Binûn

Hûd Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْفَاءُ لِتَرْتِيبِ الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ، وَالتَّوَكُّلِ عَلَى كَوْنِ مَرْجِعِ الْأُمُورِ كُلِّهَا إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ بَلْ عَالَمٌ بِجَمِيعِ ذَلِكَ وَمُجَازٍ عَلَيْهِ إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ، وَإِنْ شَرًا فَشَرٌّ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ، وَالشَّامِ وَحَفْصٌ تَعْمَلُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ.

[Başındaki] fe (ف) harfi, ibadet etme ve tevekkül etme emrini, bütün işlerin merciinin sübhân olan Allah olmasına bağlamak içindir. { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin yaptıklarınızdan habersiz değildir.” Aksine bütün bunları bilendir ve karşılığını verendir; şayet hayırsa hayırla, şayet şerse şerle [karşılık verir]. Medine ehli, Şam ehli ve Hafs, { تَعْمَلُونَ } lafzını hitap olarak üstteki te (ت) ile okumuşlardır. Diğerleri ise alttaki ye (ي) ile okumuşlardır.

وقد أخرج ابن أبي حاتم عن مالك في قوله فَلَوْ قَالَ: فَهَلَّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: أَقْرَأَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أولو بَقِيَّةٍ وَأَحْلَامٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ يَسْتَقِلُّهُمْ اللَّهُ مِنْ كُلِّ قَوْمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ قَالَ: فِي مُلْكِهِمْ وَتَجَبُّرِهِمْ وَتَرْكِهِمُ الْحَقَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أُتْرِفُوا فِيهِ أُبْطِرُوا فِيهِ، وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وابن مردويه والديلمي عن جرير قَالَ:

İbn Ebî Hâtim'in Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o, { فَلَوْ } kavli hakkında "Fe-hel-lâ (فَهَلَّا / bari ... olsaydı ya)" demiştir. İbn Merdûye'nin Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: { فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أولو بَقِيَّةٍ وَأَحْلَامٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ } şeklinde okuttu. Ebû'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre { إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ } hakkında: "Allah her kavimden onları az bulmuştur" demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ } hakkında: "Mülklerine, zorbalıklarına ve hakkı terk etmelerine [uydular]" demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc tarikiyle rivayet ettiğine göre İbn Abbâs: "{ أُتْرِفُوا فِيهِ }, içinde şımartıldıkları [anlamındadır]" demiştir. Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Deylemî'nin Cerîr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

«سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُسْأَلُ عَنْ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «وَأَهْلُهَا يُنْصِفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا» . وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْخَرَائِطِيُّ فِي مَسَاوِئِ الْأَخْلَاقِ مَوْقُوفًا عَلَى جَرِيرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً قَالَ: أَهْلَ دِينٍ وَاحِدٍ، أَهْلَ ضَلَالَةٍ، أَوْ أَهْلَ هُدًى. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ قَالَ: أَهْلُ الْحَقِّ وَأَهْلُ الْبَاطِلِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ قَالَ: أَهْلَ الْحَقِّ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ قَالَ: لِلرَّحْمَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ قَالَ: إِلَّا أَهْلَ رَحْمَتِهِ فإنهم لا يختلفون. وأخرج ابن أبي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: لَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ فِي الْأَهْوَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ أَيِ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسُ وَالْحَنِيفِيَّةُ، وَهُمُ الَّذِينَ رَحِمَ رَبُّكَ الْحَنِيفِيَّةُ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: النَّاسُ مُخْتَلِفُونَ عَلَى أَدْيَانٍ شَتَّى إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ، فَمَنْ رَحِمَ رَبُّكَ غَيْرُ مُخْتَلِفٍ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ قَالَ: لِلِاخْتِلَافِ. وَأَخْرُجُ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ قَالَ: أَهْلُ الْبَاطِلِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ قَالَ: أَهْلَ الْحَقِّ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ قَالَ: لِلرَّحْمَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَا عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: لَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ فِي الرِّزْقِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ قَالَ: خَلَقَهُمْ فَرِيقَيْنِ فَرِيقًا يُرْحَمُ فَلَا يَخْتَلِفُ، وَفَرِيقًا لَا يُرْحَمُ يَخْتَلِفُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ. وأخرج جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ لِتَعْلَمَ يَا مُحَمَّدُ مَا لَقِيَتِ الرُّسُلُ قَبْلَكَ مِنْ أممهم. وأخرج عبد الرزاق والفريابي وسعيد ابن مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ قَالَ: فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: فِي هَذِهِ الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ

«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayetin tefsirinin sorulduğunu işittim: { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah edici kimseler iken Rabbin o şehirleri zulüm ile helak edecek değildi.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onların ahalisi birbirine insaflı davranırken [helak etmez]” buyurdu.» Bunu İbn Ebî Hâtim ve el-Harâitî el-Mesâvî'de Cerîr'den mevkuf olarak rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً } hakkında: "Tek bir din ehli; ya bir dalalet ehli veya bir hidayet ehli [yapardı]" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } hakkında: "Hak ehli ve batıl ehli [olarak ayrılırlar]", { إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } hakkında: "Hak ehlini [istisna kılmıştır]", { وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ } hakkında ise: "Rahmet için [onları yaratmıştır]" demiştir. Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre { إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } hakkında: "Ancak O'nun rahmet ehli müstesnadır; zira onlar ihtilafa düşmezler" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o: "Hevalarında ihtilaf etmeye devam ederler" demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Atâ b. Ebî Rebâh'tan rivayet ettiğine göre { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ }: Yani Yahudiler, Hristiyanlar, Mecûsiler ve Hanîflerdir; Rabbinin merhamet ettikleri ise Hanîflerdir. Bu müelliflerin Hasan['dan] rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: "İnsanlar çeşitli dinler üzere ihtilaf halindedirler; Rabbinin merhamet ettiği kimse müstesna. Zira Rabbinin merhamet ettiği kimse ihtilaf etmez." { وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ } hakkında ise: "İhtilaf için [onları yaratmıştır]" demiştir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } hakkında: "Batıl ehlidir", { إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } hakkında: "Hak ehlidir", { وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ } hakkında ise: "Rahmet için [onları yaratmıştır]" demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh İkrime'den benzerini rivayet etmiştir. Yine bu ikisinin Hasan['dan] rivayet ettiğine göre o: "Rızık hususunda ihtilaf etmeye devam ederler" demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre { وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ } hakkında şöyle demiştir: "Onları iki fırka olarak yarattı: Kendisine merhamet edilen fırka ki ihtilaf etmez; kendisine merhamet edilmeyen fırka ki ihtilaf eder. İşte O'nun: { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “Onlardan kimi şakîdir, kimi de saiddir” kavli budur." [İbn] Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre { وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ } “Peygamberlerin haberlerinden kalbini kendisiyle tesbit ettiğimiz (sağlamlaştırdığımız) her şeyi sana anlatıyoruz” kavli hakkında: "Ey Muhammed, senden önceki peygamberlerin ümmetlerinden neler gördüğünü bilesin diye [anlatıyoruz]" demiştir. Abdürrezzâk, Feryâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: { وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ } hakkında: "Bu surede [sana hak geldi]" demiştir. İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet ettiğine göre o da bunun benzerini [söylemiştir]. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh Saîd b. Cübeyr'den de aynısını rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh Hasan['dan] da aynısını rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o: "Bu dünyada [sana hak geldi]" demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in

عَنْ قَتَادَةَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ أَيْ: مَنَازِلِكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جريج وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ قَالَ: يَقُولُ انْتَظِرُوا مَوَاعِيدَ الشَّيْطَانِ إِيَّاكُمْ عَلَى مَا يُزَيِّنُ لَكُمْ، وَفِي قَوْلِهِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ قَالَ: فَيَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِ الْعَدْلِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الْمُسْنَدِ، وَابْنُ الضُّرَيْسِ فِي فَضَائِلِ الْقُرْآنِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ كَعْبٍ قَالَ: فَاتِحَةُ التَّوْرَاةِ فَاتِحَةُ الْأَنْعَامِ، وَخَاتِمَةُ التَّوْرَاةِ خَاتِمَةُ هُودٍ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَى آخَرِ الْآيَةِ.

Katâde'den rivayet ettiğine göre { اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } hakkında: "Yani menzillerinize göre [amel edin]" demiştir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre { وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } hakkında şöyle demiştir: "Şeytanın size süslediği şeyler üzerine size verdiği vaatleri bekleyin, demektedir." { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ } kavli hakkında ise: "Aralarında adalet hükmüyle hükmeder" demiştir. Abdullah b. Ahmed Zevâidü'l-Müsned'de, İbnü'd-Durays Fedâilü'l-Kur'ân'da, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Tevrat'ın fatihası (açılışı) En'âm'ın fatihasıdır; Tevrat'ın hatimesi (kapanışı) ise ayetin sonuna kadar { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir...” [kavliyle] Hûd'un hatimesidir."

بحمد الله تعالى تمّ طبع الجزء الثاني، ويليه الجزء الثالث وأوّله: تفسير سورة يوسف عليه السلام

Allah Teâlâ'ya hamdolsun ikinci cildin basımı tamamlandı; ardından üçüncü cilt gelmektedir ki onun başı da Yûsuf aleyhisselâm Suresi'nin tefsiridir.

الجزء الثالث

ÜÇÜNCÜ CİLT

(بسم الله الرّحمن الرّحيم) تنبيه:

(Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla) Uyarı:

جرى المفسّر- ﵀ في ضبط ألفاظ القرآن الكريم في تفسيره هذا على رواية نافع مع تعرّضه للقراءات السّبع، وأثبتنا القرآن الكريم طبق رسم المصحف العثماني.

Müfessir -rahimehullâh- bu tefsirinde Kur'ân-ı Kerîm'in lafızlarının zabtında yedi kıraate de değinmekle birlikte Nâfi' rivayetini esas almıştır; biz de Kur'ân-ı Kerîm'i Osmânî Mushaf hattına uygun olarak tespit ettik.