أَيْ سَيِّدِي الَّذِي رَبَّانِي وَأَحْسَنَ مَثْوَايَ حَيْثُ أَمَرَكِ بِقَوْلِهِ: أَكْرِمِي مَثْواهُ، فَكَيْفَ أَخُونُهُ فِي أَهْلِهِ وَأُجِيبُكِ إِلَى مَا تُرِيدِينَ مِنْ ذَلِكَ؟ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الضَّمِيرَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، أَيْ: أَنَّ اللَّهَ رَبِّي تَوَلَّانِي بِلُطْفِهِ فَلَا أَرْكَبُ مَا حَرَّمَهُ، وَجُمْلَةُ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ تَعْلِيلٌ آخَرُ لِلِامْتِنَاعِ مِنْهُ عَنْ إِجَابَتِهَا، وَالْفَلَاحُ: الظَّفَرُ. وَالْمَعْنَى:
Yani: 'Beni yetiştiren ve { أَكْرِمِي مَثْواهُ } “Ona güzel bak” sözüyle sana emrederek bana güzel bir mevki sağlayan efendimdir. Öyleyse ben onun ehline nasıl hıyanet ederim ve senin benden istediğin bu şeye nasıl icabet ederim?' ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Zamir Yüce Allah'a aittir; yani Yüce Allah benim Rabbimdir, beni lütfuyla koruyup gözetmiştir, dolayısıyla O'nun haram kıldığı bir şeyi yapmam.' { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremez” cümlesi ise onun kadının isteğine icabet etmekten kaçınmasının bir diğer gerekçesidir. Felâh (فَلَاح), zafere/kurtuluşa ermek demektir. Anlam [şudur]:
أَنَّهُ لَا يَظْفَرُ الظَّالِمُونَ بِمَطَالِبِهِمْ، وَمِنْ جُمْلَةِ الظَّالِمِينَ الْوَاقِعُونَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ الَّتِي تَطْلُبُهَا امْرَأَةُ الْعَزِيزِ مِنْ يُوسُفَ. قَوْلُهُ: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها يُقَالُ: هَمَّ بِالْأَمْرِ إِذَا قَصَدَهُ وَعَزَمَ عَلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ هَمَّ بِمُخَالَطَتِهَا كَمَا هَمَّتْ بِمُخَالَطَتِهِ، وَمَالَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِلَى الْآخَرِ بِمُقْتَضَى الطَّبِيعَةِ الْبَشَرِيَّةِ وَالْجِبِلَّةِ الْخِلْقِيَّةِ، وَلَمْ يَكُنْ مِنْ يُوسُفَ ﵇ الْقَصْدُ إِلَى ذَلِكَ اخْتِيَارًا كَمَا يُفِيدُهُ مَا تَقَدَّمَ مِنِ اسْتِعَاذَتِهِ بِاللَّهِ، وَإِنَّ ذَلِكَ نَوْعٌ مِنَ الظُّلْمِ. وَلَمَّا كَانَ الْأَنْبِيَاءُ مَعْصُومِينَ عَنِ الْهَمِّ بِالْمَعْصِيَةِ وَالْقَصْدِ إِلَيْهَا شَطَحَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا فِيهِ نَوْعُ تَكَلُّفٍ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا قَالَهُ أَبُو حَاتِمٍ قَالَ: كُنْتُ أَقْرَأُ عَلَى أَبِي عُبَيْدَةَ غَرِيبَ الْقُرْآنِ، فَلَمَّا أَتَيْتُ عَلَى وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها قَالَ: هَذَا عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَلَوْلَا أَنْ رَأَى بِرِهَانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِهَا. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى ثَعْلَبٌ: أَيْ هَمَّتْ زُلَيْخَا بِالْمَعْصِيَةِ وَكَانَتْ مُصِرَّةً، وَهَمَّ يُوسُفُ وَلَمْ يُوقِعْ مَا هَمَّ بِهِ، فَبَيْنَ الْهَمَّيْنِ فَرْقٌ، وَمِنْ هَذَا قَوْلُ الشَّاعِرِ :
Zalimlerin isteklerine kavuşamayacakları [anlamındadır]; Azîz'in karısının Yusuf'tan talep ettiği bu tür bir günaha düşenler de zalimlerin kapsamındadır. { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها } “Andolsun kadın onu arzuladı; o da onu arzulamıştı” buyruğuna gelince: Bir kimse bir şeyi kastettiğinde ve ona azmettiğinde 'hemme bi'l-emr' (هَمَّ بِالْأَمْرِ) denir. Manası: Kadın onunla birlikte olmayı arzuladığı gibi, o da kadınla birlikte olmayı arzulamış; beşerî tabiat ve yaratılıştan gelen fıtrat gereği her ikisi de birbirine meyletmiştir. Yoksa Yusuf aleyhisselâm'dan, daha önce geçen Allah'a sığınmasından ve bunu bir tür zulüm saymasından anlaşıldığı üzere, kendi iradesiyle böyle bir kast vaki olmamıştır. Peygamberler günahı arzulayıp kastetmekten masum oldukları için ilim ehli bu ayetin tefsirinde bir tür tekellüfe (aşırı yoruma) kaçmıştır. Nitekim Ebû Hâtim'in naklettiği şu rivayet de bundandır: Ebû Ubeyde'ye Garîbü'l-Kur'ân okuyordum; { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها } ayetine geldiğimde şöyle dedi: 'Bu takdim ve tehir kabilindendir; sanki 'Andolsun kadın onu arzuladı; şayet Rabbinin burhanını görmeseydi o da onu arzulayacaktı' buyurmuştur.' Ahmed b. Yahyâ Sa'leb ise şöyle demiştir: 'Yani Züleyha günah işlemeyi arzuladı ve bunda ısrarcı idi; Yusuf da arzuladı fakat arzuladığı şeyi fiiliyata dökmedi. Dolayısıyla iki arzu arasında fark vardır.' Şairin şu sözü de bundandır:
هَمَمْتُ بِهِمْ مِنْ ثَنِيَّةِ لُؤْلُؤٍ ... شَفَيْتُ غَلِيلَاتِ الهوى من فؤاديا
[Şair şöyle demiştir:] İnci gibi ön dişlerinden [bir öpücük] arzuladım... / Yüreğimdeki şiddetli aşk hararetini dindirdim.
فَهَذَا إِنَّمَا هُوَ حَدِيثُ نَفْسٍ مِنْ غَيْرِ عزم، وقيل: همّ بها أي همّ بضر بها، وَقِيلَ: هَمَّ بِهَا بِمَعْنَى تَمَنَّى أَنْ يَتَزَوَّجَهَا. وَقَدْ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ إِلَى مَا قَدَّمْنَا مِنْ حَمْلِ اللَّفْظِ عَلَى مَعْنَاهُ اللُّغَوِيِّ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا مَا سَيَأْتِي مِنْ قَوْلِهِ: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ ، وَقَوْلِهِ: وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ وَمُجَرَّدُ الْهَمِّ لَا يُنَافِي الْعِصْمَةَ، فَإِنَّهَا قَدْ وَقَعَتِ الْعِصْمَةُ عَنِ الْوُقُوعِ فِي الْمَعْصِيَةِ، وَذَلِكَ الْمَطْلُوبُ، وَجَوَابُ لَوْ فِي لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ مَحْذُوفٌ، أَيٌّ: لَوْلَا أَنْ رَأَى بِرِهَانَ رَبِّهِ لَفَعَلَ مَا هَمَّ بِهِ.
Bu ise azim olmaksızın sadece bir iç geçirmedir (hadîsü'n-nefs). { هَمَّ بِها } ifadesinin 'ona vurmayı kastetti' anlamına geldiği söylenmiştir. Onunla evlenmeyi temenni ettiği anlamına geldiği de söylenmiştir. Selef ve haleften müfessirlerin cumhuru ise lafzı yukarıda zikrettiğimiz üzere lügat anlamına hamletme yoluna gitmiştir. İleride gelecek olan { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, [Yusuf'un] gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” sözü ile { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis aşırı derecede kötülüğü emreder” buyruğu da buna delalet etmektedir. Sırf bir meyletme/arzu duyma hali ismet sıfatına aykırı değildir; zira asıl ismet, günaha fiilen düşmekten korunmuş olmaktır ve matlup olan da budur. { لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “şayet Rabbinin burhanını görmeseydi” ifadesindeki 'levlâ'nın cevabı mahzuftur; yani 'şayet Rabbinin burhanını görmeseydi arzuladığı şeyi yapacaktı' [demektir].
