Binûn

Hûd Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

تَعْتَقِدُهُ فِي نَفْسِكَ مِنَ الْحِلْمِ وَالرُّشْدِ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ لَا عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِهْزَاءِ بَلْ هُوَ عِنْدَهُمْ كَذَلِكَ، وَأَنْكَرُوا عَلَيْهِ الْأَمْرَ وَالنَّهْيَ مِنْهُ لَهُمْ بِمَا يُخَالِفُ الْحِلْمَ وَالرُّشْدَ فِي اعْتِقَادِهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْحِلْمِ وَالرُّشْدِ، وجملة: قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي مُسْتَأْنَفَةٌ كَالْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا وَالْمَعْنَى: أَخْبِرُونِي إِنْ كُنْتُ عَلَى حُجَّةٍ وَاضِحَةٍ مِنْ عِنْدِ رَبِّي فِيمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ وَنَهَيْتُكُمْ عَنْهُ وَرَزَقَنِي مِنْهُ أَيْ: مِنْ فَضْلِهِ وَخَزَائِنِ مُلْكِهِ رِزْقاً حَسَناً أَيْ: كَثِيرًا وَاسِعًا حَلَالًا طَيِّبًا، وَقَدْ كَانَ ﵇ كَثِيرَ الْمَالِ وَقِيلَ: أَرَادَ بِالرِّزْقِ النُّبُوَّةَ، وَقِيلَ: الْحِكْمَةَ، وَقِيلَ: الْعِلْمَ، وَقِيلَ: التَّوْفِيقَ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْكَلَامِ، تَقْدِيرُهُ: أَتْرُكُ أَمْرَكُمْ وَنَهْيَكُمْ، أَوْ أَتَقُولُونَ فِي شَأْنِي: مَا تَقُولُونَ مِمَّا تُرِيدُونَ بِهِ السُّخْرِيَةَ وَالِاسْتِهْزَاءَ وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ أَيْ: وَمَا أُرِيدُ بِنَهْيِي لَكُمْ عَنِ التَّطْفِيفِ وَالْبَخْسِ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَأَفْعَلُهُ دُونَكُمْ، يُقَالُ: خَالَفَهُ إِلَى كَذَا: إِذَا قَصَدَهُ وَهُوَ مُوَلٍّ عَنْهُ، وَخَالَفْتُهُ عَنْ كَذَا: فِي عَكْسِ ذَلِكَ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ أَيْ: مَا أُرِيدُ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ إِلَّا الْإِصْلَاحَ لَكُمْ وَدَفْعِ الْفَسَادِ فِي دِينِكُمْ وَمُعَامَلَاتِكُمْ مَا اسْتَطَعْتُ مَا بَلَغَتْ إِلَيْهِ اسْتِطَاعَتِي، وَتَمَكَّنَتْ مِنْهُ طَاقَتِي وَما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ أَيْ:

...kendinde var olduğuna inandığın hilim ve olgunluğa (rüşde) aykırıdır.» Bir görüşe göre onlar bunu alay yoluyla değil, gerçekten kendi nezdlerinde öyle olduğu için söylemişler ve kendi inançlarına göre hilim ve olgunluğa aykırı gördükleri şeyleri kendilerine emredip yasaklamasını yadırgamışlardır. Hilim ve rüşdün tefsiri daha önce geçmişti. { قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “[Şuayb] dedi ki: «Ey kavmim! Söyleyin bana, ya ben Rabbimden açık bir delil üzere isem...»” cümlesi, önceki cümleler gibi müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır). Manası: «Size emrettiğim ve yasakladığım şeylerde Rabbimin katından açık bir delil üzere isem bana söyleyin!» demektir. { وَرَزَقَنِي مِنْهُ } yani O'nun lütfundan ve mülkünün hazinelerinden, { رِزْقاً حَسَناً } “güzel bir rızık [vermişse]”, yani bol, geniş, helal ve temiz bir rızık [bahşetmişse ne dersiniz?] O [aleyhisselâm] çok mala sahipti. Rızıktan maksadın peygamberlik olduğu da söylenmiştir; hikmet olduğu, ilim olduğu ve muvaffakiyet olduğu da söylenmiştir. Şartın cevabı mahzuftur (düşürülmüştür), sözün akışı buna delalet eder; takdiri şöyledir: «[Hâlâ] size emredip sizi yasaklamaktan vaz mı geçeyim yahut hakkımda alay ve istihza maksadıyla söylediğiniz o sözleri mi söyleyeceksiniz?» { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ } “Size yasakladığım şeylerde size aykırı davranmak istemiyorum” yani ölçü ve tartıyı eksiltmekten sizi yasaklarken, size yasakladığım şeye yönelerek sizden ayrı bir şekilde onu kendim yapmayı istemiyorum. Bir kimse bir şeyi arkasına atıp ona yöneldiğinde *hâlefehû ilâ kezâ* denir; *hâleftühû an kezâ* ise bunun aksidir. { إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ } “Ben sadece ıslah etmek istiyorum” yani bu emir ve yasakla, dininizdeki ve muamelelerinizdeki fesadı ortadan kaldırıp sizin için sadece ıslahı istiyorum. { مَا اسْتَطَعْتُ } “gücüm yettiğince”, yani takatimin ulaştığı ve gücümün yettiği ölçüde. { وَما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ } “Başarım ancak Allah'ın yardımıyladır” yani:

مَا صِرْتُ مُوَفَّقًا هَادِيًا نَبِيًّا مُرْشِدًا إِلَّا بِتَأْيِيدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَإِقْدَارِي عَلَيْهِ وَمَنْحِي إِيَّاهُ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ فِي جَمِيعِ أُمُورِي الَّتِي مِنْهَا أَمْرُكُمْ وَنَهْيُكُمْ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ أَيْ: أَرْجِعُ فِي كُلِّ مَا نَابَنِي مِنَ الْأُمُورِ وَأُفَوِّضُ جَمِيعَ أُمُورِي إِلَى مَا يَخْتَارُهُ لِي مِنْ قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: وَإِلَيْهِ أَرْجِعُ فِي الْآخِرَةِ وَقِيلَ: إِنَّ الْإِنَابَةَ: الدُّعَاءُ، وَمَعْنَاهُ:

Ben ancak Allah Sübhânehu'nun teyidi, beni buna muktedir kılması ve bunu bana bahşetmesiyle muvaffak kılınmış, hidayete erdiren, bir peygamber ve mürşit oldum. { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “Yalnız O'na tevekkül ettim”, yani size emretmek ve sizi yasaklamak da dâhil olmak üzere bütün işlerimde [O'na dayandım]. { وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } “Ve yalnız O'na yönelirim”, yani başıma gelen her işte O'na döner ve bütün işlerimi kaza ve kaderinden benim için seçeceği şeye havale ederim. Bunun manasının «Ahirette O'na döneceğim» olduğu da söylenmiştir. İnâbenin dua olduğu da söylenmiştir; buna göre manası:

وَلَهُ أَدْعُو. قَوْلُهُ: وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ لَا يُكْسِبَنَّكُمْ شِقَاقِي إِصَابَةَ الْعَذَابِ إِيَّاكُمْ كَمَا أَصَابَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ وَقِيلَ مَعْنَاهُ: لَا يَحْمِلَنَّكُمْ شِقَاقِي، وَالشِّقَاقُ: الْعَدَاوَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَخْطَلِ:

«Ve yalnız O'na dua ederim» demektir. { وَيا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي } “Ey kavmim! Bana karşı gelmeniz sakın sizi [...] sürüklemesin” sözü hakkında Zeccâc şöyle demiştir: Manası; «Bana muhalefet etmeniz, sizden öncekilerin başına gelen azabın sizin de başınıza gelmesini size kazandırmasın» demektir. Manasının «Bana muhalefet etmeniz [sakın] sizi sevk etmesin» olduğu da söylenmiştir. Şikak (شِقَاق), düşmanlık demektir; Ahtal'ın şu sözü de bu kabildendir:

أَلَا مَنْ مُبْلِغٌ عَنِّي رَسُولًا ... فَكَيْفَ وَجَدْتُمُ طَعْمَ الشّقاق

Benden bir elçiye haber ulaştıracak yok mu? / Muhalefetin (düşmanlığın) tadını nasıl buldunuz?

وأَنْ يُصِيبَكُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِيَجْرِمَنَّكُمْ مِثْلُ مَا أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ مِنَ الْغَرَقِ أَوْ قَوْمَ هُودٍ مِنَ الرِّيحِ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ مِنَ الصَّيْحَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ: يَجْرِمَنَّكُمْ، وَتَفْسِيرُ:

{ أَنْ يُصِيبَكُمْ } “başınıza gelmesine” ifadesi { يَجْرِمَنَّكُمْ } fiilinin ikinci mef‘ûlü (nesnesi) olarak nasb mahallindedir. { مِثْلُ مَا أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ } “Nuh kavminin başına gelenin benzerinin” yani boğulmanın, { أَوْ قَوْمَ هُودٍ } “yahut Hud kavminin [başına gelenin]” yani rüzgârın, { أَوْ قَوْمَ صالِحٍ } “yahut Salih kavminin [başına gelenin]” yani korkunç sesin [başınıza gelmesine]. *Yecrimenneküm* kelimesinin ve şikak kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti.

الشِّقَاقِ وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ: لَيْسَ مَكَانُهُمْ بِبَعِيدٍ مِنْ مَكَانِكُمْ، أَوْ لَيْسَ زَمَانُهُمْ بِبَعِيدٍ مِنْ زَمَانِكُمْ، أَوْ لَيْسُوا بِبَعِيدٍ مِنْكُمْ فِي السَّبَبِ الْمُوجِبِ لِعُقُوبَتِهِمْ، وَهُوَ مُطْلَقُ الْكُفْرِ، وَأَفْرَدَ لَفْظَ بَعِيدٍ لِمِثْلِ مَا سَبَقَ فِي وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ ثُمَّ بَعْدَ تَرْهِيبِهِمْ بِالْعَذَابِ أَمَرَهُمْ بِالِاسْتِغْفَارِ وَالتَّوْبَةِ فَقَالَ: وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ: الِاسْتِغْفَارِ مَعَ تَرْتِيبِ التَّوْبَةِ عَلَيْهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ: الرَّحِيمِ، وَالْمُرَادُ هُنَا: أَنَّهُ عَظِيمُ الرَّحْمَةِ لِلتَّائِبِينَ. وَالْوَدُودُ: الْمُحِبُّ.

{ وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ } “Lût kavmi de sizden uzak değildir” ifadesiyle; mekânlarının sizin mekânınızdan uzak olmadığı veya zamanlarının sizin zamanınızdan uzak olmadığı yahut cezalandırılmalarını gerektiren sebepte -ki o da mutlak küfürdür- sizden uzak olmadıkları kastedilmiş olabilir. { بَعِيدٍ } lafzının müfret (tekil) getirilmesi, daha önce geçen { وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ } ayetinde zikredilen sebebin benzerindendir. Sonra onları azapla korkuttuktan sonra istiğfar ve tövbe etmelerini emrederek şöyle buyurmuştur: { وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ } “Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir, çok sevendir.” Surenin başında tövbenin istiğfar üzerine terettüp ettirilmesiyle birlikte istiğfarın tefsiri ve *er-Rahîm* isminin tefsiri geçmişti. Buradaki maksat, O'nun tövbe edenlere karşı merhametinin pek büyük olduğudur. *el-Vedûd* ise çok seven demektir.

قَالَ فِي الصِّحَاحِ: وَدِدْتُ الرَّجُلَ أَوَدُّهُ وُدًّا: إِذَا أَحْبَبْتُهُ، وَالْوَدُودُ: الْمُحِبُّ، وَالْوِدُّ وَالْوُدُّ وَالْوَدُّ: الْمَحَبَّةُ وَالْمَعْنَى هُنَا: أَنَّهُ يَفْعَلُ بِعِبَادِهِ مَا يَفْعَلُهُ مَنْ هُوَ بَلِيغُ الْمَوَدَّةِ بِمَنْ يَوَدُّهُ مِنَ اللُّطْفِ بِهِ، وَسَوْقِ الْخَيْرِ إِلَيْهِ، وَدَفْعِ الشَّرِّ عَنْهُ.

*es-Sıhâh* adlı eserde şöyle denilmiştir: Bir kimseyi sevdiğimde *vedidtü'r-racüle eveddühû vüdden* denir. *el-Vedûd* çok seven demektir; *el-vidd*, *el-vüdd* ve *el-vedd* ise sevgi demektir. Buradaki mana şudur: O, kullarına, sevdiği kimseye karşı sevgisi pek derin olan birinin yaptığı gibi lütufta bulunur, hayrı ona sevk eder ve şerri ondan defeder.

وَفِي هَذَا تَعْلِيلٌ لِمَا قبله من الأمر بالاستغفار والتوبة. وجملة: قالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ مُسْتَأْنَفَةٌ كَالْجُمَلِ السَّابِقَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ تَأْتِينَا بِمَا لَا عَهْدَ لَنَا بِهِ: مِنَ الْإِخْبَارِ بِالْأُمُورِ الْغَيْبِيَّةِ كَالْبَعْثِ وَالنُّشُورِ، وَلَا نَفْقَهُ ذَلِكَ: أَيْ: نَفْهَمُهُ كَمَا نَفْهَمُ الْأُمُورَ الْحَاضِرَةَ الْمُشَاهَدَةَ. فَيَكُونُ نَفْيُ الْفِقْهِ عَلَى هَذَا حَقِيقَةً لَا مجازا

Bunda, öncesindeki istiğfar ve tövbe emrinin gerekçelendirilmesi (ta'lîli) vardır. { قالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ } “Dediler ki: «Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz...»” cümlesi, önceki cümleler gibi müste'nefedir. Mana şudur: Sen bize alışık olmadığımız şeyleri getiriyorsun; yeniden diriliş ve toplanma gibi gaybî meseleleri haber veriyorsun. Biz ise bunları, hazır ve göz önünde olan şeyleri anladığımız gibi anlamıyoruz (fıkhetmiyoruz). Buna göre fıkhın nefyedilmesi mecaz değil, hakikattir.

وَقِيلَ: قَالُوا ذَلِكَ إِعْرَاضًا عَنْ سَمَاعِهِ وَاحْتِقَارَ الْكَلَامِ مَعَ كَوْنِهِ مَفْهُومًا لَدَيْهِمْ مَعْلُومًا عِنْدَهُمْ، فَلَا يَكُونُ نَفْيُ الْفِقْهِ حَقِيقَةً، بَلْ مَجَازًا. يُقَالُ فَقِهَ يَفْقَهُ: إِذَا فَهِمَ، فِقْهًا وَفَقَهًا، وَحَكَى الْكِسَائِيُّ فُقْهَانًا، وَيُقَالُ فَقُهَ فِقْهًا: إِذَا صَارَ فَقِيهًا وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً أَيْ: لَا قُوَّةَ لَكَ تَقْدِرُ بِهَا عَلَى أَنْ تَمْنَعَ نَفْسَكَ مِنَّا، وَتَتَمَكَّنَ بِهَا مِنْ مُخَالَفَتِنَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَنَّهُ ضَعِيفٌ فِي بَدَنِهِ، قَالَهُ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ مُصَابًا بِبَصَرِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّ حِمْيَرَ تَقُولُ لِلْأَعْمَى: ضَعِيفٌ، أَيْ: قَدْ ضَعُفَ بِذَهَابِ بَصَرِهِ، كَمَا يُقَالُ لَهُ:

Bir görüşe göre onlar bunu, sözü anlamış ve bilmiş olmalarına rağmen onu dinlemekten yüz çevirerek ve küçümseyerek söylemişlerdir. Bu takdirde fıkhın nefyedilmesi hakikat değil, mecaz olur. Bir şeyi anladığında *fekıhe yefkahu fıkhan ve fekahan* denir; Kisâî *fukhanen* kullanımını da nakletmiştir. Bir kimse fakih olduğunda ise *fekuhe fıkhan* denir. { وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً } “...ve doğrusu seni içimizde zayıf görüyoruz” yani kendini bizden koruyabilecek ve bize karşı koyabilecek bir gücün yoktur. Ali b. İsa, bundan maksadın beden bakımından zayıf olduğu anlamına geldiğini söylemiştir. Görme engelli olduğu da söylenmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: Dil âlimleri, Himyer kabilesinin âmâ kimseye *zaîf* (ضعيف) dediklerini, yani görme yetisi gittiği için zayıf düştüğünü söylediklerini nakletmişlerdir; nitekim görmesi gittiği için zarar gördüğünden dolayı ona...

ضَرِيرٌ، أَيْ: قَدْ ضُرَّ بِذَهَابِ بَصَرِهِ وَقِيلَ: الضَّعِيفُ: الْمَهِينُ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ رَهْطُ الرَّجُلِ: عَشِيرَتُهُ الَّذِينَ يَسْتَنِدُ إِلَيْهِمْ وَيَتَقَوَّى بِهِمْ، وَمِنْهُ: الرَّاهِطُ: لِجُحْرِ الْيَرْبُوعِ، لِأَنَّهُ يَتَوَثَّقُ بِهِ وَيُخَبَّأُ فِيهِ وَلَدُهُ، وَالرَّهْطُ يَقَعُ عَلَى الثَّلَاثَةِ إِلَى الْعَشَرَةِ، وَإِنَّمَا جَعَلُوا رَهْطَهُ مَانِعًا مِنْ إِنْزَالِ الضَّرَرِ بِهِ، مَعَ كَوْنِهِمْ فِي قِلَّةٍ، وَالْكُفَّارُ أُلُوفٌ مُؤَلَّفَةٌ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى دِينِهِمْ، فَتَرَكُوهُ احْتِرَامًا لَهُمْ لَا خَوْفًا مِنْهُمْ، ثُمَّ أَكَّدُوا مَا وَصَفُوهُ بِهِ مِنَ الضعف بقولهم: وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ حَتَّى نَكُفَّ عَنْكَ لِأَجْلِ عِزَّتِكَ عِنْدَنَا، بَلْ تَرَكْنَا رَجْمَكَ لِعِزَّةِ رَهْطِكَ عَلَيْنَا، وَمَعْنَى لَرَجَمْنَاكَ: لَقَتَلْنَاكَ بِالرَّجْمِ وَكَانُوا إِذَا قَتَلُوا إِنْسَانًا رَجَمُوهُ بِالْحِجَارَةِ، وَقِيلَ: مَعْنَى لَرَجَمْنَاكَ: لَشَتَمْنَاكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْجَعْدِيِّ:

...*darîr* (ضَرِير) denilmesi de böyledir. *ez-Zaîf* kelimesinin zelil ve hakir manasına geldiği de söylenmiştir ki bu da birinci görüşe yakındır. { وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ } “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlayarak öldürürdük!” Kişinin *raht*ı, kendisine dayandığı ve güç aldığı akrabalarıdır. Arap tavşanının güvenip yavrusunu sakladığı yuvasına *er-râhit* denilmesi de bundandır. *Raht* kelimesi üçten ona kadar olan topluluk için kullanılır. Kâfirler binlerce kişi iken, onlar sayıca az olmalarına rağmen Şuayb'a zarar verilmesini engelleyen unsur olarak kabilelerini göstermişlerdir; çünkü onlar da kendi dinleri üzereydiler ve dolayısıyla onlardan korktukları için değil, onlara saygı duydukları için Şuayb'a dokunmamışlardır. Sonra onu niteledikleri zayıflığı şu sözleriyle pekiştirdiler: { وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ } “Senin bize karşı hiçbir üstünlüğün yoktur” yani bizim katımızdaki değerin ve saygınlığın sebebiyle senden el çekmiş değiliz; bilakis seni taşlamayı kabilenin hatırı için bıraktık. *Leracemnâke* ifadesinin manası; «Seni taşlayarak öldürürdük» demektir; zira onlar bir insanı öldürecekleri zaman taşla recmederlerdi. *Leracemnâke* ifadesinin «Sana mutlaka söver, hakaret ederdik» manasına geldiği de söylenmiştir; Ca'dî'nin şu sözü de bu kabildendir:

تَرَاجَمْنَا بِمُرِّ الْقَوْلِ حَتَّى ... نَصِيرَ كَأَنَّنَا فَرَسَا رِهَانِ

Acı sözlerle birbirimizi taşladık / Tâ ki yarış atları gibi oluncaya dek.

وَيُطْلَقُ الرَّجْمُ عَلَى اللَّعْنِ، وَمِنْهُ الشَّيْطَانُ الرَّجِيمُ، وَجُمْلَةُ: قالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ مُسْتَأْنَفَةٌ، وَإِنَّمَا قَالَ: أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ، وَلَمْ يَقُلْ: أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنِّي، لِأَنَّ نفي العزّة وَإِثْبَاتَهَا لِقَوْمِهِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ إِيلَاءُ الضَّمِيرِ حَرْفَ النَّفْيِ، اسْتِهَانَةٌ بِهِ، وَالِاسْتِهَانَةُ بِأَنْبِيَاءِ اللَّهِ اسْتِهَانَةٌ بِاللَّهِ ﷿، فَقَدْ تَضَمَّنَ كَلَامُهُمْ أَنَّ رَهْطَهُ أَعَزُّ عَلَيْهِمْ مِنَ اللَّهِ، فَاسْتَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، وَتَعَجَّبَ مِنْهُ، وَأَلْزَمَهُمْ مَا لَا مَخْلَصَ لَهُمْ عَنْهُ، وَلَا مَخْرَجَ لَهُمْ مِنْهُ بِصُورَةِ الِاسْتِفْهَامِ، وَفِي هَذَا مِنْ قُوَّةِ الْمُحَاجَّةِ وَوُضُوحِ الْمُجَادَلَةِ وَإِلْقَامِ الْخَصْمِ الْحَجَرَ مَا لَا يَخْفَى، وَلِأَمْرٍ مَا سُمِّيَ شُعَيْبٌ: خَطِيبَ الْأَنْبِيَاءِ، وَالضَّمِيرُ فِي وَاتَّخَذْتُمُوهُ رَاجِعٌ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ.

Recm kelimesi lanetlemek manasında da kullanılır; kovulmuş/lanetlenmiş olan *eş-şeytânü'r-racîm* ifadesi de bundandır. { قالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ } “[Şuayb] dedi ki: «Ey kavmim! Kabilem size Allah'tan daha mı değerli...»” cümlesi müste'nefedir. «Benden daha mı değerli?» demeyip { أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ } “size Allah'tan daha mı değerli?” buyurmuştur; çünkü nefiy harfinden hemen sonra zamirin gelmesinin de gösterdiği üzere izzetin ondan nefyedilip kavmine ispat edilmesi, onu küçümsemektir. Allah'ın peygamberlerini küçümsemek ise Allah [celle celâluhû]'yu küçümsemektir. Onların sözü kabilelerinin kendilerine Allah'tan daha üstün olduğunu ihtiva edince, Şuayb bunu onlara karşı kınamış, buna hayret etmiş ve soru suretinde onları içinden çıkamayacakları ve kurtulamayacakları bir delille ilzam etmiştir. Bunda güçlü bir hüccet sunma, açık bir münazara ve hasmı susturma hususunda gizli kalmayacak derecede [büyük bir belağat] vardır. Bir hikmete binaendir ki Şuayb'a «Peygamberlerin Hatibi» denilmiştir. { وَاتَّخَذْتُمُوهُ } ayetindeki zamir Allah Sübhânehu'ya racidir.

وَالْمَعْنَى: وَاتَّخَذْتُمُ اللَّهَ ﷿ بِسَبَبِ عَدَمِ اعْتِدَادِكُمْ بِنَبِيِّهِ الَّذِي أَرْسَلَهُ إِلَيْكُمْ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا أَيْ: مَنْبُوذًا وَرَاءَ الظَّهْرِ لَا تُبَالُونَ بِهِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَاتَّخَذْتُمْ أَمْرَ اللَّهِ الَّذِي أَمَرَنِي بِإِبْلَاغِهِ إِلَيْكُمْ، وَهُوَ مَا جِئْتُكُمْ بِهِ، وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ، يُقَالُ: جَعَلْتُ أَمْرَهُ بِظَهْرٍ: إِذَا قَصَّرْتُ فيه، وظهريا، مَنْسُوبٌ إِلَى الظَّهْرِ، وَالْكَسْرُ لِتَغْيِيرِ النَّسَبِ إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ أَقْوَالِكُمْ وَأَفْعَالِكُمْ وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ لَمَّا رَأَى إِصْرَارَهُمْ عَلَى الْكُفْرِ وَتَصْمِيمَهُمْ عَلَى دِينِ آبَائِهِمْ، وَعَدَمِ تَأْثِيرِ الْمَوْعِظَةِ فِيهِمْ تَوَعَّدَهُمْ بِأَنْ يَعْمَلُوا عَلَى غَايَةِ تَمَكُّنِهِمْ وَنِهَايَةِ اسْتِطَاعَتِهِمْ، يُقَالُ: مَكُنَ مَكَانَةً: إِذَا تَمَكَّنَ أَبْلَغَ تَمَكُّنٍ، وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ عَامِلٌ عَلَى حَسَبِ مَا يُمْكِنُهُ وَيُقَدِّرُ اللَّهُ لَهُ ثُمَّ بَالَغَ فِي التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ بِقَوْلِهِ: سَوْفَ تَعْلَمُونَ أَيْ: عَاقِبَةَ مَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ وَالْإِضْرَارِ بِعِبَادِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مِثْلُهُ فِي الْأَنْعَامِ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ من: في محل نصب بتعلمون، أَيْ: سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ الَّذِي يَأْتِيهِ الْعَذَابُ الْمُخْزِي الَّذِي يَتَأَثَّرُ عَنْهُ الذُّلُّ وَالْفَضِيحَةُ وَالْعَارُ وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ مَعْطُوفٌ عَلَى: مَنْ يَأْتِيهِ وَالْمَعْنَى: سَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ الْمُعَذَّبُ وَمَنْ

Mana şudur: Size gönderdiği peygamberine itibar etmemeniz sebebiyle Allah [celle celâluhû]'yu { وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا } “arkanıza atıp unuttunuz”, yani arkanıza fırlatıp attınız, O'na aldırış etmediniz. Bir görüşe göre mana şudur: Allah'ın bana size tebliğ etmemi emrettiği buyruğunu -ki o da size getirdiğim şeydir- arkanıza attınız. Bir kimse bir işi savsaklayıp önemsemediğinde *cealtü emrahû bi-zahrin* denir. *Zıhriyyen* kelimesi sırta (zahr) mensuptur; esre (kesre) ise nispet değişikliği sebebiyledir. { إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı çepeçevre kuşatandır”, söz ve fiillerinizden hiçbir şey O'na gizli kalmaz. { وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapacağım! İleride bileceksiniz...” Onların küfürdeki ısrarlarını, atalarının dinine bağlılıklarını ve öğüdün kendilerine tesir etmediğini görünce, onları güçlerinin ve imkânlarının son noktasına kadar ellerinden geleni yapmalarıyla tehdit etti. Bir kimse son derece muktedir olduğunda *meküne mekâneten* denir. O da kendisinin yapabileceği ve Allah'ın kendisine takdir ettiği ölçüde amel edeceğini onlara haber verdi. Sonra { سَوْفَ تَعْلَمُونَ } “İleride bileceksiniz” buyurarak tehdit ve azap vaadinde mübalağa yaptı; yani Allah'tan başkasına ibadet etmek ve O'nun kullarına zarar vermek konusundaki tutumunuzun akıbetini bileceksiniz. Benzeri En'âm suresinde geçmişti. { مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ } “kime kendini rezil edecek azabın geleceğini” ifadesindeki { مَنْ } edatı { تَعْلَمُونَ } fiili ile nasb mahallindedir; yani zillet, rezillik ve utanç doğuracak olan rezil edici azabın kime geleceğini ileride bileceksiniz. { وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ } “ve kimin yalancı olduğunu” ifadesi { مَنْ يَأْتِيهِ } ifadesine matuftur. Mana şudur: Azaba uğrayacak olanın kim olduğunu ve...

