması ev sahibinin rezil olmasıdır. Sonra onları azarlayarak şöyle dedi:

أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ يُرْشِدُكُمْ إِلَى تَرْكِ هَذَا الْعَمَلِ الْقَبِيحِ. وَيَمْنَعُكُمْ مِنْهُ، فَأَجَابُوا عَلَيْهِ مُعْرِضِينَ عَمَّا نَصَحَهُمْ بِهِ، وَأَرْشَدَهُمْ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِمْ: مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ أَيْ مَا لَنَا فِيهِمْ مِنْ شَهْوَةٍ وَلَا حَاجَةٍ، لِأَنَّ مَنِ احْتَاجَ إِلَى شَيْءٍ فَكَأَنَّهُ حَصَلَ لَهُ فِيهِ نَوْعُ حَقٍّ. وَمَعْنَى مَا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ مِنَ الْعِلْمِ أَنَّهُ قَدْ عَلِمَ مِنْهُمُ الْمُكَالَبَةَ عَلَى إِتْيَانِ الذُّكُورِ وَشِدَّةِ الشَّهْوَةِ إِلَيْهِمْ، فَهُمْ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ كَأَنَّهُمْ لَا حَاجَةَ لَهُمْ إِلَى النِّسَاءِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُرِيدُوا:

{ أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ } “İçinizde aklı başında doğru dürüst bir adam yok mu?”, [yani] sizi bu çirkin ameli terk etmeye yönlendirecek ve bundan alıkoyacak [bir kimse yok mu]? Onlar ise onun kendilerine verdiği nasihatten ve gösterdiği doğru yoldan yüz çevirerek şöyle cevap verdiler: { مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ } “Bizim senin kızlarında hiçbir hakkımız (arzumuz) yoktur”, yani onlara karşı bir şehvetimiz ve ihtiyacımız yoktur; zira bir şeye ihtiyaç duyan kimse sanki o şeyde bir tür hak sahibi olmuş gibi olur. Onların Lût'a nispet ettikleri bilgi/bilme manası ise şudur: O, kavminin erkeklere varmaktaki hırslarını ve onlara duydukları aşırı şehveti bilmektedir; dolayısıyla bu bakımdan sanki onların kadınlara hiçbir ihtiyaçları yoktur. Şunu kastetmiş olmaları da mümkündür:

أَنَّهُ لَا حَقَّ لَنَا فِي نِكَاحِهِنَّ، لِأَنَّهُ لَا يَنْكِحُهُنَّ وَيَتَزَوَّجُ بِهِنَّ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَنَحْنُ لَا نُؤْمِنُ أَبَدًا، وَقِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا قَدْ خَطَبُوا بَنَاتَهُ مِنْ قَبْلُ فَرَدَّهُمْ، وَكَانَ مِنْ سُنَّتِهِمْ أَنَّ مَنْ خَطَبَ فَرُدَّ فَلَا تَحِلُّ الْمَخْطُوبَةُ أَبَدًا وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ مِنْ إِتْيَانِ الذُّكُورِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا عَلِمَ تَصْمِيمَهُمْ عَلَى الْفَاحِشَةِ وَأَنَّهُمْ لَا يَتْرُكُونَ مَا قَدْ طَلَبُوهُ قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَدَافَعْتُكُمْ عَنْهُمْ وَمَنَعْتُكُمْ مِنْهُمْ، وَهَذَا مِنْهُ ﵇ عَلَى طَرِيقِ التَّمَنِّي: أَيْ: لَوْ وَجَدْتُ مُعِينًا وَنَاصِرًا، فَسَمَّى مَا يُتَقَوَّى بِهِ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ عَطْفٌ عَلَى مَا بَعْدَ لَوْ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْفِعْلِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَوْ قَوِيتُ عَلَى دَفْعِكُمْ أَوْ آوَيْتُ إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ.

Onlarla evlenmeye hakkımız yoktur; çünkü onlarla ancak bir mümin evlenebilir, biz ise asla iman etmeyiz. Bir görüşe göre: Onlar daha önce Lût'un kızlarına talip olmuşlar, o da onları reddetmişti; onların örfüne göre talip olup da reddedilen bir kimseye talip olduğu kadın artık ebediyen helal olmazdı. { وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ } “Ve sen bizim ne istediğimizi çok iyi bilirsin”, yani erkeklere varmayı kastettiğimizi bilirsin. Ardından Lût, onların fuhşiyatta kararlı olduklarını ve talep ettikleri şeyi asla bırakmayacaklarını anlayınca: { قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً } “[Lût] dedi ki: 'Keşke size karşı bir gücüm olsaydı'” dedi. *Lev* (لَوْ) edatının cevabı hazfedilmiştir; takdiri şöyledir: Onları sizden korur ve size mani olurdum. Bu, Lût aleyhisselam tarafından bir temenni kabilindendir: Yani keşke bir yardımcı ve destekçi bulsaydım! Kendisiyle güç kazanılan şeye 'kuvvet' adını vermiştir. { أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “yahut sarp ve güçlü bir kaleye sığınabilseydim!” [ifadesi], fiil manası taşıdığı için *lev* (لَوْ) edatından sonraki kısma matuftur; takdiri şudur: Keşke sizi defetmeye gücüm yetseydi veya güçlü bir kaleye sığınsaydım.

وَقُرِئَ أَوْ آوِي بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى قُوَّةً كَأَنَّهُ قَالَ: لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ إِيوَاءً إِلَى رُكْنٍ شديد ومراده

{ أَوْ آوِيَ } şeklinde nasb ile de okunmuştur ki, { قُوَّةً } kelimesine atfedilmiştir; sanki: «Keşke size karşı bir gücüm yahut güçlü bir kaleye sığınmam olsaydı» demiş gibidir. Buradaki muradı:

بِالرُّكْنِ الشَّدِيدِ: الْعَشِيرَةُ، وَمَا يَمْتَنِعُ بِهِ عَنْهُمْ هُوَ وَمَنْ مَعَهُ وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْقُوَّةِ الْوَلَدَ، وَبِالرُّكْنِ الشَّدِيدِ:

Rükn-i şedîd (güçlü kale/sığınak) ile aşiretidir ve kendisinin ve yanındakilerin onlar vasıtasıyla korunacağı güçtür. Bir görüşe göre: Güç ile evladı, rükn-i şedîd ile de:

مَنْ يَنْصُرُهُ مِنْ غَيْرِ وَلَدِهِ وَقِيلَ أَرَادَ بِالْقُوَّةِ: قَوَّتَهُ فِي نَفْسِهِ. وَلَمَّا سَمِعَتْهُ الْمَلَائِكَةُ يَقُولُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، وَوَجَدُوا قَوْمَهُ قد غلبوه وعجز عن مدافعتهم قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ أَخْبَرُوهُ أَوَّلًا أَنَّهُمْ رُسُلُ رَبِّهِ ثم بشروه بقولهم: لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ وهذه الجملة موضّحة لما قَبْلَهَا، لِأَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا مُرْسَلِينَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِلَيْهِ لَمْ يَصِلْ عَدُوُّهُ إِلَيْهِ وَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ ثُمَّ أَمَرُوهُ أَنْ يَخْرُجَ عَنْهُمْ فَقَالُوا لَهُ: فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ بِالْوَصْلِ، وَقَرَأَ غَيْرُهُمَا بِالْقَطْعِ، وَهُمَا لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ وقال سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى وَقَدْ جَمَعَ الشَّاعِرُ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ فَقَالَ:

evladı dışından kendisine yardım edecek kimseleri kastetmiştir. Bir görüşe göre de güç ile bizzat kendi şahsi kuvvetini kastetmiştir. Melekler onun bu sözü söylediğini işitip kavminin ona galip geldiğini ve onları defetmekten aciz kaldığını görünce: { قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ } “[Elçiler] dediler ki: 'Ey Lût! Biz senin Rabbinin elçileriyiz; onlar sana asla dokunamazlar'” dediler. Önce ona kendilerinin Rabbinin elçileri olduklarını bildirdiler, sonra { لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ } “onlar sana asla dokunamazlar” sözleriyle onu müjdelediler. Bu cümle kendisinden öncekini açıklamaktadır; çünkü onlar Allah katından ona gönderilmiş elçiler olunca, düşmanı ona asla ulaşamayacak ve ona güç yetiremeyecektir. Sonra onlardan ayrılıp çıkmasını emrederek ona şöyle dediler: { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “Gecenin bir vaktinde ailenle birlikte yola çık”. Nâfi‘ ve İbn Kesîr vasıl ile (hemzesiz), diğerleri ise kat‘ ile (hemzeli) okumuşlardır; ikisi de fasih iki lehçedir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ } “ve akıp giden geceye” buyurmuş, yine { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى } “...geceleyin yürüten (Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir)” buyurmuştur. Şair de iki lehçeyi bir arada kullanarak şöyle demiştir:

حَيُّ النّضيرة ربّة الخدر ... أسرت إليك وَلَمْ تَكُنْ تَسْرِي

«Kendi çadırının hanımı olan Nadîra'yı selamla ... O gece sana geldi, oysa geceleyin yürümezdi.»