وَاخْتُلِفَ فِي هَذَا الْبُرْهَانِ الَّذِي رَآهُ مَا هُوَ؟ فَقِيلَ: إِنَّ زُلَيْخَا قَامَتْ عِنْدَ أَنْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا إِلَى صَنَمٍ لَهَا فِي زَاوِيَةِ الْبَيْتِ فَسَتَرَتْهُ بِثَوْبٍ، فَقَالَ: مَا تَصْنَعِينَ؟ قَالَتْ: أَسْتَحِي مِنْ إِلَهِي هَذَا أَنْ يَرَانِي عَلَى هَذِهِ الصُّورَةِ، فَقَالَ يُوسُفُ: أَنَا أَوْلَى أَنْ أَسْتَحِيَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: إِنَّهُ رَأَى فِي سَقْفِ الْبَيْتِ مَكْتُوبًا: وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً الْآيَةَ وَقِيلَ رَأَى كَفًّا مَكْتُوبًا عَلَيْهَا: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ وَقِيلَ: إِنَّ الْبُرْهَانَ هُوَ تَذَكُّرُهُ عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ وَمَا أَخَذَهُ عَلَى عِبَادِهِ وَقِيلَ: نُودِيَ: يَا يُوسُفُ أَنْتَ مَكْتُوبٌ فِي الْأَنْبِيَاءِ وَتَعْمَلُ عَمَلَ السُّفَهَاءِ؟! وَقِيلَ: رَأَى صُورَةَ يَعْقُوبَ عَلَى الْجِدَارِ عَاضًّا عَلَى أُنْمُلَتِهِ يَتَوَعَّدُهُ وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا يَطُولُ ذِكْرُهُ. وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ رَأَى شَيْئًا حَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا هَمَّ بِهِ. قَوْلُهُ: كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ الْكَافُ نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَالْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى الْإِرَاءَةِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ: لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ أَوْ إِلَى التَّثْبِيتِ الْمَفْهُومِ مِنْ ذَلِكَ، أي: مثل تلك الإراءة أريناه، أو مِثْلَ ذَلِكَ التَّثْبِيتِ ثَبَّتْنَاهُ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ أَيْ كُلَّ مَا يَسُوؤُهُ، وَالْفَحْشَاءَ: كُلَّ أَمْرٍ مُفْرِطِ الْقُبْحِ وَقِيلَ: السُّوءُ: الْخِيَانَةُ لِلْعَزِيزِ فِي أهله، والفحشاء: الزنا، وقيل: السوء: الشهوة، والفحشاء: الْمُبَاشَرَةُ وَقِيلَ: السُّوءُ: الثَّنَاءُ الْقَبِيحُ. وَالْأَوْلَى الْحَمْلُ عَلَى الْعُمُومِ فَيَدْخُلُ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ دُخُولًا أَوَّلِيًا، وَجُمْلَةُ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهُ. قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو «الْمُخْلِصِينَ» بِكَسْرِ اللَّامِ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِهَا. وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى أَنَّ يُوسُفَ ﵇ كَانَ مِمَّنْ أَخْلَصَ طَاعَتَهُ لِلَّهِ، وَعَلَى الثَّانِيَةِ أَنَّهُ كَانَ مِمَّنِ اسْتَخْلَصَهُ اللَّهُ لِلرِّسَالَةِ، وَقَدْ كَانَ ﵇ مُخْلِصًا مُسْتَخْلَصًا. وَاسْتَبَقَا الْبابَ أَيْ تَسَابَقَا إِلَيْهِ، فَحُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ وَأُوصِلَ الْفِعْلُ بِالْمَفْعُولِ، أَوْ ضُمِّنَ الْفِعْلُ مَعْنَى فِعْلٍ آخَرَ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ كَابْتَدَرَا الْبَابَ، وَهَذَا الْكَلَامُ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ:
Yusuf'un gördüğü bu burhanın ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Züleyha, Yusuf'u arzulayıp Yusuf da ona meyledince odanın köşesindeki putuna doğru gidip üzerini bir örtüyle örttüğü; Yusuf'un 'Ne yapıyorsun?' diye sorması üzerine kadının: 'Şu ilahımın beni bu halde görmesinden utanıyorum' dediği, bunun üzerine Yusuf'un: 'Yüce Allah'tan utanmaya ben daha layığım' dediği rivayet edilmiştir. Odanın tavanında { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً } “Zinaya yaklaşmayın; çünkü o son derece çirkin bir hayâsızlıktır” ayetinin yazılı olduğunu gördüğü söylenmiştir. Üzerinde { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ } “Oysa şüphesiz üzerinizde koruyucu gözetleyiciler vardır” yazılı bir el gördüğü de söylenmiştir. Burhanın; Allah'ın ahdini, misakını ve kullarından aldığı sözü hatırlaması olduğu söylenmiştir. Kendisine: 'Ey Yusuf! Sen peygamberler arasında yazılısın da beyinsizlerin işini mi yapıyorsun?!' diye seslenildiği söylenmiştir. Duvarda Yâkub'un suretini parmağını ısırarak kendisini tehdit eder vaziyette gördüğü de söylenmiştir. Zikri uzayacak başka şeyler de ileri sürülmüştür. İşin özü; Yusuf'un kendisi ile arzuladığı şey arasına engel olan bir delil görmüş olmasıdır. { كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ } “Biz ondan kötülüğü ve fuhşu uzaklaştıralım diye böyle yaptık” buyruğunda yer alan kâf harfi, mahzuf bir masdarın sıfatıdır. Buradaki işaret ise { لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “şayet Rabbinin burhanını görmeseydi” ifadesinin delalet ettiği gösterme fiiline yahut bundan anlaşılan sebat ettirmeye yöneliktir. Yani: İşte o gösterme gibi gösterdik veya o sebat ettirme gibi onu sebat ettirdik ki ondan { السُّوءَ } kötülüğü -yani kendisini üzecek her şeyi- ve { الْفَحْشاءَ } fuhşu -yani son derece çirkin olan her işi- uzaklaştıralım. 'Sû' lafzının Azîz'e ailesi hususunda hıyanet etmek, 'fahşâ' lafzının ise zina olduğu söylenmiştir. 'Sû' lafzının şehvet, 'fahşâ' lafzının ise fiilen cinsel temas olduğu da söylenmiştir. 'Sû' lafzının kötü anılmak olduğu da ifade edilmiştir. Evla olan ise bunu umumi manaya hamletmektir; böylece bağlamın delalet ettiği şeyler öncelikli olarak bu kapsama dahil olur. { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } “Çünkü o bizim ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı” cümlesi önceki kısmın gerekçesidir. İbn Âmir, İbn Kesîr ve Ebû Amr lâm harfinin kesresiyle «الْمُخْلِصِينَ» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise lâmın fethasıyla okumuşlardır. İlk kıraate göre mana; Yusuf aleyhisselâm'ın Allah'a itaatinde ihlaslı kimselerden olduğu; ikinci kıraate göre ise Allah'ın peygamberlik için seçip arındırdığı kimselerden olduğu şeklindedir. Nitekim o aleyhisselâm hem ihlaslı hem de arındırılıp seçilmiş bir kul idi. { وَاسْتَبَقَا الْبابَ } “İkisi kapıya doğru koşuştular”; yani kapıya doğru yarıştılar. Harf-i cer hazfedilerek fiil mef'ûle doğrudan ulaştırılmış veya fiile 'kapıya yöneldiler' gibi geçişli başka bir fiilin anlamı yüklenmiştir. Bu söz şu ayetle bağlantılıdır:
وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ، وَوَجْهُ تَسَابُقِهِمَا أَنَّ يُوسُفَ يُرِيدُ الْفِرَارَ وَالْخُرُوجَ مِنَ الْبَابِ، وَامْرَأَةُ الْعَزِيزِ تُرِيدُ أَنْ تَسْبِقَهُ إِلَيْهِ لِتَمْنَعَهُ، وَوَحَّدَ الْبَابَ هُنَا وَجَمَعَهُ فِيمَا تَقَدَّمَ لِأَنَّ تَسَابُقَهُمَا كَانَ إِلَى الْبَابِ الَّذِي يَخْلُصُ مِنْهُ إِلَى خَارِجِ الدَّارِ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ أَيْ جَذَبَتْ قَمِيصَهُ مِنْ وَرَائِهِ فَانْشَقَّ إِلَى أَسْفَلِهِ، وَالْقَدُّ: الْقَطْعُ، وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِيمَا كَانَ طُولًا، وَالْقَطُّ بِالطَّاءِ يُسْتَعْمَلُ فِيمَا كَانَ عَرْضًا، وَقَعَ مِنْهَا ذَلِكَ عِنْدَ أَنْ فَرَّ يُوسُفُ لَمَّا رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ، فَأَرَادَتْ أَنْ تمنعه من الخروج بجلبها لِقَمِيصِهِ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ أَيْ وَجَدَا الْعَزِيزَ هُنَالِكَ، وَعَنَى بِالسَّيِّدِ الزَّوْجَ لِأَنَّ الْقِبْطَ يسمّون الزوج
{ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “Andolsun kadın onu arzulamıştı; eğer Rabbinin burhanını görmemiş olsaydı o da kadını arzulayacaktı” [ifadesi ile sonraki cümle] arasında itiraz (ara cümle) vardır. İkisinin birbiriyle yarışmasının sebebi şudur: Yusuf kaçmak ve kapıdan çıkmak istiyor, Azîz'in karısı ise ona engel olmak için ondan önce kapıya varmak istiyordu. Burada kapı kelimesinin tekil getirilip daha önce çoğul olarak zikredilmesinin sebebi; ikisinin yarışının, evin dışına çıkaran kapıya doğru olmasıdır. { وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ } “Ve [kadın] arkasından onun gömleğini yırttı”; yani gömleğini arkasından çekti ve gömlek aşağısına kadar yırtıldı. el-Kadd (الْقَدُّ), kesmek/yırtmak demektir ve çoğunlukla boyuna olan kesme/yırtmalar için kullanılır. Tâ ile el-Katt (الْقَطُّ) ise enine yapılan kesmeler için kullanılır. Kadının bu fiili, Yusuf Rabbinin burhanını görüp kaçtığı esnada gerçekleşti; kadın gömleğinden çekerek onun dışarı çıkmasına engel olmak istemişti. { وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ } “Ve kapının yanında kadının efendisine rastladılar”; yani Azîz'i orada buldular. Seyyid kelimesiyle kadının kocasını kastetmiştir; zira Kıptîler kocayı...
سَيِّدًا، وَإِنَّمَا لَمْ يَقُلْ سَيِّدَهُمَا، لِأَنَّ مِلْكَهُ لِيُوسُفَ لَمْ يَكُنْ صَحِيحًا فَلَمْ يَكُنْ سَيِّدًا لَهُ، وَجُمْلَةُ قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَا كَانَ مِنْهُمَا عِنْدَ أَنْ أَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ، وَمَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ، وَالْمُرَادُ بِالسُّوءِ هُنَا الزِّنَا قَالَتْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ طَلَبًا مِنْهَا لِلْحِيلَةِ وَلِلسَّتْرِ عَلَى نَفْسِهَا، فَنَسَبَتْ مَا كَانَ مِنْهَا إِلَى يُوسُفَ أَيَّ جَزَاءٍ يَسْتَحِقُّهُ مَنْ فَعَلَ مِثْلَ فِعْلِ هَذَا، ثُمَّ أَجَابَتْ عَنِ اسْتِفْهَامِهَا بِقَوْلِهَا: إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَيْ مَا جَزَاؤُهُ إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مَا نَافِيَةً، أَيْ: لَيْسَ جَزَاؤُهُ إِلَّا السَّجْنَ أَوِ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ قِيلَ: وَالْعَذَابُ الْأَلِيمُ هُوَ الضَّرْبُ بِالسِّيَاطِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ مِنْ ضَرْبٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَفِي الْإِبْهَامِ لِلْعَذَابِ زِيَادَةُ تَهْوِيلٍ، وَجُمْلَةُ قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي مُسْتَأْنَفَةٌ كَالْجُمْلَةِ الْأُولَى.
'seyyid' (efendi) diye adlandırırlardı. 'İkisinin efendisi' demeyişinin sebebi, onun Yusuf'a olan sahipliğinin meşru olmaması ve dolayısıyla onun efendisi sayılamayacak olmasıdır. { قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً } “[Kadın]: 'Senin ehline kötülük etmek isteyenin cezası nedir?' dedi” cümlesi, takdirî bir soruya cevap olarak gelmiş istinafiyye cümlesidir; sanki: 'Kapının yanında efendisini bulduklarında aralarında ne oldu?' denilmiş gibidir. 'Mâ' (ما) soru edatıdır; buradaki 'kötülük'ten kasıt ise zinadır. Kadın bir hile aramak ve kendini gizlemek amacıyla bu sözü söylemiş ve kendi yaptığını Yusuf'a nispet etmiştir. Yani: 'Böyle bir fiili işleyen kimse nasıl bir cezayı hak eder?' Ardından kendi sorusuna { إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ } “Zindana atılmaktan... başka nedir?” sözüyle cevap vermiştir; yani onun cezası ancak zindana atılmasıdır. 'Mâ' edatının olumsuzluk bildirmesi de muhtemeldir; yani: Onun cezası zindandan veya { أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “yahut can yakıcı bir azaptan başkası değildir”. Can yakıcı azabın kamçı ile dövülmek olduğu söylenmiştir; zahir olan ise dayak veya benzeri, can yakıcı azap tanımına uyan her türlü cezadır. Azabın belirsiz (müphem) bırakılmasında korkutuculuğu artırma gayesi vardır. { قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي } “[Yusuf]: 'O benim nefsimden murat almak istedi' dedi” cümlesi de ilk cümle gibi müste'nefedir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى الْمُرَاوَدَةِ، أَيْ: هِيَ الَّتِي طَلَبَتْ مِنِّي ذَلِكَ وَلَمْ أُرِدْ بِهَا سُوءًا وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها أَيْ مِنْ قَرَابَتِهَا، وَسُمِّيَ الْحُكْمُ بَيْنَهُمَا شَهَادَةً لِمَا يَحْتَاجُ فِيهِ مِنَ التَّثَبُّتِ وَالتَّأَمُّلِ، قِيلَ: لَمَّا الْتَبَسَ الْأَمْرُ عَلَى الْعَزِيزِ احْتَاجَ إِلَى حَاكِمٍ يَحْكُمُ بَيْنَهُمَا لِيَتَبَيَّنَ لَهُ الصَّادِقُ مِنَ الْكَاذِبِ. قِيلَ: كَانَ ابْنُ عَمٍّ لَهَا وَاقِفًا مَعَ الْعَزِيزِ فِي الْبَابِ، وَقِيلَ: ابْنُ خَالٍ لَهَا، وَقِيلَ: إِنَّهُ طِفْلٌ فِي الْمَهْدِ تَكَلَّمَ. قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَهُوَ الصَّحِيحُ لِلْحَدِيثِ الْوَارِدِ فِي ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي ذِكْرِ مَنْ تَكَلَّمَ فِي الْمَهْدِ، وَذَكَرَ مَنْ جُمْلَتِهِمْ شَاهِدَ يُوسُفَ وَقِيلَ: إِنَّهُ رَجُلٌ حَكِيمٌ كَانَ الْعَزِيزُ يَسْتَشِيرُهُ فِي أُمُورِهِ، وَكَانَ مِنْ قَرَابَةِ الْمَرْأَةِ إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ أَيْ فَقَالَ الشَّاهِدُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ مُسْتَدِلًّا عَلَى بَيَانِ صِدْقِ الصَّادِقِ مِنْهُمَا وَكَذِبِ الْكَاذِبِ بِأَنَّ قَمِيصَ يُوسُفَ إِنْ كَانَ مَقْطُوعًا مِنْ قُبُلٍ، أَيْ: مِنْ جِهَةِ الْقُبُلِ فَصَدَقَتْ أَيْ فَقَدْ صَدَقَتْ بِأَنَّهُ أَرَادَ بِهَا سُوءًا وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ فِي قَوْلِهِ إِنَّهَا رَاوَدَتْهُ عَنْ نَفْسِهِ.