هُوَ الْكَاذِبُ؟ وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِكَذِبِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: لَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ وَقِيلَ:

...yalancının kim olduğunu bileceksiniz. Bunda onların; { لَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ } “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık; senin bize karşı hiçbir üstünlüğün yoktur” sözlerindeki yalancılıklarına üstü kapalı bir gönderme (tariz) vardır. Bir görüşe göre:

إِنَّ: مَنْ، مُبْتَدَأٌ، وَمَا بَعْدَهَا صِلَتُهَا، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ هُوَ كَاذِبٌ فَسَيَعْلَمُ كَذِبَهُ وَيَذُوقُ وَبَالَ أَمْرِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّمَا جَاءَ بِ: هُوَ فِي مَنْ هُوَ كاذِبٌ لِأَنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ مَنْ قَائِمٌ: إِنَّمَا يَقُولُونَ مَنْ قَامَ، وَمَنْ يَقُومُ، وَمَنِ الْقَائِمُ، فَزَادُوا هُوَ لِيَكُونَ جُمْلَةً تَقُومُ مَقَامَ فَعَلَ وَيَفْعَلُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَدُلُّ عَلَى خِلَافِ هَذَا قَوْلُ الشَّاعِرِ:

{ مَنْ } kelimesi mübtedadır, sonrasındaki ise onun sılasıdır; haberi mahzuftur. Takdiri şöyledir: «Yalancı olan kimse, yalanını bilecek ve işinin vebalini tadacaktır.» Ferrâ şöyle demiştir: { مَنْ هُوَ كاذِبٌ } ifadesinde { هُوَ } zamirinin getirilmesinin sebebi; Arapların *men kâimün* (من قائم) demeyip *men kâme* (من قام), *men yekûmü* (من يقوم) ve *menil-kâimü* (من القائم) demeleridir. Dolayısıyla *fe‘ale* ve *yef‘alü* yerine geçecek bir cümle olsun diye { هُوَ } zamirini ziyade etmişlerdir. Nehhâs ise şöyle demiştir: Şairin şu sözü bunun aksine delalet etmektedir:

من رسولي إلى الثريّا بأنّي ... ضِقْتُ ذَرْعًا بِهَجْرِهَا وَالْكِتَابِ

Süreyyâ'ya benden şu haberi götürecek kim var: / Onun ayrılığından ve mektuptan artık takatim tükendi!

وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ أَيِ: انْتَظَرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مُنْتَظِرٌ لِمَا يَقْضِي بِهِ اللَّهُ بَيْنَنَا وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ أَيْ: لَمَّا جَاءَ عَذَابُنَا، أَوْ أَمَرُنَا بِعَذَابِهِمْ نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَأَتْبَاعَهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ بِرَحْمَةٍ مِنَّا لَهُمْ بِسَبَبِ إِيمَانِهِمْ، أَوْ بِرَحْمَةٍ مِنَّا لَهُمْ، وَهِيَ: هِدَايَتُهُمْ لِلْإِيمَانِ وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا غَيْرَهُمْ بِمَا أَخَذُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ بِغَيْرِ وَجْهٍ وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالتَّصْمِيمِ عَلَى الْكُفْرِ الصَّيْحَةُ الَّتِي صَاحَ بِهِمْ جِبْرَائِيلُ حَتَّى خَرَجَتْ أَرْوَاحُهُمْ مِنْ أَجْسَادِهِمْ، وَفِي الأعراف: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ وَكَذَا فِي الْعَنْكَبُوتِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الرَّجْفَةَ: الزَّلْزَلَةُ، وَأَنَّهَا تَكُونُ تَابِعَةً لِلصَّيْحَةِ لِتَمَوُّجِ الْهَوَاءِ الْمُفْضِي إِلَيْهَا فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ أَيْ: مَيِّتِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ وَتَفْسِيرُ: كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها قَرِيبًا، وَكَذَا تَفْسِيرُ: أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ وَحَكَى الْكِسَائِيُّ: أَنَّ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيَّ قَرَأَ: كَمَا بَعُدَتْ ثَمُودُ بِضَمِّ الْعَيْنِ. قَالَ الَمَهَدَوِيُّ: مَنْ ضَمَّ الْعَيْنَ مِنْ بَعُدَتْ فَهِيَ لُغَةٌ يُسْتَعْمَلُ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَبَعِدَتْ بِالْكَسْرِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ يُسْتَعْمَلُ فِي الشَّرِّ خَاصَّةً، وَهِيَ هُنَا بِمَعْنَى اللَّعْنَةِ.

{ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ } “Gözleyin, doğrusu ben de sizinle beraber gözlemekteyim!” yani bekleyin, ben de Allah'ın aramızda hükmedeceği şeyi sizinle birlikte beklemekteyim. { وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “Emrimiz gelince Şuayb'ı ve beraberindeki iman edenleri [...] kurtardık” yani azabımız yahut onların azap edilmesine dair emrimiz geldiğinde, Şuayb'ı ve ona iman eden takipçilerini kurtardık; { بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “katımızdan bir rahmetle”, yani imanları sebebiyle kendilerine tarafımızdan bir rahmetle yahut imana hidayet edilmeleri olan bir rahmetle [kurtardık]. { وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenleri [...] yakalayıverdi”, yani haksız yere mallarını alarak başkalarına zulmeden ve küfürde ısrar ederek kendilerine zulmeden kimseleri yakaladı; { الصَّيْحَةُ } “o korkunç ses”, yani Cebrail'in onlara karşı çıkardığı öyle bir çığlıktı ki ruhları cesetlerinden çıktı. A'râf suresinde { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Onları şiddetli sarsıntı yakalayıverdi” buyrulmuştur; Ankebût suresinde de böyledir. Daha önce *er-racfe*nin zelzele olduğunu ve ses dalgalarının havayı hareketlendirmesi neticesinde korkunç çığlığa tabi olarak meydana geldiğini açıklamıştık. { فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ } “Yurtlarında dizüstü çökekaldılar”, yani ölüp kaldılar. Bunun tefsiri ile { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها } “Sanki orada hiç yaşamamışlardı” ifadesinin tefsiri yakın bir yerde geçmişti. Aynı şekilde { أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ } “Bilin ki Semûd [kavmi] yok olup gittiği gibi Medyen de yok olup gitti!” ifadesinin tefsiri de geçmişti. Kisâî, Ebû Abdirrahman es-Sülemî'nin ayını ötre ile *kemâ be‘udet Semûd* şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Mehdevî şöyle demiştir: *Be‘udet* fiilinde aynı ötre okuyan kimseye göre bu, hayırda da şerde de kullanılan bir lehçedir; cumhurun kıraati olan esreli *be‘idet* ise sadece şerde kullanılır ve buradaki anlamı lanettir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ قَالَ: رُخْصُ السِّعْرِ وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ قَالَ: غَلَاءُ السِّعْرِ. وَأَخْرَجَ ابن جرير عنه بَقِيَّتُ اللَّهِ قَالَ:

İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, { إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ } “Ben sizi bir bolluk ve refah içinde görüyorum” ayeti hakkında o: «Fiyatların ucuzluğudur» demiş; { وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ } “ve ben sizin adınıza kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum” ayeti hakkında ise: «Fiyatların pahalılığıdır» demiştir. İbn Cerîr'in yine ondan naklettiğine göre { بَقِيَّتُ اللَّهِ } hakkında o:

رِزْقُ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عن قتادة: بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ يَقُولُ: حَظُّكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: طَاعَةُ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن الْأَعْمَشِ فِي قَوْلِهِ:

«Allah'ın rızkıdır» demiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre o, { بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ } “Allah'ın bıraktığı [helal kazanç] sizin için daha hayırlıdır” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Rabbinizden size düşen nasip sizin için daha hayırlıdır.» İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o: «Allah'a itaattir» demiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in A'meş'ten naklettiğine göre o:

أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ قَالَ: أَقِرَاءَتُكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ الْأَحْنَفِ: أَنَّ شُعَيْبًا كَانَ أَكْثَرَ الْأَنْبِيَاءِ صَلَاةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا قَالَ:

{ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ } “Sana namazın mı emrediyor?” ayeti hakkında: «Kıraatin mi?» demiştir. İbn Asâkir'in Ahnef'ten naklettiğine göre Şuayb, peygamberlerin en çok namaz kılanıydı. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o, { أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا } “yahut mallarımızda dilediğimiz gibi tasarruf etmekten [vazgeçmemizi sana namazın mı emrediyor?]” ayeti hakkında şöyle demiştir:

نَهَاهُمْ عَنْ قَطْعِ هَذِهِ الدَّنَانِيرِ وَالدَّرَاهِمِ فَقَالُوا: إِنَّمَا هِيَ أَمْوَالُنَا نَفْعَلُ فِيهَا مَا نَشَاءُ، إِنْ شِئْنَا قَطَعْنَاهَا، وَإِنْ شِئْنَا أَحْرَقْنَاهَا، وَإِنْ شِئْنَا طَرَحْنَاهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ نَحْوَهُ. وأخرجنا عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ نَحْوَهُ أيْضًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ قَالَ: يَقُولُونَ إِنَّكَ لَسْتَ بِحَلِيمٍ وَلَا رَشِيدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: اسْتِهْزَاءٌ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً قَالَ: الحلال.

«Şuayb onları bu dinar ve dirhemleri kesmekten (kırpmaktan) yasakladı; onlar da: 'Bunlar sadece bizim mallarımızdır; onlarda dilediğimizi yaparız, dilersek onları keseriz, dilersek yakarız, dilersek atarız' dediler.» İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Muhammed b. Ka'b'dan benzerini rivayet etmişlerdir. Biz de Zeyd b. Eslem'den benzerini rivayet ettik. Abdürrezzâk, İbn Sa'd, İbnu'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh ve Abd b. Humeyd, Saîd b. el-Müseyyeb'den de benzerini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } “Oysa sen gerçekten yumuşak huylu ve aklı başında bir adamsın!” ayeti hakkında: «Sen ne yumuşak huylusun ne de aklı başındasın demek istiyorlar» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre o: «Onunla alay etmektir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'ten naklettiğine göre o, { وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً } “bana O'ndan güzel bir rızık vermişse” ayeti hakkında: «Helal rızıktır» demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ قَالَ:

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre o, { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ } “Size yasakladığım şeylerde size aykırı davranmak istemiyorum” ayeti hakkında şöyle demiştir:

يَقُولُ لَمْ أَكُنْ لِأَنْهَاكُمْ عَنْ أَمْرٍ وَأَرْكَبَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشيخ عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:

«Şuayb: 'Sizi bir şeyden menedip de kendim onu işleyecek değilim' demektedir.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o:

وَإِلَيْهِ أُنِيبُ قَالَ: إِلَيْهِ أَرْجِعُ. وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: «قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِي، قَالَ: قُلِ اللَّهُ رَبِّي ثُمَّ اسْتَقِمْ، قُلْتُ: رَبِّيَ اللَّهُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلَتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ، قَالَ: لِيَهْنِكَ الْعِلْمُ أَبَا الْحَسَنِ، لَقَدْ شَرِبْتَ الْعِلْمَ شُرْبًا وَنَهِلْتَهُ نَهَلًا، وَفِي إِسْنَادِهِ مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ الْكُدَيْمِيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ: لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي لَا يَحْمِلَنَّكُمْ فِرَاقِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: شِقَاقِي عَدَاوَتِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ قَالَ: لَا تَحْمِلَنَّكُمْ عَدَاوَتِي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ قَالَ: إِنَّمَا كَانُوا حَدِيثِي عَهْدٍ قَرِيبٍ بَعْدَ نُوحٍ وَثَمُودَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً قَالَ: كَانَ أَعْمَى، وَإِنَّمَا عَمِيَ مِنْ بُكَائِهِ مِنْ حُبِّ اللَّهِ ﷿. وَأَخْرَجَ الْوَاحِدِيُّ، وَابْنُ عَسَاكِرَ، عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «بَكَى شُعَيْبٌ ﵇ مِنْ حُبِّ اللَّهِ حَتَّى عَمِيَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْخَطِيبُ، وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً قَالَ: كَانَ ضَرِيرَ الْبَصَرِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ سُفْيَانَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً قَالَ: كَانَ أَعْمَى، وَكَانَ يُقَالُ لَهُ خَطِيبُ الْأَنْبِيَاءِ.

{ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } “Ve yalnız O'na yönelirim” ayeti hakkında: «O'na dönerim» demiştir. Ebû Nuaym *el-Hilye*de Ali'den şöyle rivayet etmiştir: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resulü, bana tavsiyede bulun! Buyurdu ki: 'Rabbim Allah'tır de, sonra dosdoğru ol.' Dedim ki: 'Rabbim Allah'tır, başarım ancak Allah'tandır; yalnız O'na tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim.' Buyurdu ki: 'İlim sana afiyet olsun ey Ebe'l-Hasan! Sen ilmi kana kana içtin ve onu tam anlamıyla yudumladın.'» Bu rivayetin senedinde Muhammed b. Yûsuf el-Küdeymî vardır. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre o, { لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقاقِي } “Bana karşı gelmeniz sakın sizi [...] sürüklemesin” ayeti hakkında: «Benden ayrılmanız sizi sürüklemesin» demiştir. İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den naklettiğine göre o: «Şikâkım, bana olan düşmanlığınızdır» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Süddî'den naklettiğine göre o: «Bana olan düşmanlığınız sizi sürüklemesin» demiştir. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde'den naklettiğine göre o, { وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ } “Lût kavmi de sizden uzak değildir” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Onlar Nuh ve Semûd kavimlerinden sonra henüz yakın bir zamanın insanlarıydılar.» Ebû'ş-Şeyh ve İbn Asâkir'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o, { وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً } “...ve doğrusu seni içimizde zayıf görüyoruz” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Şuayb âmâ idi; o ancak Allah [celle celâluhû] sevgisinden ağlamaktan dolayı kör olmuştu.» Vâhidî ve İbn Asâkir'in Şeddâd b. Evs'ten naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şuayb [aleyhisselâm] Allah sevgisinden dolayı gözleri kör oluncaya kadar ağladı.» İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, Hatîb ve İbn Asâkir çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın { وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً } “...ve doğrusu seni içimizde zayıf görüyoruz” ayeti hakkında: «Gözleri görmüyordu (âmâ idi)» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, Ebû Sâlih'ten de bunun benzerini nakletmiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Süfyân'dan naklettiğine göre o, { وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً } “...ve doğrusu seni içimizde zayıf görüyoruz” ayeti hakkında şöyle demiştir: «O âmâ idi ve kendisine Peygamberlerin Hatibi denilirdi.»

وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: مَعْنَاهُ إِنَّمَا أَنْتَ وَاحِدٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ: أَنَّهُ خَطَبَ فَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ فِي شُعَيْبٍ وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً قَالَ: كَانَ مَكْفُوفًا، فَنَسَبُوهُ إِلَى الضَّعْفِ وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ قال عليّ: فو الله الذي لا إله غَيْرُهُ مَا هَابُوا جَلَالَ رَبِّهِمْ مَا هَابُوا إِلَّا الْعَشِيرَةَ.

Ebû'ş-Şeyh'in Süddî'den naklettiğine göre o: «Bunun anlamı, sen sadece tek bir kişisin demektir» demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Ali b. Ebî Tâlib'den naklettiğine göre o bir hutbe irat etmiş ve Şuayb hakkındaki { وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا ضَعِيفاً } “...ve doğrusu seni içimizde zayıf görüyoruz” ayetini okuyup şöyle demiştir: «Onun gözleri görmüyordu, bu yüzden onu zayıflığa nispet ettiler. { وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ } “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık” dediler.» Ali [sözlerine şöyle devam etti]: «Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki onlar Rablerinin celalinden çekinmediler, sadece kabilesinden çekindiler.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا قَالَ: نَبَذْتُمْ أَمْرَهُ.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, { وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا } “O'nu arkanıza atıp unuttunuz” ayeti hakkında: «O'nun emrini arkaya attınız» demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ فِي الْآيَةِ: لَا تَخَافُونَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضحاك قال:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o bu ayet hakkında: «O'ndan korkmuyorsunuz» demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk'ten naklettiğine göre o:

تهاونتم به.

«O'nu hafife aldınız» demiştir.

[سورة هود (١١) : الآيات ٩٦ الى ١٠٨]

[Hûd Suresi (11), 96-108. Ayetler]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٩٦) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ (٩٧) يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩) ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٩٦) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ (٩٧) يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩) ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) } “Andolsun biz Musa'yı da ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik; (96) Firavun'a ve onun ileri gelenlerine. Ama onlar Firavun'un emrine uydular. Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi. (97) Kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe götürür. Varacakları o yer ne kötü bir duraktır! (98) Onlar hem bu dünyada hem de kıyamet gününde bir lanete tabi tutuldular. Kendilerine verilen bu bağış ne kötü bir bağıştır! (99) İşte bu, sana anlattığımız helak edilen memleketlerin haberlerindendir; onlardan kimi hâlâ ayakta durmakta, kimi de biçilmiş ekin gibidir. (100)”

وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١) وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤) يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥)

{ وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١) وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤) يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) } “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmettiler. Rabbinin emri geldiğinde, Allah'ı bırakıp da yalvardıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı ve onlara ziyandan başka bir şey artırmadı. (101) İşte Rabbin, zulme batmış memleketleri yakaladığı zaman böyle yakalar! Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek şiddetlidir. (102) Ahiret azabından korkan kimse için bunda elbette bir ibret vardır. O, bütün insanların toplanacağı bir gündür ve o, [herkesin] hazır bulunacağı bir gündür. (103) Biz onu ancak sayılı bir süreye kadar erteleriz. (104) O gün geldiğinde O'nun izni olmadan hiç kimse konuşamaz. Artık onlardan kimi bedbahttır (şakî), kimi de bahtiyardır (saîd). (105)”

فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٠٧) وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨)

{ فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٠٧) وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨) } “Bedbaht olanlara gelince, onlar ateştedirler; orada onlar için acı bir inleme ve soluma vardır. (106) Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça onlar orada ebedî kalacaklardır. Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır. (107) Bahtiyar kılınanlara gelince, onlar da cennettedirler; Rabbinin dilediği hariç, kesintisiz bir lütuf olarak gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır. (108)”

الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ: التَّوْرَاةُ، وَالسُّلْطَانُ الْمُبِينُ: الْمُعْجِزَاتُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ: هِيَ التِّسْعُ الْمَذْكُورَةُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَالسُّلْطَانُ الْمُبِينُ: الْعَصَا، وَهِيَ وَإِنْ كَانَتْ مِنَ التِّسْعِ لَكِنَّهَا لَمَّا كَانَتْ أَبْهَرَهَا أُفْرِدَتْ بِالذِّكْرِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ: مَا يُفِيدُ الظَّنَّ، وَالسُّلْطَانُ الْمُبِينُ: مَا يُفِيدُ الْقَطْعَ بِمَا جَاءَ بِهِ مُوسَى وَقِيلَ: هُمَا جَمِيعًا عِبَارَةٌ عَنْ شَيْءٍ وَاحِدٍ، أَيْ: أَرْسَلْنَاهُ بِمَا يَجْمَعُ وَصْفَ كَوْنِهِ آيَةً وَكَوْنِهِ سُلْطَانًا مُبِينًا وَقِيلَ: إِنَّ السُّلْطَانَ الْمُبِينَ: مَا أَوْرَدَهُ مُوسَى عَلَى فرعون في المحاورة بينهما إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ أَيْ: أَرْسَلْنَاهُ بِذَلِكَ إِلَى هَؤُلَاءِ.

Ayetlerden maksat Tevrat'tır; apaçık delil (sultânun mübîn) ise mucizelerdir. Bir görüşe göre ayetlerden maksat bu yerin dışında zikredilen dokuz mucizedir; apaçık delil ise asâdır. Asâ her ne kadar o dokuz şeyden biri olsa da onların en göz kamaştırıcısı olduğu için ayrıca zikredilmiştir. Bir görüşe göre ayetlerden maksat zannı gerektiren şeyler, apaçık delil ise Musa'nın getirdiği şeyin kesinliğini (kat'îliğini) ifade eden delildir. İkisinin de aynı şeyden ibaret olduğu, yani «onu hem bir ayet hem de apaçık bir hüccet olma vasfını kendinde toplayan şeyle gönderdik» manasında olduğu da söylenmiştir. Apaçık delilin, aralarındaki münazarada Musa'nın Firavun'a karşı getirdiği hüccetler olduğu da söylenmiştir. { إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine”, yani onu bunlarla bu kimselere gönderdik demektir.

وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْمَلَأَ أَشْرَافُ الْقَوْمِ، وَإِنَّمَا خَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ دُونَ سَائِرِ الْقَوْمِ، لِأَنَّهُمْ أَتْبَاعٌ لَهُمْ فِي الْإِصْدَارِ وَالْإِيرَادِ، وَخَصَّ هَؤُلَاءِ الْمَلَأَ دُونَ فِرْعَوْنَ بقوله: فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ أي: أمره لَهُمْ بِالْكُفْرِ، لِأَنَّ حَالَ فِرْعَوْنَ فِي الْكُفْرِ أَمْرٌ وَاضِحٌ، إِذْ كُفْرُ قَوْمِهِ مِنَ الْأَشْرَافِ وَغَيْرِهِمْ إِنَّمَا هُوَ مُسْتَنِدٌ إِلَى كُفْرِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِأَمْرِ فِرْعَوْنَ:

Daha önce *el-Mele'* kelimesinin kavmin ileri gelenleri (eşrafı) olduğu geçmişti. Kavmin diğer fertleri zikredilmeyip onların özellikle zikredilmesinin sebebi, diğer insanların işe başlama ve işi bitirme hususunda onlara tabi olmalarıdır. { فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ } “Ama onlar Firavun'un emrine uydular” buyruğunda Firavun dışarıda tutulup bu ileri gelenlerin tahsis edilmesi; onun kendilerine küfrü emretmesine uymaları sebebiyledir. Çünkü Firavun'un küfür konusundaki hali zaten açık bir meseledir; nitekim kavminin ileri gelenlerinin ve diğerlerinin küfrü de onun küfrüne dayanmaktadır. Firavun'un emrinden maksadın...

شَأْنُهُ وَطَرِيقَتُهُ، فَيَعُمَّ الْكُفْرَ وَغَيْرَهُ وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ أَيْ: لَيْسَ فِيهِ رُشْدٌ قَطُّ، بَلْ هُوَ غَيٌّ وَضَلَالٌ، وَالرَّشِيدُ بِمَعْنَى: الْمُرْشِدِ، وَالْإِسْنَادُ مَجَازِيٌّ، أَوْ بِمَعْنَى ذِي رُشْدٍ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الرُّشْدَ فِي أَمْرِ مُوسَى يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنْ قَدِمَهُ بِمَعْنَى تَقَدَّمَهُ، أَيْ: يَصِيرُ مُتَقَدِّمًا لهم يوم القيامة سابقا لهم إِلَى عَذَابِ النَّارِ كَمَا كَانَ يَتَقَدَّمُهُمْ فِي الدُّنْيَا فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ أَيْ: إِنَّهُ لَا يَزَالُ مُتَقَدِّمًا لَهُمْ وَهُمْ يَتْبَعُونَهُ حَتَّى يُورِدَهُمُ النَّارَ وَعَبَّرَ بِالْمَاضِي: تَنْبِيهًا عَلَى تَحَقُّقِ وُقُوعِهِ، ثُمَّ ذَمَّ الْوِرْدَ الَّذِي أَوْرَدَهُمْ إِلَيْهِ، فَقَالَ: وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ لِأَنَّ الْوَارِدَ إِلَى الْمَاءِ الَّذِي يقال له: الورد، إنما يرده ليطفىء حَرَّ الْعَطَشِ، وَيُذْهِبَ ظَمَأَهُ، وَالنَّارُ عَلَى ضِدِّ ذَلِكَ، ثُمَّ ذَمَّهُمْ بَعْدَ ذَمِّ الْمَكَانِ الَّذِي يَرِدُونَهُ، فَقَالَ: وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً

...onun hali, tutumu ve gidişatı olması da caizdir; bu takdirde küfrü ve diğer şeyleri de kapsar. { وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } “Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi” yani onda hiçbir doğruluk (rüşd) yoktu; bilakis o bir sapıklık ve dalaletti. *er-Reşîd* kelimesi mürşit (doğruya ileten) manasındadır ve isnad mecazidir yahut doğruluk sahibi manasındadır; bunda doğruluğun Musa'nın emrinde olduğuna dair bir tariz vardır. { يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer”, *kademahû* yani onun önüne geçti manasındadır; yani dünyada onların önünde gittiği gibi kıyamet gününde de onların önüne geçip cehennem azabına doğru onları sürükler. { فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } “Onları ateşe götürür” yani sürekli onların önünde gider, onlar da ateşe varıncaya kadar onu takip ederler. Vukuunun kesinliğini belirtmek üzere geçmiş zaman fiiliyle ifade edilmiştir. Sonra onların vardığı o yeri kınayarak şöyle buyurmuştur: { وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ } “Varacakları o yer ne kötü bir duraktır!” Zira *vird* denilen su kaynağına varan kimse, susuzluğun hararetini söndürmek ve susuzluğunu gidermek için oraya varır; ateş ise bunun tam zıddıdır. Sonra vardıkları yeri zemmettikten sonra onların kendilerini zemmederek şöyle buyurmuştur: { وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً } “Onlar hem bu dünyada bir lanete tabi tutuldular...”