وَقِيلَ: إِنَّ أَسْرَى لِلْمَسِيرِ مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ، وَسَرَى لِلْمَسِيرِ مِنْ آخِرِهِ، وَالْقِطْعُ مِنَ اللَّيْلِ: الطَّائِفَةُ مِنْهُ.

*Esrâ* (أَسْرَى) fiilinin gecenin başında yürümek için, *serâ* (سَرَى) fiilinin ise gecenin sonunda yürümek için kullanıldığı da söylenmiştir. *el-Kıt‘u mine'l-leyl* (الْقِطْعُ مِنَ اللَّيْلِ) ise gecenin bir parçası/bölümüdür.

قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ: بِسَاعَةٍ مِنْهُ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: بِجُنْحٍ مِنَ اللَّيْلِ، وَقِيلَ: بِظُلْمَةٍ مِنَ اللَّيْلِ، وَقِيلَ: بَعْدَ هُدُوٍّ مِنَ اللَّيْلِ. قِيلَ: إِنَّ السُّرَى لَا يَكُونُ إِلَّا فِي اللَّيْلِ، فَمَا وَجْهُ زِيَادَةِ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ؟ قِيلَ:

İbnü'l-A‘râbî: «{ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ }, gecenin bir saatinde demektir» demiştir. Ahfeş: «Gecenin bir vaktinde (karanlığında)» demiştir. Gecenin karanlığında denildiği gibi, gecenin sakinleşmesinden sonra da denilmiştir. Şöyle denilmiştir: *es-Sürâ* (gece yürüyüşü) zaten sadece gece olur, o halde { بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } [ifadesinin] ziyade kılınmasının vechi nedir? Denildi ki:

لَوْ لَمْ يَقُلْ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ لَجَازَ أَنْ يَكُونَ فِي أَوَّلِهِ قَبْلَ اجْتِمَاعِ الظُّلْمَةِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُرَادٍ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ أَيْ: لَا يَنْظُرْ إِلَى مَا وَرَاءَهُ، أَوْ يَشْتَغِلْ بِمَا خَلْفَهُ مِنْ مَالٍ أَوْ غَيْرِهِ. قِيلَ: وَجْهُ النَّهْيِ عَنِ الِالْتِفَاتِ أَنْ لَا يَرَوْا عَذَابَ قَوْمِهِمْ، وَهَوْلَ مَا نَزَلَ بِهِمْ فَيَرْحَمُوهُمْ وَيَرِقُّوا لَهُمْ، أَوْ لِئَلَّا يَنْقَطِعُوا عَنِ السَّيْرِ الْمَطْلُوبِ مِنْهُمْ بِمَا يَقَعُ مِنَ الِالْتِفَاتِ، فَإِنَّهُ لَا بُدَّ لِلْمُلْتَفِتِ مِنْ فَتْرَةٍ فِي سَيْرِهِ إِلَّا امْرَأَتَكَ بِالنَّصْبِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ بِالرَّفْعِ عَلَى الْبَدَلِ، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى امْرَأَتُهُ مُسْتَثْنَاةٌ مِنْ قَوْلِهِ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ

Eğer { بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } demeseydi, karanlık tam basmadan önce gecenin ilk vaktinde olması caiz olurdu, oysa kastedilen bu değildir. { وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ } “içinizden hiç kimse arkasına dönüp bakmasın”, yani arkasında kalan şeye bakmasın yahut geride bıraktığı mal ve benzeri şeylerle meşgul olmasın. Şöyle denilmiştir: Arkaya bakmanın yasaklanmasının gerekçesi, kavimlerinin azabını ve başlarına inen dehşeti görüp onlara acımamaları ve merhamet etmemeleri içindir; yahut arkaya bakmakla kendilerinden istenen yürüyüşten geri kalmamaları içindir; çünkü arkasına bakan kimsenin yürüyüşünde mutlaka bir yavaşlama meydana gelir. { إِلَّا امْرَأَتَكَ } “karın müstesna”, cumhurun kıraatinde nasb iledir. Ebû Amr ve İbn Kesîr ise bedel olarak ref ile okumuşlardır. Birinci kıraate göre onun karısı { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ } sözünden müstesnadır;

أَيْ: أَسْرِ بِأَهْلِكَ جَمِيعًا إِلَّا امْرَأَتَكَ فَلَا تَسْرِ بِهَا، فَ إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ، وَهُوَ رَمْيُهُمْ بِالْحِجَارَةِ لِكَوْنِهَا كَانَتْ كَافِرَةً وَأَنْكَرَ قِرَاءَةَ الرَّفْعِ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ أَبُو عُبَيْدٍ وَقَالَ: لَا يَصِحُّ ذَلِكَ إِلَّا بِرَفْعِ يَلْتَفِتْ وَيَكُونُ نَعْتًا، لِأَنَّ الْمَعْنَى يَصِيرُ إِذَا أَبْدَلْتَ وَجَزَمْتَ أَنَّ الْمَرْأَةَ أُبِيحَ لَهَا الِالْتِفَاتُ وَلَيْسَ الْمَعْنَى كَذَلِكَ. قَالَ النَّحَّاسُ:

yani: Karın hariç bütün ailenle geceleyin yola çık, onu ise geceleyin yürütme; çünkü { إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ } “onların başına gelecek olan felaket onun da başına gelecektir”, yani kâfir olduğu için taşlanarak helak edilme azabı ona da isabet edecektir. Ebû Ubeyd'in de aralarında bulunduğu bir grup ref kıraatini inkâr etmiş ve şöyle demiştir: «Bu ancak { يَلْتَفِتْ } fiilinin merfû okunup sıfat olmasıyla sahih olur; çünkü bedel yapıp fiili meczum kıldığın takdirde mana kadına arkaya bakmanın mübah kılındığı şeklini alır, oysa mana böyle değildir.» Nehhâs şöyle demiştir:

وَهَذَا الْعَمَلُ مِنْ أَبِي عُبَيْدٍ وَغَيْرِهِ عَلَى مِثْلِ أَبِي عَمْرٍو مَعَ جَلَالَتِهِ وَمَحَلِّهِ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ لَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ، وَالرَّفْعُ عَلَى الْبَدَلِ لَهُ مَعْنًى صَحِيحٌ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مِنَ النَّهْيِ عَنِ الِالْتِفَاتِ أَيْ: لَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتُكَ فَإِنَّهَا تَلْتَفِتُ وَتَهْلَكُ وَقِيلَ: إِنَّ الرَّفْعَ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ أَحَدٌ، وَيَكُونُ الِالْتِفَاتُ بِمَعْنَى التَّخَلُّفِ لَا بِمَعْنَى النَّظَرِ إِلَى الْخَلْفِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَلَا يَتَخَلَّفْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتُكَ، فَإِنَّهَا تَتَخَلَّفُ، وَالْمُلْجِئُ إِلَى هَذَا التَّأْوِيلِ الْبَعِيدِ الْفِرَارُ مِنْ تُنَاقِضِ الْقِرَاءَتَيْنِ، وَالضَّمِيرُ فِي: إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ لِلشَّأْنِ وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ إِنَّ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَقْلِيلٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَمْرِ بِالْإِسْرَاءِ وَالنَّهْيِ عَنِ الِالْتِفَاتِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَوْعِدَ عَذَابِهِمُ الصُّبْحُ الْمُسْفِرُ عَنْ تِلْكَ اللَّيْلَةِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ لِلْإِنْكَارِ التَّقْرِيرِيِّ، وَالْجُمْلَةُ تَأْكِيدٌ لِلتَّعْلِيلِ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِضَمِّ الْبَاءِ وَهِيَ لُغَةٌ، وَلَعَلَّ جَعْلَ الصُّبْحِ مِيقَاتًا لِهَلَاكِهِمْ لِكَوْنِ النُّفُوسِ فِيهِ أَسْكَنَ وَالنَّاسُ فِيهِ مُجْتَمِعُونَ لَمْ يَتَفَرَّقُوا إِلَى أَعْمَالِهِمْ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا أَيْ: الْوَقْتُ الْمَضْرُوبُ لِوُقُوعِ الْعَذَابِ فِيهِ، أَوِ الْمُرَادُ بِالْأَمْرِ: نَفْسُ الْعَذَابِ جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها أَيْ: عَالِيَ قُرَى لوط سافلها،

«Ebû Ubeyd ve başkalarının, celâleti ve Arap dilindeki yeri ortada olan Ebû Amr gibi bir zata karşı bu tavrı doğru değildir. Bedel olarak ref ile okunuşun sahih bir manası vardır ki o da arkaya bakma yasağından istisna olmasıdır; yani: İçinizden hiç kimse arkasına bakmasın, karın müstesna; çünkü o arkasına bakacak ve helak olacaktır.» Şöyle de denilmiştir: Ref hali { أَحَدٌ } kelimesinden bedeldir ve iltifat (arkaya bakmak), geriye bakmak anlamında değil, geride kalmak anlamındadır; sanki: «İçinizden hiç kimse geride kalmasın, karın müstesna; çünkü o geride kalacaktır» buyurmuştur. Bu uzak yoruma sevk eden sebep iki kıraat arasındaki çelişkiden kaçınmaktır. { إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ } ifadesindeki zamir şan zamiridir ve cümle *inne*nin haberidir. { إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ } “Onların helak vakti sabahtır” cümlesi, daha önce geçen gece yola çıkma emri ve arkaya bakmama yasağının süresini kısa göstermektedir. Mana şudur: Onların azap vakti o gecenin ardından ağaracak olan sabahtır. { أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ } “sabah da pek yakın değil mi?” ayetindeki soru takrîrî inkâr içindir ve cümle gerekçeyi pekiştirmektedir. Îsâ b. Ömer { أَلَيْسَ الصُّبْحُ } ifadesini bâ harfinin ötresiyle okumuştur ki bu bir lehçedir. Sabahın onların helaki için vakit kılınması, muhtemelem nefislerin onda daha sakin olması ve insanların işlerine dağılmayıp bir arada bulunmaları sebebiyledir. { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz gelince”, yani azabın gerçekleşmesi için belirlenen vakit geldiğinde yahut emirden maksat azabın bizzat kendisidir. { جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها } “oranın altını üstüne getirdik”, yani Lût'un şehirlerinin üstünü altı yaptık,

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ قَلَبَهَا عَلَى هَذِهِ الْهَيْئَةِ، وَهِيَ كَوْنُ عَالِيهَا صَارَ سَافِلَهَا وَسَافِلِهَا صَارَ عَالِيَهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ جِبْرِيلَ أَدْخَلَ جَنَاحَهُ تَحْتَهَا فَرَفَعَهَا مِنْ تَخُومِ الْأَرْضِ حَتَّى أَدْنَاهَا مِنَ السَّمَاءِ ثُمَّ قَلَبَهَا عَلَيْهِمْ وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ قِيلَ: إِنَّهُ يُقَالُ أَمْطَرْنَا فِي الْعَذَابِ وَمَطَرْنَا فِي الرَّحْمَةِ وَقِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ مَطَرَتِ السَّمَاءُ وَأَمْطَرَتْ، حَكَى ذَلِكَ الْهَرَوِيُّ، وَالسِّجِّيلُ: الطِّينُ الْمُتَحَجِّرُ بِطَبْخٍ أَوْ غَيْرِهِ وَقِيلَ: هُوَ الشَّدِيدُ الصُّلْبُ مِنَ الْحِجَارَةِ وَقِيلَ:

Mana şudur: Oranın üstü altı, altı da üstü olacak şekilde altüst etti. Bu da Cebrail'in kanadını şehirlerin altına sokup onları yerin dibinden göğe yaklaştırıncaya kadar kaldırması ve sonra üzerlerine ters çevirmesi suretiyle oldu. { وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “ve üzerlerine peş peşe yığılmış, pişkin balçık taşları yağdırdık” [ifadesine gelince], azap için *emternâ* (أَمْطَرْنَا), rahmet için ise *metarnâ* (مَطَرْنَا) denildiği söylenmiştir. İkisinin aynı manada iki lehçe olduğu da söylenmiştir; *metarati's-semâü ve emtarat* (مَطَرَتِ السَّمَاءُ وَأَمْطَرَتْ) denilir; bunu Herevî nakletmiştir. *es-Siccîl* (السِّجِّيلُ), pişirilmek suretiyle veya başka şekilde taşlaşmış çamurdur (balçık). Taşların çok sert ve katı olanı olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

السِّجِّيلُ: الْكَثِيرُ وَقِيلَ: إِنَّ السِّجِّيلَ لَفْظَةٌ غَيْرُ عَرَبِيَّةٍ، أَصْلُهُ سِجْ وَجِيلْ، وَهَمَّا بِالْفَارِسِيَّةِ حَجَرٌ وَطِينٌ عَرَّبَتْهُمَا الْعَرَبُ فَجَعَلَتْهُمَا اسْمًا وَاحِدًا وَقِيلَ: هُوَ مِنْ لُغَةِ الْعَرَبِ. وَذَكَرَ الْهَرَوِيُّ: أَنَّ السِّجِّيلَ اسْمٌ لِسَمَاءِ الدُّنْيَا.

*es-Siccîl* çok demektir. Bir görüşe göre *siccîl* Arapça olmayan bir kelimedir; aslı Farsçada taş ve çamur anlamına gelen *seng* (سِجْ) ve *gîl* (جِيلْ) kelimeleridir; Araplar bunları Arapçalaştırıp tek bir isim yapmıştır. Arap dilinden olduğu da söylenmiştir. Herevî, *siccîl*in dünya semasının bir ismi olduğunu zikretmiştir.

قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ يَرُدُّهُ وَصْفُهُ بِمَنْضُودٍ وَقِيلَ هُوَ بَحْرٌ مُعَلَّقٌ فِي الْهَوَاءِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَقِيلَ هِيَ جِبَالٌ فِي السَّمَاءِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مِنَ التَّسْجِيلِ لَهُمْ: أَيْ مَا كُتِبَ لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ فَهُوَ فِي مَعْنَى سِجِّينٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَدْراكَ مَا سِجِّينٌ- كِتابٌ مَرْقُومٌ وَقِيلَ: هُوَ مَنْ أَسْجَلْتُهُ إِذَا أَعْطَيْتُهُ، فَكَأَنَّهُ عَذَابٌ أُعْطُوهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu zayıf bir görüştür, onun *menzûd* (istif edilmiş/peş peşe) şeklinde nitelenmesi bunu reddeder.» Onun yer ile gök arasında havada asılı bir deniz olduğu da söylenmiştir. Gökteki dağlar olduğu da söylenmiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: «Bu, onlar için *tescîl* (التَّسْجِيل) edilmesinden gelir; yani onlar için yazılan azaptır, dolayısıyla *siccîn* manasındadır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَما أَدْراكَ مَا سِجِّينٌ (٨) كِتابٌ مَرْقُومٌ (٩) } “Siccîn'in ne olduğunu sen nereden bileceksin? Yazılmış bir kitaptır” buyurmuştur.» Bir görüşe göre bu, bir kimseye bir şey verdiğinde söylenen *esceltehû* (أَسْجَلْتُهُ) ifadesinden gelir; sanki kendilerine verilen bir azap gibidir. Şairin şu sözü de bu köktendir:

مَنْ يُسَاجِلْنِي يساجل ما جدا ... يَمْلَأُ الدَّلْوَ إِلَى عَقْدِ الْكَرَبْ

«Benimle yarışan, kovayı ipin düğümüne kadar dolduran şerefli biriyle yarışmış olur.»