Murâvede kelimesinin anlamı daha önce açıklanmıştı; yani: 'Bunu benden talep eden odur, ben ona kötülük yapmak istemedim.' { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } “Kadının ailesinden bir şahit de şahitlik etti”; yani onun akrabalarından biri. İkisi arasındaki bu hükme 'şahitlik' denilmesinin sebebi, işin titiz bir araştırma ve derin düşünmeyi gerektirmesidir. Şöyle denilmiştir: Durum Azîz'e karmaşık gelince, doğru söyleyen ile yalancıyı ayırt edebilmek için aralarında hüküm verecek bir hakeme ihtiyaç duydu. O şahidin kapıda Azîz'in yanında duran kadının amcasının oğlu olduğu söylenmiştir; teyzesinin/dayısının oğlu olduğu da söylenmiştir; beşikte konuşan bir bebek olduğu da söylenmiştir. es-Süheylî şöyle demiştir: 'Doğru olan budur; zira beşikte konuşanların zikredildiği ve aralarında Yusuf'un şahidinin de sayıldığı hadis Hz. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilmiştir.' Azîz'in işlerinde danıştığı ve kadının akrabasından olan hikmet sahibi bir adam olduğu da söylenmiştir. { إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ } “Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa”; yani şahit, ikisinden hangisinin doğru hangisinin yalancı olduğunu ortaya koymak üzere Yusuf'un gömleğinin önden -yani ön taraftan- yırtılmış olması deliline dayanarak bu sözü söyledi: { فَصَدَقَتْ } “kadın doğru söylemiştir”; yani Yusuf'un kendisine kötülük kastettiği hususunda kadın doğru söylemiştir, { وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “o ise yalancılardandır”; kadının kendisinden murat almak istediği iddiasında o yalancılardandır.
وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ «مِنْ قُبُلُ» بِضَمِّ اللَّامِ. وَكَذَا قَرَأَ: مِنْ دُبُرٍ قَالَ الزَّجَّاجُ: جَعَلَاهُمَا غايتين كقبل وبعد، وكأنه قِيلَ مِنْ قُبُلِهِ وَمَنْ دُبُرِهِ، فَلَمَّا حُذِفَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ، وَهُوَ مُرَادٌ، صَارَ الْمُضَافُ غَايَةً بَعْدَ أَنْ كَانَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ هُوَ الْغَايَةُ وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ أَيْ مِنْ وَرَائِهِ فَكَذَبَتْ فِي دَعْوَاهَا عَلَيْهِ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ فِي دَعْوَاهُ عَلَيْهَا، وَلَا يَخْفَى أَنَّ هَاتَيْنِ الْجُمْلَتَيْنِ الشَّرْطِيَّتَيْنِ لَا تَلَازُمَ بَيْنَ مُقَدَّمَيْهِمَا وَتَالِيَيْهِمَا، لَا عَقْلًا وَلَا عَادَةً، وَلَيْسَ هاهنا إِلَّا مُجَرَّدُ أَمَارَةٍ غَيْرِ مُطَّرِدَةٍ، إِذْ مِنَ الْجَائِزِ أَنْ تَجْذِبَهُ إِلَيْهَا وَهُوَ مُقْبِلٌ عَلَيْهَا فَيَنْقَدَّ الْقَمِيصُ مِنْ دُبُرٍ، وَأَنْ تَجْذِبَهُ وَهُوَ مُدْبِرٌ عَنْهَا فَيَنْقَدَّ الْقَمِيصُ مِنْ قُبُلٍ فَلَمَّا رَأى أَيِ الْعَزِيزُ قَمِيصَهُ أَيْ قَمِيصَ يُوسُفَ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ أَيْ هَذَا الْأَمْرَ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ الِاخْتِلَافُ بَيْنَكُمَا، أَوْ أَنَّ قَوْلَكِ: مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً مِنْ كَيْدِكُنَّ أَيْ مِنْ جِنْسِ كَيْدِكُنَّ يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ وَالْكَيْدُ: المكر والحيلة، ثم خاطب العزيز يوسف ﵇ بِقَوْلِهِ:
Yahyâ b. Ya'mer ve İbn Ebî İshâk lâm harfinin dammesiyle { مِنْ قُبُلُ } okumuşlardır; aynı şekilde { مِنْ دُبُرُ } şeklinde de okumuşlardır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: İkisini de 'kablu ve ba'dü' gibi gaye (son sınır) kılmışlardır; sanki 'min kubulihî ve min duburihî' (onun önünden ve onun arkasından) denilmiş gibidir. Muzafun ileyh kastedildiği halde hazfedilince, daha önce muzafun ileyh gaye iken muzaf gaye haline gelmiştir. { وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ } “Yok eğer gömleği arkadan yırtılmışsa”, yani arka tarafından; { فَكَذَبَتْ } “kadın yalan söylemiştir”, ona yönelttiği iddiada, { وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “o ise doğru söyleyenlerdendir”, kadına yönelik iddiasında. Aşikârdır ki bu iki şart cümlesinin şart ve ceza kısımları arasında ne aklen ne de âdeten zorunlu bir illiyet (telâzüm) vardır; burada sadece kesin ve genel geçer olmayan bir karine söz konusudur. Zira Yusuf kadına yönelmişken kadının onu kendine doğru çekmesi ve gömleğin arkadan yırtılması ya da Yusuf kadından yüz çevirip kaçarken kadının çekmesi ve gömleğin önden yırtılması da mümkündür. { فَلَمَّا رَأى } “Vaktaki gördü”; yani Azîz { قَمِيصَهُ } “onun gömleğini” -yani Yusuf'un gömleğini- { قُدَّ مِنْ دُبُرٍ } “arkadan yırtılmış [olarak]”, { قالَ إِنَّهُ } “Dedi ki: 'Şüphesiz bu'” -yani aranızda ihtilaf konusu olan bu iş yahut senin: { مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً } sözün- { مِنْ كَيْدِكُنَّ } “siz kadınların tuzağındandır”; yani ey kadınlar topluluğu, bu sizin hile ve düzeninizin türündendir. { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Şüphesiz sizin tuzağınız pek büyüktür”. Keyd: Hile ve aldatmadır. Sonra Azîz Yusuf'a (aleyhisselâm) hitap ederek şöyle dedi:
يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا أَيْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ الَّذِي جَرَى وَاكْتُمْهُ وَلَا تَتَحَدَّثْ بِهِ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهَا بِالْخِطَابِ فَقَالَ: وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ الَّذِي وَقَعَ مِنْكِ إِنَّكِ كُنْتِ بِسَبَبِ ذَلِكَ مِنَ الْخاطِئِينَ أَيْ مِنْ جِنْسِهِمْ، وَالْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنَ الْأَمْرِ بِالِاسْتِغْفَارِ وَلَمْ يَقُلْ مِنَ الْخَاطِئَاتِ تَغْلِيبًا لِلْمُذَكَّرِ عَلَى الْمُؤَنَّثِ كما في قوله:
{ يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا } “Yusuf! Sen bundan vazgeç/bunu görmezden gel”; yani meydana gelen bu meseleyi bırak, gizli tut ve bundan kimseye bahsetme. Sonra kadına dönüp hitap ederek şöyle dedi: { وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ } “Sen de günahın için bağışlanma dile!” -senden sadır olan bu günah için-; { إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ } “Çünkü sen bundan ötürü günahkârlardan oldun”; yani onların zümresine girdin. Bu cümle kendisinden önceki istiğfar emrinin gerekçesidir. Müzekkeri müennese galip kılmak (tağlîb) suretiyle 'el-hâtıât' (الْخَاطِئَاتِ) demeyip 'el-hâtıîn' demiştir; nitekim şu ayette de böyledir:
وَكانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ ومعنى من الخاطئين من المتعمدين، يقال: خطىء، إِذَا أَذْنَبَ مُتَعَمِّدًا وَقِيلَ:
{ وَكانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ } “Ve o, gönülden itaat edenlerdendi”. 'el-Hâtıîn' (الْخَاطِئِينَ) kelimesinin manası, kasten günah işleyenlerdir. Bir kimse kasten günah işlediğinde 'hatıe' (خَطِىءَ) denir. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّ الْقَائِلَ لِيُوسُفَ وَلِامْرَأَةِ الْعَزِيزِ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ هُوَ الشَّاهِدُ الَّذِي حكم بينهما.