أَيْ: أُتْبِعَ قَوْمُ فِرْعَوْنَ مُطْلَقًا، أَوِ الْمَلَأُ خَاصَّةً، أَوْ هُمْ وَفِرْعَوْنُ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً عَظِيمَةً، أَيْ: طَرْدًا وَإِبْعَادًا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أَيْ: وَأُتْبِعُوا لَعْنَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، يَلْعَنُهُمْ أَهْلُ الْمَحْشَرِ جَمِيعًا، ثُمَّ إِنَّهُ جَعَلَ اللَّعْنَةَ رِفْدًا لَهُمْ، عَلَى طَرِيقَةِ التَّهَكُّمِ، فَقَالَ: بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: رَفَدْتُهُ، أَرْفِدُهُ، رِفْدًا: أَمَّنْتُهُ وَأَعْطَيْتُهُ، وَاسْمُ الْعَطِيَّةِ: الرِّفْدُ، أَيْ: بِئْسَ الْعَطَاءُ وَالْإِعَانَةُ مَا أَعْطَوْهُمْ إِيَّاهُ، وَأَعَانُوهُمْ بِهِ، وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ، أَيْ: رِفْدُهُمْ، وَهُوَ اللَّعْنَةُ الَّتِي أُتْبِعُوهَا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ كَأَنَّهَا لَعْنَةٌ بَعْدَ لَعْنَةٍ تَمُدُّ الْأُخْرَى الْأُولَى وَتُؤَبِّدُهَا. وَذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ حِكَايَةً عَنِ الْأَصْمَعِيِّ أَنَّ الرَّفْدَ بِالْفَتْحِ: الْقَدَحُ، وَبِالْكَسْرِ: مَا فِيهِ مِنَ الشَّرَابِ فَكَأَنَّهُ ذَمَّ مَا يَسْتَقُونَهُ فِي النَّارِ، وَهَذَا أَنْسَبُ بِالْمَقَامِ، وَقِيلَ: إِنَّ الرِّفْدَ: الزِّيَادَةُ، أَيْ: بِئْسَ مَا يُرْفَدُونَ بِهِ بَعْدَ الْغَرَقِ، وَهُوَ الزِّيَادَةُ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ أَيْ: مَا قَصَّهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ أَخْبَارِ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ وَمَا فَعَلُوهُ مَعَ أَنْبِيَائِهِمْ، أَيْ: هُوَ مقصوص عليك خبر بَعْدَ خَبَرٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَى الْقَصَصِ، وَالضَّمِيرُ فِي: مِنْهَا، عَائِدٌ إِلَى الْقُرَى، أَيْ: مِنَ الْقُرَى قَائِمٌ، وَمِنْهَا حَصِيدٌ، وَالْقَائِمُ: مَا كَانَ قَائِمًا عَلَى عُرُوشِهِ، وَالْحَصِيدُ: مَا لَا أَثَرَ لَهُ وَقِيلَ: الْقَائِمُ: الْعَامِرُ، وَالْحَصِيدُ: الْخَرَابُ وقيل: القائم: القرى الخاوية على عُرُوشِهَا، وَالْحَصِيدُ: الْمُسْتَأْصَلُ بِمَعْنَى مَحْصُودٍ، شَبَّهَ الْقُرَى بِالزَّرْعِ الْقَائِمِ عَلَى سَاقِهِ وَالْمَقْطُوعِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yani Firavun'un kavmine mutlak olarak yahut özellikle ileri gelenlerine veya hem onlara hem Firavun'a bu dünyada büyük bir lanet, yani [rahmetten] kovulma ve uzaklaştırılma tabi kılınmıştır. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ } “ve kıyamet gününde de [bir lanete tabi tutuldular]”, yani kıyamet gününde de mahşer ehlinin tamamı onları lanetler. Sonra alay yoluyla laneti onlara bir bağış kılmış ve: { بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ } “Kendilerine verilen bu bağış ne kötü bir bağıştır!” buyurmuştur. Kisâî ve Ebû Ubeyde şöyle demişlerdir: Bir kimseye yardım edip ona ihsanda bulunduğunda *refedtühû, erfidühû, rifden* denir; verilen şeyin adı ise *er-rifd*dir. Yani onlara verdikleri ve kendisiyle yardım ettikleri şey ne kötü bir bağış ve yardımdır! Zemmedilen şey (el-mahzûfu bi'z-zemm) hazfedilmiştir; yani onların bağışıdır ki o da dünyada ve ahirette kendilerine eklenen lanettir; sanki birbiri ardınca gelen lanetler olup biri diğerini takviye etmekte ve ebedîleştirmektedir. Mâverdî, Asmaî'den naklen; fetha ile *er-refd* kelimesinin kadeh, kesre ile *er-rifd* kelimesinin ise kadehin içindeki içecek olduğunu nakletmiştir; bu takdirde sanki cehennemde onlara içirilen şey yerilmiştir ve bu, makama daha uygundur. Kelbî'nin dediğine göre *er-rifd*in ziyade (artırma) manasında olduğu da söylenmiştir; yani boğulmalarından sonra kendilerine artırılan şey ne kötüdür! { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ } “İşte bu, sana anlattığımız o memleketlerin haberlerindendir” buyruğundaki işaret; Allah Sübhânehu'nun bu surede anlattığı geçmiş ümmetlerin haberleri ve onların peygamberlerine karşı yaptıklarına yöneliktir; yani haber üstüne haber olarak sana anlatılmaktadır. Kıssanın (kases) tahkiki daha önce geçmişti. { مِنْها } lafzındaki zamir memleketlere (el-kurâ) aittir; yani o memleketlerden kimi hâlâ ayaktadır, kimi de biçilmiştir. *el-Kâim*, temelleri üzerinde ayakta duran binalardır; *el-Hasîd* ise geride hiçbir izi kalmayandır. *el-Kâim*in mamur, *el-Hasîd*in ise harabe olduğu da söylenmiştir. *el-Kâim*in temelleri üzerine çökmüş memleketler, *el-Hasîd*in ise kökü kazınmış (biçilmiş) yerler olduğu da söylenmiştir. Memleketler, sapı üzerinde duran ekine ve biçilmiş ekine benzetilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:

وَالنَّاسُ فِي قِسْمِ الْمَنِيَّةِ بَيْنَهُمْ ... كَالزَّرْعِ مِنْهُ قَائِمٌ وَحَصِيدُ

İnsanlar aralarındaki ölüm taksimatında, / Kimi ayakta kimi biçilmiş ekin gibidir.

وَما ظَلَمْناهُمْ بِمَا فَعَلْنَا بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ أَيْ: فَمَا دَفَعَتْ عَنْهُمْ أَصْنَامُهُمُ الَّتِي يَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ شَيْئًا مِنَ الْعَذَابِ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ أَيْ: لَمَّا جَاءَ عَذَابُهُ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ: الْهَلَاكُ وَالْخُسْرَانُ، أَيُّ: مَا زَادَتْهُمُ الْأَصْنَامُ الَّتِي يَعْبُدُونَهَا إِلَّا هَلَاكًا وَخُسْرَانًا، وَقَدْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّهَا تُعِينُهُمْ عَلَى تَحْصِيلِ الْمَنَافِعِ وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ قَرَأَ الْجَحْدَرَيُّ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ أَخَذَ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ وَقَرَأَ غَيْرُهُمَا أَخْذُ عَلَى الْمَصْدَرِ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ أَيْ: أَهْلَهَا وَهُمْ ظَالِمُونَ إِنَّ أَخْذَهُ أَيْ: عُقُوبَتَهُ لِلْكَافِرِينَ أَلِيمٌ شَدِيدٌ أَيْ: مُوجِعٌ غَلِيظٌ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً أَيْ: فِي أَخْذِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِأَهْلِ الْقُرَى، أَوْ فِي الْقَصَصِ الَّذِي قَصَّهُ عَلَى رَسُولِهِ لَعِبْرَةً وَمَوْعِظَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَعْتَبِرُونَ بِالْعِبَرِ، وَيَتَّعِظُونَ بِالْمَوَاعِظِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:

{ وَما ظَلَمْناهُمْ } “Biz onlara zulmetmedik”, başlarına getirdiğimiz azapla onlara haksızlık etmedik; { وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “fakat onlar kendilerine zulmettiler”, küfür ve günahlarla kendilerine haksızlık yaptılar. { فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ } “ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı”, yani Allah'ı bırakıp da taptıkları putları azaptan hiçbir şeyi onlardan savamadı. { لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ } “Rabbinin emri geldiğinde”, yani azabı geldiği vakit. { وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } “ve onlara ziyandan başka bir şey artırmadı”; *tetbîb*, helak ve hüsran demektir. Yani taptıkları putlar onlara helak ve hüsrandan başka bir şey artırmadı; oysa onlar bu putların fayda elde etmede kendilerine yardımcı olacağına inanıyorlardı. { وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ } “İşte Rabbinin yakalaması böyledir”; Cahderî ve Talha b. Musarrif bunu mazi fiil olarak *ahaze* şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise masdar olarak { أَخْذُ } şeklinde okumuşlardır. { إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ } “zulme batmış memleketleri yakaladığı zaman”, yani halkı zalim iken onları yakaladığı vakit. { إِنَّ أَخْذَهُ } “Şüphesiz O'nun yakalaması”, yani kâfirlere verdiği cezalandırması, { أَلِيمٌ شَدِيدٌ } “pek acı, pek şiddetlidir”, yani çok can yakıcı ve pek çetindir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır”, yani Allah Sübhânehu'nun o memleketlerin halkını yakalamasında yahut Peygamberine anlattığı bu kıssalarda; { لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ } “ahiret azabından korkan kimse için” bir ibret ve öğüt vardır; çünkü ibretlerden ibret alanlar ve öğütlerden ders çıkaranlar onlardır. { ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } ifadesindeki işaret...

ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بذكر الآخرة، أي: يَجْمَعَ فِيهِ النَّاسَ لِلْمُحَاسَبَةِ وَالْمُجَازَاةِ وَذلِكَ أَيْ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَوْمٌ مَشْهُودٌ أَيْ: يَشْهَدُهُ أَهْلُ الْمَحْشَرِ، أَوْ مَشْهُودٌ فِيهِ الْخَلَائِقُ، فَاتَّسَعَ فِي الظَّرْفِ بِإِجْرَائِهِ مُجْرَى الْمَفْعُولِ وَما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ أَيْ: وَمَا نُؤَخِّرُ ذَلِكَ الْيَوْمَ إِلَّا لِانْتِهَاءِ أَجَلٍ مَعْدُودٍ مَعْلُومٍ بِالْعَدَدِ، قَدْ عَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وُقُوعَ الْجَزَاءِ بَعْدَهُ يَوْمَ يَأْتِ قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الدَّرَجِ، وَحَذْفِهَا فِي الْوَقْفِ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ بِإِثْبَاتِهَا وَصْلًا وَوَقْفًا.

{ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } “O, bütün insanların toplanacağı bir gündür” buyruğundaki işaret, ahiretin zikredilmesiyle delalet edilen kıyamet gününedir; yani hesap ve ceza için insanların toplanacağı gündür. { وَذلِكَ } yani o kıyamet günü, { يَوْمٌ مَشْهُودٌ } “[herkesin] hazır bulunacağı bir gündür”, yani mahşer ehlinin bizzat müşahede edeceği yahut içinde bütün mahlukatın hazır bulunacağı bir gündür. Zarf genişletilerek mef‘ûl yerine kullanılmıştır. { وَما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ } “Biz onu ancak sayılı bir süreye kadar erteleriz” yani biz o günü, ancak sayısı bilinen ve belirli bir sürenin sona ermesine kadar tehir ederiz ki Allah Sübhânehu cezanın vukuunu bundan sonraya takdir etmiştir. { يَوْمَ يَأْتِ } “O gün geldiğinde” ifadesini Medine ehli, Ebû Amr ve Kisâî vasl (geçiş) halinde yâ'nın ispatıyla (*ye'tî*), vakıf (durma) halinde ise yâ'nın hazfiyle okumuşlardır. Übey ve İbn Mes'ûd ise hem vasl hem de vakıf halinde yâ'yı ispat ederek okumuşlardır.

وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ بِحَذْفِهَا فِيهِمَا، وَوَجْهُ حَذْفِ الْيَاءِ مَعَ الْوَقْفِ مَا قَالَهُ الْكِسَائِيُّ أَنَّ الْفِعْلَ السَّالِمَ يُوقَفُ عَلَيْهِ كَالْمَجْزُومِ، فَحُذِفَتِ الْيَاءُ كَمَا تُحْذَفُ الضَّمَّةُ. وَوَجْهُ قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِحَذْفِ الْيَاءِ مَعَ الْوَصْلِ أَنَّهُمْ رَأَوْا رَسْمَ الْمُصْحَفِ كَذَلِكَ.

A'meş ise her iki durumda da (vasl ve vakıfta) yâ'yı hazfederek okumuştur. Vakıf esnasında yâ'nın hazfedilmesinin gerekçesi, Kisâî'nin belirttiği üzere salim fiil üzerinde meczum fiil gibi durulmasıdır; nitekim ötre nasıl hazfedilirse yâ da öyle hazfedilmiştir. Vasl halinde yâ'yı hazfederek okuyanların gerekçesi ise mushaf hattını bu şekilde görmüş olmalarıdır.

وَحَكَى الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ أَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ لَا أَدْرِ، فَتَحْذِفُ الْيَاءَ وَتَجْتَزِئُ بِالْكَسْرِ. وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ فِي حَذْفِ الْيَاءِ:

Halîl ve Sîbeveyhi, Arapların *lâ edri* (لَا أَدْرِ) diyerek yâ harfini hazfettiklerini ve kesre ile yetindiklerini nakletmişlerdir. Ferrâ, yâ harfinin hazfedilmesine dair şu beyti okumuştur:

كَفَّاكَ كَفٌّ مَا تُلِيقُ دِرْهَمًا ... جُودًا وَأُخْرَى تُعْطِ بِالسَّيْفِ الدَّمَا

İki elinden biri, cömertliğinden tek bir dirhem bile tutmaz; / Diğeri ise kılıçla kan döker.

قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْأَجْوَدُ فِي النَّحْوِ إِثْبَاتُ الْيَاءِ، وَالْمَعْنَى: حِينَ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ أَيْ:

Zeccâc şöyle demiştir: Nahiv açısından en uygun olanı yâ harfini sabit kılmaktır. Mana şudur: Kıyamet günü geldiği zaman { لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ } “hiç kimse konuşamaz”, yani...

لَا تَتَكَلَّمُ، حُذِفَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ تَخْفِيفًا، أَيْ: لَا تَتَكَلَّمُ فِيهِ نَفْسٌ إِلَّا بِمَا أُذِنَ لَهَا مِنَ الْكَلَامِ وَقِيلَ: لَا تَكَلَّمُ بِحُجَّةٍ وَلَا شَفَاعَةٍ إِلَّا بِإِذْنِهِ- سُبْحَانَهُ- لَهَا فِي التَّكَلُّمِ بِذَلِكَ، وَقَدْ جَمَعَ بَيْنَ هَذَا وَبَيْنَ قَوْلِهِ هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ- وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ بِاخْتِلَافِ أَحْوَالِهِمْ بِاخْتِلَافِ مَوَاقِفِ الْقِيَامَةِ. وَقَدْ تَكَرَّرَ مِثْلُ هَذَا الْجَمْعِ فِي مَوَاضِعَ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ أَيْ: مِنَ الْأَنْفُسِ شَقِيٌّ، وَمِنْهُمْ سَعِيدٌ فَالشَّقِيُّ مَنْ كُتِبَتْ عَلَيْهِ الشَّقَاوَةُ، وَالسَّعِيدُ مَنْ كُتِبَتْ لَهُ السَّعَادَةُ، وَتَقْدِيمُ الشَّقِيِّ عَلَى السَّعِيدِ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ تَحْذِيرٍ فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ أَيْ: فأما الذين سَبَقَتْ لَهُمُ الشَّقَاوَةُ فَمُسْتَقِرُّونَ فِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الزَّفِيرُ مِنْ شِدَّةِ الْأَنِينِ، وَهُوَ الْمُرْتَفِعُ جِدًّا، قَالَ: وَزَعَمَ أَهْلُ اللُّغَةِ مِنَ الْبَصْرِيِّينَ وَالْكُوفِيِّينَ أَنَّ الزَّفِيرَ: بِمَنْزِلَةِ ابْتِدَاءِ صَوْتِ الْحَمِيرِ. وَالشَّهِيقَ: بِمَنْزِلَةِ آخِرِهِ وَقِيلَ الزَّفِيرُ: الصَّوْتُ الشَّدِيدُ، وَالشَّهِيقُ: الصَّوْتُ الضَّعِيفُ وَقِيلَ: الزَّفِيرُ: إِخْرَاجُ النَّفَسِ، وَالشَّهِيقُ: رَدُّ النَّفَسِ وقيل: الزفير من

[Aslı] lâ tetekellemu (لَا تَتَكَلَّمُ) olup hafifletmek maksadıyla iki tâ harfinden biri hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Yani: O günde hiç kimse, kendisine izin verilen konuşma dışında konuşamaz. Şöyle de denilmiştir: [O gün] hiç kimse, -Sübhânehu- O'nun buna dair izin vermesi müstesna, ne bir delil öne sürebilir ne de şefaatte bulunabilir. Bununla { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ * وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } “Bu, konuşamayacakları gündür. Kendilerine izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler.” ayeti arası, kıyamet duraklarının farklılığına göre durumlarının farklılaşmasıyla telif edilmiştir. Benzer bir telif [bu eserde] pek çok yerde geçmiştir. { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “Onlardan kimi bedbaht (şakî), kimi de bahtiyardır (saîd).” Yani: O nefislerden (insanlardan) kimi şakî, kimi de saîddir. Şakî, aleyhine şekavet (bedbahtlık) yazılmış olan; saîd ise lehine saadet (bahtiyarlık) yazılmış olan kimsedir. Şakînin saîdden önce zikredilmesi, makamın korkutma ve sakındırma makamı olmasındandır. { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ } “Bedbaht olanlara gelince, onlar ateştedirler. Orada onların bir inleyişleri ve hıçkırışları vardır.” Yani: Haklarında bedbahtlık hükmü önceden geçmiş olanlar ateşte karar kılacaklardır; orada onlar için *zefîr* ve *şehîk* vardır. Zeccâc şöyle demiştir: *ez-Zefîr*, inlemenin şiddetinden [kaynaklanır] ve son derece yükselen sestir. [Zeccâc] devamla şöyle demiştir: Basra ve Kûfeli dil ehli, *ez-zefîr*in merkeplerin sesinin başlangıcı, *eş-şehîk*in ise sesinin sonu mesabesinde olduğunu ileri sürmüşlerdir. *ez-Zefîr*in şiddetli ses, *eş-şehîk*in ise zayıf ses olduğu da söylenmiştir. *ez-Zefîr*in nefesi dışarı vermek, *eş-şehîk*in ise nefesi içeri çekmek olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de *ez-zefîr*...

الصَّدْرِ، وَالشَّهِيقُ مِنَ الْحَلْقِ، وَقِيلَ: الزَّفِيرُ: تَرْدِيدُ النَّفَسِ مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ، وَالشَّهِيقُ: النَّفَسُ الطَّوِيلُ الْمُمْتَدُّ، وَالْجُمْلَةُ إِمَّا مُسْتَأْنَفَةٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا حَالُهُمْ فِيهَا؟ أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أَيْ: مُدَّةَ دَوَامِهِمَا.

...göğüsten, *eş-şehîk*in ise boğazdan çıktığı söylenmiştir. *ez-Zefîr*in şiddetli korkudan dolayı nefesi tekrarlayıp durmak, *eş-şehîk*in ise uzayıp giden uzun nefes olduğu da söylenmiştir. Bu cümle ya «Onların oradaki hali nasıldır?» sorusuna karşılık bir müste'nefedir yahut hal olarak nasb mahallindedir. { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Gökler ve yer durdukça onlar orada ebedî kalacaklardır”, yani o ikisinin devam ettiği müddetçe.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي بَيَانِ مَعْنَى هَذَا التَّوْقِيتِ، لِأَنَّهُ قَدْ عُلِمَ بالأدلة القطعية تأييد عَذَابِ الْكُفَّارِ فِي النَّارِ، وَعَدَمِ انْقِطَاعِهِ عَنْهُمْ، وثبت أيضا أن السموات وَالْأَرْضَ تَذْهَبُ عِنْدَ انْقِضَاءِ أَيَّامِ الدُّنْيَا، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّ هَذَا الْإِخْبَارَ جَارٍ عَلَى مَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَعْتَادُهُ إِذَا أَرَادُوا الْمُبَالَغَةَ فِي دوام الشيء، قالوا: هو دائم ما دامت السموات والأرض، ومنه قولهم: لَا آتِيكَ مَا جَنَّ لَيْلٌ، وَمَا اخْتَلَفَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، وَمَا نَاحَ الْحَمَّامُ وَنَحْوَ ذَلِكَ. فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُمْ خَالِدُونَ فِيهَا أَبَدًا لَا انْقِطَاعَ لِذَلِكَ وَلَا انْتِهَاءَ لَهُ وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ سَمَوَاتُ الْآخِرَةِ وَأَرْضُهَا، فَقَدْ وَرَدَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِلْآخِرَةِ سَمَوَاتٍ وَأَرْضًا غَيْرَ هَذِهِ الْمَوْجُودَةِ فِي الدُّنْيَا، وَهِيَ دَائِمَةٌ بِدَوَامِ دَارِ الْآخِرَةِ، وَأَيْضًا لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ مَوْضِعٍ يُقِلُّهُمْ، وَآخَرَ يُظِلُّهُمْ، وَهُمَا أَرْضٌ وَسَمَاءٌ. قَوْلُهُ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ قَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مَعْنَى هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ أَنَّهُ مِنْ قَوْلِهِ: فَفِي النَّارِ كَأَنَّهُ قَالَ: إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ مِنْ تَأْخِيرِ قَوْمٍ عَنْ ذَلِكَ. رَوَى هَذَا أَبُو نَضْرَةٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ. الثَّانِي: في الِاسْتِثْنَاءَ إِنَّمَا هُوَ لِلْعُصَاةِ مِنَ الْمُوَحِّدِينَ، وَأَنَّهُمْ يَخْرُجُونَ بَعْدَ مُدَّةٍ مِنَ النَّارِ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا عَامًّا فِي الْكَفَرَةِ وَالْعُصَاةِ، وَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ خَالِدِينَ، وَتَكُونُ مَا بِمَعْنَى مَنْ، وَبِهَذَا قَالَ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَأَبُو سِنَانٍ وَغَيْرُهُمْ. وَقَدْ ثَبَتَ بِالْأَحَادِيثِ الْمُتَوَاتِرَةِ تَوَاتُرًا يُفِيدُ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ بِأَنَّهُ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ أَهْلُ التَّوْحِيدِ، فَكَانَ ذَلِكَ مُخَصِّصًا لِكُلِّ عُمُومٍ. الثَّالِثُ: أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ الزَّفِيرِ وَالشَّهِيقِ، أَيْ: لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ غَيْرِ الزَّفِيرِ وَالشَّهِيقِ، قَالَهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ. الرَّابِعُ: أَنَّ مَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ: أَنَّهُمْ خَالِدُونَ فِيهَا مَا دَامَتِ السموات وَالْأَرْضُ لَا يَمُوتُونَ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ، فَإِنَّهُ يَأْمُرُ النَّارَ فَتَأْكُلُهُمْ حَتَّى يَفْنَوْا، ثُمَّ يُجَدِّدُ اللَّهُ خَلْقَهُمْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. الْخَامِسُ: أَنَّ إِلَّا بِمَعْنَى سِوَى. وَالْمَعْنَى ما دامت السموات وَالْأَرْضُ سِوَى مَا يَتَجَاوَزُ ذَلِكَ مِنَ الْخُلُودِ، كَأَنَّهُ ذَكَرَ فِي خُلُودِهِمْ مَا لَيْسَ عِنْدَ الْعَرَبِ أَطْوَلُ مِنْهُ، ثُمَّ زَادَ عَلَيْهِ الدَّوَامَ الَّذِي لَا آخِرَ لَهُ حَكَاهُ الزَّجَّاجُ. السَّادِسُ: مَا رُوِيَ عَنِ الْفَرَّاءِ وَابْنِ الْأَنْبَارِيِّ وَابْنِ قُتَيْبَةَ مِنْ أَنَّ هَذَا لَا يُنَافِي عَدَمَ الْمَشِيئَةِ كَقَوْلِكَ: وَاللَّهِ لِأَضْرِبَنَّهُ إِلَّا أَنَّ أَرَى غَيْرَ ذَلِكَ، وَنُوقِشَ هَذَا بِأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ الْحُكْمُ بِخُلُودِهِمْ إِلَّا الْمُدَّةَ الَّتِي شَاءَ اللَّهُ، فَالْمَشِيئَةُ قَدْ حَصَلَتْ جَزْمًا، وَقَدْ حَكَى هَذَا الْقَوْلَ الزَّجَّاجُ أَيْضًا. السَّابِعُ:

Âlimler bu sürelendirmenin (tavkît) manasını açıklamada ihtilaf etmişlerdir; çünkü kâfirlerin cehennemdeki azabının ebedî olduğu ve onlardan asla kesilmeyeceği kesin delillerle bilinmektedir. Aynı şekilde dünya günleri sona erdiğinde göklerin ve yerin yok olacağı da sabittir. Bir grup âlim şöyle demiştir: Bu haber, Arapların bir şeyin sürekliliğinde mübalağa yapmak istediklerinde âdet edindikleri kullanıma göredir; nitekim onlar «Gökler ve yer durdukça o devam eder» derler. «Gece karardıkça, gece ile gündüz birbirini takip ettikçe, güvercin öttükçe sana gelmem» şeklindeki sözleri de bu kabildendir. Buna göre ayetin manası; onlar orada ebedî olarak kalacaklardır, bunun hiçbir kesintisi ve sonu yoktur, demektir. Bir görüşe göre bundan maksat ahiretin gökleri ve yeridir; nitekim ahiret için dünyada mevcut olanlardan başka göklerin ve yerin olduğuna dair deliller vârit olmuştur ve onlar ahiret yurdunun devamıyla süreklidir. Ayrıca onlar için kendilerini taşıyacak bir mekân ve gölgeleyecek başka bir mekân mutlaka gereklidir ki bunlar da yer ve göktür. { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği hariç” buyruğuna gelince; ilim ehli bu istisnanın manası hakkında çeşitli görüşler ileri sürmüştür: Birincisi: Bu istisna { فَفِي النَّارِ } “ateştedirler” buyruğundan yapılmıştır; sanki «Rabbinin bir topluluğu oraya girmekten geciktirmeyi dilemesi müstesna» demiştir. Bunu Ebû Nadre, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir. İkincisi: Bu istisna tevhit ehlinden olan günahkârlar içindir; onlar belirli bir müddet sonra cehennemden çıkacaklardır. Buna göre Allah Sübhânehu'nun { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا } “Bedbaht olanlara gelince...” buyruğu hem kâfirler hem de günahkârlar hakkında genel olur; istisna da { خَالِدِينَ } lafzından yapılmış olur ve { مَا } lafzı { مَنْ } manasında olur. Katâde, Dahhâk, Ebû Sinân ve başkaları bu görüşü benimsemişlerdir. Nitekim tevhit ehlinin cehennemden çıkacağına dair zorunlu ilim ifade eden mütevatir hadisler sabit olmuştur ve bu durum her genel hükmü tahsis edici niteliktedir. Üçüncüsü: İstisna zefîr ve şehîkten yapılmıştır; yani «Rabbinin zefîr ve şehîk dışındaki azap türlerinden dilediği hariç, onlar için orada zefîr ve şehîk vardır» demektir. Bunu İbnu'l-Enbârî söylemiştir. Dördüncüsü: İstisnanın manası şudur: Onlar gökler ve yer durdukça orada ebedî kalırlar, ölmezler; ancak Rabbinin dilediği hariçtir ki O ateşe emreder, ateş onları tamamen yok edinceye kadar yer, sonra Allah onların yaratılışını yeniler. Bu görüş İbn Mes'ûd'dan rivayet edilmiştir. Beşincisi: { إِلَّا } edatı *sivâ* (dışında/hariç) manasındadır. Mana şöyledir: Gökler ve yer durdukça kalacakları sürenin dışında, bunu aşan ebedîlik de vardır. Sanki onların ebedîliğinde Arapların katında bundan daha uzunu olmayan bir süreyi zikretmiş, sonra buna sonu olmayan sürekliliği de eklemiştir. Bunu Zeccâc nakletmiştir. Altıncısı: Ferrâ, İbnu'l-Enbârî ve İbn Kuteybe'den rivayet edildiğine göre; bu ifade meşietin yokluğuna mani değildir; nitekim senin «Aksini dilemem müstesna, vallahi onu mutlaka döveceğim» demen gibidir. Bu görüş, ayetin manasının Allah'ın dilediği müddet hariç onların ebedî kalmalarına hükmetmek olduğu, dolayısıyla meşietin kesin olarak gerçekleştiği belirtilerek eleştirilmiştir. Bu görüşü de yine Zeccâc nakletmiştir. Yedincisi:

أَنَّ الْمَعْنَى خَالِدِينَ فيها ما دامت السموات وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ مِنْ مِقْدَارِ مَوْقِفِهِمْ فِي قُبُورِهِمْ وَلِلْحِسَابِ، حَكَاهُ الزَّجَّاجُ أَيْضًا. الثَّامِنُ: أَنَّ الْمَعْنَى: خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ مِنْ زِيَادَةِ النَّعِيمِ لِأَهْلِ النَّعِيمِ، وَزِيَادَةِ الْعَذَابِ لِأَهْلِ الْجَحِيمِ حَكَاهُ أَيْضًا الزَّجَّاجُ، وَاخْتَارَهُ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ. التَّاسِعُ أَنَّ إِلَّا بِمَعْنَى الْوَاوِ قَالَهُ الْفَرَّاءُ، وَالْمَعْنَى وَمَا شَاءَ رَبُّكَ مِنَ الزِّيَادَةِ، قَالَ مَكِّيٌّ: وَهَذَا الْقَوْلُ بَعِيدٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ أَنْ تَكُونَ إِلَّا بِمَعْنَى الْوَاوِ.

Mananın; «Rabbinin kabirlerinde ve hesap için durmalarını dilediği miktar müstesna, gökler ve yer durdukça onlar orada ebedî kalacaklardır» şeklinde olmasıdır; bunu da Zeccâc nakletmiştir. Sekizincisi: Mananın; «Rabbinin nimet ehline nimeti artırmayı, cehennem ehline de azabı artırmayı dilemesi müstesna, onlar orada ebedî kalacaklardır» şeklinde olmasıdır; bunu da Zeccâc nakletmiş ve Hakîm et-Tirmizî tercih etmiştir. Dokuzuncusu: { إِلَّا } edatının vâv (ve) manasında olmasıdır; bunu Ferrâ söylemiştir. Mana: «Ve Rabbinin artırmayı dilediği şey de [onlaradır]» demektir. Mekkî şöyle demiştir: Basralılara göre { إِلَّا } edatının vâv manasında olması uzak bir ihtimaldir.

الْعَاشِرُ: أَنَّ إِلَّا بِمَعْنَى الْكَافِ. وَالتَّقْدِيرُ: كَمَا شَاءَ رَبُّكَ، وَمِنْهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ أَيْ كَمَا قَدْ سَلَفَ، الْحَادِي عَشَرَ: أَنَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ إِنَّمَا هُوَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِثْنَاءِ

Onuncusu: İllâ (إِلَّا) [edatının] kâf (كَاف / teşbih edatı) manasında olmasıdır. Takdiri şöyledir: «Rabbinin dilediği gibi». Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın evlendiği kadınlarla evlenmeyin” yani geçmişte olduğu gibi. On birincisi: Bu istisnanın sırf şu şekildeki bir istisna kabilinden olmasıdır:

الَّذِي نَدَبَ إِلَيْهِ الشَّارِعُ فِي كُلِّ كَلَامٍ فَهُوَ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ، وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ هِيَ جُمْلَةُ مَا وَقَفْنَا عَلَيْهِ مِنْ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقَدْ نُوقِشَ بَعْضُهَا بِمُنَاقَشَاتٍ، وَدُفِعَتْ بِدُفُوعَاتٍ، وَقَدْ أَوْضَحْتُ ذَلِكَ فِي رِسَالَةٍ مُسْتَقِلَّةٍ جَمَعْتُهَا فِي جَوَابِ سُؤَالٍ وَرَدَ مِنْ بَعْضِ الْأَعْلَامِ. وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ سُعِدُوا بِضَمِّ السِّينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ السِّينِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: لَا يُقَالُ سَعِدَ فُلَانٌ كَمَا لَا يُقَالُ شَقِيَ فُلَانٌ لِكَوْنِهِ مِمَّا لَا يَتَعَدَّى قَالَ النَّحَّاسُ: وَرَأَيْتُ عَلِيَّ ابن سُلَيْمَانَ يَتَعَجَّبُ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِسَائِيِّ بِضَمِّ السِّينِ مَعَ عِلْمِهِ بِالْعَرَبِيَّةِ، وَهَذَا لَحْنٌ لَا يَجُوزُ، وَمَعْنَى الْآيَةِ كَمَا مَرَّ فِي قَوْلِهِ: فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا. قَوْلُهُ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ قَدْ عُرِفَ مِنَ الْأَقْوَالِ الْمُتَقَدِّمَةِ مَا يَصْلُحُ لِحَمْلِ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ عَلَيْهِ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ أَيْ يُعْطِيهِمُ اللَّهُ عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ، وَالْمَجْذُوذُ: الْمَقْطُوعُ، مِنْ جَذَّهُ يَجُذُّهُ إِذَا قَطَعَهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ مُمْتَدٌّ إِلَى غَيْرِ نِهَايَةٍ.

Şâri'in (kanun koyucunun) her sözde teşvik ettiği istisna kabilinden olmasıdır; nitekim şu ayet gibidir: «Andolsun ki, Allah dilerse güven içinde Mescid-i Haram'a mutlaka gireceksiniz.» Buna benzer bir görüş Ebû Ubeyd'den nakledilmiştir. Bu görüşler, ilim ehlinin sözlerinden muttali olduğumuz görüşlerin tamamıdır. Bunların bir kısmı birtakım tenkitlerle eleştirilmiş ve çeşitli cevaplarla karşılanmıştır. Bazı önde gelen âlimlerden gelen bir soruya cevap olarak kaleme aldığım müstakil bir risalede bunu etraflıca açıkladım. { وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Bahtiyar kılınanlara gelince, onlar da cennettedirler; gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır.” A'meş, Hafs, Hamza ve Kisâî sîn harfinin ötresiyle *su‘idû* şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise sîn harfinin fethasıyla okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim bu fethalı kıraati tercih etmişlerdir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Geçişsiz (lâzım) bir fiil olduğu için *şakıye fülânün* denilmediği gibi *se‘ıde fülânün* de denmez. Nehhâs şöyle demiştir: Ali b. Süleyman'ın, Arap dilindeki yetkinliğine rağmen Kisâî'nin sîn harfini ötreli okumasına şaşırdığını gördüm; zira bu, caiz olmayan bir dil hatasıdır (lahndir). Ayetin manası, { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا } buyruğunda geçtiği gibidir. { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği hariç” buyruğuna gelince; bu istisnanın hamledilmeye elverişli olduğu manalar önceki görüşlerden anlaşılmıştır. { عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “kesintisiz bir lütuf olarak”, yani Allah onlara kesintisi olmayan bir ihsanda bulunur. *el-Meczûz*, kesilmiş demektir; bir şeyi kestiğinde *cezzehû yecüzzühû* denir. Mana şudur: Bu lütuf sonu olmaksızın uzayıp gider.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَقُولُ: أَضَلَّهُمْ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Onları saptırdı ve ateşe sevk etti.» Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir:

فِرْعَوْنُ يَمْضِي بَيْنَ أَيْدِي قَوْمِهِ حَتَّى يَهْجُمَ بِهِمْ عَلَى النَّارِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ قَالَ: الْوُرُودُ: الدُّخُولُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ قَالَ: لَعْنَةُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ: مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ يَعْنِي قُرًى عَامِرَةٌ، وَقُرًى خَامِدَةٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ:

«Firavun kavminin önüne düşüp ilerler, nihayet onları ateşe sürükler.» Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } ayeti hakkında: «*el-Vürûd*, girmek demektir» demiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ } hakkında: «Dünya ve ahiret lanetidir» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre: { مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ } yani «İmar edilmiş (ayakta duran) beldeler ve harabeye dönmüş (yok olmuş) beldelerdir.» Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre:

مِنْهَا قَائِمٌ يُرَى مَكَانَهُ، وَحَصِيدٌ لَا يُرَى لَهُ أَثَرٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ: مِنْهَا قَائِمٌ خَاوٍ عَلَى عُرُوشِهِ، وَحَصِيدٌ مُلْصَقٌ بِالْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي عَاصِمٍ: فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ قَالَ: مَا نَفَعَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ أَيْ: هَلَكَةٍ.

«{ مِنْهَا قَائِمٌ } yeri görülen, { وَحَصِيدٌ } ise hiçbir izi görülmeyendir.» Ebû'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre: «{ مِنْهَا قَائِمٌ } çatıları üzerine çökmüş olan, { وَحَصِيدٌ } ise yerle bir edilmiş olandır.» Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Âsım'dan naklettiğine göre: { فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ } «Hiçbir fayda sağlamadı» demektir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Ömer'den naklettiğine göre o, { وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } ayeti hakkında: «Yani helakten başka bir şey [artırmadılar]» demiştir.

وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: تَخْسِيرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ مَعْنَاهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ ﷾ لَيُمْلِي لِلظَّالِمِ حَتَّى إِذَا أَخَذَهُ لَمْ يُفْلِتْهُ، ثُمَّ قَرَأَ: وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ يَقُولُ:

Ebû'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o: «Ziyandan başka bir şey [artırmadılar]» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh de Katâde'den bu manayı nakletmişlerdir. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah azze ve celle zâlime mühlet verir; nihayet onu yakaladığı zaman da asla bırakmaz.» Sonra şu ayeti okudu: { وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } “Halkı zâlim olan beldeleri yakaladığı zaman, Rabbinin yakalaması işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek elem vericidir, pek çetindir.” İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ } ayeti hakkında şöyle demektedir:

إِنَّا سَوْفَ نَفِي لَهُمْ بِمَا وَعَدْنَاهُمْ فِي الْآخِرَةِ كَمَا وَفَّيْنَا لِلْأَنْبِيَاءِ أَنَّا نَنْصُرُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ قَالَ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرُجُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ يَأْتِ قَالَ:

«Peygamberlere yardım edeceğimiz yönündeki sözümüzü tastamam yerine getirdiğimiz gibi, ahirette onlara vadettiğimiz şeyleri de tastamam yerine getireceğiz.» İbn Ebî Şeybe ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ } ayeti hakkında: «Kıyamet günüdür» demiştir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh Mücâhid'den de aynısını rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre o, { يَوْمَ يَأْتِ } ayeti hakkında:

ذَلِكَ اليوم. وأخرجه التِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتْ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! فَعَلَامَ نَعْمَلُ عَلَى شَيْءٍ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ، أَوْ عَلَى شَيْءٍ لَمْ يُفْرَغْ مِنْهُ؟ قَالَ: بَلْ عَلَى شَيْءٍ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ وجرت

o gündür. Tirmizî —bu rivayeti hasen kabul etmiştir—, Ebû Ya‘lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “Onlardan kimi bedbahttır (şakîdir), kimi de mutludur (saiddir).” ayeti indiğinde: 'Ey Allah'ın Resûlü! Öyleyse neye göre amel ediyoruz; bitirilmiş [hükme bağlanmış] bir işe göre mi, yoksa henüz bitirilmemiş [hükme bağlanmamış] bir işe göre mi?' dedim. Şöyle buyurdu: «Aksine, [hükmü verilip] bitirilmiş ve...»

بِهِ الْأَقْلَامُ يَا عُمَرُ، وَلَكِنْ كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: هاتان من المخبئات قول الله: فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ ويَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لا عِلْمَ لَنا أَمَّا قَوْلُهُ: فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ فَهُمْ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْقِبْلَةِ، يُعَذِّبُهُمُ اللَّهُ بِالنَّارِ مَا شَاءَ بِذُنُوبِهِمْ، ثُمَّ يَأْذَنُ فِي الشَّفَاعَةِ لَهُمْ، فَيَشْفَعُ لَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، فَيُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ، فَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، فَسَمَّاهُمْ: أَشْقِيَاءَ حِينَ عَذَّبَهُمْ فِي النَّارِ فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ- خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ حِينَ أَذِنَ فِي الشَّفَاعَةِ لَهُمْ وَأَخْرَجَهُمْ مِنَ النَّارِ وَأَدْخَلَهُمُ الْجَنَّةَ وَهُمْ هُمْ وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا يَعْنِي: بَعْدَ الشَّقَاءِ الَّذِي كَانُوا فِيهِ فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ يَعْنِي: الَّذِينَ كَانُوا فِي النَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّهُ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَقَالَ: حَدَّثَنَا أَنَسٍ:

yazıp kuruduğu bir işe göredir ey Ömer! Fakat herkes ne için yaratılmışsa ona muvaffak kılınır.'» İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Şu iki ayet gizli tutulan şeylerdendir: Allah'ın { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } buyruğu ile { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لا عِلْمَ لَنا } buyruğudur. Allah'ın { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } buyruğuna gelince; bunlar bu kıble ehlinden olan bir topluluktur. Allah günahları sebebiyle dilediği kadar onlara ateşte azap eder; sonra onlar hakkında şefaate izin verir. Bunun üzerine müminler onlara şefaat ederler; böylece Allah onları ateşten çıkarır ve cennete sokar. Ateşte kendilerine azap ettiği sırada onları 'şakîler' (bedbahtlar) olarak isimlendirmiştir: { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ - خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } buyruğu, haklarında şefaate izin verip onları ateşten çıkardığı ve cennete girdirdiği zamandır ki bunlar aynı kimselerdir. { وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا } buyruğu ise, içinde bulundukları bedbahtlıktan (şakavetten) sonra [bahtiyar kılınanlar demektir]: { فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } buyruğundaki [istisna edilenler], ateşte kalmış olan kimselerdir.» İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا } ayetini okumuş ve şöyle demiştir: Enes bize şunu nakletti:

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «يَخْرُجُ قَوْمٌ مِنَ النَّارِ، وَلَا نَقُولُ كَمَا قَالَ أَهْلُ حَرُورَاءَ: إِنَّ مَنْ دَخَلَهَا بَقِيَ فِيهَا» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir kavim ateşten çıkacaktır; biz Harûriyye ehlinin (Hâricîlerin) 'Oraya giren kimse ebediyen orada kalır' dediği gibi söylemeyiz.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: «قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا إِلَى قَوْلِهِ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ يُخْرِجَ أُنَاسًا مِنَ الَّذِينَ شَقُوا مِنَ النَّارِ فَيُدْخِلَهُمُ الْجَنَّةَ فَعَلَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ قَالَ: إِنَّهَا فِي التَّوْحِيدِ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ الضُّرَيْسِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَوْ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَوْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ قَاضِيَةٌ عَلَى الْقُرْآنِ كُلِّهِ، يَقُولُ:

İbn Merdeveyh'in Câbir'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا } ayetinden { إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ } kavline kadar okudu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Eğer Allah bedbaht olanlardan birtakım insanları ateşten çıkarmayı ve onları cennete girdirmeyi dilerse bunu yapar.'» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hâlid b. Ma‘dân'dan naklettiğine göre o, { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } kavli hakkında: «Bu, kıble ehlinden tevhid üzere olanlar hakkındadır» demiştir. Abdürrezzâk, İbnu'd-Durays, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Taberânî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Ebû Nadra'dan, onun Câbir b. Abdillâh'tan veya Ebû Saîd el-Hudrî'den ya da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adamdan rivayet ettiğine göre o, { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bu ayet Kur'an'ın tamamı üzerine hüküm vericidir; der ki:

حَيْثُ كَانَ فِي الْقُرْآنِ خَالِدِينَ فِيهَا: تَأْتِي عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ قَالَ: يَنْتَهِي الْقُرْآنُ كُلُّهُ إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ قَالَ: لِكُلِّ جَنَّةٍ سَمَاءٌ وَأَرْضٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ الْحَسَنِ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ قَالَ: فَقَدْ شَاءَ رَبُّكَ أَنْ يَخْلُدَ هَؤُلَاءِ فِي النَّارِ، وَأَنْ يَخْلُدَ هَؤُلَاءِ فِي الْجَنَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ قَالَ: اسْتَثْنَى اللَّهُ مِنَ النَّارِ أَنْ تَأْكُلَهُمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: فَجَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ مَشِيئَةِ اللَّهِ مَا نَسَخَهَا، فَأُنْزِلَ بِالْمَدِينَةِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَى آخَرِ الْآيَةِ، فَذَهَبَ الرَّجَاءُ لِأَهْلِ النَّارِ أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا، وَأَوْجَبَ لَهُمْ خُلُودَ الْأَبَدِ. وَقَوْلُهُ: وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا الْآيَةَ: قَالَ: فَجَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ مَشِيئَةِ اللَّهِ مَا نَسَخَهَا، فَأُنْزِلَ بِالْمَدِينَةِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ إلى قوله: ظِلًّا ظَلِيلًا فَأَوْجَبَ لَهُمْ خُلُودَ الْأَبَدِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: قَالَ عُمَرُ: لَوْ لَبِثَ أَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ كَقَدْرِ رَمْلٍ عَالِجٍ، لَكَانَ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ يَوْمٌ يَخْرُجُونَ فِيهِ. وَأَخْرَجَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «سَيَأْتِي عَلَى جَهَنَّمَ يَوْمٌ لَا يَبْقَى فيها أحد، وقرأ

Kur'an'da nerede { خَالِدِينَ فِيهَا } “Orada ebedî kalacaklardır” ifadesi varsa bu istisna onun da üzerine gelir. İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve el-Beyhakî'nin Ebû Nadre'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Bütün Kur'an dönüp dolaşıp şu ayete varır: { إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } “Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır.”» İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Gökler ve yer durdukça” kavli hakkında o: «Her cennetin bir göğü ve yeri vardır» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, es-Süddî'den de benzerini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, el-Hasan'dan da aynısını nakletmiştir. el-Beyhakî'nin el-Ba‘s ve'n-Nüşûr'da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği hariç” kavli hakkında o: «Rabbin, bunların ateşte ebedî kalmasını, şunların da cennette ebedî kalmasını dilemiştir» demiştir. İbn Cerîr'in ondan (İbn Abbâs'tan) naklettiğine göre { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği hariç” kavli hakkında o: «Allah ateşin onları yakıp tüketmesini istisna kılmıştır» demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Daha sonra Allah'ın meşietinden bunu nesheden hüküm geldi ve Medine'de { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً } “İnkâr edenler ve zulmedenler var ya, Allah onları asla bağışlayacak değildir; onlara bir yol da gösterecek değildir...” ayetinin sonuna kadar olan kısım indirildi. Böylece ateş ehlinin oradan çıkma ümidi kalmadı ve onlara ebedî kalış vacip kılındı.» Ve O'nun: { وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا } “Mutlu kılınanlara gelince...” kavli hakkında ise şöyle dedi: «Daha sonra Allah'ın meşietinden bunu nesheden hüküm geldi ve Medine'de { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ } “İman edip salih ameller işleyenleri ise cennetlere koyacağız...” ayetinden { ظِلًّا ظَلِيلًا } “koyu bir gölgeye” kavline kadar olan kısım indirildi ve onlara da ebedî kalış vacip kılındı.» İbnu'l-Münzir'in el-Hasan'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer [radıyallâhu anh] şöyle dedi: «Ateş ehli ateşte Âlic kumunun miktarı kadar kalsaydı bile, mutlaka onların oradan çıkacakları bir gün olurdu.» İshâk b. Râhûye'nin Ebû Hüreyre'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Cehennemin üzerine öyle bir gün gelecektir ki içinde hiç kimse kalmayacaktır» ve

فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا الْآيَةِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ إبراهيم: «مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَرْجَى لِأَهْلِ النَّارِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ» قَالَ: وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ «لِيَأْتِيَنَّ عَلَيْهَا زَمَانٌ تَخْفُقُ أَبْوَابُهَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: «جهنم أسرع الدارين عمرانا وأسرعها خَرَابًا» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ قَالَ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِتَثْنِيَتِهِ عَلَى مَا وَقَعَتْ؟ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ مِثْلُ مَا ذَكَرَهُ عُمَرُ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَابْنُ مَسْعُودٍ كَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، وعن أبي مجلز، وعبد الرحمن ابن زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، وَغَيْرِهِمَا مِنَ التَّابِعِينَ. وَوَرَدَ فِي ذَلِكَ حَدِيثٌ فِي مُعْجَمِ الطَّبَرَانِيِّ الْكَبِيرِ عن أبي أمامة صدي ابن عَجْلَانَ الْبَاهِلِيِّ. وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ. وَلَقَدْ تَكَلَّمَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ بِمَا كَانَ لَهُ فِي تَرْكِهِ سِعَةٌ، وَفِي السُّكُوتِ عَنْهُ غِنًى، فَقَالَ: وَلَا يَخْدَعَنَّكَ قَوْلُ الْمُجَبِّرَةِ إِنَّ الْمُرَادَ بِالِاسْتِثْنَاءِ خُرُوجُ أَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنَ النَّارِ، فَإِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ الثَّانِيَ يُنَادِي عَلَى تَكْذِيبِهِمْ وَيُسَجِّلُ بِافْتِرَائِهِمْ، وَمَا ظَنُّكَ بِقَوْمٍ نَبَذُوا كِتَابَ اللَّهِ لَمَّا رُوِيَ لَهُمْ بَعْضُ الثَّوَابِتِ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو: لِيَأْتِيَنَّ عَلَى جَهَنَّمَ يَوْمٌ تُصَفَّقُ فِيهِ أَبْوَابُهَا لَيْسَ فِيهَا أَحَدٌ، ثُمَّ قَالَ: وَأَقُولُ: مَا كَانَ لِابْنِ عَمْرٍو فِي سَيْفَيْهِ وَمُقَاتَلَتِهِ بِهِمَا عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ مَا يَشْغَلُهُ عَنْ تَسْيِيرِ هَذَا الْحَدِيثِ. انْتَهَى.

{ فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا } ayetini okudu.» İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbrâhim'den naklettiğine göre [o şöyle demiştir]: «Kur'an'da ateş ehli için şu ayetten daha çok umut veren bir ayet yoktur: { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ }» Dedi ki: İbn Mes‘ûd da şöyle demiştir: «Onun (cehennemin) üzerine öyle bir zaman gelecektir ki kapıları çarpıp duracaktır.» İbn Cerîr'in Şa‘bî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Cehennem iki yurttan imarı en hızlı, harabesi de en hızlı olanıdır.» Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } kavli hakkında: «Allah yaptığı istisnanın neye taalluk ettiğini en iyi bilendir» demiştir. Selef'ten bir topluluktan Ömer, Ebû Hureyre ve İbn Mes‘ûd'un zikrettiği görüşün benzeri rivayet edilmiştir; sahabeden İbn Abbâs, Abdullah b. Ömer, Câbir ve Ebû Saîd gibi; tâbiînden de Ebû Miclez, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ve başkalarından rivayet edilmiştir. Bu hususta Taberânî'nin el-Mu‘cemü'l-Kebîr'inde Ebû Ümâme Suday b. Aclân el-Bâhilî'den bir hadis varit olmuştur; ancak isnadı zayıftır. Keşşâf sahibi (Zemahşerî) bu makamda, terk etmesinde genişlik ve susmasında zenginlik bulunan bir söz söyleyerek şöyle demiştir: 'Mücebbire'nin (Ehl-i Sünnet'in), istisnadan muradın büyük günah sahiplerinin ateşten çıkması olduğu yönündeki sözü seni aldatmasın; zira ikinci istisna onları yalanlamakta ve iftiralarını tescil etmektedir. İbn Amr'dan bazı rivayetlerle kendilerine nakledilen 'Cehennemin üzerine öyle bir gün gelecektir ki içinde kimse kalmayıp kapıları çarpacaktır' sözü sebebiyle Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atan bir topluluk hakkında ne düşünürsün?' Sonra şöyle demiştir: 'Derim ki: İbn Amr'ın iki kılıcıyla meşgul olup onlarla Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'a karşı savaşması, onu bu hadisi yaymaktan alıkoyacak bir meşguliyet değil miydi?' [Zemahşerî'nin sözü] bitti.

وَأَقُولُ: أَمَّا الطَّعْنُ عَلَى مَنْ قَالَ بِخُرُوجِ أَهِلِ الْكَبَائِرِ مِنَ النَّارِ، فَالْقَائِلُ بِذَلِكَ- يَا مسكين- رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَمَا صَحَّ عَنْهُ فِي دَوَاوِينِ الْإِسْلَامِ الَّتِي هِيَ دَفَاتِرُ السُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ، وَكَمَا صَحَّ عَنْهُ فِي غَيْرِهَا مِنْ طَرِيقِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصحابة يبلغون عدد التواتر فمالك وَالطَّعْنَ عَلَى قَوْمٍ عَرَفُوا مَا جَهِلْتَهُ وَعَمِلُوا بِمَا أَنْتَ عَنْهُ فِي مَسَافَةٍ بَعِيدَةٍ وَأَيُّ مَانِعٍ مِنْ حَمْلِ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى هَذَا الَّذِي جَاءَتْ بِهِ الْأَدِلَّةُ الصَّحِيحَةُ الْكَثِيرَةُ كَمَا ذَهَبَ إِلَى ذَلِكَ وَقَالَ بِهِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ وَأَمَّا مَا ظَنَنْتَهُ مِنْ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ الثَّانِيَ يُنَادِي عَلَى تَكْذِيبِهِمْ وَيُسَجِّلُ بِافْتِرَائِهِمْ فَلَا مُنَادَاةَ وَلَا مُخَالَفَةَ، وَأَيُّ مَانِعٍ مِنْ حَمْلِ الِاسْتِثْنَاءِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ عَلَى الْعُصَاةِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ. فَالِاسْتِثْنَاءُ الْأَوَّلُ يُحْمَلُ عَلَى مَعْنَى إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ مِنْ خُرُوجِ الْعُصَاةِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنَ النَّارِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ الثَّانِي يُحْمَلُ عَلَى مَعْنَى: إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ مِنْ عَدَمِ خُلُودِهِمْ فِي الْجَنَّةِ كَمَا يَخْلُدُ غَيْرُهُمْ، وَذَلِكَ لِتَأَخُّرِ خُلُودِهِمْ إِلَيْهَا مِقْدَارَ الْمُدَّةِ الَّتِي لَبِثُوا فِيهَا فِي النَّارِ وَقَدْ قَالَ بِهَذَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ. وَبِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَبْرُ الْأُمَّةِ. وَأَمَّا الطَّعْنُ عَلَى صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ وَحَافِظِ سُنَّتِهِ وَعَابِدِ الصَّحَابَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ﵁، فَإِلَى أَيْنَ يَا مَحْمُودُ، أَتَدْرِي مَا صَنَعْتَ، وَفِي أَيِّ وَادٍ وَقَعْتَ، وَعَلَى أَيِّ جَنْبٍ سَقَطْتَ؟ وَمَنْ أَنْتَ حَتَّى تَصْعَدَ إلى هذا المكان وتتناول نجوم السماء بيدك الْقَصِيرَةِ وَرِجْلِكَ الْعَرْجَاءِ، أَمَا كَانَ لَكَ فِي مُكَسَّرِي طَلَبَتِكَ مِنْ أَهْلِ النَّحْوِ وَاللُّغَةِ مَا يَرُدُّكَ عَنِ الدُّخُولِ فِيمَا لَا تَعْرِفُ وَالتَّكَلُّمِ بِمَا لَا تَدْرِي، فَيَا لَلَّهِ الْعَجَبَ مَا يَفْعَلُ الْقُصُورُ فِي عِلْمِ الرِّوَايَةِ وَالْبُعْدُ عَنْ مَعْرِفَتِهَا إِلَى أَبْعَدِ مَكَانٍ مِنَ الْفَضِيحَةِ لِمَنْ لَمْ يَعْرِفْ قَدْرَ نَفْسِهِ وَلَا أَوْقَفَهَا حَيْثُ أوقفها الله سبحانه.

Ben de derim ki: Büyük günah sahiplerinin ateşten çıkacağını söyleyen kimselere dil uzatmaya gelince; bunu söyleyen zât —ey zavallı— İslâm divanlarında, yani tertemiz Sünnet'in defterlerinde kendisinden sahih olarak sabit olduğu ve diğer kaynaklarda da mütevatir sayıya ulaşan bir sahabe topluluğu kanalıyla rivayet edildiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Senin bilmediğin şeyleri bilen ve senin çok uzağında olduğun şeyle amel eden bir topluluğa dil uzatmak senin ne haddine! Selef ve halef ulemasının cumhurunun benimsediği ve söylediği gibi, pek çok sahih delilin getirdiği bu manaya istisnanın hamledilmesine hangi engel vardır? İkinci istisnanın onları yalanladığını ve iftiralarını tescil ettiğini zannetmene gelince; ortada ne bir yalanlama ne de bir çelişki vardır. Her iki yerdeki istisnanın da bu ümmetin günahkârlarına hamledilmesine ne mani olabilir? Birinci istisna, Rabbinin bu ümmetin günahkârlarını ateşten çıkarmayı dilemesi manasına hamledilir; ikinci istisna ise, Rabbinin diğer kimseler gibi cennette [en baştan] ebedî kalmamalarını dilemesi manasına hamledilir; bu da ateşte kaldıkları süre kadar cennetteki ebediyetlerinin gecikmesinden ötürüdür. İlim ehlinden daha önce zikrettiğimiz kimseler bunu söylemiştir; ümmetin allâmesi İbn Abbâs da bunu ifade etmiştir. Resûlullah'ın ashabına, sünnetinin hafızına ve sahabenin âbidine, Abdullah b. Amr radıyallâhu anh'a dil uzatmaya gelince; nereye gidiyorsun ey Mahmûd! Ne yaptığının, hangi vadiye düştüğünün ve hangi yanın üzerine yuvarlandığının farkında mısın? Sen kimsin ki bu makama yükselip kısa elinle ve topal ayağınla göğün yıldızlarına uzanmaya kalkışıyorsun? Nahiv ve lügat ehlinden olan yetersiz talebelerin arasında, seni bilmediğin şeylere dalmaktan ve anlamadığın hususlarda konuşmaktan alıkoyacak kimse yok muydu? Hayret doğrusu, rivayet ilmindeki yetersizlik ve onu bilmekten alabildiğine uzak kalmak, kendi kadrini bilmeyen ve nefsini Allah Sübhânehu'nun durdurduğu yerde durdurmayan kimseler için ne büyük rezilliklere yol açmaktadır!

[سورة هود (١١) : الآيات ١٠٩ الى ١١٥]

[Hûd Suresi (11), Âyet 109-115]

فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلاَّ كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠) وَإِنَّ كُلاًّ لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١) فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢) وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (١١٣)

{ فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلاَّ كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ } “Artık şunların tapmakta oldukları şeyler hakkında hiçbir şüphe içinde olma. Onlar ancak daha önce babalarının taptığı gibi tapıyorlar. Biz onların paylarını mutlaka eksiksiz olarak tastamam ödeyeceğiz.” (109) { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik de onda ayrılığa düşüldü. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilirdi. Şüphesiz onlar onun hakkında derin bir şüphe içindedirler.” (110) { وَإِنَّ كُلاًّ لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Rabbin, onların her birine amellerinin karşılığını tastamam verecektir. Çünkü O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır.” (111) { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Öyleyse emrolunduğun gibi dosdoğru ol; seninle beraber tövbe edenler de [dosdoğru olsunlar]. Ve azmayın! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (112) { وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ } “Zulmedenlere meyletmeyin; yoksa size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka dostlarınız yoktur, sonra yardım da göremezsiniz.” (113)

وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤) وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥)

{ وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namazı dosdoğru kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, öğüt alanlar için bir hatırlatmadır.” (114) { وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Ve sabret! Şüphesiz Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez.” (115)

لَمَّا فَرَغَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْ أَقَاصِيصِ الْكَفَرَةِ وَبَيَانِ حَالِ السُّعَدَاءِ وَالْأَشْقِيَاءِ، سَلَّى رَسُولَهُ ﷺ بِشَرْحِ أَحْوَالِ الْكَفَرَةِ مِنْ قَوْمِهِ فِي ضِمْنِ النَّهْيِ لَهُ عَنِ الِامْتِرَاءِ فِي أَنَّ مَا يَعْبُدُونَهُ غَيْرُ نَافِعٍ وَلَا ضَارٍّ وَلَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي شَيْءٍ. وَحَذَفَ النُّونَ فِي فَلا تَكُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، وَالْمِرْيَةُ: الشَّكُّ، وَالْإِشَارَةُ بِهَؤُلَاءِ إلى كفار عصره ﷺ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَا تَكُ فِي شَكٍّ مِنْ بُطْلَانِ مَا يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ وَقِيلَ: لَا تَكُ فِي شَكٍّ مِنْ سُوءِ عَاقِبَتِهِمْ. وَلَا مَانِعَ مِنَ الْحَمْلِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْمَعَانِي، وهذا النهي له ﷺ هُوَ تَعْرِيضٌ لِغَيْرِهِ مِمَّنْ يُدَاخِلُهُ شَيْءٌ من الشك، فإنه ﷺ لَا يَشُكُّ فِي ذَلِكَ أَبَدًا. ثُمَّ بَيَّنَ لَهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ مَعْبُودَاتِ هَؤُلَاءِ كَمَعْبُودَاتِ آبَائِهِمْ، أَوْ أَنَّ عِبَادَتَهُمْ كَعِبَادَةِ آبَائِهِمْ مِنْ قَبْلُ، وَفِي هَذَا اسْتِثْنَاءُ تَعْلِيلٍ لِلنَّهْيِ عَنِ الشَّكِّ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ سَوَاءٌ فِي الشِّرْكِ بِاللَّهِ وَعِبَادَةِ غَيْرِهِ، فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِمَّا تَرَاهُ مِنْ قَوْمِكَ، فَهُمْ كَمَنْ قَبْلَهُمْ مِنْ طَوَائِفِ الشِّرْكِ، وَجَاءَ بِالْمُضَارِعِ فِي: كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ، لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ. ثُمَّ بَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ مُجَازِيهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ فَقَالَ: وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ كَمَا وَفَّيْنَا آبَاءَهُمْ لَا يَنْقُصُ من ذلك شيء. وانتصاب غير: على الْحَالِ، وَالتَّوْفِيَةُ لَا تَسْتَلْزِمُ عَدَمَ النَّقْصِ، فَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يُوَفَّى وَهُوَ نَاقِصٌ كَمَا يَجُوزُ أَنْ يُوَفَّى وَهُوَ كَامِلٌ وَقِيلَ: الْمُرَادُ نَصِيبَهُمْ مِنَ الرِّزْقِ، وَقِيلَ: مَا هُوَ أَعَمُّ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ أَيِ: التَّوْرَاةَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ أَيْ: فِي شَأْنِهِ وَتَفَاصِيلِ أَحْكَامِهِ، فَآمَنَ بِهِ قَوْمٌ وَكَفَرَ بِهِ آخَرُونَ، وَعَمِلَ بِأَحْكَامِهِ قَوْمٌ، وَتَرَكَ الْعَمَلَ بِبَعْضِهَا آخَرُونَ، فَلَا يَضِقْ صَدْرُكَ يَا مُحَمَّدُ بِمَا وَقَعَ مِنْ هَؤُلَاءِ فِي الْقُرْآنِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ أَيْ: لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ حَكَمَ بِتَأْخِيرِ عَذَابِهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِمَا عَلِمَ فِي ذَلِكَ مِنَ الصَّلَاحِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ: أَيْ بَيْنَ قَوْمِكَ، أَوْ بَيْنَ قَوْمِ مُوسَى فِيمَا كَانُوا فِيهِ مُخْتَلِفِينَ، فأثيب المحقّ وعذب الْمُبْطِلَ، أَوِ الْكَلِمَةُ هِيَ أَنَّ رَحْمَتَهُ سُبْحَانَهُ سَبَقَتْ غَضَبَهُ فَأَمْهَلَهُمْ وَلَمْ يُعَاجِلْهُمْ لِذَلِكَ وَقِيلَ: إِنَّ الْكَلِمَةَ هِيَ أَنَّهُمْ لَا يُعَذَّبُونَ بِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ، وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ التَّسْلِيَةِ لَهُ ﷺ ثُمَّ وَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ فِي شَكٍّ مِنَ الْكِتَابِ فَقَالَ: وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ أَيْ:

Allah Sübhânehu kâfirlerin kıssalarını, bahtiyarların ve bedbahtların hallerini açıklamayı bitirince; Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminden olan kâfirlerin taptıkları şeylerin ne fayda ne de zarar veremeyeceği ve hiçbir şeye etkilerinin olmadığı hususunda şüpheye düşmesini nehyetmek suretiyle kavminin kâfirlerinin hallerini açıklayarak onu teselli etmiştir. { فَلا تَكُ } ifadesindeki nûn harfi kullanım çokluğundan dolayı hazfedilmiştir. *Mirye*, şüphe demektir. { هؤُلاءِ } ile yapılan işaret, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in asrındaki kâfirlere yöneliktir. Denildi ki mana şudur: Bunların taptığı şeylerin bâtıllığından şüphede olma. Denildi ki: Onların kötü akıbetinden şüphede olma. Bu manaların tamamına hamledilmesine bir engel yoktur. Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik bu nehiy, içine şüphe giren diğer kimselere bir ta‘rizdir (dolaylı uyarıdır); zira kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta asla şüphe etmez. Sonra Allah Sübhânehu, bunların taptıklarının tıpkı atalarının taptıkları gibi olduğunu yahut bunların tapınmalarının daha önce atalarının tapınması gibi olduğunu açıkladı; bunda şüpheden nehyetmenin gerekçesini bildiren bir istisna vardır. Mana şudur: Onlar Allah'a şirk koşmakta ve O'ndan başkasına tapmakta eşittirler; öyleyse kavminden gördüğün şeylerden ötürü göğsünde bir darlık olmasın, zira onlar kendilerinden önceki şirk fırkaları gibidirler. Durumu zihinde canlandırmak için { كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ } ifadesinde muzâri (geniş/şimdiki zaman) fiil kullanılmıştır. Sonra onlara amellerinin karşılığını vereceğini bildirerek şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ } atalarına tastamam verdiğimiz gibi onlara da azaptan paylarını hiçbir şeyi eksiltmeksizin tastamam vereceğiz. { غَيْرَ } kelimesinin mansub olması hal olmasındandır. Tastamam vermek (tevfiye) noksansız olmayı gerektirmez; zira noksan olduğu halde de tam verilmesi caiz olduğu gibi, kâmil olduğu halde de tam verilmesi caizdir. Denildi ki: Murad rızıktan olan nasipleridir. Denildi ki: Hayır ve şerden daha genel olan şeydir. { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } yani Tevrat'ı verdik; { فَاخْتُلِفَ فِيهِ } yani onun durumu ve hükümlerinin ayrıntıları hakkında ihtilafa düşüldü; bir topluluk ona inandı, diğerleri ise onu inkâr etti; bir topluluk onun hükümleriyle amel etti, diğerleri ise bazısıyla amel etmeyi terk etti. O halde ey Muhammed, bunların Kur'an hakkında sergiledikleri tutumlardan ötürü göğsün daralmasın. { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } yani şayet Allah Sübhânehu onda gördüğü maslahattan ötürü azaplarını kıyamet gününe ertelemeye hükmetmemiş olsaydı, aralarında —yani kavminin arasında yahut Mûsâ'nın kavmi arasında ihtilaf ettikleri hususlarda— mutlaka hüküm verilir; haklı olan mükâfatlandırılır, bâtılda olan ise azaba uğratılırdı. Yahut o söz, Sübhânehu'nun rahmetinin gazabının önüne geçmiş olmasıdır; bu sebeple onlara mühlet vermiş ve hemen cezalandırmamıştır. Denildi ki: O söz, köklerini kazıyan bir azapla helak edilmeyecekleri hükmüdür. Bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için teselliler cümlesindendir. Sonra onların Kitap hakkında şüphe içinde olduklarını niteleyerek şöyle buyurdu: { وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ } yani:

مِنَ الْقُرْآنِ إِنْ حُمِلَ عَلَى قَوْمِ محمد ﷺ، أَوْ مِنَ التَّوْرَاةِ إِنْ حُمِلَ عَلَى قَوْمِ مُوسَى ﵇، وَالْمُرِيبُ: الْمُوقِعُ فِي الرِّيبَةِ. ثُمَّ جَمَعَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخَرِينَ فِي حُكْمِ تَوْفِيَةِ الْعَذَابِ لَهُمْ، أَوْ هُوَ وَالثَّوَابُ فَقَالَ: وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَإِنْ بِالتَّخْفِيفِ عَلَى أَنَّهَا إِنِ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَعَمِلَتْ فِي «كُلًّا» ، النَّصْبَ، وَقَدْ جَوَّزَ عَمَلَهَا الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ، وَقَدْ جَوَّزَ الْبَصْرِيُّونَ تَخْفِيفَ إِنَّ مَعَ إِعْمَالِهَا، وَأَنْكَرَ ذَلِكَ الْكِسَائِيُّ وَقَالَ: مَا أَدْرِي عَلَى أَيِّ شَيْءٍ قُرِئَ وَإِنَّ كُلًّا؟ وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ انْتِصَابَ كُلًّا بِقَوْلِهِ لَيُوَفِّيَنَّهُمْ، وَالتَّقْدِيرُ وَإِنْ لَيُوَفِّيَنَّهُمْ كُلًّا، وَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهِ جَمِيعُ النَّحْوِيِّينَ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَشْدِيدِ إِنَّ وَنَصَبُوا بِهَا كُلًّا. وَعَلَى كِلَا الْقِرَاءَتَيْنِ: فَالتَّنْوِينُ فِي كُلًّا عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ: وَإِنَّ كُلَّ الْمُخْتَلِفِينَ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَابْنُ عَامِرٍ لَمَّا بِالتَّشْدِيدِ، وَخَفَّفَهَا الْبَاقُونَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَامُ لَمَّا لَامُ إِنَّ، وَمَا: زَائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ،

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmine hamledilirse Kur'an'dan, Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmine hamledilirse Tevrat'tan [şüphe içindedirler]. *el-Murîb*, insanı şüpheye düşüren demektir. Sonra azabın veya azap ile sevabın tastamam verilmesi hükmünde öncekileri ve sonrakileri bir araya getirerek şöyle buyurdu: { وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ }. Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Bekr, { وَإِنْ } kelimesini şeddeli olan *inne*'den hafifletilmiş (muhaffefe) kabul ederek ve { كُلًّا } kelimesini nasb ederek şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. Halîl ve Sîbeveyhi bu şekilde amel etmesini caiz görmüşlerdir. Basralılar da amel etmesiyle birlikte *inne*'nin hafifletilmesini caiz görmüşlerdir; Kisâî ise bunu reddederek: «{ وَإِنَّ كُلًّا } kıraatinin neye dayanarak okunduğunu bilmiyorum» demiştir. Ferrâ ise { كُلًّا } kelimesinin nasbının { لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } fiiliyle olduğunu, takdirin de *ve in leyüveffiyennehüm küllen* şeklinde olduğunu ileri sürmüş; ancak bütün nahivciler bu görüşünden ötürü onu reddetmişlerdir. Diğer kıraat imamları ise *inne*'yi şeddeli okumuşlar ve { كُلًّا } kelimesini onunla nasb etmişlerdir. Her iki kıraate göre de { كُلًّا } kelimesindeki tenvin muzâfun ileyhten (tamlanandan) ivazdır; yani 've şüphesiz ihtilaf edenlerin hepsi' demektir. Âsım, Hamza ve İbn Âmir { لَمَّا } kelimesini şeddeli okumuşlar, diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır. Zeccâc şöyle demiştir: *Lemmâ*daki lâm *inne*'nin lâmıdır; *mâ* ise pekiştirme (tekit) için gelen zâid bir edattır.

وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَا بِمَعْنَى: مَنْ، كَقَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ أَيْ: وَإِنَّ كُلًّا لَمَنْ لَيُوَفِّينَّهُمْ وَقِيلَ:

Ferrâ ise şöyle demiştir: *Mâ*, tıpkı { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } ayetinde olduğu gibi *men* (kimse) anlamındadır; yani 've şüphesiz onların her biri kendilerine tastamam verilecek kimselerdir' demektir. Denildi ki:

لَيْسَتْ بِزَائِدَةٍ بَلْ هِيَ اسْمٌ دَخَلَتْ عَلَيْهَا لَامُ التَّوْكِيدِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنَّ كُلًّا لَمَنْ خَلَقَ. قِيلَ: وَهِيَ مُرَكَّبَةٌ، وَأَصْلُهَا: لَمَنْ مَا، فَقُلِبَتِ النُّونُ مِيمًا وَاجْتَمَعَتْ ثَلَاثُ مِيمَاتٍ فَحُذِفَتِ الْوُسْطَى، حَكَى ذَلِكَ النَّحَّاسُ عَنِ النَّحْوِيِّينَ. وَزَيَّفَ الزَّجَّاجُ هَذَا وَقَالَ: مَنِ اسْمٌ عَلَى حَرْفَيْنِ فَلَا يَجُوزُ حَذْفُ النُّونِ. وَذَهَبَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ إِلَى أَنَّ لَمَّا هَذِهِ بِمَعْنَى إِلَّا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ وَقَالَ الْمَازِنِيُّ: الْأَصْلُ لَمَا الْمُخَفَّفَةُ ثُمَّ ثُقِّلَتْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذَا خَطَأٌ، إِنَّمَا يُخَفَّفُ الْمُثَقَّلُ وَلَا يُثَقَّلُ الْمُخَفَّفُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ:

Zâid değildir; bilakis başına tekit lâmı girmiş bir isimdir ve takdiri şöyledir: 'Ve şüphesiz her biri yarattığı kimselerdendir.' Denildi ki: Bu kelime mürekkeptir (birleşiktir); aslı *le-men mâ* şeklindedir, nûn mîm harfine dönüştürülmüş ve üç mîm bir araya gelince ortadaki hazfedilmiştir. Nehhâs bunu nahivcilerden nakletmiştir. Zeccâc bunu zayıf bularak şöyle demiştir: *Men* iki harfli bir isimdir; dolayısıyla nûn harfinin hazfedilmesi caiz değildir. Bazı nahivciler ise buradaki *lemmâ*'nın *illâ* (ancak, hariç) manasında olduğu görüşüne gitmişlerdir; nitekim Yüce Allah'ın şu ayeti de bu kabildendir: { إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ }. Mâzinî şöyle demiştir: Aslı şeddesiz olan *lemâ* idi, sonra şeddelendi. Zeccâc ise: 'Bu yanlıştır; şeddeli olan hafifletilir (şeddesiz yapılır), şeddesiz olan şeddelenmez' demiştir. Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm şöyle demiştir:

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّشْدِيدُ مِنْ قَوْلِهِمْ لَمَمْتُ الشَّيْءَ أَلُمُّهُ: إِذَا جَمَعْتَهُ، ثُمَّ بَنَى مِنْهُ فَعْلَى كَمَا قُرِئَ ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا وَأَحْسَنُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ أَنَّهَا بِمَعْنَى إِلَّا الِاسْتِثْنَائِيَّةِ. وَقَدْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ وَجَمِيعِ الْبَصْرِيِّينَ وَرَجَّحَهُ الزَّجَّاجُ وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ فِي حَرْفِ أُبَيٍّ وَإِنَّ كُلًّا إِلَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ كَمَا حَكَاهُ أَبُو حَاتِمٍ عَنْهُ. وَقُرِئَ بِالتَّنْوِينِ:

Şeddenin, Arapların bir şeyi topladığında söyledikleri *lememtü'ş-şey'e elümmühû* sözünden gelmiş olması caizdir; sonra tıpkı { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } şeklinde okunduğu gibi ondan *fa‘lâ* vezninde bir kelime türetilmiştir. Bu görüşlerin en güzeli, onun istisna bildiren *illâ* manasında olmasıdır. Bu görüş Halîl'den, Sîbeveyhi'den ve bütün Basralılardan rivayet edilmiş olup Zeccâc da bunu tercih etmiştir. Ebû Hâtim'in Ubeyy [b. Ka‘b]'dan naklettiği üzere, onun mushafındaki { وَإِنَّ كُلًّا إِلَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } kıraati de bunu desteklemektedir. Tenvin ile de okunmuştur:

أَيْ جَمِيعًا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا بِتَخْفِيفِ إِنْ وَرَفْعِ كُلٌّ وَتَشْدِيدِ لَمَّا، وَتَكُونُ: إِنْ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ نَافِيَةً إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ أَيُّهَا الْمُخْتَلِفُونَ خَبِيرٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهُ شَيْءٌ، وَالْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا، ثُمَّ أَمَرَ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ بِكَلِمَةٍ جَامِعَةٍ لِأَنْوَاعِ الطَّاعَةِ لَهُ سُبْحَانَهُ فَقَالَ فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ أَيْ: كَمَا أَمَرَكَ اللَّهُ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ جَمِيعُ مَا أَمَرَهُ بِهِ وَجَمِيعُ مَا نَهَاهُ عَنْهُ، لِأَنَّهُ قَدْ أَمَرَهُ بِتَجَنُّبِ مَا نَهَاهُ عَنْهُ، كَمَا أَمَرَهُ بِفِعْلِ مَا تَعَبَّدَهُ بِفِعْلِهِ، وَأُمَّتُهُ أُسْوَتُهُ فِي ذَلِكَ، وَلِهَذَا قَالَ: وَمَنْ تابَ مَعَكَ أَيْ: رَجَعَ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِسْلَامِ وَشَارَكَكَ فِي الْإِيمَانِ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى الضَّمِيرِ فِي فَاسْتَقِمْ، لِأَنَّ الْفَصْلَ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ يَقُومُ مَقَامَ التَّأْكِيدِ، أَيْ: وَلْيَسْتَقِمْ مَنْ تَابَ مَعَكَ وَمَا أَعْظَمَ مَوْقِعَ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَشَدَّ أَمْرَهَا، فَإِنَّ الِاسْتِقَامَةَ- كَمَا أَمَرَ اللَّهُ- لَا تَقُومُ بِهَا إِلَّا الْأَنْفُسُ الْمُطَهَّرَةُ وَالذَّوَاتُ الْمُقَدَّسَةُ، وَلِهَذَا يَقُولُ الْمُصْطَفَى ﷺ «شَيَّبَتْنِي هُودٌ» كَمَا تَقَدَّمَ وَلا تَطْغَوْا الطُّغْيَانُ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ، لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالِاسْتِقَامَةِ الْمَذْكُورَةِ بَيَّنَ أَنَّ الْغُلُوَّ فِي الْعِبَادَةِ وَالْإِفْرَاطَ فِي الطَّاعَةِ عَلَى وَجْهٍ تَخْرُجُ بِهِ عَنِ الْحَدِّ الَّذِي حَدَّهُ وَالْمِقْدَارِ الَّذِي قَدَّرَهُ مَمْنُوعٌ مِنْهُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ، وَذَلِكَ كَمَنْ يَصُومُ وَلَا يُفْطِرُ، وَيَقُومُ اللَّيْلَ وَلَا يَنَامُ، وَيَتْرُكُ الْحَلَالَ الَّذِي أَذِنَ اللَّهُ بِهِ، وَرَغَّبَ فِيهِ، وَلِهَذَا يَقُولُ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ فِيمَا صَحَّ عَنْهُ «أَمَّا أَنَا فَأَصُومُ وَأُفْطِرُ وَأَقُومُ وَأَنَامُ، وَأَنْكِحُ النِّسَاءَ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي» ، والخطاب للنبي ﷺ وَلِأُمَّتِهِ تَغْلِيبًا لِحَالِهِمْ عَلَى حَالِهِ، أَوِ النَّهْيُ عَنِ الطُّغْيَانِ خَاصٌّ بِالْأُمَّةِ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ يُجَازِيكُمْ عَلَى حَسَبِ مَا تَسْتَحِقُّونَ، وَالْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا. قَوْلُهُ وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ الْكَافِ، وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا تَرْكَنُوا بِضَمِّ الْكَافِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ وَقَيْسٍ، قَالَ أَبُو عَمْرٍو: وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ هِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، قَالَ: وَلُغَةُ تَمِيمٍ بِكَسْرِ التَّاءِ وَفَتْحِ الْكَافِ، وَهُمْ يَكْسِرُونَ حَرْفَ الْمُضَارَعَةِ فِي كُلِّ مَا كَانَ مِنْ بَابِ عَلِمَ يَعْلَمُ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْكَافِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ مِنْ أَرْكَنَهُ. قَالَ فِي الصِّحَاحِ: رَكَنَ إِلَيْهِ يَرْكُنُ بِالضَّمِّ. وَحَكَى أَبُو زَيْدٍ رَكِنَ إِلَيْهِ بِالْكَسْرِ يَرْكِنُ رُكُونًا فِيهِمَا، أَيْ: مَالَ إِلَيْهِ وَسَكَنَ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَمَّا مَا حَكَى أَبُو زَيْدٍ رَكَنَ يَرْكَنُ بالفتح فيهما فإنما هو على الجمع

Yani hepsi [demektir]. A‘meş ise { وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا } şeklinde *in* edatının tahfifi (şeddesiz), *küllün* kelimesinin ref‘i (ötreli) ve *lemmâ* kelimesinin teşdidi (şeddeli) ile okumuştur; bu kıraate göre *in*, nâfiye (olumsuzluk edatı) olur. { إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Şüphesiz O, yaptıklarından hakkıyla haberdardır.” [ifadesi], ey ihtilaf edenler! O’na bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz [anlamındadır]. Bu cümle, kendisinden önceki kısmın gerekçesidir (ta‘lîl). Daha sonra Sübhânehu [ve Teâlâ], Resûlü’ne sallallâhu aleyhi ve sellem Kendisine itaatin her çeşidini kapsayan özlü bir ifadeyle emrederek şöyle buyurmuştur: { فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ } “Öyleyse emrolunduğun gibi dosdoğru ol!” Yani: Allah’ın sana emrettiği gibi [dosdoğru ol]. Dolayısıyla Allah'ın ona emrettiği ve onu nehyettiği her şey buna dâhildir; zira O, nehyettiği şeylerden sakınmasını emrettiği gibi, ifasını ibadet kıldığı şeyleri yapmasını da emretmiştir. Bu hususta ümmeti de onun izindedir. Bu sebeple { وَمَنْ تَابَ مَعَكَ } “ve seninle beraber tövbe edenler de” buyurmuştur; yani küfürden İslâm’a dönen ve seninle birlikte imana ortak olan kimseler [de dosdoğru olsun]. Bu [ifade], { فَاسْتَقِمْ } fiilindeki zamire matuftur; çünkü matuf ile matufun aleyh olan merfû zamir arasındaki fasıla (araya giren lafız), tekit yerine geçer. Yani: Seninle beraber tövbe edenler de dosdoğru olsun! Bu ayetin konumu ne kadar büyük ve emri ne kadar da çetindir! Zira Allah’ın emrettiği şekildeki istikamet, ancak arınmış nefisler ve tertemiz pak zâtlar tarafından yerine getirilebilir. İşte bu yüzden el-Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem daha önce geçtiği üzere « شَيَّبَتْنِي هُودٌ » «Beni Hûd [suresi] ihtiyarlattı.» buyurmuştur. { وَلَا تَطْغَوْا } “Ve azgınlık yapmayın!” Tuğyan (طُغْيَان), haddi aşmaktır. Allah Sübhânehu zikredilen istikameti emrettiğinde, ibadette aşırıya kaçmanın (guluw) ve itaatte O'nun belirlediği sınırı ve takdir ettiği ölçüyü aşacak şekilde ifrata düşmenin yasaklanmış ve menedilmiş olduğunu beyan etmiştir. Bu durum; hiç iftar etmeksizin sürekli oruç tutan, hiç uyumaksızın bütün gece namaz kılan, Allah'ın izin verdiği ve teşvik ettiği helalleri terk eden kimse gibidir. Nitekim Sâdık ve Masdûk [olan Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden sahih olarak rivayet edilen hadiste şöyle buyurmaktadır: « أَمَّا أَنَا فَأَصُومُ وَأُفْطِرُ وَأَقُومُ وَأَنَامُ، وَأَنْكِحُ النِّسَاءَ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي » «Bana gelince; ben hem oruç tutarım hem iftar ederim; hem namaz kılarım hem uyurum ve kadınlarla evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.» Hitap, ümmetin durumunun Peygamber'in durumuna tağlîbi yoluyla hem Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hem de ümmetinedir; yahut tuğyandan nehiy bizzat ümmete mahsustur. { إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” [ifadesi], hak ettiğinize göre size karşılık verecektir [demektir] ve bu cümle kendisinden önceki kısmın gerekçesidir. Yüce Allah'ın { وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlere meyletmeyin!” buyruğuna gelince; cumhur [kâf harfini] fetha ile [terkenû şeklinde] okumuştur. Talha b. Musarrif, Katâde ve başkaları ise kâf harfini zamme ile *terkünû* şeklinde okumuşlardır. Ferrâ: “Bu, Temîm ve Kays kabilelerinin lügatidir” demiştir. Ebû Amr: “Cumhurun kıraati Hicaz ehlinin lügatidir” demiş ve şöyle eklemiştir: “Temîm lügatinde ise tâ harfinin kesresi ve kâf harfinin fethasıyladır (*tirkenû*); onlar *alime-ya‘lemü* babından olan her fiilde muzâraat harfini kesreli okurlar.” İbn Ebî Able ise *erkenehû* fiilinden meçhul bina ile tâ harfinin zammesi ve kâf harfinin fethasıyla [*türkenû* şeklinde] okumuştur. *es-Sıhâh*'ta şöyle denilmiştir: “Ona meyletti/sığındı anlamında zamme ile *rekene ileyhi yerkünü* denir.” Ebû Zeyd ise her iki fiilde de [masdarı] *rükûn* olmak üzere kesre ile *rekine ileyhi yerkînü* [şeklinde] nakletmiştir; yani ona meyletti ve sükûnet buldu demektir. Yüce Allah: { وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlere meyletmeyin!” buyurmuştur. Ebû Zeyd'in her ikisini de fetha ile *rekene yerkenü* şeklinde nakletmesine gelince, bu iki lügatin cemedilmesinden (birleştirilmesinden) ibarettir.

بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ انْتَهَى. وَقَالَ فِي شَمْسِ الْعُلُومِ: الرُّكُونُ السُّكُونُ يُقَالُ رَكَنَ إِلَيْهِ رُكُونًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا انْتَهَى. وَقَالَ فِي الْقَامُوسِ: رَكَنَ إِلَيْهِ كَنَصَرَ وَعَلِمَ وَمَنَعَ رُكُونًا: مَالَ وَسَكَنَ انْتَهَى، فَهَؤُلَاءِ الْأَئِمَّةُ مِنْ رُوَاةِ اللُّغَةِ فَسَّرُوا الرُّكُونَ بِمُطْلَقِ الْمَيْلِ وَالسُّكُونِ مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ بِمَا قَيَّدَهُ بِهِ صَاحِبُ الْكَشَّافِ حَيْثُ قَالَ: فَإِنَّ الرُّكُونَ هُوَ الْمَيْلُ الْيَسِيرُ، وَهَكَذَا فَسَّرَهُ الْمُفَسِّرُونَ بِمُطْلَقِ الْمَيْلِ وَالسُّكُونِ مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنَ الْمُتَقَيِّدِينَ بِمَا يَنْقُلُهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ ذَكَرَ فِي تَفْسِيرِ الرُّكُونِ قُيُودًا لَمْ يَذْكُرْهَا أَئِمَّةُ اللُّغَةِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: الرُّكُونُ حَقِيقَتُهُ الِاسْتِنَادُ وَالِاعْتِمَادُ وَالسُّكُونُ إِلَى الشَّيْءِ وَالرِّضَا بِهِ. وَمِنْ أَئِمَّةِ التَّابِعِينَ مَنْ فَسَّرَ الرُّكُونَ بِمَا هُوَ أَخَصُّ مِنْ مَعْنَاهُ اللُّغَوِيِّ. فَرُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ وَعِكْرِمَةَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ أَنَّ مَعْنَاهَا: لَا تَوَدُّوهُمْ وَلَا تُطِيعُوهُمْ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ: الرُّكُونُ هُنَا الْإِدْهَانُ، وَذَلِكَ أَنْ لَا يُنْكِرَ عَلَيْهِمْ كُفْرَهُمْ، وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: مَعْنَاهُ لَا تَرْضَوْا أَعْمَالَهُمْ.

Şemsü'l-Ulûm'da şöyle demiştir: Rükûn, sükûnettir; *rekene ileyhi rükûnen* (ona meyletti/güvendi) denir. Yüce Allah: { وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } buyurmuştur. [Sözü] bitti. el-Kâmûs'ta şöyle demiştir: *Rekene ileyhi* fiili *nasara*, *alime* ve *menea* bablarından gelir; masdarı *rükûn* olup 'meyletti ve sükûnet buldu' demektir. [Sözü] bitti. Lügat râvisi olan bu imamlar rükûnu, Keşşâf sahibinin 'Rükûn az bir meyildir' diyerek kayıtladığı şekilde kayıtlamaksızın mutlak meyil ve sükûn ile tefsir etmişlerdir. Keşşâf sahibinin naklettiği görüşe bağlı kalanlar müstesna, müfessirler de onu herhangi bir kayıt koymaksızın mutlak meyil ve sükûnet olarak açıklamışlardır. Müfessirlerden bazıları da rükûnun tefsirinde lügat imamlarının zikretmediği kayıtlar zikretmişlerdir. Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: 'Rükûnun hakikati; bir şeye dayanmak, güvenmek, ona karşı sükûn bulmak ve ondan razı olmaktır.' Tâbiîn imamlarından bazıları rükûnu lügat manasından daha özel bir manayla tefsir etmişlerdir. Nitekim ayetin tefsirinde Katâde ve İkrime'den: 'Onları sevmeyin ve onlara itaat etmeyin' manası rivayet edilmiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'Buradaki rükûn müdâhanedir (dalkavukluk/tavizdir); bu da onların küfrünü inkâr etmemektir.' Ebü'l-Âliye ise: 'Bunun manası, onların amellerinden razı olmayınız demektir' demiştir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَيْضًا الْأَئِمَّةُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَلْ هِيَ خَاصَّةٌ بِالْمُشْرِكِينَ أَوْ عَامَّةٌ؟ فَقِيلَ خَاصَّةٌ، وَإِنَّ مَعْنَى الْآيَةِ النَّهْيُ عَنِ الرُّكُونِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّهُمُ الْمُرَادُونَ بِالَّذِينِ ظَلَمُوا، وَقَدْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقِيلَ: إِنَّهَا عَامَّةٌ فِي الظَّلَمَةِ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ كَافِرٍ وَمُسْلِمٍ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنَ الْآيَةِ: وَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ لَكَانَ الِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ. فَإِنْ قُلْتَ: وَقَدْ وَرَدَتِ الْأَدِلَّةُ الصَّحِيحَةُ الْبَالِغَةُ عَدَدَ التَّوَاتُرِ الثَّابِتَةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُبُوتًا لَا يَخْفَى عَلَى مَنْ لَهُ أَدْنَى تَمَسُّكٍ بِالسُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ بِوُجُوبِ طَاعَةِ الْأَئِمَّةِ وَالسَّلَاطِينِ وَالْأُمَرَاءِ حَتَّى وَرَدَ فِي بَعْضِ أَلْفَاظِ الصَّحِيحِ: «أَطِيعُوا السُّلْطَانَ وَإِنْ كَانَ عَبْدًا حَبَشِيًا رَأْسُهُ كَالزَّبِيبَةِ» . وَوَرَدَ وُجُوبُ طَاعَتِهِمْ مَا أَقَامُوا الصَّلَاةَ، وَمَا لَمْ يَظْهَرْ مِنْهُمُ الْكُفْرُ الْبَوَاحُ، وَمَا لَمْ يَأْمُرُوا بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ. وَظَاهِرُ ذَلِكَ أَنَّهُمْ وَإِنْ بَلَغُوا فِي الظُّلْمِ إِلَى أَعْلَى مَرَاتِبِهِ، وَفَعَلُوا أَعْظَمَ أَنْوَاعِهِ مِمَّا لَمْ يَخْرُجُوا بِهِ إِلَى الْكُفْرِ الْبَوَاحِ، فَإِنَّ طَاعَتَهُمْ وَاجِبَةٌ حَيْثُ لَمْ يَكُنْ مَا أَمَرُوا بِهِ مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَمِنْ جُمْلَةِ مَا يَأْمُرُونَ بِهِ تَوَلِّي الْأَعْمَالِ لَهُمْ، وَالدُّخُولِ فِي الْمَنَاصِبِ الدِّينِيَّةِ الَّتِي لَيْسَ الدُّخُولُ فِيهَا مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَمِنْ جُمْلَةِ مَا يَأْمُرُونَ بِهِ الْجِهَادُ، وَأَخْذُ الْحُقُوقِ الْوَاجِبَةِ مِنَ الرَّعَايَا، وَإِقَامَةُ الشَّرِيعَةِ بَيْنَ الْمُتَخَاصِمِينَ مِنْهُمْ، وَإِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَى مَنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ وَبِالْجُمْلَةِ فَطَاعَتُهُمْ وَاجِبَةٌ عَلَى كُلِّ مَنْ صَارَ تَحْتَ أَمْرِهِمْ وَنَهْيِهِمْ فِي كُلِّ مَا يَأْمُرُونَ بِهِ مِمَّا لَمْ يَكُنْ مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَلَا بُدَّ فِي مِثْلِ ذَلِكَ مِنَ الْمُخَالَطَةِ لَهُمْ وَالدُّخُولِ عَلَيْهِمْ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا لَا بُدَّ مِنْهُ، وَلَا مَحِيصَ عَنْ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، مِنْ وُجُوبِ طَاعَتِهِمْ بِالْقُيُودِ الْمَذْكُورَةِ، لتواتر الأدلة الواردة به، بَلْ قَدْ وَرَدَ بِهِ الْكِتَابُ الْعَزِيزُ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ بَلْ وَرَدَ: أَنَّهُمْ يُعْطُونَ الَّذِي لَهُمْ مِنَ الطَّاعَةِ، وَإِنْ مَنَعُوا مَا هُوَ عَلَيْهِمْ لِلرَّعَايَا، كَمَا فِي بَعْضِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ «أَعْطُوهُمُ الَّذِي لَهُمْ، وَاسْأَلُوا اللَّهَ الَّذِي لَكُمْ» بَلْ وَرَدَ الْأَمْرُ بِطَاعَةِ السُّلْطَانِ، وَبَالَغَ فِي ذَلِكَ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى قَالَ: «وَإِنْ أَخَذَ مَالَكَ وَضَرَبَ ظَهْرَكَ» . فَإِنِ اعْتَبَرْنَا مُطْلَقَ الْمَيْلِ وَالسُّكُونِ فَمُجَرَّدُ هَذِهِ الطَّاعَةِ الْمَأْمُورِ بِهَا مَعَ مَا تَسْتَلْزِمُهُ مِنَ الْمُخَالَطَةِ، هِيَ مَيْلٌ وَسُكُونٌ وَإِنِ اعْتَبَرْنَا الْمَيْلَ وَالسُّكُونَ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا فَلَا يَتَنَاوَلُ النَّهْيُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْ مَالَ إِلَيْهِمْ فِي الظَّاهِرِ لِأَمْرٍ يَقْتَضِي ذَلِكَ شَرْعًا كَالطَّاعَةِ، أَوْ لِلتَّقِيَّةِ وَمَخَافَةَ الضَّرَرِ مِنْهُمْ، أَوْ لِجَلْبِ مَصْلَحَةٍ عَامَّةٍ أَوْ خَاصَّةٍ، أَوْ دَفْعِ مَفْسَدَةٍ عَامَّةٍ أو خاصة،

Müfessirlerden olan imamlar da bu ayetin müşriklere mi has olduğu yoksa genel mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre hastır; ayetin manası müşriklere meyletmekten nehyetmektir ve { الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenler” ile kastedilenler onlardır. Bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Diğer bir görüşe göre ise kâfir ile Müslüman arasında hiçbir fark olmaksızın bütün zâlimler hakkında geneldir. Ayetin zahirinden anlaşılan da budur. Nüzul sebebinin müşrikler olduğunu varsaysak bile, itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir. Eğer dersen ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den, tertemiz sünnete en ufak bir bağlılığı olan kimseye dahi gizli kalmayacak bir kesinlikle sâbit olan ve tevatür derecesine ulaşan sahih deliller, imamlara, sultanlara ve emirlere itaatin vâcip olduğuna dair vârit olmuştur. Hatta Sahîh'in bazı lafızlarında: « أَطِيعُوا السُّلْطَانَ وَإِنْ كَانَ عَبْدًا حَبَشِيًا رَأْسُهُ كَالزَّبِيبَةِ » «Başı kuru üzüm tanesi gibi olan Habeşli bir köle de olsa sultana itaat ediniz!» şeklinde gelmiştir. Yine namazı kıldıkları, kendilerinden apaçık bir küfür sâdır olmadığı ve Allah'a isyanı emretmedikleri müddetçe onlara itaatin farziyeti vârit olmuştur. Bunun zahirine göre; onlar zulümde en üst mertebelere ulaşsalar ve kendisiyle apaçık küfre düşmeyecekleri en büyük zulüm çeşitlerini işleseler dahi, emrettikleri şey Allah'a isyan olmadığı sürece onlara itaat vâciptir. Emrettikleri şeyler cümlesinden biri de kendileri adına görev üstlenmek ve üstlenilmesi Allah'a isyan olmayan dinî makamlara girmektir. Yine emrettikleri şeyler cümlesinden biri cihad etmek, tebaadan vâcip olan hakları almak, aralarındaki hasımlara şeriatı tatbik etmek ve hak edene had cezalarını uygulamaktır. Hasılı kelam; emir ve nehiyleri altında bulunan herkese, emrettikleri şey Allah'a isyan olmadığı sürece emrettikleri her hususta onlara itaat vâciptir. Böyle bir durumda ise onlarla karışıp görüşmek, huzurlarına girmek ve benzeri kaçınılmaz şeylerin bulunması şarttır. Zikrettiğimiz bu şartlar dairesinde onlara itaatin vâcip oluşundan kaçış yoktur; zira bu hususta vârit olan deliller mütevâtirdir. Hatta Yüce Kitap'ta bu hususta: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de” buyrulmuştur. Hatta tebaaya karşı üzerlerine düşen vazifeleri yerine getirmeseler dahi kendilerine ait olan itaat hakkının onlara verilmesi gerektiği vârit olmuştur; nitekim bazı sahih hadislerde: « أَعْطُوهُمُ الَّذِي لَهُمْ، وَاسْأَلُوا اللَّهَ الَّذِي لَكُمْ » «Onlara ait olan hakkı kendilerine verin, size ait olanı ise Allah'tan isteyin» buyrulmuştur. Hatta sultana itaat emredilmiş ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta öyle ileri gitmiştir ki: « وَإِنْ أَخَذَ مَالَكَ وَضَرَبَ ظَهْرَكَ » «Malını alsa ve sırtına vursa bile» buyurmuştur. Eğer [rükûnu] mutlak meyil ve sükûnet olarak kabul edersek, beraberinde getirdiği karışıp görüşmeyle birlikte emredilen bu sırf itaat bile bir meyil ve sükûnettir. Şayet meyil ve sükûneti hem zahiren hem de bâtınen [olmak üzere] kabul edersek; o takdirde bu ayetteki nehiy; itaat gibi bunu şer'an gerektiren bir durumdan ötürü, yahut takiyye ve onlardan gelecek zarardan korkma sebebiyle, yahut genel ya da özel bir maslahatı celbetmek veya genel ya da özel bir mefsedeti defetmek amacıyla onlara zahiren meyleden kimseyi kapsamaz,

إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ مَيْلٌ إِلَيْهِمْ فِي الْبَاطِنِ وَلَا مَحَبَّةٌ وَلَا رِضًا بِأَفْعَالِهِمْ. قُلْتُ: أَمَّا الطَّاعَةُ عَلَى عُمُومِهَا بِجَمِيعِ أَقْسَامِهَا حَيْثُ لَمْ تَكُنْ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، فَهِيَ عَلَى فَرْضِ صِدْقِ مُسَمَّى الرُّكُونِ عَلَيْهَا مُخَصِّصَةٌ لِعُمُومِ النَّهْيِ عَنْهُ بِأَدِلَّتِهَا الَّتِي قَدَّمْنَا الْإِشَارَةَ إِلَيْهَا، وَلَا شَكَّ فِي هَذَا وَلَا رَيْبَ، فَكُلُّ مَنْ أَمَّرُوهُ ابْتِدَاءً أَنْ يَدْخُلَ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي أَمْرُهَا إِلَيْهِمْ مِمَّا لَمْ يَكُنْ مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ كَالْمَنَاصِبِ الدِّينِيَّةِ وَنَحْوِهَا، إِذَا وَثِقَ مِنْ نَفْسِهِ بِالْقِيَامِ بِمَا وُكِلَ إِلَيْهِ، فَذَلِكَ وَاجِبٌ عَلَيْهِ فَضْلًا عَنْ أَنْ يُقَالَ: جَائِزٌ لَهُ، وَأَمَّا مَا وَرَدَ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الدُّخُولِ فِي الْإِمَارَةِ: فَذَلِكَ مُقَيَّدٌ بِعَدَمِ وُقُوعِ الْأَمْرِ مِمَّنْ تَجِبُ طَاعَتُهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ وَالسَّلَاطِينِ وَالْأُمَرَاءِ، جَمْعًا بَيْنَ الْأَدِلَّةِ، أَوْ مَعَ ضَعْفِ الْمَأْمُورِ عَنِ الْقِيَامِ بِمَا أُمِرَ بِهِ، كَمَا وَرَدَ تَعْلِيلُ النَّهْيِ عَنِ الدُّخُولِ فِي الْإِمَارَةِ بِذَلِكَ فِي بَعْضِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ، وَأَمَّا مُخَالَطَتُهُمْ وَالدُّخُولُ عَلَيْهِمْ لِجَلْبِ مَصْلَحَةٍ عَامَّةٍ أَوْ خَاصَّةٍ، أَوْ دَفْعِ مَفْسَدَةٍ عَامَّةٍ أَوْ خَاصَّةٍ مَعَ كَرَاهَةِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الظُّلْمِ وَعَدَمِ مَيْلِ النَّفْسِ إِلَيْهِمْ وَمَحَبَّتِهَا لَهُمْ، وَكَرَاهَةِ الْمُوَاصَلَةِ لَهُمْ لَوْلَا جَلْبُ تِلْكَ الْمَصْلَحَةِ، أَوْ دَفْعُ تِلْكَ الْمَفْسَدَةِ فَعَلَى فَرْضِ صِدْقِ مُسَمَّى الرُّكُونِ عَلَى هَذَا، فَهُوَ مُخَصَّصٌ بِالْأَدِلَّةِ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ جَلْبِ الْمَصَالِحِ وَدَفْعِ الْمَفَاسِدِ، وَالْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى، وَلَا تَخْفَى عَلَى اللَّهِ خَافِيَةٌ وَبِالْجُمْلَةِ فَمَنِ ابْتُلِيَ بِمُخَالَطَةِ مَنْ فِيهِ ظُلْمٌ فَعَلَيْهِ أَنْ يَزِنَ أَقْوَالَهُ وَأَفْعَالَهُ وَمَا يَأْتِي وَمَا يَذَرُ بِمِيزَانِ الشَّرْعِ، فَإِنْ زَاغَ عَنْ ذَلِكَ «فَعَلَى نَفْسِهَا بَرَاقِشُ تَجْنِي» وَمَنْ قَدَرَ عَلَى الْفِرَارِ مِنْهُمْ قَبْلَ أَنْ يُؤْمَرَ مِنْ جِهَتِهِمْ بِأَمْرٍ يَجِبُ عَلَيْهِ طَاعَتُهُ فَهُوَ الْأَوْلَى لَهُ وَالْأَلْيَقُ بِهِ.

yeter ki bâtınen onlara karşı bir meyli, sevgisi ve fiillerinden bir rızası bulunmasın. Derim ki: Allah'a isyan olmadığı sürece bütün kısımlarıyla genel anlamdaki itaat, üzerine rükûn isminin verilmesi farz edilse bile, daha önce işaret ettiğimiz delilleri sebebiyle ondan nehyeden umumî hükmü tahsis eder; bunda hiçbir şüphe ve tereddüt yoktur. Kendilerine ait olan işlerden, üstlenilmesi Allah'a isyan olmayan dinî makamlar ve benzeri bir göreve ilk başta getirdikleri her kimse, kendisine tevdi edilen vazifeyi yerine getireceğine dair nefsine güvenirse, 'bunu yapması caizdir' denilmenin ötesinde bu ona vaciptir. Emirlik/yöneticilik görevine girmekten nehyeden rivayetlere gelince; bu nehiy, delilleri birleştirmek amacıyla, imamlar, sultanlar ve emirlerden itaati vacip olan kimselerden bir emir gelmemesi şartına yahut emrolunan kimsenin emredildiği vazifeyi yerine getiremeyecek kadar zayıf olması haline hamledilir; nitekim bazı sahih hadislerde emirliğe girmekten nehyin gerekçesi bu şekilde varit olmuştur. Genel veya özel bir maslahatı elde etmek yahut genel veya özel bir fesadı defetmek için, içinde bulundukları zulmü kerih görerek, nefsin onlara meyli ve sevgisi olmaksızın, o maslahatı celbetmek ya da o fesadı defetmek olmasaydı onlarla irtibat kurmayı çirkin bularak onlarla bir arada bulunmak ve huzurlarına girmek ise; buna rükûn isminin verilmesi farz edilse dahi, maslahatları celbetmenin ve mefsedetleri defetmenin meşruiyetine dair delillerle tahsis edilmiştir. Ameller niyetlere göredir, herkese ancak niyet ettiği şey vardır ve Allah'a hiçbir şey gizli kalmaz. Özetle, içinde zulüm bulunan kimselerle bir arada bulunmakla imtihan edilen kişinin sözlerini, fiillerini, yaptıklarını ve terk ettiklerini şeriat terazisiyle tartması gerekir. Eğer bundan saparsa, 'kendi aleyhine cinayet işleyen Berâkış gibi olur.' Kendilerinden itaati vacip bir emir verilmeden önce onlardan uzaklaşmaya güç yetiren kimse için ise en evlâ ve en münasip olan budur.