وَمَعْنَى: مَنْضُودٍ أَنَّهُ نُضِّدَ بَعْضُهُ فَوْقَ بَعْضٍ، وَقِيلَ: بَعْضُهُ فِي أَثَرِ بَعْضٍ، يُقَالُ: نَضَّدْتُ الْمَتَاعَ:

{ مَنْضُودٍ } ifadesinin manası: Birbirinin üzerine dizilmiş, istif edilmiş demektir; birbiri ardınca gelmiş anlamına geldiği de söylenmiştir. *Naddadtü'l-metâ‘* (نَضَّدْتُ الْمَتَاعَ):

إِذَا جَعَلْتُ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ، فَهُوَ مَنْضُودٌ وَنَضِيدٌ، وَالْمُسَوَّمَةُ: الْمُعَلَّمَةُ، أَيِ: الَّتِي لَهَا عَلَامَةٌ، قِيلَ: كَانَ عَلَيْهَا أَمْثَالُ الْخَوَاتِيمِ وَقِيلَ: مَكْتُوبٌ عَلَى كُلِّ حَجَرٍ اسْمُ مَنْ رُمِيَ بِهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: زَعَمُوا أَنَّهَا كَانَتْ مُخَطَّطَةً بِحُمْرَةٍ وَسَوَادٍ فِي بَيَاضٍ. فَذَلِكَ تَسْوِيمُهَا وَمَعْنَى: عِنْدَ رَبِّكَ فِي خَزَائِنِهِ وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ أَيْ: وَمَا هَذِهِ الْحِجَارَةُ الْمَوْصُوفَةُ مِنَ الظَّالِمِينَ وَهُمْ قَوْمُ لُوطٍ بِبَعِيدٍ، أَوْ مَا هِيَ مِنْ كُلِّ ظَالِمٍ مِنَ الظَّلَمَةِ وَمِنْهُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ وَمَنْ عَاضَدَهُمْ عَلَى الْكُفْرِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ بِبَعِيدٍ، فَهُمْ لِظُلْمِهِمْ مُسْتَحِقُّونَ لَهَا. وَقِيلَ: وَما هِيَ أَيْ: قُرَى مِنَ الظَّالِمِينَ مَنْ كفر بالنبيّ بِبَعِيدٍ فَإِنَّهَا بَيْنَ الشَّامِ وَالْمَدِينَةِ. وَفِي إِمْطَارِ الْحِجَارَةِ قَوْلَانِ:

Eşyayı birbiri üstüne koyduğumda söylenir, o zaman o şey *menzûd* (مَنْضُود) ve *nazîd* (نَضِيد) olur. *el-Müsevveme* (الْمُسَوَّمَةُ) ise işaretlenmiş demektir, yani üzerinde alameti olan [taşlar]dır. Üzerlerinde mühür gibi izler olduğu söylenmiştir. Her taşın üzerinde kime atılacağının isminin yazılı olduğu da söylenmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: Taşların beyaz zemin üzerine kırmızı ve siyah çizgili olduğunu ileri sürmüşlerdir; işte işaretlenmeleri budur. { عِنْدَ رَبِّكَ } “Rabbinin katında” ifadesinin manası: O'nun hazinelerinde demektir. { وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ } “Onlar o zalimlerden hiç de uzak değildir”, yani bu nitelenen taşlar o zalimlerden -ki onlar Lût'un kavmidir- uzak değildir; yahut zalimlerden olan her bir zalimden -ki bunların başında Kureyş kâfirleri ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e küfür konusunda onlara destek verenler gelir- uzak değildir; dolayısıyla onlar zulümleri sebebiyle buna müstahaktırlar. Bir görüşe göre: { وَما هِيَ }, yani o şehirler, { مِنَ الظَّالِمِينَ } Peygamber'i inkâr eden zalimlerden { بِبَعِيدٍ } uzak değildir; zira o şehirler Şam ile Medine arasındadır. Taşların yağdırılması konusunda iki görüş vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا أُمْطِرَتْ عَلَى الْمُدُنِ حِينَ رَفَعَهَا جِبْرِيلُ. وَالثَّانِي: أَنَّهَا أُمْطِرَتْ عَلَى مَنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْمُدُنِ مِنْ أَهْلِهَا وَكَانَ خَارِجًا عَنْهَا. وَتَذْكِيرُ الْبَعِيدِ: عَلَى تَأْوِيلِ الْحِجَارَةِ بِالْحَجَرِ، أَوْ إِجْرَاءً لَهُ عَلَى مَوْصُوفٍ مُذَكَّرٍ، أَيْ:

Birincisi: Cebrail şehirleri kaldırdığı sırada şehirlerin üzerine yağdırılmıştır. İkincisi: Şehir halkından olup da o sırada şehirlerde bulunmayan ve dışarıda olan kimselerin üzerine yağdırılmıştır. { بَعِيدٍ } kelimesinin müzekker (eril) gelmesi, *hicâre* (taşlar) kelimesinin *hacer* (taş) olarak tevil edilmesinden yahut müzekker bir mevsûfa bağlanmasından dolayıdır, yani:

شَيْءٍ بَعِيدٍ، أَوْ مَكَانٍ بَعِيدٍ، أَوْ لِكَوْنِهِ مَصْدَرًا، كَالزَّفِيرِ وَالصَّهِيلِ، وَالْمَصَادِرُ يَسْتَوِي فِي الْوَصْفِ بِهَا الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ.

Uzak bir şey (*şey'in baîd*) veya uzak bir mekân (*mekânin baîd*) takdirindedir; yahut *ez-zefîr* ve *es-sahîl* gibi masdar olmasından dolayıdır, zira masdarlarla nitelendirmede müzekker ve müennes eşittir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً قَالَ: سَاءَ ظَنًّا بِقَوْمِهِ، وَضَاقَ ذَرْعًا بِأَضْيَافِهِ وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ يَقُولُ: شَدِيدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ قَالَ: يُسْرِعُونَ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قَالَ: يَأْتُونَ الرِّجَالَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ:

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً } “Elçilerimiz Lût'a gelince, onlar yüzünden fenalaştı, içi daraldı” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kavmi hakkında kötü zanda bulundu ve misafirleri sebebiyle içi daraldı. { وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ } “ve: 'Bu çok çetin bir gündür!' dedi”, yani şiddetlidir.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan { يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ } “ona doğru koşarak geldiler” ayeti hakkında: «Aceleyle koştular», { وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } “daha önceden de kötülükleri işlemekteydiler” ayeti hakkında da: «Erkeklere varıyorlardı» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh yine ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: هؤُلاءِ بَناتِي قَالَ: مَا عَرَضَ لُوطٌ بَنَاتَهُ عَلَى قَوْمِهِ لَا سِفَاحًا وَلَا نِكَاحًا، إِنَّمَا قَالَ هَؤُلَاءِ نِسَاؤُكُمْ، لِأَنَّ النَّبِيَّ إِذَا كَانَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْ قَوْمٍ فَهُوَ أَبُوهُمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي القرآن: «وأزواجه أمّهاتهم وَهُوَ أَبُوهُمْ» فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جرير، وابن

{ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ } [ifadesi hakkında]: «Ona kulak veriyorlar» [dediğini rivayet etmiştir]. Ebu'ş-Şeyh yine ondan { هؤُلاءِ بَناتِي } “İşte bunlar benim kızlarım” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Lût, kızlarını kavmine ne gayrimeşru ne de nikâh yoluyla teklif etmiştir; o sadece: 'İşte bunlar [kavminizin] kadınlarıdır' demiştir. Çünkü bir peygamber bir kavmin arasında bulunduğu zaman onların babası konumundadır. Nitekim Allah Teâlâ Kur'an'da -Übeyy'in kıraatinde-: { وأزواجه أمّهاتهم وَهُوَ أَبُوهُمْ } “...ve onun eşleri onların anneleridir, o da onların babasıdır” buyurmuştur.» İbn Cerîr ve İbn

أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَمْ تَكُنْ بَنَاتُهُ وَلَكِنْ كُنَّ مِنْ أُمَّتِهِ، وَكُلُّ نَبِيٍّ أَبُو أُمَّتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. قَالَ: وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ «النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَهُوَ أَبٌ لَهُمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ حذيفة ابن الْيَمَانِ قَالَ: عَرَضَ عَلَيْهِمْ بَنَاتَهُ تَزْوِيجًا، وَأَرَادَ أَنْ يَقِيَ أَضْيَافَهُ بِتَزْوِيجِ بَنَاتِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي قَالَ: لَا تَفْضَحُونِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ قَالَ: رَجُلٌ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ قَالَ: وَاحِدٌ يَقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ قَالَ: إِنَّمَا نُرِيدُ الرِّجَالَ قالَ لُوطٌ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ

Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Onlar kendi öz kızları değildi, bilakis ümmetinin kadınlarıydı; her peygamber ümmetinin babasıdır.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî'd-Dünyâ ve İbn Asâkir, Süddî'den benzerini rivayet etmişlerdir. [Süddî] şöyle demiştir: Abdullah'ın kıraatinde: «Peygamber müminlere kendi canlarından daha evladır; o onların babasıdır, eşleri de onların anneleridir» şeklindedir. İbn Ebî Hâtim, Huzeyfe b. el-Yemân'dan: «Kızlarını onlara nikahlamak üzere teklif etti ve kızlarını evlendirmek suretiyle misafirlerini korumak istedi» dediğini rivayet etmiştir. Ebu'ş-Şeyh, Süddî'den { وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي } “ve misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin!” ayeti hakkında: «Beni rüsvay etmeyin» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten { أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ } “İçinizde aklı başında doğru dürüst bir adam yok mu?” ayeti hakkında: «İyiliği emredip kötülükten nehyeden bir adam [yok mu?]» dediğini rivayet etmiştir. Ebu'ş-Şeyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan { أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ } ayeti hakkında: «'Lâ ilâhe illallah' diyen bir kişi [yok mu?]» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebu'ş-Şeyh, İkrime'den de aynısını rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ } “Ve sen bizim ne istediğimizi çok iyi bilirsin” ayeti hakkında: «Biz sadece erkekleri istiyoruz» dediğini rivayet etmişlerdir. Lût { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “Keşke size karşı bir gücüm olsaydı yahut sarp ve güçlü bir kaleye sığınabilseydim!” dedi,

يَقُولُ: إِلَى جُنْدٍ شَدِيدٍ لِمُقَاتَلَتِكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ قَالَ: عَشِيرَةٍ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «يَغْفِرُ اللَّهُ لِلُوطٍ إِنْ كَانَ ليأوي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ» .

yani: Sizinle savaşmak için güçlü bir orduya [sığınabilseydim] demektedir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } ayeti hakkında: «Aşirete [sığınabilseydim]» dediğini rivayet etmiştir. Buhârî ve diğerlerinde Ebû Hureyre hadisinden sabit olduğuna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Lût'a mağfiret eylesin; muhakkak ki o çok sağlam bir rükne (kaleye/Allah'a) sığınıyordu.»

وَهُوَ مَرْوِيٌّ فِي غَيْرِ الصَّحِيحِ مِنْ طَرِيقِ غَيْرِهِ مِنَ الصَّحَابَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ قَالَ: جَوْفِ اللَّيْلِ. وَأَخْرَجَا عَنْهُ قَالَ: بِسَوَادِ اللَّيْلِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: بِطَائِفَةٍ مِنَ اللَّيْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَالَ: لَا يَتَخَلَّفُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَالَ: لَا يَنْظُرُ وَرَاءَهُ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ. وَأَخْرَجَ أَبُو عَبِيدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ هَارُونَ قَالَ:

Bu hadis Sahîh dışındaki kaynaklarda sahabeden başka yollarla da rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } hakkında: «Gecenin ortasında» dediğini rivayet etmişlerdir. İkisi yine ondan: «Gecenin karanlığında» dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Katâde'den: «Gecenin bir bölümünde» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ } “içinizden hiç kimse arkasına dönüp bakmasın” ayeti hakkında: «Geride kalmasın» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ } ayeti hakkında: «Karın hariç hiç kimse arkasına bakmasın» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû Ubeyd ve İbn Cerîr, Hârûn'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

فِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ «فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ إِلَّا امْرَأَتَكَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:

İbn Mes‘ûd'un kıraatinde: «Karın müstesna, gecenin bir vaktinde ailenle birlikte yola çık» şeklindedir. İbn Cerîr, Mücâhid'den şu ayet hakkında:

فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها قَالَ: لَمَّا أَصْبَحُوا عَدَا جِبْرِيلُ عَلَى قَرْيَتِهِمْ فَقَلَعَهَا مِنْ أَرْكَانِهَا، ثُمَّ أَدْخَلَ جَنَاحَهُ، ثُمَّ حَمَلَهَا عَلَى خَوَافِي جَنَاحِهِ بِمَا فِيهَا ثُمَّ صَعِدَ بِهَا إِلَى السَّمَاءِ حَتَّى سَمِعَ أَهْلُ السَّمَاءِ نُبَاحَ كِلَابِهِمْ، ثُمَّ قَلَبَهَا، فَكَانَ أَوَّلَ مَا سَقَطَ مِنْهَا سُرَادِقُهَا، فَلَمْ يُصِبْ قَوْمًا مَا أَصَابَهُمْ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ طَمَسَ عَلَى أَعْيُنِهِمْ، ثُمَّ قُلِبَتْ قَرْيَتُهُمْ، وَأُمْطِرَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةٌ مِنْ سِجِّيلٍ وَقَدْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ رِوَايَاتٍ وَقَصَصًا فِي كَيْفِيَّةِ هَلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ طَوِيلَةً مُتَخَالِفَةً، وَلَيْسَ فِي ذِكْرِهَا فَائِدَةٌ، لَا سِيَّمَا وَبَيْنَ مَنْ قَالَ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ وَبَيْنَ هَلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ دَهْرٌ طَوِيلٌ لَا يَتَيَسَّرُ لَهُ فِي مِثْلِهِ إِسْنَادٌ صَحِيحٌ، وَغَالِبُ ذَلِكَ مَأْخُوذٌ عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَحَالُهُمْ فِي الرِّوَايَةِ مَعْرُوفٌ.

{ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها } “Emrimiz gelince oranın altını üstüne getirdik” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Sabah olunca Cebrail onların şehrine yöneldi, onu temellerinden söküp çıkardı; sonra kanadını altına soktu, ardından içindekilerle birlikte kanadının iç tüyleri üzerinde onu taşıdı, sonra onunla göğe yükseldi; öyle ki gök ehli onların köpeklerinin havlamasını işitti. Sonra şehri ters çevirdi; ondan ilk düşen şey surları/çatıları oldu. Hiçbir kavmin başına onların başına gelen gelmemiştir. Sonra Allah onların gözlerini kör etti, ardından şehirleri altüst edildi ve üzerlerine pişkin balçık taşları yağdırıldı.» Müfessirler Lût kavminin helak oluş şekline dair uzun ve birbiriyle çelişkili rivayetler ve kıssalar zikretmişlerdir; bunların zikredilmesinde bir fayda yoktur. Bilhassa bunlardan herhangi birini söyleyen kimse ile Lût kavminin helaki arasında, benzeri bir konuda sahih bir senedin bulunamayacağı kadar uzun bir zaman geçmiştir; bunların çoğu da Ehl-i Kitap'tan alınmıştır, onların rivayet konusundaki durumları ise malumdur.