Yusuf'a ve Azîz'in hanımına bu sözü söyleyen kişi, aralarında hüküm veren şahittir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'nin: { وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ } “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir:
هِيَ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: رَاوَدَتْهُ حِينَ بَلَغَ مَبْلَغَ الرِّجَالِ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: هَيْتَ لَكَ قَالَ: هَلُمَّ لَكَ، تَدْعُوهُ إِلَى نَفْسِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: هَلُمَّ لَكَ بِالْقِبْطِيَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: هِيَ كَلِمَةٌ بِالسُّرْيَانِيَّةِ، أَيْ: عَلَيْكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: مَعْنَاهَا تَعَالَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّهَا لُغَةٌ عَرَبِيَّةٌ تَدْعُوهُ بِهَا إلى نفسها.
'O kadın Azîz'in karısıdır.' İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kadın, o erkeklik çağına erdiğinde onu arzuladı.' Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollarla İbn Abbâs'ın { هَيْتَ لَكَ } lafzı hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: ''Helümme leke' (haydi gel), onu kendine davet ediyor.' İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kıptîce 'haydi gel' demektir.' İbn Cerîr, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu Süryanice bir kelimedir; yani 'sana yöneldim' demektir.' İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini nakletmiştir: 'Manası 'gel' demektir.' İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den: 'Bu, kadının onu kendine çağırmakta kullandığı Arapça bir kelimedir' dediğini rivayet etmiştir.
وأخرج أبو عبيد وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ: «هِئْتُ لَكَ» مَكْسُورَةَ الْهَاءِ مَضْمُومَةَ التَّاءِ مَهْمُوزَةً قَالَ: تَهَيَّأْتُ لَكَ.
Ebû Ubeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan onun bu kelimeyi; he harfinin kesresi, hemze ile ve te harfinin dammesiyle «هِئْتُ لَكَ» şeklinde okuduğunu ve: 'Senin için hazırlandım' manasını verdiğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وابن أبي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ رَبِّي قَالَ: سَيِّدِي، قَالَ: يَعْنِي زَوْجَ الْمَرْأَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وابن جرير وابن لمنذر وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا هَمَّتْ بِهِ تَزَيَّنَتْ ثُمَّ اسْتَلْقَتْ عَلَى فِرَاشِهَا، وَهَمَّ بِهَا جَلَسَ بَيْنَ رِجْلَيْهَا يَحُلُّ ثِيَابَهُ، فَنُودِيَ مِنَ السماء: يا ابن يَعْقُوبَ لَا تَكُنْ كَطَائِرٍ نُتِفَ رِيشُهُ فَبَقِيَ لَا رِيشَ لَهُ، فَلَمْ يَتَّعِظْ عَلَى النِّدَاءِ شَيْئًا حَتَّى رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ جِبْرِيلَ فِي صُورَةِ يَعْقُوبَ عَاضًّا عَلَى أُصْبُعِهِ.
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh; Mücâhid'in { إِنَّهُ رَبِّي } ayeti hakkında: 'Efendimdir' dediğini ve bununla kadının kocasını kastettiğini söylediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Feryâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Kadın onu arzuladığında süslendi, sonra yatağına uzandı. Yusuf da onu arzulayınca elbiselerini çözerek kadının iki bacağı arasına oturdu. Gökten bir ses yükseldi: 'Ey Yakub'un oğlu! Tüyleri yolunup da tüysüz kalan kuş gibi olma!' Yusuf bu nidadan hiçbir şekilde ibret almadı; ta ki Rabbinin burhanı olan Cebrail'i, Yakub suretinde parmağını ısırır vaziyette görünceye kadar.'
فَفَزِعَ فَخَرَجَتْ شَهْوَتُهُ مِنْ أَنَامِلِهِ، فَوَثَبَ إِلَى الْبَابِ فَوَجَدَهُ مُغْلَقًا، فَرَفَعَ يُوسُفُ رِجْلَهُ فَضَرَبَ بِهَا الْبَابَ الْأَدْنَى فَانْفَرَجَ لَهُ وَاتَّبَعَتْهُ فَأَدْرَكَتْهُ، فَوَضَعَتْ يَدَيْهَا فِي قَمِيصِهِ فَشَقَّتْهُ حَتَّى بَلَغَتْ عَضَلَةَ سَاقِهِ، فَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ.
'Bunun üzerine dehşete kapıldı ve şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti. Hemen kapıya doğru fırladı ancak kapıyı kilitli buldu. Yusuf ayağını kaldırıp en yakındaki kapıya vurdu, kapı ona açıldı. Kadın peşine düştü ve ona yetişti; ellerini gömleğine takıp baldırındaki kasa varıncaya kadar gömleği yırttı. [Tam bu esnada] kapının yanında kadının efendisiyle karşılaştılar.'
وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي قَوْلِهِ: هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها قَالَ: طَمِعَتْ فِيهِ وَطَمِعَ فِيهَا، وَكَانَ فِيهِ مِنَ الطَّمَعِ أَنْ هَمَّ أَنْ يَحُلَّ التِّكَّةَ، فَقَامَتْ إِلَى صَنَمٍ لَهَا مُكَلَّلٍ بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ فِي نَاحِيَةِ الْبَيْتِ فَسَتَرَتْهُ بِثَوْبٍ أَبْيَضَ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ، فَقَالَ: أَيَّ شَيْءٍ تَصْنَعِينَ؟ فَقَالَتْ: أَسْتَحِي مِنْ إلهي أَنْ يَرَانِي عَلَى هَذِهِ الصُّورَةِ، فَقَالَ يُوسُفُ: تَسْتَحِينَ مِنْ صَنَمٍ لَا يَأْكُلُ وَلَا يَشْرَبُ، وَلَا أَسْتَحْيِ أَنَا مِنْ إِلَهَيِ الَّذِي هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ؟ ثُمَّ قَالَ: لَا تَنَالِيهَا مِنِّي أَبَدًا، وَهُوَ الْبُرْهَانُ الَّذِي رَأَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ قَالَ: مُثِّلَ لَهُ يَعْقُوبُ، فَضَرَبَ بِيَدِهِ فِي صَدْرِهِ فَخَرَجَتْ شَهْوَتُهُ مِنْ أَنَامِلِهِ. وَقَدْ أَطَالَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَعْيِينِ الْبُرْهَانِ الَّذِي رَآهُ، وَاخْتَلَفَتْ أَقْوَالُهُمْ فِي ذَلِكَ اخْتِلَافًا كَثِيرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: السَّيِّدُ: الزَّوْجُ، يَعْنِي فِي قَوْلِهِ:
Ebû Nuaym el-Hilye'de Ali b. Ebî Tâlib'den { هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Kadın ona tamah etti, o da kadına tamah etti. Yusuf'un tamahı donunun bağını çözmeye niyetlenmesiydi. Kadın evin bir köşesinde inci ve yakutlarla süslenmiş putuna doğru kalktı ve kendisiyle putun arasına beyaz bir örtü örttü. Yusuf: 'Ne yapıyorsun?' dedi; kadın: 'İlahımın beni bu vaziyette görmesinden utanıyorum' cevabını verdi. Bunun üzerine Yusuf: 'Sen yemeyen ve içmeyen bir puttan utanıyorsun da ben herkesin kazandığını gözetip duran İlahımdan utanmaz mıyım?' dedi. Sonra: 'Benden bunu ebediyen elde edemeyeceksin' dedi. İşte gördüğü burhan budur.' İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan { لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } ayeti hakkında: 'Ona Yakub temessül ettirildi; Yakub eliyle onun göğsüne vurdu ve şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti' dediğini nakletmişlerdir. Müfessirler Yusuf'un gördüğü burhanı tayin etme hususunda sözü uzatmışlar ve bu konuda çok farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. İbn Cerîr, Zeyd b. Sâbit'in { وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ } ayetindeki
وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ قَالَ: الْقَيْدُ.