يَا مَالِكَ يَوْمِ الدِّينِ، إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، اجْعَلْنَا مِنْ عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ الْآمِرِينَ بِالْمَعْرُوفِ، النَّاهِينَ عَنِ الْمُنْكَرِ، الَّذِينَ لَا يَخَافُونَ فِيكَ لَوْمَةَ لَائِمٍ، وَقَوِّنَا عَلَى ذَلِكَ وَيَسِّرْهُ لَنَا، وَأَعِنَّا عَلَيْهِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ:

Ey din gününün mâliki! Yalnız Sana ibadet eder ve yalnız Senden yardım dileriz. Bizi iyiliği emreden, kötülükten nehyeden ve Senin yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayan sâlih kullarından eyle; buna karşı bize güç ver, bunu bize kolaylaştır ve bu hususta bize yardım et. Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir:

وَصُحْبَةُ الظَّالِمِ عَلَى التَّقِيَّةِ مُسْتَثْنَاةٌ مِنَ النَّهْيِ بِحَالِ الِاضْطِرَارِ. انْتَهَى. وَقَالَ النَّيْسَابُورِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: الرُّكُونُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ هُوَ الرِّضَا بِمَا عَلَيْهِ الظَّلَمَةُ، أَوْ تَحْسِينُ الطَّرِيقَةِ وَتَزْيِينِهَا عِنْدَ غَيْرِهِمْ، وَمُشَارَكَتِهِمْ فِي شَيْءٍ مِنْ تِلْكَ الْأَبْوَابِ، فَأَمَّا مُدَاخَلَتُهُمْ لِرَفْعِ ضَرَرٍ وَاجْتِلَابِ مَنْفَعَةٍ عَاجِلَةٍ، فَغَيْرُ دَاخِلَةٍ فِي الرُّكُونِ. قَالَ:

«Zâlimle takiyye üzere arkadaşlık etmek, zaruret halinden ötürü bu nehiyden istisna edilmiştir.» [Sözü] bitti. Nîsâbûrî tefsirinde şöyle demiştir: «Muhakkik âlimler dediler ki: Nehyedilen rükûn; zâlimlerin içinde bulunduğu durumdan razı olmak veya başkalarının yanında onların tuttuğu yolu güzel ve süslü göstermek ve bu hususların herhangi birinde onlara ortak olmaktır. Bir zararı savmak ve peşin bir menfaati elde etmek için onlarla bir araya gelmeye gelince, bu rükûna dâhil değildir.» Dedi ki:

وَأَقُولُ هَذَا مِنْ طَرِيقِ الْمَعَاشِ وَالرُّخْصَةِ، وَمُقْتَضَى التَّقْوَى هُوَ الِاجْتِنَابُ عَنْهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ انْتَهَى.

«Ben de derim ki: Bu, geçim yolu ve ruhsat kabilindendir; takvanın gereği ise onlardan tamamen uzak durmaktır. { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } “Allah kuluna yetmez mi?”» [Sözü] bitti.

قَوْلُهُ: فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ بِسَبَبِ الرُّكُونِ إِلَيْهِمْ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الظَّلَمَةَ أَهْلُ النَّارِ، أَوْ كَالنَّارِ، وَمُصَاحَبَةُ النَّارِ تُوجِبُ لَا مَحَالَةَ مَسَّ النَّارِ، وَجُمْلَةُ: وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ قَوْلِهِ: فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا تَمَسَّكُمُ النَّارُ حَالَ عَدَمِ وُجُودِ مَنْ يَنْصُرُكُمْ وَيُنْقِذُكُمْ مِنْهَا ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، إِذْ قَدْ سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُ يُعَذِّبُكُمْ بِسَبَبِ الرُّكُونِ الَّذِي نُهِيتُمْ عَنْهُ فَلَمْ تَنْتَهُوا عِنَادًا وَتَمَرُّدًا. قَوْلُهُ: وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الِاسْتِقَامَةَ خَصَّ مِنْ أَنْوَاعِهَا إِقَامَةَ الصَّلَاةِ لِكَوْنِهَا رَأْسَ الْإِيمَانِ، وَانْتِصَابُ: طَرَفَيِ النَّهَارِ، عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَالْمُرَادُ: صَلَاةُ الْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ، وَهُمَا:

{ فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ } kavli, onlara meyletmeniz sebebiyle demektir. Bunda zâlimlerin ateş ehli olduğuna veya ateş gibi olduğuna bir işaret vardır; ateşle beraber bulunmak ise kaçınılmaz olarak ateşin dokunmasını gerektirir. { وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ } cümlesi { فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ } ifadesinden hal olarak nasb mahallindedir. Mana şudur: Size yardım edecek ve sizi oradan kurtaracak hiçbir kimsenin bulunmadığı bir halde ateş size dokunur; { ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ } sonra Allah Sübhânehu tarafından da yardım olunmazsınız; zira O'nun ilminde, nehyedildiğiniz halde inat ve isyanla vazgeçmediğiniz o rükûn sebebiyle size azap edeceği önceden geçmiştir. { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } buyruğuna gelince; Allah Sübhânehu istikameti zikredince, imanın başı olması hasebiyle onun türleri arasından namaz kılmayı tahsis etti. { طَرَفَيِ النَّهارِ } kelimesinin nasbı zarfiyyet üzeredir. Murad: Sabah ve akşam namazlarıdır; bunlar da:

الْفَجْرُ وَالْعَصْرُ، وَقِيلَ: الظُّهْرُ مَوْضِعُ الْعَصْرِ، وَقِيلَ: الطَّرَفَانِ الصُّبْحُ وَالْمَغْرِبُ، وَقِيلَ: هُمَا الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ.

fecir (sabah) ve asr (ikindi) namazlarıdır. İkindi yerine öğle olduğu da söylenmiştir. İki tarafın sabah ve akşam (mağrib) olduğu da söylenmiştir; bunların öğle ve ikindi olduğu da söylenmiştir.

وَرَجَّحَ ابْنُ جَرِيرٍ أَنَّهُمَا الصُّبْحُ وَالْمَغْرِبُ، قَالَ: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ إِجْمَاعُ الْجَمِيعِ عَلَى أَنَّ أَحَدَ الطَّرَفَيْنِ الصُّبْحُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الطَّرَفَ الْآخَرَ الْمَغْرِبُ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ أَيْ: فِي زُلَفٍ مِنَ اللَّيْلِ، وَالزُّلَفُ: الساعات القريبة

İbn Cerîr bunların sabah ve akşam olduğunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: "Bunun delili, iki taraftan birisinin sabah olduğu hususunda herkesin icmâ etmesidir. Bu da diğer tarafın akşam olduğuna delalet etmiştir." { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde” yani gecenin zülefinde [namaz kıl demektir]. Zülef (الزُّلَف) ise birbirine yakın olan saatler[dir]

بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ، وَمِنْهُ سُمِّيَتْ الْمُزْدَلِفَةَ: لِأَنَّهَا مَنْزِلٌ بَعْدَ عَرَفَةَ بِقُرْبِ مَكَّةَ. وَقَرَأَ ابْنُ الْقَعْقَاعِ وَأَبُو إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُمَا: زُلَفاً بِضَمِّ اللَّامِ: جَمْعُ زَلِيفٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَاحِدُهُ زُلْفَةً. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ: بِإِسْكَانِ اللَّامِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ: زُلْفَى مِثْلَ فُعْلَى. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: زُلَفاً بِفَتْحِ اللَّامِ كَغُرْفَةً وَغُرَفٍ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الزُّلَفُ: السَّاعَاتُ، وَاحِدَتُهَا زُلْفَةٌ. وَقَالَ قَوْمٌ: الزُّلْفَةُ أَوَّلُ سَاعَةٍ مِنَ اللَّيْلِ بَعْدَ مَغِيبِ الشَّمْسِ.

saatlerdir. Bundan dolayı Müzdelife'ye bu isim verilmiştir; zira orası Arafat'tan sonra Mekke'ye yakın olan bir konaklama yeridir. İbnü'l-Ka‘kâ‘, Ebû İshak ve diğerleri lâm harfinin zammıyla *zülüfen* şeklinde okumuşlardır; bu *zelîf* kelimesinin çoğuludur, tekilinin *zülfe* olması da caizdir. İbn Muhaysın lâm harfinin sükûnuyla okumuştur. Mücâhid *fu‘lâ* vezninde *zülfâ* şeklinde okumuştur. Diğerleri ise *gurfe* ve *guref* gibi lâm harfinin fethasıyla *zülefen* okumuşlardır. İbnü'l-A‘râbî şöyle demiştir: *ez-Zülef* saatlerdir, tekili *zülfe*dir. Bir topluluk da: *ez-Zülfe*, güneş battıktan sonraki gecenin ilk saatidir demiştir.

قَالَ الْأَخْفَشُ: مَعْنَى زُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ: صَلَاةُ اللَّيْلِ. إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ أَيْ: إِنَّ الْحَسَنَاتِ عَلَى الْعُمُومِ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا بَلْ عِمَادُهَا الصَّلَاةُ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ عَلَى الْعُمُومِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالسَّيِّئَاتِ: الصغائر، ومعنى يذهبن السيئات: يكفرونها حَتَّى كَأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ إِلَى قَوْلِهِ: فَاسْتَقِمْ وَمَا بَعْدَهُ. وَقِيلَ: إِلَى الْقُرْآنِ. ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ: أَيْ: مَوْعِظَةً لِلْمُتَّعِظِينَ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أُمِرْتَ بِهِ مِنَ الِاسْتِقَامَةِ وَعَدَمِ الطُّغْيَانِ وَالرُّكُونِ إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا، وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ الصَّبْرُ:

Ahfeş şöyle demiştir: { زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } ifadesinin manası gece namazıdır. { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } yani genel olarak iyilikler —ki bunların cümlesinden, hatta direği namazdır— genel olarak kötülükleri giderir. Denildi ki: Kötülüklerden murad küçük günahlardır; kötülükleri gidermesinin manası da hiç işlenmemiş gibi onları örtmesidir (kefaret olmasıdır). { ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } kavlindeki işaret, { فَاسْتَقِمْ } buyruğuna ve sonrasınadır. Kur'an'a yönelik olduğu da söylenmiştir. { ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } yani öğüt alanlar için bir nasihattir. { وَاصْبِرْ } emrolunduğun istikamete, azgınlık yapmamaya ve zulmedenlere meyletmemeye sabret. Denildi ki: Murad sabırdır;

عَلَى مَا أُمِرَ بِهِ دُونَ مَا نُهِيَ عَنْهُ، لِأَنَّهُ لَا مَشَقَّةَ فِي اجْتِنَابِهِ، وَفِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّ الْمَشَقَّةَ فِي اجْتِنَابِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ كَائِنَةٌ، وَعَلَى فَرْضِ كَوْنِهَا دُونَ مَشَقَّةِ امْتِثَالِ الْأَمْرِ، فَذَلِكَ لَا يُخْرِجُهَا عَنْ مُطْلَقِ الْمَشَقَّةِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ أَيْ: يُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ، وَلَا يُضِيعُ مِنْهَا شَيْئًا، فَلَا يُهْمِلُهُ، وَلَا يَبْخَسُهُ بِنَقْصٍ.

nehyedilen şeylerde sabretmeye değil emredilen şeylere sabretmektir; çünkü nehyedilen şeyden kaçınmada bir meşakkat yoktur. Fakat bu görüş tartışmalıdır; zira nehyedilen şeyden kaçınmada da meşakkat mevcuttur. Emri yerine getirme meşakkatinden daha az olduğu farz edilse bile, bu durum onu mutlak meşakkat olmaktan çıkarmaz. { فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } yani onların mükâfatlarını tastamam verir, ondan hiçbir şeyi zayi etmez; dolayısıyla onu ihmal etmez ve eksilterek haksızlık yapmaz.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ قَالَ: مَا قُدِّرَ لَهُمْ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ زَيْدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: مِنَ الْعَذَابِ. وَأَخْرَجَا عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ. قَالَ: مِنَ الرِّزْقِ. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ قَالَ: أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ أَنْ يَسْتَقِيمَ عَلَى أَمْرِهِ، وَلَا يَطْغَى فِي نِعْمَتِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ سُفْيَانَ فِي الْآيَةِ قَالَ: اسْتَقِمْ عَلَى الْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ الْحَسَنِ قَالَ:

Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ } ayeti hakkında: «Onlar için hayır veya şerden takdir edilen paydır» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den bu ayet hakkında naklettiğine göre o: «Azaptan [paylarıdır]» demiştir. İkisi Ebü'l-Âliye'den: «Rızıktan [paylarıdır]» dediğini rivayet etmişlerdir. Yine ikisi Katâde'den { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } kavli hakkında: «Allah Peygamberine emri üzere dosdoğru olmasını ve nimetine karşı azgınlık yapmamasını emretti» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh'in Süfyân'dan bu ayet hakkında naklettiğine göre o: «Kur'an üzere dosdoğru ol» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Hasan'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir:

لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ قَالَ: شَمِّرُوا، شَمِّرُوا، فَمَا رُؤِيَ ضَاحِكًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَمَنْ تابَ مَعَكَ قَالَ: آمَنَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ الْعَلَاءِ بن عبد الله ابن بَدْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَطْغَوْا قَالَ: لَمْ يرد أصحاب النبي ﷺ إِنَّمَا عَنَى: الَّذِينَ يَجِيئُونَ مِنْ بَعْدِهِمْ.

«Bu { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } ayeti indiğinde [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Kolları sıvayın, kolları sıvayın!' buyurdu ve bir daha gülerken görülmedi.» İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, { وَمَنْ تابَ مَعَكَ } ayeti hakkında: «İman etti» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in el-Alâ b. Abdillâh b. Bedr'den rivayet ettiğine göre o, { وَلا تَطْغَوْا } ayeti hakkında: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını kastetmedi; ancak onlardan sonra gelecek olanları kastetti» demiştir.

وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلا تَطْغَوْا يَقُولُ: لَا تَظْلِمُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: الطُّغْيَانُ: خِلَافُ أَمْرِهِ، وَارْتِكَابُ مَعْصِيَتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلا تَطْغَوْا } hakkında: «Zulmetmeyin» demektedir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Tuğyan: O'nun emrine muhalefet etmek ve O'na isyan işlemektir.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o:

وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا قَالَ: يَعْنِي الرُّكُونَ إِلَى الشِّرْكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ وَلا تَرْكَنُوا قَالَ: لَا تَمِيلُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: وَلا تَرْكَنُوا لَا تُدْهِنُوا.

{ وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } ayeti hakkında: «Şirke meyletmeyi kastetmektedir» demiştir. İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre: { وَلا تَرْكَنُوا } «Meyletmeyin» demiştir. İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in yine ondan naklettiğine göre: «{ وَلا تَرْكَنُوا } müdâhane yapmayın (taviz vermeyin)» demiştir.

وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَنْ تُطِيعُوهُمْ أَوْ تَوَدُّوهُمْ أَوْ تَصْطَنِعُوهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ قَالَ: صَلَاةَ الْمَغْرِبِ وَالْغَدَاةِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ قَالَ: صَلَاةَ الْعَتَمَةِ. وَأَخْرَجَا عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: الْفَجْرَ وَالْعَصْرَ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ قَالَ: هُمَا زُلْفَتَانِ: صَلَاةُ الْمَغْرِبِ وَصَلَاةُ الْعِشَاءِ. قَالَ: وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «هُمَا زُلْفَتَا اللَّيْلِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الطَّرَفَيْنِ قَالَ: صَلَاةَ الْفَجْرِ، وصلاتي العشيّ:

Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den bu ayet hakkında naklettiğine göre o: «Onlara itaat etmeniz, onları sevmeniz veya onlara yaranmanızdır» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } hakkında: «Akşam ve sabah namazıdır; { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } ise yatsı namazıdır» demiştir. İkisi Hasan'dan şöyle nakletmişlerdir: «Sabah ve ikindi [namazlarıdır]; { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } ise iki zülfedir: Akşam namazı ve yatsı namazıdır.» Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onlar gecenin iki zülfesidir» buyurmuştur. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den iki taraf hakkında naklettiğine göre o: «Sabah namazı ve akşamın iki namazıdır:

يَعْنِي الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ قَالَ: الْمَغْرِبَ وَالْعَشَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ قَالَ: سَاعَةً بَعْدَ سَاعَةٍ، يَعْنِي صَلَاةَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَسْتَحِبُّ تَأْخِيرَ الْعِشَاءِ، وَيَقْرَأُ: زُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ قَالَ: الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ ومحمد ابن نَصْرٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ قَالَ: الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ، وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ: الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَأَهْلُ السُّنَنِ وَغَيْرُهُمْ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنْ رَجَلًا أَصَابَ مِنَ امْرَأَةٍ قُبْلَةً، فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ كَأَنَّهُ يَسْأَلُ عَنْ كَفَّارَتِهَا، فَأُنْزِلَتْ عَلَيْهِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ فَقَالَ الرَّجُلُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِي هَذِهِ؟ قَالَ: «هِيَ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ. أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَقِمْ فِيَّ حَدَّ اللَّهِ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ، فَأَعْرَضَ عَنْهُ، ثُمَّ أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ، فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ: أَيْنَ الرَّجُلُ؟ قَالَ: أَنَا ذَا، قَالَ: أَتْمَمْتَ الْوُضُوءَ وَصَلَّيْتَ مَعَنَا آنِفًا؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَإِنَّكَ مِنْ خَطِيئَتِكَ كَيَوْمِ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ فَلَا تَعُدْ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ حِينَئِذٍ عَلَى رَسُولِهِ:

yani öğle ve ikindidir; { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } ise akşam ve yatsıdır» demiştir. İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } kavli hakkında naklettiğine göre o: «Saat saat, yani son yatsı namazıdır» demiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve es-Sünen'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, yatsıyı geciktirmeyi müstehap görür ve { زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } ayetini okurdu. İbn Cerîr, Muhammed b. Nasr ve İbn Merdeveyh'in İbn Mes‘ûd'dan rivayet ettiğine göre o, { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } kavli hakkında: «Beş vakit namazdır» demiştir. Abdürrezzâk, Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Muhammed b. Nasr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } hakkında: «Beş vakit namazdır; kalıcı sâlih ameller (el-bâkıyâtü's-sâlihât) de beş vakit namazdır» demiştir. Buhârî, Müslim, Sünen sahipleri ve diğerlerinin İbn Mes‘ûd'dan naklettiğine göre: Bir adam bir kadını öptü; sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip sanki bunun kefaretini sorarcasına durumu ona anlattı. Bunun üzerine ona { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } ayeti indirildi. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu sadece bana mı mahsus?' dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ümmetimden bununla amel eden herkes içindir» buyurdu. Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd ve diğerlerinin Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana Allah'ın haddini (cezasını) uygula' diye bir veya iki kez söyledi. Peygamber ondan yüz çevirdi; sonra namaz kılındı. Namaz bitince: «O adam nerede?» buyurdu. Adam: 'İşte buradayım' dedi. «Abdesti tastamam alıp az önce bizimle birlikte namaz kıldın mı?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Şüphesiz sen günahından, annenin seni doğurduğu günkü gibi [tertemiz olarak] çıktın; bir daha yapma» buyurdu ve Allah o sırada Resûlüne şu ayeti indirdi:

وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ» . وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ بِأَلْفَاظٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَوَرَدَتْ أَحَادِيثُ أَيْضًا «إِنَّ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ كَفَّارَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ، وَالشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ، وَالْعَافِيَةِ وَالْبَلَاءِ.

«{ وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ }» Bu babda farklı lafızlarla pek çok hadis varit olmuştur; ayrıca «Beş vakit namaz, aralarındaki [günahlar] için kefarettir» şeklinde hadisler de gelmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, { ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } ayeti hakkında: «Onlar; darlıkta ve bollukta, zorlukta ve rahatlıkta, afiyette ve belada Allah'ı zikredenlerdir» demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: لَمَّا نَزَعَ الَّذِي قَبَّلَ الْمَرْأَةَ تَذَّكَّرَ فَذَلِكَ قوله ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ.

İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kadını öpen kimse günahtan vazgeçince öğüt aldı; işte { ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } buyruğu budur.

[سورة هود (١١) : الآيات ١١٦ الى ١٢٣]

[Hûd Suresi (11), Âyet 116-123]

فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧) وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩) وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠)

{ فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ } “Sizden önceki nesillerden, yeryüzünde bozgunculuktan sakındıran akıl ve fazilet sahipleri bulunsaydı ya! Fakat içlerinden kurtardığımız pek azı müstesnadır. Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler ve günahkâr kimseler oldular.” (116) { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah eden kimseler iken, Rabbin o beldeleri haksız yere helak edecek değildi.” (117) { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } “Eğer Rabbin dileseydi, insanları elbette tek bir ümmet yapardı. Fakat onlar ihtilaf edip durmaktadırlar.” (118) { إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Ancak Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır. Zaten onları bunun için yarattı. Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi tamamen cinlerden ve insanlardan dolduracağım' sözü tastamam yerine gelmiştir.” (119) { وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştireceğimiz her şeyi sana anlatıyoruz. Bu surede sana hak, müminlere de bir öğüt ve hatırlatma gelmiştir.” (120)

وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣)

{ وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ } “İman etmeyenlere de ki: 'Elinizden geleni yapın, biz de şüphesiz yapmaktayız!'” (121) { وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “'Ve bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz!'” (122) { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Bütün işler O'na döndürülür. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et. Rabbin yaptıklarınızdan asla habersiz değildir.” (123)

هَذَا عَوْدٌ إِلَى أَحْوَالِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ لِبَيَانِ أَنَّ سَبَبَ حُلُولِ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ بِهِمْ: أَنَّهُ مَا كَانَ فِيهِمْ مَنْ يَنْهَى عَنِ الْفَسَادِ وَيَأْمُرُ بالرشاد، فقال: فَلَوْلا أَيْ: فَهَلَّا كانَ مِنَ الْقُرُونِ الْكَائِنَةِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ مِنَ الرَّأْيِ وَالْعَقْلِ وَالدِّينِ يَنْهَوْنَ قَوْمَهُمْ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ وَيَمْنَعُونَهُمْ مِنْ ذَلِكَ لِكَوْنِهِمْ مِمَّنْ جَمَعَ اللَّهُ لَهُ بَيْنَ جَوْدَةِ الْعَقْلِ، وَقُوَّةِ الدِّينِ، وَفِي هَذَا مِنَ التَّوْبِيخِ لِلْكُفَّارِ مَا لَا يَخْفَى، وَالْبَقِيَّةُ فِي الْأَصْلِ

Bu, geçmiş ümmetlerin hallerine bir dönüştür; köklerini kazıyan helak azabının başlarına gelme sebebinin, aralarında bozgunculuktan nehyeden ve doğru yola çağıran kimselerin bulunmayışı olduğunu beyan etmek içindir. Şöyle buyurdu: { فَلَوْلا } yani [onlar arasında] bulunmalı değil miydi? { كانَ مِنَ الْقُرُونِ } sizden önce var olan nesillerden { أُولُوا بَقِيَّةٍ } kavimlerini { عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ } yeryüzünde bozgunculuktan nehyeden ve Allah'ın kendisinde akıl üstünlüğü ile din kuvvetini bir araya getirdiği kimseler olmaları hasebiyle onları bundan alıkoyan görüş, akıl ve din sahipleri [bulunmalı değil miydi?] Bunda kâfirlere yönelik gizli kalmayacak bir kınama vardır. Aslında *el-bakıyye* kelimesi,

لِمَا يَسْتَبْقِيهِ الرَّجُلُ مِمَّا يُخْرِجُهُ، وَهُوَ لَا يَسْتَبْقِي إِلَّا أَجْوَدَهُ وَأَفْضَلَهُ، فَصَارَ لَفْظُ الْبَقِيَّةِ مَثَلًا فِي الْجَوْدَةِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي: إِلَّا قَلِيلًا مُنْقَطِعٌ أَيْ: لَكِنْ قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ، وَقِيلَ:

kişinin çıkardığı şeyden geriye bıraktığı şeydir; kişi ise ancak en kaliteli ve en faziletli olanı geriye bırakır. Böylece *el-bakıyye* lafzı kalitede ve üstünlükte bir darb-ı mesel haline gelmiştir. { إِلَّا قَلِيلًا } istisnası munkatıdır; yani: 'Fakat içlerinden kurtardığımız pek azı yeryüzünde fesattan nehyediyorlardı' demektir. Denildi ki:

هُوَ مُتَّصِلٌ، لِأَنَّ فِي حَرْفِ التَّحْضِيضِ مَعْنَى النَّفْيِ، فكأنه قال: ما كان في القرون أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ، وَمَنْ فِي مِمَّنْ أَنْجَيْنَا، بَيَانِيَّةٌ لِأَنَّهُ لَمْ يُنَجَّ إِلَّا النَّاهُونَ قِيلَ: هَؤُلَاءِ الْقَلِيلُ هُمْ قَوْمُ يُونُسَ لقوله فيما مر: إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ وَقِيلَ: هُمْ أَتْبَاعُ الْأَنْبِيَاءِ وَأَهْلُ الْحَقِّ مِنَ الْأُمَمِ عَلَى الْعُمُومِ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِيهِ معطوف على مقدّر الْكَلَامُ، تَقْدِيرُهُ: إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ نَهَوْا عَنِ الْفَسَادِ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا- بِسَبَبِ مُبَاشَرَتِهِمُ الْفَسَادَ وَتَرْكِهِمْ لِلنَّهْيِ عَنْهُ- مَا أُتْرِفُوا فِيهِ.