وَقَدْ أُمِرْنَا بِأَنَّا لَا نُصَدِّقُهُمْ وَلَا نُكَذِّبُهُمْ، فَاعْرِفْ هَذَا، فَهُوَ الْوَجْهُ فِي حَذْفِنَا لِكَثِيرٍ مِنْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ الْكَائِنَةِ فِي قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ وَقَوْمِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:

Biz onları ne tasdik ne de tekzip etmekle emrolunduk. Bunu iyi bil; zira peygamberlerin ve kavimlerinin kıssalarında geçen bu tür rivayetlerin birçoğunu hazfetmemizin gerekçesi budur. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den şu ayet hakkında:

وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ قال: يرهب بها قريش أَنْ يُصِيبَهُمْ مَا أَصَابَ الْقَوْمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: مِنْ ظَلَمَةِ الْعَرَبِ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا فَيُعَذَّبُوا بِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: مِنْ ظَالِمِي هذه الأمة.

{ وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ } “O [taşlar/azap], zalimlerden uzak değildir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini [rivayet etmiştir]: «Bununla, o kavmin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden Kureyş korkutulmaktadır.» İbn Ebî Hâtim, bu ayet hakkında es-Süddî'nin şöyle dediğini tahric etmiştir: «İman etmedikleri takdirde kendilerine bununla azap edilecek olan Arap zalimleridir.» İbn Cerîr, Ebu'ş-Şeyh ve İbn Ebî Hâtim de Katâde'nin: «Bu ümmetin zalimleridir» dediğini tahric etmiştir.

[سورة هود (١١) : الآيات ٨٤ الى ٩٥]

[Hûd Sûresi (11), Âyetler 84-95]

وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤) وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦) قالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧) قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (٨٨)

{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤) وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦) قالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧) قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (٨٨) } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın. Gerçekten ben sizi bir hayır (bolluk) içinde görüyorum; fakat sizin adınıza kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum. (84) Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adaletle tastamam yapın, insanların eşyalarını (haklarını) eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın! (85) Eğer mümin iseniz Allah'ın bıraktığı (helal kazanç) sizin için daha hayırlıdır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.' (86) Dediler ki: 'Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını terk etmemizi yahut mallarımızda dilediğimiz gibi tasarruf etmekten vazgeçmemizi sana namazın mı emrediyor? Oysa sen gerçekten yumuşak huylu ve aklı başında bir adamsın!' (87) [Şuayb] dedi ki: 'Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerinde isem ve O beni tarafından güzel bir rızıkla rızıklandırmışsa? Ben size yasakladığım şeylerde size aykırı davranmak (kendim yapmak) istemiyorum. Ben gücüm yettiğince sadece ıslah etmek istiyorum. Başarım ancak Allah'tandır. Yalnız O'na tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim.' (88)”

وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ (٨٩) وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (٩٠) قالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ (٩١) قالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٩٢) وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ (٩٣)

{ وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ (٨٩) وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (٩٠) قالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ (٩١) قالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٩٢) وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ (٩٣) } “'Ey kavmim! Bana karşı muhalefetiniz, Nûh kavminin veya Hûd kavminin veya Sâlih kavminin başına gelenlerin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesine sebep olmasın! Lût kavmi de sizden uzak değildir. (89) Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir, çok sevendir.' (90) Dediler ki: 'Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz ve doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz. Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlayarak öldürürdük. Sen bize karşı üstün ve güçlü değilsin.' (91) [Şuayb] dedi ki: 'Ey kavmim! Kabilem size Allah'tan daha mı değerli ki O'nu arkanıza atıp unuttunuz? Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı çepeçevre kuşatıcıdır. (92) Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapmaktayım! Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve kimin yalancı olduğunu yakında bileceksiniz. Gözetleyin, doğrusu ben de sizinle beraber gözetlemekteyim!' (93)”

وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٩٤) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ (٩٥)

{ وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٩٤) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ (٩٥) } “Emrimiz geldiğinde Şuayb'ı ve onunla birlikte iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık. Zulmedenleri ise o korkunç ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çöküp kaldılar (helak oldular). (94) Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Biliniz ki Semûd kavmi helak olup uzaklaştığı gibi Medyen de uzaklaştı (helak oldu)! (95)”

أَيْ: وَأَرْسَلَنَا إِلَى مَدْيَنَ- وَهُمْ قَوْمُ شُعَيْبٍ- أَخَاهُمْ فِي النَّسَبِ شُعَيْبًا، وَسُمُّوا مَدْيَنَ: بِاسْمِ أَبِيهِمْ، وَهُوَ مَدْيَنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَقِيلَ: بِاسْمِ مَدِينَتِهِمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: لَا يَنْصَرِفُ مَدِينُ لِأَنَّهُ اسْمُ مَدِينَةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا فِي الْأَعْرَافِ بِأَبْسَطِ مِمَّا هُنَا، وَقَدْ تقدّم تفسير: قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَاذَا قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ لَمَّا أَرْسَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ؟ وَقَدْ كَانَ شُعَيْبُ ﵇ يُسَمَّى خَطِيبَ الْأَنْبِيَاءِ لِحُسْنِ مُرَاجَعَتِهِ لِقَوْمِهِ، أَمَرَهُمْ أَوَّلًا بِعِبَادَةِ الِلَّهِ سُبْحَانَهُ الَّذِي هُوَ الْإِلَهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، ثُمَّ نَهَاهُمْ عَنْ أَنْ يَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا مَعَ كُفْرِهِمْ أَهْلَ تَطْفِيفٍ، كَانُوا إِذَا جَاءَهُمُ الْبَائِعُ بِالطَّعَامِ أَخَذُوا بِكَيْلٍ زَائِدٍ وَكَذَلِكَ إِذَا وَصَلَ إِلَيْهِمُ الْمَوْزُونُ أَخَذُوا بِوَزْنٍ زَائِدٍ، وَإِذَا بَاعُوا بَاعُوا بِكَيْلٍ نَاقِصٍ وَوَزْنٍ نَاقِصٍ وَجُمْلَةُ: إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ، أَيْ: لَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ لِأَنِّي أَرَاكُمْ بخير، أي: بثروة واسعة فِي الرِّزْقِ فَلَا تُغَيِّرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بِمَعْصِيَتِهِ وَالْإِضْرَارِ بِعِبَادِهِ، فَفِي هَذِهِ النِّعْمَةِ مَا يُغْنِيكُمْ عَنْ أَخْذِ أَمْوَالِ النَّاسِ بِغَيْرِ حَقِّهَا، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ هَذِهِ الْعِلَّةِ عِلَّةً أُخْرَى، فَقَالَ: وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ فَهَذِهِ الْعِلَّةُ فِيهَا الْإِذْكَارُ لَهُمْ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ كَمَا أَنَّ الْعِلَّةَ الْأُولَى فِيهَا الْإِذْكَارُ لَهُمْ بِنَعِيمِ الدُّنْيَا وَوَصَفَ الْيَوْمَ بِالْإِحَاطَةِ وَالْمُرَادُ: الْعَذَابُ، لِأَنَّ الْعَذَابَ وَاقِعٌ فِي الْيَوْمِ وَمَعْنَى إِحَاطَةِ عَذَابِ الْيَوْمِ بِهِمْ أَنَّهُ لَا يَشِذُّ مِنْهُمْ أَحَدٌ عَنْهُ وَلَا يَجِدُونَ مِنْهُ مَلْجَأً وَلَا مَهْرَبًا، وَالْيَوْمُ هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَقِيلَ: هُوَ يوم