{ سَيِّدَها } kelimesi hakkında: 'Seyyid, kocadır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh Mücâhid'den benzerini rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'ın: { إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ } ayetindeki azap hakkında: 'Prangaya vurulmaktır' dediğini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها قَالَ:
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'ın { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir:
صَبِيٌّ أَنْطَقَهُ اللَّهُ كَانَ فِي الدَّارِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «تَكَلَّمَ أَرْبَعَةٌ وَهُمْ صِغَارٌ: ابْنُ مَاشِطَةِ فِرْعَوْنَ، وشاهد يوسف، وصاحب جريج، وعيسى ابن
'Evde bulunan ve Allah'ın konuşturduğu bir çocuktu.' Ahmed, İbn Cerîr ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: 'Dört kişi küçükken konuştu: Firavun'un hanımının kuaförünün oğlu, Yusuf'un şahidi, Cüreyc'in [durumunu aklayan] çocuk ve Meryem oğlu İsa.'
مَرْيَمَ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها قَالَ: كَانَ رَجَلًا ذَا لِحْيَةٍ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: كَانَ مِنْ خَاصَّةِ الْمَلِكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: هُوَ رَجُلٌ لَهُ فَهْمٌ وَعِلْمٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: ابْنُ عَمٍّ لَهَا كَانَ حَكِيمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: إِنَّهُ لَيْسَ بِإِنْسِيٍّ وَلَا جِنِّيٍّ، هُوَ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ. قُلْتُ: وَلَعَلَّهُ لَمْ يَسْتَحْضِرْ قَوْلَهُ تَعَالَى: مِنْ أَهْلِها.
Abdürrezzâk, Feryâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye; İbn Abbâs'ın { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } ayeti hakkında: 'O, sakallı bir adamdı' dediğini nakletmiştir. Feryâbî, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh yine ondan: 'Hükümdarın yakın adamlarındandı' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan: 'O, anlayış ve ilim sahibi bir adamdı' dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'in: 'Kadının hikmet sahibi bir amcaoğluydu' dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'in: 'O ne insan ne de cindi; Allah'ın varlıklarından bir varlıktı' dediğini rivayet etmiştir. Derim ki: Herhalde o, Yüce Allah'ın { مِنْ أَهْلِها } buyruğunu hatırına getirmemiştir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٠ الى ٣٤]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 30-34]
وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٠) فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١) قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢) قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤)
{ وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٠) فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١) قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢) قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤) } “Şehirdeki bazı kadınlar: 'Azîz'in karısı delikanlısının nefsinden murat almak istiyormuş; besbelli aşkı onun yüreğine işlemiş! Doğrusu biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz' dediler. (30) Kadın onların dedikodularını işitince kendilerine haber gönderdi ve onlar için yaslanacakları bir meclis hazırladı. Her birine birer bıçak verdi ve [Yusuf'a]: 'Çık karşılarına!' dedi. Kadınlar onu görünce gözlerinde büyüttüler (hayran kaldılar) ve [şaşkınlıktan] ellerini kestiler ve: 'Hâşâ Allah'a! Bu bir insan değil, ancak pek şerefli bir melektir' dediler. (31) Kadın dedi ki: 'İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur! Andolsun ben onun nefsinden murat almak istedim de o iffetini korudu. Şayet emrettiğimi yapmazsa mutlaka zindana atılacak ve elbette zelil/küçük düşenlerden olacaktır!' (32) [Yusuf]: 'Rabbim! Zindan, beni davet ettikleri şeyden bana daha sevimlidir. Eğer onların tuzağını benden uzaklaştırmazsan onlara meyleder ve cahillerden olurum' dedi. (33) Rabbi de onun duasını kabul etti ve onların tuzağını ondan uzaklaştırdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (34)”
يُقَالُ نُسْوَةٌ بِضَمِّ النُّونِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ وَالْفَضْلِ وَسُلَيْمَانَ، وَيُقَالُ نِسْوَةٌ بِكَسْرِ النُّونِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ، وَالْمُرَادُ جَمَاعَةٌ مِنَ النِّسَاءِ وَيَجُوزُ التَّذْكِيرُ فِي الْفِعْلِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِنَّ كَمَا يَجُوزُ التَّأْنِيثُ. قِيلَ: وَهُنَّ امْرَأَةُ سَاقِي الْعَزِيزِ وَامْرَأَةُ خَبَّازِهِ، وَامْرَأَةُ صَاحِبِ دَوَابِّهِ، وَامْرَأَةُ صَاحِبِ سِجْنِهِ، وَامْرَأَةُ حَاجِبِهِ. وَالْفَتَى فِي كَلَامِ الْعَرَبِ:
Nûn harfinin dammesiyle 'nüsvetün' (نُسْوَةٌ) denir; bu, A'meş, Fazl ve Süleyman'ın kıraatidir. Nûn harfinin kesresiyle 'nisvetün' (نِسْوَةٌ) de denir; bu da diğerlerinin kıraatidir. Kastedilen, bir grup kadındır. Kadınlara isnat edilen fiilin müzekker getirilmesi caiz olduğu gibi müennes getirilmesi de caizdir. Bu kadınların; Azîz'in sakisinin karısı, fırıncısının karısı, bineklerinden sorumlu görevlisinin karısı, zindancısının karısı ve kapıcısının karısı olduğu söylenmiştir. Arap kelamında 'fetâ' (الْفَتَى):
الشَّابُّ، وَالْفَتَاةُ: الشَّابَّةُ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا: غُلَامُهَا، يُقَالُ: فَتَايَ وَفَتَاتِي، أَيْ: غُلَامِي وَجَارِيَتِي، وَجُمْلَةُ قَدْ شَغَفَها حُبًّا فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا خَبَرٌ ثَانٍ لِلْمُبْتَدَأِ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَمَعْنَى شَغَفَهَا حُبًّا:
genç erkek; 'fetât' (الْفَتَاةُ) ise genç kız demektir. Buradaki murat ise onun kölesidir. Nitekim 'fetâye' ve 'fetâtî' (فَتَايَ وَفَتَاتِي) denilir ve 'kölem ve cariyem' kastedilir. { قَدْ شَغَفَها حُبًّا } cümlesi mübtedanın ikinci haberi olarak ref mahallinde yahut hal olarak nasp mahallindedir. 'Şeğafehâ hubben' ifadesinin anlamı:
غَلَبَهَا حُبُّهُ، وَقِيلَ: دَخَلَ حُبُّهُ فِي شِغَافِهَا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَشَغَافُ الْقَلْبِ غِلَافُهُ، وَهُوَ جَلْدَةٌ عَلَيْهِ وَقِيلَ:
onun sevgisi kadını istila etti/ona galip geldi, demektir. Bir görüşe göre, sevgisi kadının yürek zarına (şiğâf) kadar işlemiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Kalbin şiğâfı (şığâfülkalb), kalbin zarı/kılıfıdır ki o kalbin üzerindeki bir deridir. Şöyle de denilmiştir:
هُوَ وَسَطَ الْقَلْبِ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْمَعْنَى: دَخَلَ حُبُّهُ إِلَى شَغَافِهَا فَغَلَبَ عَلَيْهِ، وَأَنْشَدَ الْأَصْمَعِيُّ قَوْلُ الرَّاجِزِ:
O, kalbin tam ortasıdır. Buna göre mana: 'Onun sevgisi kadının yürek zarına işlemiş ve onu kaplamıştır' şeklinde olur. el-Asmaî bir recez şairinin şu beytini okumuştur:
يَتْبَعُهَا وَهِيَ لَهُ شَغَافٌ وَقَرَأَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ والحسن وشعفها بِالْعَيْنِ الْمُهْمَلَةِ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: مَعْنَاهُ أَجْرَى حُبَّهُ عَلَيْهَا وَقَرَأَ غَيْرُهُمْ بِالْمُعْجَمَةِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: شَعَفَهُ الْحُبُّ أَحْرَقَ قَلْبَهُ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: أَمْرَضَهُ. قَالَ النَّحَّاسُ: مَعْنَاهُ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ: قَدْ ذَهَبَ بِهَا كُلَّ مَذْهَبٍ لِأَنَّ شِعَافَ الْجِبَالِ: أَعَالِيهَا، وَقَدْ شَغِفَ بِذَلِكَ شَغَفًا بإسكان الغين المعجمة. إذا أولع بِهِ، وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ بَيْتَ امْرِئِ الْقَيْسِ:
'Onun peşinden gider ve o [kadın], onun yürek zarıdır.' Ca'fer b. Muhammed, İbn Muhaysın ve Hasan noktasız ayın harfiyle 'şeafehâ' (شَعَفَهَا) şeklinde okumuşlardır. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Bunun manası, sevgisini onun üzerine akıttı demektir. Onların dışındakiler ise noktalı gayn ile okumuşlardır. el-Cevherî: 'Sevgi onu şeğaf etti' ifadesinin, 'onun kalbini yaktı' anlamına geldiğini söylemiştir. Ebû Zeyd ise 'onu hasta etti' demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Lügat ehlinin çoğuna göre bunun manası; 'sevgi onu her türlü yola sürükledi' demektir, zira dağların zirvelerine 'şiâfü'l-cibâl' (شِعَافُ الْجِبَالِ) denir. Noktalı gayn harfinin sükûnuyla 'şeğafe bi-zâlike şeğfen' (شَغِفَ بِذَلِكَ شَغَفًا) dendiğinde, bir şeye aşırı derecede düşkün olmak kastedilir. Ebû Ubeyde, İmruülkays'ın şu beytini okumuştur:
أَتَقْتُلُنِي مَنْ قَدْ شَغَفْتُ فُؤَادَهَا ... كَمَا شَغَفَ المهنوءة الرجل الطّالي
"Beni, [vaktiyle] kalbini [sevgiyle] sarıp kapladığım kadın mı öldürecek; tıpkı katran süren adamın katranladığı [deveyi katranın yakıp bürümesi] gibi?"