İstisna muttasıldır; zira teşvik/tahdîd edatında nefiy (olumsuzluk) manası vardır; sanki şöyle buyurmuştur: 'Geçmiş nesillerde yeryüzünde fesattan nehyeden fazilet sahipleri yoktu; ancak içlerinden kurtardığımız pek azı müstesna.' { مِمَّنْ أَنْجَيْنا } ifadesindeki *min*, beyaniyedir; çünkü nehyedenlerden başkası kurtarılmamıştır. Denildi ki: Bu az topluluk, daha önce geçen { إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ } kavlinden ötürü Yûnus'un kavmidir. Denildi ki: Onlar peygamberlerin tâbileri ve genel olarak ümmetler içindeki hak ehlidir. { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِيهِ } ifadesi kelamdaki takdirî bir ifadeye matuftur; takdiri şöyledir: 'İçlerinden kurtardığımız pek azı fesattan nehyettiler.' Mana şudur: Zulmedenler —fesadı bizzat işlemeleri ve fesattan nehyetmeyi terk etmeleri sebebiyle— içinde şımartıldıkları şeyin peşine düştüler.

وَالْمُتْرَفُ: الَّذِي أَبْطَرَتْهُ النِّعْمَةُ، يُقَالُ صَبِيٌّ مُتْرَفٌ: مُنَعَّمُ الْبَدَنِ، أَيْ: صَارُوا تَابِعِينَ لِلنِّعَمِ الَّتِي صَارُوا بِهَا مُتْرَفِينَ مِنْ خِصْبِ الْعَيْشِ وَرَفَاهِيَةِ الْحَالِ وَسِعَةِ الرِّزْقِ، وَآثَرُوا ذَلِكَ عَلَى الِاشْتِغَالِ بِأَعْمَالِ الْآخِرَةِ وَاسْتَغْرَقُوا أَعْمَارَهُمْ فِي الشَّهَوَاتِ النَّفْسَانِيَّةِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالَّذِينِ ظَلَمُوا تَارِكُو النَّهْيِ. وَرُدَّ بِأَنَّهُ يَسْتَلْزِمُ خُرُوجَ مُبَاشِرِي الْفَسَادِ عَنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَهُمْ أَشَدُّ ظُلْمًا مِمَّنْ لَمْ يُبَاشِرْ، وَكَانَ ذَنْبُهُ تَرْكَ النَّهْيِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَمَعْنَاهُ: أُتْبِعُوا جَزَاءَ مَا أُتْرِفُوا فِيهِ، وَجُمْلَةُ: وَكانُوا مُجْرِمِينَ مُتَضَمِّنَةٌ لِبَيَانِ سَبَبِ إِهْلَاكِهِمْ، وَهِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى أُتْرِفُوا، أَيْ: وَكَانَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أُتْبِعُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ مُجْرِمِينَ، وَالْإِجْرَامُ: الْأَثَامُ. وَالْمَعْنَى: إِنَّهُمْ أهل إجرام بسبب اتباعهم الشهوات بِهَا عَنِ الْأُمُورِ الَّتِي يَحِقُّ الِاشْتِغَالُ بِهَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: وَكانُوا مُجْرِمِينَ مَعْطُوفَةً عَلَى وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيِ: اتَّبَعُوا شَهَوَاتِهِمْ وَكَانُوا بِذَلِكَ الِاتِّبَاعِ مُجْرِمِينَ وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ أَيْ: مَا صَحَّ وَلَا اسْتَقَامَ أَنْ يُهْلِكَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَهْلَ الْقُرَى بِظُلْمٍ يَتَلَبَّسُونَ بِهِ وَهُوَ الشِّرْكُ، وَالْحَالُ أَنَّ أَهْلَهَا مُصْلِحُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ فِي تَعَاطِي الْحُقُوقِ لَا يَظْلِمُونَ النَّاسَ شَيْئًا، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يُهْلِكُهُمْ بِمُجَرَّدِ الشِّرْكِ وَحْدَهُ حَتَّى يَنْضَمَّ إِلَيْهِ الْفَسَادُ فِي الْأَرْضِ، كَمَا أَهْلَكَ قَوْمَ شُعَيْبٍ بِنَقْصِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ وَبَخْسِ النَّاسِ أَشْيَاءَهُمْ، وَأَهْلَكَ قَوْمَ لُوطٍ بِسَبَبِ ارْتِكَابِهِمْ لِلْفَاحِشَةِ الشَّنْعَاءِ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: بِظُلْمٍ حَالٌ مِنَ الْفَاعِلِ. وَالْمَعْنَى: وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُهْلِكَ الْقُرَى ظَالِمًا لَهُمْ حَالَ كَوْنِهِمْ مُصْلِحِينَ غَيْرَ مُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ. وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْآيَةِ تَنْزِيهَهُ ﷾ عَنْ صُدُورِ ذَلِكَ مِنْهُ بِلَا سَبَبٍ يُوجِبُهُ عَلَى تَصْوِيرِ ذَلِكَ بِصُورَةِ مَا يَسْتَحِيلُ مِنْهُ، وَإِلَّا فَكَلُّ أَفْعَالِهِ كَائِنَةً مَا كَانَتْ لَا ظُلْمَ فِيهَا، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ أَحَدًا وَهُوَ يَظْلِمُهُ، وَإِنْ كَانَ عَلَى نِهَايَةِ الصَّلَاحِ لِأَنَّ تَصَرُّفَهُ فِي مُلْكِهِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَمَا كَانَ لِيُهْلِكَهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَهُمْ مُصْلِحُونَ: أَيْ مُخْلِصُونَ فِي الْإِيمَانِ، فَالظُّلْمُ الْمَعَاصِي عَلَى هَذَا. وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً أَيْ: أَهْلَ دِينٍ وَاحِدٍ، إِمَّا أَهْلَ ضَلَالَةٍ، أَوْ أَهْلَ هُدًى وَقِيلَ مَعْنَاهُ: جَعَلَهُمْ مُجْتَمِعِينَ عَلَى الْحَقِّ غَيْرَ مُخْتَلِفِينَ فِيهِ، أَوْ مُجْتَمِعِينَ عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ دُونَ سَائِرِ الْأَدْيَانِ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَشَأْ ذَلِكَ فَلَمْ يَكُنْ، وَلِهَذَا قَالَ وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ فِي ذَاتِ بَيْنِهِمْ عَلَى أَدْيَانٍ شَتَّى، أَوْ لَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ فِي الْحَقِّ أَوْ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَقِيلَ: مُخْتَلِفِينَ فِي الرِّزْقِ: فَهَذَا غَنِيٌّ، وَهَذَا فَقِيرٌ.

el-Mütref (الْمُتْرَفُ), nimetin şımartıp azdırdığı kimsedir. Bedeni refah ve bolluk içinde olan çocuk için sabiyyün mütrefün (صَبِيٌّ مُتْرَفٌ) denilir. Yani onlar; bolluk, refah ve rızık genişliği gibi kendisi sebebiyle şımardıkları nimetlerin ardına düştüler; bunu ahiret amelleriyle meşgul olmaya tercih ettiler ve ömürlerini nefsin arzuları içinde tükettiler. Denildi ki: { الَّذِينَ ظَلَمُوا } "zulmedenler"den maksat, [kötülükten] nehyetmeyi terk edenlerdir. Ancak bu görüş, kötülüğü bizzat işleyenlerin zulmedenler arasından çıkmasını gerektirdiği gerekçesiyle reddedilmiştir; zira onlar, kötülüğü bizzat işlemeyip günahı yalnızca nehyetmeyi terk etmek olan kimseden daha şiddetli zalimdirler. Ebû Amr'dan gelen bir rivayette { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } meçhul sîgasıyla (vettübia...) şeklinde okunmuştur; bunun manası: 'İçinde şımartıldıkları şeyin cezasına çarptırıldılar' demektir. { وَكانُوا مُجْرِمِينَ } “onlar suçlu kimseler idiler” cümlesi onların helak edilme sebebinin açıklamasını içermektedir ve { أُتْرِفُوا } fiiline matuftur; yani: Şımartıldıkları şeylerin ardına düşen bu kimseler günahkâr idiler. el-İcrâm (الْإِجْرَامُ), günah demektir. Mana şöyledir: Onlar, arzularının ardına düşüp meşgul olunması gereken şeylerden yüz çevirmeleri sebebiyle suçlu ve günahkâr bir topluluk idiler. { وَكانُوا مُجْرِمِينَ } cümlesinin { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } cümlesine matuf olması da caizdir; yani: Arzularına uydular ve bu uymaları sebebiyle suçlu/günahkâr oldular. { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah eden kimseler iken Rabbin o memleketleri zulümle helak edecek değildi.” Yani, halkı kendi aralarında hakları gözetme konusunda ıslah edici olup insanlara hiçbir şekilde haksızlık yapmazken, Allah Teâlâ'nın o memleket halkını üzerlerinde bulunan bir zulüm —ki o da şirktir— sebebiyle helak etmesi sahih ve uygun olmazdı. Mana şudur: Yeryüzünde fesat çıkarma cürmü şirke eklenmedikçe, Allah onları sırf şirk sebebiyle helak etmez; nitekim Şuayb'ın kavmini ölçü ve tartıyı eksiltmeleri ve insanların haklarını kısmaları sebebiyle, Lût kavmini ise o çirkin hayasızlığı işlemeleri sebebiyle helak etmiştir. Denildi ki: { بِظُلْمٍ } ifadesi failden haldir. Mana ise şöyledir: 'Allah, memleket halkı yeryüzünde fesat çıkarmayıp ıslah edici kimseler iken onlara zulmederek onları helak edecek değildi.' Bu takdirde ayetten maksat, O'ndan vuku bulması imkânsız olan bir durum tasvir edilerek, böyle bir helakin kendisinden gerektirici bir sebep olmaksızın sâdır olmasından Cenâb-ı Hakk'ı tenzih etmektir. Aksi halde O'nun bütün fiilleri, her ne olursa olsun, içinde zulüm barındırmaz; zira O Sübhânehu ve Teâlâ kullara asla zulmedici değildir. Zeccâc şöyle demiştir: Mananın şu şekilde olması da caizdir: 'Rabbin, en üst derecede sâlih kimseler olsalar bile —kendi mülkünde tasarruf etmekte olduğu için— kimseyi ona zulmederek helak edecek değildi.' Bunun delili Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً } “Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez” kavlidir. Denildi ki: Mana; 'Onlar ihlaslı müminler olarak [amellerini] ıslah ederlerken, Allah onları günahları sebebiyle helak edecek değildi' şeklindedir; bu takdirde zulümden maksat günahlardır. { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı.” Yani ya dalalet ehli ya da hidayet ehli olmak üzere tek bir dinin mensupları yapardı. Denildi ki: Bunun manası; onları ihtilaf etmeksizin hak üzere birleşmiş yahut diğer dinler olmaksızın sadece İslâm dini üzere birleşmiş kılardı; fakat bunu dilemedi ve böyle olmadı. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar.” Yani kendi aralarında farklı dinler üzere ihtilaf etmektedirler; yahut hakta veya İslâm dininde ihtilaf edip durmaktadırlar. Denildi ki: 'Rızık konusunda farklı olmaya devam ederler; kimi zengindir, kimi fakirdir.'

إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ بِالْهِدَايَةِ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ، فَإِنَّهُمْ لَمْ يَخْتَلِفُوا، أَوْ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ مِنَ الْمُخْتَلِفِينَ فِي الْحَقِّ أَوْ دِينِ الْإِسْلَامِ، بِهِدَايَتِهِ إِلَى الصَّوَابِ الَّذِي هُوَ حُكْمُ اللَّهِ، وَهُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا حَقَّ غَيْرُهُ، أَوْ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ بِالْقَنَاعَةِ. وَالْأَوْلَى تَفْسِيرُ: لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً، بِالْمُجْتَمِعَةِ عَلَى الْحَقِّ حَتَّى يَكُونَ مَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ فِي إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَاضِحًا غَيْرَ مُحْتَاجٍ إِلَى تَكَلُّفٍ وَلِذلِكَ أَيْ: لِمَا ذُكِرَ مِنَ الاختلاف خَلَقَهُمْ أو لرحمته خَلَقَهُمْ، وَصَحَّ تَذْكِيرُ الْإِشَارَةِ إِلَى الرَّحْمَةِ لِكَوْنِ تَأْنِيثِهَا غَيْرَ حَقِيقِيٍّ، وَالضَّمِيرُ فِي خَلَقَهُمْ رَاجِعٌ إِلَى النَّاسِ، أَوْ إِلَى: مَنْ فِي: مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى مَجْمُوعِ الِاخْتِلَافِ وَالرَّحْمَةِ، وَلَا مَانِعَ مِنَ الْإِشَارَةِ بِهَا إِلَى شَيْئَيْنِ كَمَا فِي قَوْلِهِ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا . قَوْلُهُ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ مَعْنَى تَمَّتْ ثَبَتَتْ كَمَا قَدَّرَهُ فِي أَزَلِهِ، وَإِذَا تَمَّتِ امْتَنَعَتْ مِنَ التَّغْيِيرِ وَالتَّبْدِيلِ وَقِيلَ الْكَلِمَةُ: هِيَ قَوْلُهُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ أَيْ: مِمَّنْ يَسْتَحِقُّهَا مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ، وَالتَّنْوِينُ فِي وَكُلًّا للتعويض عن المضاف إليه، وهو منصوب بنقص. وَالْمَعْنَى: وَكُلُّ نَبَأٍ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مِمَّا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ نَقُصُّ عَلَيْكَ: أَيْ نُخْبِرُكَ بِهِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ كُلًّا حَالٌ مُقَدَّمَةٌ كَقَوْلِكَ:

{ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } hak dine hidayet etmek suretiyle [merhamet ettiği kimseler müstesnadır]; zira onlar ihtilaf etmemişlerdir; yahut hakta veya İslâm dininde ihtilaf edenlerden, Allah'ın hükmü olan doğruya —ki o başka hiçbir hakkın bulunmadığı haktır— hidayet etmek suretiyle Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır; yahut kanaat vermek suretiyle Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır. En evlâ olanı, { إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } istisnasının manasının zorlamaya ihtiyaç kalmaksızın açık olması için { لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً } ifadesini 'hak üzere birleşen topluluk' olarak tefsir etmektir. { وَلِذلِكَ } yani zikredilen bu ihtilaf için { خَلَقَهُمْ } onları yarattı; yahut rahmeti için onları yarattı; rahmet kelimesinin müennesliği hakiki olmadığı için işmâlin müzekker getirilmesi caiz olmuştur. { خَلَقَهُمْ } ifadesindeki zamir insanlara yahut { مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } ifadesindeki *men* lafzına râcidir. Denildi ki: { ذلِكَ } ile yapılan işaret ihtilaf ve rahmetin bütününe yöneliktir; nitekim { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ }, { وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } ve { فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } ayetlerinde olduğu gibi onunla iki şeye işaret edilmesinde bir engel yoktur. { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } kavline gelince; *temmet* ifadesinin manası, ezelinde takdir ettiği üzere sabit oldu demektir; sabit olunca da artık değişmesi ve tebdil edilmesi imkânsız hale gelmiştir. O sözün şu ayet olduğu söylenmiştir: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } yani her iki fırkadan cehennemi hak eden kimselerle [dolduracağım]. { وَكُلًّا } ifadesindeki tenvin muzâfun ileyhten ivazdır ve *nekussu* fiiliyle mansubdur. Mana şudur: Peygamberlerin haberlerinden ihtiyaç duyulan her haberi sana anlatıyoruz, yani sana bildiriyoruz. Ahfeş şöyle demiştir: { كُلًّا } kelimesi, senin:

كُلًّا ضَرَبْتُ الْقَوْمَ، وَالْأَنْبَاءُ: الْأَخْبَارُ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ أَيْ: مَا نَجْعَلُ بِهِ فُؤَادَكَ مُثَبَّتًا بِزِيَادَةِ يَقِينِهِ بِمَا قَصَصْنَاهُ عَلَيْكَ وَوُفُورِ طُمَأْنِينَتِهِ، لِأَنَّ تَكَاثُرَ الْأَدِلَّةِ أَثْبَتُ لِلْقَلْبِ وَأَرْسَخُ فِي النَّفْسِ وَأَقْوَى لِلْعِلْمِ، وَجُمْلَةُ مَا نُثَبِّتُ بَدَلٌ من أنباء الرسل، وهو بيان لكلا، ويجوز أن يكون ما نُثَبِّتُ مفعولا لنقصّ، وَيَكُونَ كُلًّا مَفْعُولًا مُطْلَقًا، وَالتَّقْدِيرُ: كُلُّ أُسْلُوبٍ مِنْ أَسَالِيبِ الِاقْتِصَاصِ نَقُصُّ عَلَيْكَ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ أَيْ: جَاءَكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، أَوْ فِي هَذِهِ الْأَنْبَاءِ الْبَرَاهِينُ الْقَاطِعَةُ الدَّالَّةُ عَلَى صِحَّةِ الْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ وَمَوْعِظَةٌ يَتَّعِظُ بِهَا الْوَاقِفُ عَلَيْهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَذِكْرى يَتَذَكَّرُ بِهَا مَنْ تَفَكَّرَ فِيهَا مِنْهُمْ، وَخَصَّ الْمُؤْمِنِينَ لِكَوْنِهِمُ الْمُتَأَهِّلِينَ لِلِاتِّعَاظِ وَالتَّذَكُّرِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا الْحَقُّ، وَهُوَ النُّبُوَّةُ وَعَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ يَكُونُ تَخْصِيصُ هَذِهِ السُّورَةِ بِمَجِيءِ الْحَقِّ فِيهَا مَعَ كَوْنِهِ قَدْ جَاءَ فِي غَيْرِهَا مِنَ السُّورِ لِقَصْدِ بَيَانِ اشْتِمَالِهَا عَلَى ذَلِكَ، لَا بَيَانِ كَوْنِهِ مَوْجُودًا فِيهَا دُونَ غَيْرِهَا وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَذَا الْحَقِّ وَلَا يَتَّعِظُونَ وَلَا يَتَذَكَّرُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ عَلَى تَمَكُّنِكُمْ وَحَالِكُمْ وَجِهَتِكُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ إِنَّا عامِلُونَ عَلَى مَكَانَتِنَا وَحَالِنَا وَجِهَتِنَا مِنَ الْإِيمَانِ بِالْحَقِّ وَالِاتِّعَاظِ وَالتَّذَكُّرِ، وَفِي هَذَا تَشْدِيدٌ لِلْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ لَهُمْ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ مَا لَا يَخْفَى. وَالْمَعْنَى: انْتَظِرُوا عَاقِبَةَ أَمْرِنَا فَإِنَّا مُنْتَظِرُونَ عَاقِبَةَ أَمْرِكُمْ وَمَا يَحُلُّ بِكُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَعُقُوبَتِهِ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ عِلْمُ جَمِيعِ مَا هُوَ غَائِبٌ عَنِ الْعِبَادِ فِيهِمَا وَخَصَّ الْغَيْبَ مِنْ كَوْنِهِ يَعْلَمُ بِمَا هُوَ مَشْهُودٌ، كَمَا يَعْلَمُ بِمَا هُوَ مَغِيبٌ، لِكَوْنِهِ مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي لَا يُشَارِكُهُ فِيهِ غَيْرُهُ، وَقِيلَ: إِنَّ غَيْبَ السموات وَالْأَرْضِ: نُزُولُ الْعَذَابِ مِنَ السَّمَاءِ، وَطُلُوعُهُ مِنَ الْأَرْضِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَبِهِ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ وَغَيْرُهُ، وَأَضَافَ الْغَيْبَ إِلَى الْمَفْعُولِ تَوَسُّعًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ أَيْ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُجَازِي كُلًّا بِعَمَلِهِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَفَصٌ يُرْجَعُ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ.

*Küllen darabtü'l-kavme* (kavmin hepsini dövdüm) sözündeki gibi öne geçmiş bir haldir. *el-Enbâ'*, haberler demektir. { مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ } yani sana anlattığımız şeylerle yakînini ve itminanını artırmak suretiyle kalbini pekiştirdiğimiz şeyleri [anlatıyoruz]; zira delillerin çoğalması kalbi daha çok pekiştirir, nefiste daha sağlam yer eder ve ilmi daha da kuvvetlendirir. { مَا نُثَبِّتُ } cümlesi peygamberlerin haberlerinden bedeldir ve *küllen* kelimesinin beyanıdır. { مَا نُثَبِّتُ } ifadesinin *nekussu* fiilinin mef‘ûlü olması, { كُلًّا } kelimesinin de mef‘ûl-i mutlak olması caizdir; takdiri şöyledir: 'Kıssa anlatma üsluplarından her üslupla, kalbini kendisiyle pekiştireceğimiz şeyleri sana anlatıyoruz.' { وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ } yani bu surede yahut bu haberlerde sana başlangıç ve dirilişin doğruluğunu gösteren kesin deliller gelmiştir; { وَمَوْعِظَةٌ } müminlerden buna vâkıf olanların öğüt alacağı bir vaaz; { وَذِكْرى } onlardan bunu düşünenlerin hatırlayacağı bir hatırlatma [gelmiştir]. Öğüt alma ve hatırlamaya ehil kimseler olmaları sebebiyle müminler tahsis edilmiştir. Denildi ki mana şudur: 'Sana bu dünyada hak, yani nübüvvet gelmiştir.' İlk tefsire göre, hakkın diğer surelerde de gelmiş olmasına rağmen bu sureye has kılınması, onun bu hususları içerdiğini beyan etmek maksadıyla olup başkasında bulunmayıp sadece onda bulunduğunu beyan etmek için değildir. { وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } bu hakka inanmayan, öğüt almayan ve düşünmeyen kimselere de ki: { اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } elinizden geldiğince, durumunuza ve tuttuğunuz yola göre amel edin; bunun tahkiki daha önce geçmişti. { إِنَّا عامِلُونَ } biz de hakka iman, öğüt alma ve düşünme konusundaki tutumumuz, halimiz ve yolumuz üzere amel etmekteyiz. Bunda onlar için şiddetli bir tehdit ve korkutma vardır. Aynı şekilde { وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } buyruğunda da gizli kalmayacak bir tehdit ve korkutma bulunmaktadır. Mana şudur: Bizim işimizin akıbetini bekleyin; şüphesiz biz de sizin işinizin akıbetini ve Allah'ın azabından ve cezasından başınıza gelecek olanı beklemekteyiz. { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } yani göklerde ve yerde kullara gayb olan her şeyin ilmi Allah'a aittir. Gayb olan şeyleri bildiği gibi görünen (şehadet) âlemini de bildiği halde gaybı tahsis etmesi, gaybın başkasının O'na ortak olamayacağı bir ilim olmasındandır. Denildi ki: Göklerin ve yerin gaybı, azabın gökten inmesi ve yerden çıkmasıdır. Birinci görüş daha evlâdır; Ebû Ali el-Fârisî ve başkaları da bunu söylemiştir. Gayb kelimesi genişletilerek (tevessüan) mef‘ûle izafe edilmiştir. { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ } yani kıyamet gününde bütün işler O'na döndürülür ve herkese ameline göre karşılık verir. Nâfi‘ ve Hafs { يُرْجَعُ } fiilini meçhul sîgada okumuşlardır.

وَقَرَأَ الْبَاقُونَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ كَافِيكَ كُلَّ ما تكره، ومعطيك كل ما تحبّ،

Diğer kıraat imamları ise [fiili] mâlum (etken) sîga ile okumuşlardır. { فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ } “O hâlde O'na kulluk et ve O'na tevekkül et!” Zira O, hoşlanmadığın her şeye karşı sana kâfidir ve sevdiğin her şeyi sana verendir.