Yani: Medyen'e -ki onlar Şuayb'ın kavmidir- nesepten kardeşleri Şuayb'ı gönderdik. Onlar babaları İbrahim'in oğlu Medyen'in adıyla Medyen diye isimlendirilmişlerdir; şehirlerinin adıyla isimlendirildikleri de söylenmiştir. Nehhâs: «Medyen gayrimunsarıftır, çünkü şehir ismidir» demiştir. Buna dair açıklama A'râf sûresinde buradakinden daha geniş olarak geçmişti. { قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur'” ayetinin tefsiri de sûrenin başında geçmişti. Bu cümle müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır); sanki: «Allah Şuayb'ı kendilerine gönderdiğinde onlara ne dedi?» denilmiştir. Şuayb aleyhisselam kavmine karşı güzel hitabı ve mukabelesi sebebiyle 'peygamberlerin hatibi' diye isimlendirilirdi. Onlara ilk olarak tek ve ortaksız ilah olan Allah Teâlâ'ya ibadet etmelerini emretti, ardından ölçü ve tartıyı eksiltmelerini yasakladı; zira onlar küfürleriyle beraber ölçü ve tartıda hile yapan bir topluluktu; kendilerine yiyecek getiren bir satıcı geldiğinde fazla ölçekle alırlar, tartılacak bir mal geldiğinde de fazla tartıyla alırlardı; sattıklarında ise eksik ölçek ve eksik tartıyla satarlardı. { إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ } “Gerçekten ben sizi bir hayır (bolluk) içinde görüyorum” cümlesi yasağın gerekçesidir; yani: Ölçüyü ve tartıyı eksiltmeyin, çünkü ben sizi hayır içinde, yani rızıkta geniş bir servet içinde görüyorum; binaenaleyh O'na isyan ederek ve kullarına zarar vererek Allah'ın üzerinizdeki nimetini değiştirmeyin; zira bu nimette sizi insanların mallarını haksız yere almaktan müstağni kılacak genişlik vardır. Sonra bu gerekçenin ardından başka bir gerekçe zikrederek şöyle dedi: { وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ } “ve doğrusu ben sizin adınıza kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum”. İlk gerekçede onlara dünya nimetleri hatırlatıldığı gibi bu gerekçede de onlara ahiret azabı hatırlatılmaktadır. Günü kuşatıcı olmakla nitelemiştir, kastedilen ise azaptır; çünkü azap o günde vuku bulacaktır. O günün azabının onları kuşatmasının manası: İçlerinden hiçbir kimsenin ondan kurtulamayacağı ve ondan sığınacak hiçbir melce ve kaçacak hiçbir yer bulamayacaklarıdır. O gün kıyamet günüdür; bir görüşe göre ise o gün:

الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ فِي الدُّنْيَا بِالصَّيْحَةِ ثُمَّ أَكَّدَ النَّهْيَ عَنْ نَقْصِ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ بِقَوْلِهِ: وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَالْإِيفَاءُ: هُوَ الْإِتْمَامُ، وَالْقِسْطُ: الْعَدْلُ، وَهُوَ عَدَمُ الزِّيَادَةِ وَالنَّقْصِ وَإِنْ كَانَ الزِّيَادَةُ عَلَى الْإِيفَاءِ فَضْلٌ وَخَيْرٌ، وَلَكِنَّهَا فَوْقَ مَا يُفِيدُهُ اسْمُ الْعَدْلِ، وَالنَّهْيُ عَنِ النَّقْصِ وَإِنْ كَانَ يَسْتَلْزِمُ الْإِيفَاءَ فَفِي تَعَاضُدِ الدَّلَالَتَيْنِ مُبَالَغَةٌ بَلِيغَةٌ وَتَأْكِيدٌ حَسَنٌ، ثُمَّ زَادَ ذَلِكَ تَأْكِيدًا فَقَالَ: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ قَدْ مَرَّ تَفْسِيرُ هَذَا فِي الْأَعْرَافِ، وَفِيهِ النَّهْيُ عَنِ الْبَخْسِ عَلَى الْعُمُومِ، وَالْأَشْيَاءُ أَعَمُّ مِمَّا يُكَالُ وَيُوزَنُ فَيَدْخُلُ الْبَخْسُ بِتَطْفِيفِ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ فِي هَذَا دُخُولًا أَوَّلِيًّا وَقِيلَ: الْبَخْسُ الْمَكْسُ خَاصَّةً، ثُمَّ قَالَ: وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ قَدْ مَرَّ أَيْضًا تَفْسِيرُهُ فِي الْبَقَرَةِ، وَالْعُثِيُّ فِي الْأَرْضِ: يَشْمَلُ كُلَّ مَا يَقَعُ فِيهَا مِنَ الْإِضْرَارِ بِالنَّاسِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ مَا فِي السِّيَاقِ مِنْ نَقْصِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ وَقَيَّدَهُ بِالْحَالِ وَهُوَ قَوْلُهُ: مُفْسِدِينَ لِيُخْرِجَ مَا كَانَ صُورَتُهُ مِنَ الْعُثِيِّ فِي الْأَرْضِ، وَالْمَقْصُودُ بِهِ الْإِصْلَاحُ كَمَا وَقَعَ مِنَ الْخَضِرِ في السفينة بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ أَيْ:

dünyada o korkunç çığlıkla kendilerinden intikam alınacağı gündür. Sonra ölçü ve tartıyı eksiltme yasağını şu sözüyle tekit etti: { وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ } “Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adaletle tastamam yapın”. *el-Îfâ* (الْإِيفَاءُ) tastamam yapmaktır, *el-kıst* (الْقِسْطُ) ise adalettir; bu da ne artırma ne de eksiltme yapmaktır. Gerçi tam vermenin üzerine artırma yapmak bir fazilet ve hayırdır, fakat bu adalet isminin ifade ettiğinin de üzerindedir. Eksiltmeyi yasaklamak tastamam yapmayı gerektirse de iki delaletin birbirini desteklemesinde beliğ bir mübalağa ve güzel bir tekit vardır. Sonra bunu daha da pekiştirerek şöyle buyurdu: { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “insanların eşyalarını (haklarını) eksiltmeyin”. Bunun tefsiri A'râf sûresinde geçmişti. Burada genel olarak hakları eksiltmek yasaklanmaktadır; 'eşya' lafzı ise ölçülen ve tartılan şeylerden daha geneldir, dolayısıyla ölçü ve tartıda hile yaparak hakkı eksiltmek buna öncelikle dahil olur. *el-Bahs* (الْبَخْس) kelimesinin sadece haksız vergi/haraç (*el-meks*) olduğu da söylenmiştir. Sonra şöyle buyurdu: { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın!”. Bunun tefsiri de Bakara sûresinde geçmişti. Yeryüzünde *el-usiyy* (bozgunculuk yapmak), insanlara zarar verme kabilinden yeryüzünde vuku bulan her şeyi kapsar; binaenaleyh bağlamda geçen ölçü ve tartıyı eksiltmek de buna girer. Sureti bozgunculuk gibi görünen fakat Hızır'ın gemi meselesinde yaptığı gibi kastı ıslah olan şeyleri dışarıda bırakmak için bunu { مُفْسِدِينَ } “bozguncular olarak” hal ifadesiyle kayıtlamıştır. { بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ } “Allah'ın bıraktığı sizin için daha hayırlıdır”, yani:

مَا يُبْقِيهِ لَكُمْ مِنَ الْحَلَالِ بَعْدَ إِيفَاءِ الْحُقُوقِ بِالْقِسْطِ أَكْثَرُ خَيْرًا وَبَرَكَةً مِمَّا تُبْقُونَهُ لِأَنْفُسِكُمْ مِنَ التَّطْفِيفِ وَالْبَخْسِ وَالْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ، ذَكَرَ مَعْنَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: بَقِيَّةُ اللَّهِ: طَاعَتُهُ. وَقَالَ الرَّبِيعُ:

Hakları adaletle tastamam verdikten sonra helalden Allah'ın size bıraktığı kâr ve kazanç, ölçü ve tartıda hile yaparak, hakları eksilterek ve yeryüzünde fesat çıkararak kendinize ayırdığınız şeyden çok daha hayırlı ve bereketlidir. İbn Cerîr ve diğer müfessirler bu anlamı zikretmişlerdir. Mücâhid: «*Bakıyyetullah* (بَقِيَّةُ اللَّهِ), O'na itaattir» demiştir. Rebî‘:

وَصِيَّتُهُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مُرَاقَبَتُهُ، وَإِنَّمَا قَيَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَنْتَفِعُ بِهِ الْمُؤْمِنُ لَا الْكَافِرُ، أَوِ الْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ هُنَا: الْمُصَدِّقُونَ لِشُعَيْبٍ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ أَحْفَظُكُمْ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الْمَعَاصِي مِنَ التَّطْفِيفِ وَالْبَخْسِ وَغَيْرِهِمَا، أَوْ أَحْفَظُ عَلَيْكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَأُحَاسِبُكُمْ بِهَا وَأُجَازِيكُمْ عليها، وجملة:

«O'nun vasiyetidir» demiştir. Ferrâ: «O'nun murakabesidir/gözetmesidir» demiştir. Bunu { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz” sözüyle kayıtlamıştır; çünkü bundan kâfir değil ancak mümin faydalanır; yahut buradaki müminlerden maksat Şuayb'ı tasdik edenlerdir. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim”, [yani] sizi ölçü ve tartıda hile, hakları eksiltme ve benzeri günahlara düşmekten koruyacak bir bekçi değilim; yahut amellerinizi kaydedip onlardan dolayı sizi hesaba çekecek ve cezalandıracak değilim. Şu cümle:

قالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ:

{ قالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا } “Dediler ki: 'Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını terk etmemizi sana namazın mı emrediyor?'” [cümlesi], takdîrî bir sorunun cevabı olan müste'nefe bir cümledir; sanki şöyle denilmiştir:

فَمَاذَا قَالُوا لِشُعَيْبٍ؟ وَقُرِئَ أَصَلاتُكَ من غير جمع، وأن نَتْرُكَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:

«Peki, Şuayb'a ne dediler?» { أَصَلاتُكَ } kelimesi çoğul olmaksızın [tekil olarak da] okunmuştur; { أَنْ نَتْرُكَ } ifadesi ise nasb mahallindedir. Kisâî şöyle demiştir:

مَوْضِعُهَا خَفْضٌ عَلَى إِضْمَارِ الْبَاءِ، وَمُرَادُهُمْ بِمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ مِنَ الْأَوْثَانِ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ عَلَيْهِ وَالِاسْتِهْزَاءِ بِهِ، لِأَنَّ الصَّلَوَاتِ عِنْدَهُمْ لَيْسَتْ مِنَ الْخَيْرِ الَّذِي يُقَالُ لِفَاعِلِهِ عِنْدَ إِرَادَةِ تَلْيِينِ قَلْبِهِ وَتَذْلِيلِ صُعُوبَتِهِ كَمَا يُقَالُ لِمَنْ كَانَ كَثِيرَ الصَّدَقَةِ إِذَا فَعَلَ مَا لَا يُنَاسِبُ الصَّوَابَ: أَصْدَقَتُكَ أَمَرَتْكَ بِهَذَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالصَّلَاةِ هُنَا الْقِرَاءَةُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا الدِّينُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالصَّلَوَاتِ أَتْبَاعُهُ، وَمِنْهُ الْمُصَلِّي الَّذِي يَتْلُو السَّابِقَ وَهَذَا مِنْهُمْ جَوَابٌ لِشُعَيْبٍ عَنْ أَمْرِهِ لَهُمْ بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَحْدَهُ، وَقَوْلِهِمْ: أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا جَوَابٌ لَهُ عَنْ أَمْرِهِمْ بِإِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ، وَنَهْيِهِمْ عَنْ نَقْصِهِمَا وَعَنْ بَخْسِ النَّاسِ وَعَنِ الْعُثِيِّ فِي الْأَرْضِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَا فِي مَا يَعْبُدُ آباؤُنا. وَالْمَعْنَى: أَصَلَوَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا، وَتَأْمُرُكَ أن نترك أن نفعل في أموالنا ما نشاء من الأخذ والإعطاء والزيادة والنقص. وقرئ تفعل ما تشاء بِالْفَوْقِيَّةِ فِيهِمَا. قَالَ النَّحَّاسُ: فَتَكُونُ أَوْ: عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لِلْعَطْفِ عَلَى: أَنِ، الْأُولَى، وَالتَّقْدِيرُ: أَصَلَوَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ تَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا تَشَاءُ. وَقُرِئَ نَفْعَلَ بِالنُّونِ وَمَا تَشَاءُ بِالْفَوْقِيَّةِ، وَمَعْنَاهُ: أَصَلَوَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَفْعَلَ نَحْنُ فِي أَمْوَالِنَا مَا تَشَاؤُهُ أَنْتَ وَنَدَعُ مَا نَشَاؤُهُ نَحْنُ وَمَا يَجْرِي بِهِ التَّرَاضِي بَيْنَنَا ثُمَّ وَصَفُوهُ بِوَصْفَيْنِ عَظِيمَيْنِ فَقَالُوا: إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ عَلَى طَرِيقَةِ التَّهَكُّمِ بِهِ، لِأَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ عَلَى خِلَافِهِمَا، أَوْ يُرِيدُونَ إِنَّكَ لَأَنْتَ الحليم الرشيد عند نَفْسِكَ وَفِي اعْتِقَادِكَ، وَمَعْنَاهُمْ: أَنَّ هَذَا الَّذِي نَهَيْتَنَا عَنْهُ وَأَمَرْتَنَا بِهِ يُخَالِفُ مَا

«Bâ harfinin gizlenmesiyle cer mahallindedir.» Babalarının taptıkları şeylerden maksatları, tapmakta oldukları putlardır. Soru, onu inkâr etmek ve onunla alay etmek içindir; zira namazlar onlara göre, kalbi yumuşatılmak ve sertliği kırılmak istendiğinde söyleyene iyilik addedilen bir şey değildir; nitekim çok sadaka veren bir kimse doğruya uymayan bir şey yaptığında 'Bunu sana sadakan mı emretti?' denilmesi gibidir. Bir görüşe göre burada namazdan maksat kıraattir; din olduğu da söylenmiştir; namazlardan maksadın ona tabi olanlar olduğu da söylenmiştir, nitekim öndekini takip eden ata *el-musallî* denilmesi de bundandır. Bu onların, Şuayb'ın kendilerine yalnızca Allah'a ibadet etmelerini emretmesine verdikleri cevaptır. { أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا } “yahut mallarımızda dilediğimiz gibi tasarruf etmekten [vazgeçmemizi sana namazın mı emrediyor?]” sözleri ise, ölçü ve tartıyı tastamam yapmalarını emretmesine, ikisini eksiltmeyi, insanların haklarını kısmayı ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmayı yasaklamasına karşı verdikleri bir cevaptır. Bu cümle { مَا يَعْبُدُ آباؤُنا } ifadesindeki { مَا } lafzına matuftur. Mana şudur: Namazların sana babalarımızın taptıklarını terk etmemizi ve almak, vermek, artırmak ve eksiltmek suretiyle mallarımızda dilediğimiz gibi yapmayı bırakmamızı mı emrediyor? İkisinde de üstteki iki nokta ile (tâ ile) *tef‘alü mâ teşâü* şeklinde de okunmuştur. Nehhâs şöyle demiştir: Bu kıraate göre { أَوْ } edatı birinci { أَنْ } harfine matuf olur; takdiri de şöyledir: «Namazların sana mallarımızda dilediğin gibi tasarruf etmeni mi emrediyor?» [Birinci fiil] nûn ile { نَفْعَلَ }, [ikinci fiil] tâ ile { مَا تَشَاءُ } şeklinde de okunmuştur; manası şudur: «Namazların sana, bizim mallarımızda senin dilediğin gibi davranmamızı, kendi dilediğimizi ve aramızdaki karşılıklı rızayı terk etmemizi mi emrediyor?» Sonra onu iki yüce vasıfla niteleyerek, onunla alay etme yoluyla: { إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } “Oysa sen gerçekten yumuşak huylu ve aklı başında bir adamsın!” dediler; çünkü onlar onun bu iki vasfın zıddı üzere olduğuna inanıyorlardı yahut: «Kendi nezdinde ve kendi inancına göre sen yumuşak huylu ve aklı başındasın» demek istemişlerdir. Kasıtları şudur: Bize yasakladığın ve bize emrettiğin bu şeyler...