قَالَ: فَشُبِّهَتْ لَوْعَةُ الْحُبِّ بِذَلِكَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: «قَدْ شَغُفَهَا» بِضَمِّ الْغَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَحُكِيَ قَدْ شَغِفَهَا بِكَسْرِ الْغَيْنِ، وَلَا يُعْرَفُ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِلَّا شَغَفَهَا بِفَتْحِ الْغَيْنِ وَيُقَالُ: إِنَّ الشَّغَافَ: الْجِلْدَةُ اللَّاصِقَةُ بِالْكَبِدِ الَّتِي لَا تُرَى، وَهِيَ الْجِلْدَةُ الْبَيْضَاءُ، فَكَأَنَّهُ لَصِقَ حُبُّهُ بِقَلْبِهَا كَلُصُوقِ الْجِلْدَةِ بِالْكَبِدِ، وَجُمْلَةُ إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا. وَالْمَعْنَى: إِنَّا لَنَرَاهَا، أَيْ: نَعْلَمُهَا فِي فِعْلِهَا هَذَا، وَهُوَ الْمُرَاوَدَةُ لِفَتَاهَا فِي ضَلَالٍ عَنْ طَرِيقِ الرُّشْدِ وَالصَّوَابِ مُبِينٍ وَاضِحٍ لَا يَلْتَبِسُ عَلَى مَنْ نَظَرَ فِيهِ فَلَمَّا سَمِعَتْ امرأة العزيز بِمَكْرِهِنَّ أي غيبتهنّ إِيَّاهَا، سُمِّيَتِ الْغِيبَةُ مَكْرًا لِاشْتِرَاكِهِمَا فِي الْإِخْفَاءِ وقيل: أردن أن يتوصّلن بِذَلِكَ إِلَى رُؤْيَةِ يُوسُفَ، فَلِهَذَا سُمِّيَ قَوْلُهُنَّ مَكْرًا وَقِيلَ: إِنَّهَا أَسَرَّتْ عَلَيْهِنَّ فَأَفْشَيْنَ سِرَّهَا، فسمّي ذلك مَكْرًا أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ أَيْ تَدْعُوهُنَّ إِلَيْهَا لِيَنْظُرْنَ إِلَى يُوسُفَ حَتَّى يَقَعْنَ فِيمَا وَقَعَتْ فِيهِ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً أَيْ هَيَّأَتْ لَهُنَّ مُجَالِسَ يَتَّكِئْنَ عَلَيْهَا، وَأَعْتَدَتْ مِنَ الِاعْتِدَادِ، وَهُوَ كُلُّ مَا جَعَلْتَهُ عُدَّةً لِشَيْءٍ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ «مُتْكًا» مُخَفَّفًا غَيْرَ مَهْمُوزٍ، وَالْمُتْكُ: هُوَ الْأُتْرُجُّ بِلُغَةِ الْقِبْطِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Şöyle demiştir: Sevginin yakıcılığı buna benzetilmiştir. Hasan, gayn harfinin dammesiyle «قَدْ شَغُفَهَا» şeklinde okumuştur. en-Nehhâs demiştir ki: Gayn harfinin kesresiyle 'şegifehâ' (شَغِفَهَا) şeklinde de rivayet edilmiştir; fakat Arap kelamında gayn harfinin fethasıyla olan 'şeğafehâ' (شَغَفَهَا) dışında bir kullanım bilinmemektedir. Şöyle de denilmiştir: Şiğâf (الشَّغَاف), karaciğere yapışık olan ve görünmeyen beyaz zardır; sanki sevgisi, o zarın karaciğere yapışması gibi kalbine yapışmıştır. { إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Doğrusu biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz” cümlesi önceki kısmın içeriğini pekiştirmektedir. Manası: Biz onu -yani kölesinden murat alma şeklindeki bu fiilinde- rüşt ve doğruluk yolundan uzaklaşmış, bakan kimseye asla kapalı kalmayacak derecede apaçık bir şaşkınlık ve yanılgı içinde bilmekte ve görmekteyiz. Azîz'in karısı { بِمَكْرِهِنَّ } “onların dedikodularını/tuzaklarını” -yani gıybetlerini- { سَمِعَتْ } “işitince”; gıybet, gizli yapılma hususunda ortak oldukları için 'mekr' (tuzak) olarak adlandırılmıştır. Kadınların bu yolla Yusuf'u görmeye ulaşmak istedikleri, bu yüzden sözlerine 'mekr' dendiği de söylenmiştir. Azîz'in karısının onlara sırrını açtığı, onların da bu sırrı ifşa ettiği, bu yüzden 'mekr' denildiği de söylenmiştir. { أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ } “Onlara haber gönderdi”; yani Yusuf'u görüp kendi düştüğü duruma onların da düşmesi için kendilerini yanına davet etti. { وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً } “Ve onlar için yaslanacakları bir meclis hazırladı”; yani üzerine yaslanıp oturacakları minderler/meclisler hazırladı. 'A'tedet' (أَعْتَدَتْ) kelimesi i'tidâd (hazırlık yapma) kökünden gelir ki bir şey için hazırlanan her türlü gerece denir. Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr şeddesiz ve hemzesiz olarak «مُتْكًا» şeklinde okumuşlardır. 'Mütk' (الْمُتْكُ), Kıptî dilinde ağaçkavunu (turunçgillerden bir meyve) demektir; şairin şu sözü bundandır:
نَشْرَبُ الْإِثْمَ بِالصُّوَاعِ جِهَارًا ... وَتَرَى الْمُتْكَ بَيْنَنَا مُسْتَعَارَا
'Günahı (şarabı) kadehlerle aşikâre içeriz / Ve ağaçkavununun aramızda elden ele dolaştığını görürsün.'
وَقِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ هُوَ لُغَةُ أَزْدِ شَنُوءَةَ، وَقِيلَ: حُكِيَ ذَلِكَ عَنِ الْأَخْفَشِ. وَقَالَ الفراء: إنه الزّماورد .
Bunun Ezd-i Şenûe kabilesinin lehçesi olduğu söylenmiştir; bunun el-Ahfeş'ten nakledildiği de söylenmiştir. Ferrâ ise onun zümâverd (dürüm şeklinde bir tür et yemeği) olduğunu söylemiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «مُتَّكَأً» بِالْهَمْزِ وَالتَّشْدِيدِ، وَأَصَحُّ مَا قِيلَ فِيهِ إِنَّهُ الْمَجْلِسُ، وَقِيلَ: هُوَ الطَّعَامُ، وَقِيلَ: الْمُتَّكَأُ:
Cumhur ise hemze ve şedde ile «مُتَّكَأً» şeklinde okumuştur. Bu hususta söylenenlerin en doğrusu, onun oturulacak meclis/minder olduğudur. Yemek olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mütteke' (الْمُتَّكَأُ):
كُلُّ مَا اتُّكِئَ عَلَيْهِ عِنْدَ طعام أو شراب أو حديث. وحكى القتبي أَنَّهُ يُقَالُ اتَّكَأْنَا عِنْدَ فُلَانٍ، أَيْ: أَكَلْنَا، ومنه قول الشاعر :
Yemek, içmek veya sohbet esnasında üzerine yaslanılan her şeydir. el-Kutebî, 'Falancanın yanında yaslandık' ifadesinin 'yemek yedik' anlamına geldiğini nakletmiştir; şairin şu sözü de bundandır:
فظلنا بِنِعْمَةٍ وَاتَّكَأْنَا ... وَشَرِبْنَا الْحَلَالَ مِنْ قُلَلِهْ
'Nimet içinde vakit geçirdik ve sofraya kurulduk (yemek yedik) / Ve testilerinden helal içeceği yudumladık.'
وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ: وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً فَإِنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ لِشَيْءٍ يَأْكُلْنَهُ بَعْدَ أَنْ يُقَطِّعْنَهُ، وَالسِّكِّينُ تُذَكَّرُ وَتُؤَنَّثُ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْغَالِبُ عَلَيْهِ التَّذْكِيرُ، وَالْمُرَادُ مِنْ إِعْطَائِهَا لِكُلِّ وَاحِدَةٍ سِكِّينًا أَنْ يُقَطِّعْنَ مَا يَحْتَاجُ إِلَى التَّقْطِيعِ مِنَ الْأَطْعِمَةِ، وَيُمْكِنُ أَنَّهَا أَرَادَتْ بِذَلِكَ مَا سَيَقَعُ مِنْهُنَّ مِنْ تَقْطِيعِ أَيْدِيهِنَّ وَقالَتِ لِيُوسُفَ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ أَيْ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ الَّتِي هُنَّ عَلَيْهَا مِنَ الِاتِّكَاءِ وَالْأَكْلِ وَتَقْطِيعِ مَا يَحْتَاجُ إِلَى التَّقْطِيعِ من الطعام. قوله: فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ أَيْ: عَظَّمْنَهُ، وَقِيلَ: أَمْذَيْنَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
{ وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً } “Ve her birine birer bıçak verdi” buyruğu da bunu desteklemektedir; zira bu ancak kestikten sonra yiyecekleri bir şey için verilir. Bıçak (سِكِّين) kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır; bunu Kisâî ve Ferrâ belirtmiştir. el-Cevherî: 'Galip olan müzekker kullanılmasıdır' demiştir. Her birine bıçak vermesindeki maksat, kesilmesi gereken yiyecekleri kesmeleridir; bununla ileride ellerini kesecekleri duruma zemin hazırlamayı murat etmiş olması da muhtemeldir. { وَقالَتِ } [Yusuf'a] { اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ } “'Çık karşılarına!' dedi”; yani onların bu şekilde yaslanmış, yemek yiyip kesilmesi gereken yiyecekleri kestikleri bir halde iken karşılarına çıkmasını söyledi. { فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ } “Kadınlar onu görünce gözlerinde büyüttüler”; yani onu pek yüce/heybetli buldular. 'Mezileri aktı' manasına geldiği de söylenmiştir; şairin şu sözü bundandır:
إِذَا مَا رَأَيْنَ الْفَحْلَ مِنْ فَوْقِ قُلَّةٍ ... صَهَلْنَ وَأَكْبَرْنَ الْمَنِيَّ الْمُقَطَّرَا
“Aygırı bir tepenin üzerinde gördüklerinde kişnediler ve damla damla dökülen meniyi hayretle karşıladılar (yahut hayız gördüler).”
وَقِيلَ: حِضْنَ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ. أَكْبَرْنَ بِمَعْنَى حِضْنَ، وَالْهَاءُ لِلسَّكْتِ يُقَالُ: أَكْبَرَتِ الْمَرْأَةُ أَيْ:
'Hayız oldular' manasına geldiği de söylenmiştir. el-Ezherî şöyle demiştir: 'Ekbernehü' (أَكْبَرْنَهُ), hayız oldular demektir; sonundaki he harfi ise sekt (durak) he'sidir. Kadın hayız olduğunda 'ekberati'l-mer'etü' (أَكْبَرَتِ الْمَرْأَةُ) denir, yani:
دَخَلَتْ فِي الْكِبَرِ بِالْحَيْضِ، وَقَعَ مِنْهُنَّ ذَلِكَ دَهَشًا وَفَزَعًا لِمَا شَاهَدْنَهُ مِنْ جَمَالِهِ الْفَائِقِ، وَحُسْنِهِ الرَّائِقِ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
hayız görmek suretiyle büyüklük çağına girdi demektir. Bu durum, Yusuf'un eşsiz güzelliğini ve göz alıcı cemalini gördüklerinde kapıldıkları dehşet ve şaşkınlıktan dolayı başlarına gelmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:
نَأْتِي النِّسَاءَ عَلَى أَطْهَارِهِنَّ وَلَا ... نَأْتِي النِّسَاءَ إِذَا أَكْبَرْنَ إِكْبَارًا
'Kadınlara temizlik dönemlerinde yaklaşırız / Hayız olduklarında ise onlara yaklaşmayız.'
وَأَنْكَرَ ذَلِكَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ، وَقَالُوا: لَيْسَ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ أَكْبَرْنَهُ وَلَا يُقَالُ حِضْنَهُ، فَلَيْسَ الْإِكْبَارُ بِمَعْنَى الْحَيْضِ. وَأَجَابَ الْأَزْهَرِيُّ فَقَالَ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَاءَ الْوَقْفِ لَا هَاءَ الْكِنَايَةِ.
Ebû Ubeyde ve başkaları bunu reddederek: 'Arap kelamında böyle bir mana yoktur' demişlerdir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Ekbernehü' (onu büyük gördüler) denir fakat 'hıdnehü' (onu hayız oldular) denmez; dolayısıyla ikbâr (إِكْبَار) hayız manasına gelmez. el-Ezherî ise buna şöyle cevap vermiştir: 'Oradaki he harfinin zamir değil, vakıf (durak) he'si olması mümkündür.'
وَقَدْ زُيِّفَ هَذَا بِأَنَّ هَاءَ الْوَقْفِ تَسْقُطُ فِي الْوَصْلِ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: إِنَّ الْهَاءَ كِنَايَةٌ عَنْ مَصْدَرِ الْفِعْلِ، أَيْ:
Fakat vakıf he'sinin vasıl (okumayı sürdürme) halinde düşmesi gerektiği gerekçesiyle bu görüş zayıf bulunmuştur. İbnü'l-Enbârî ise he harfinin fiilin masdarından kinaye olduğunu belirtmiştir; yani:
أَكْبَرْنَ إِكْبَارًا بِمَعْنَى حِضْنَ حَيْضًا وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ أَيْ: جَرَحْنَهَا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ الْقَطْعُ الَّذِي تَبِينُ مِنْهُ الْيَدُ، بَلِ الْمُرَادُ بِهِ الْخَدْشُ وَالْحَزُّ، وَذَلِكَ مَعْرُوفٌ فِي اللُّغَةِ كَمَا قَالَ النَّحَّاسُ: يُقَالُ: قَطَعَ يَدَ صَاحِبِهِ إِذَا خَدَشَهَا، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِأَيْدِيَهُنَّ هُنَا: أَنَامِلُهُنَّ، وَقِيلَ: أَكْمَامُهُنَّ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَمَّا خَرَجَ يُوسُفُ عَلَيْهِنَّ أَعْظَمْنَهُ وَدُهِشْنَ وَرَاعَهُنَّ حُسْنُهُ حَتَّى اضْطَرَبَتْ أَيْدِيهِنَّ، فَوَقَعَ الْقَطْعُ عَلَيْهَا وَهُنَّ فِي شُغْلٍ عَنْ ذَلِكَ بِمَا دَهَمَهُنَّ مِمَّا تَطِيشُ عِنْدَهُ الْأَحْلَامُ، وَتَضْطَرِبُ لَهُ الْأَبْدَانُ، وَتَزُولُ بِهِ الْعُقُولُ وَقُلْنَ حَاشَا لِلَّهِ كَذَا قَرَأَ أبو عمرو ابن الْعَلَاءِ بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ فِي حَاشَا. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِحَذْفِهَا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ «حَاشْ لِلَّهِ» بِإِسْكَانِ الشِّينِ. وروي عنه أنه قرأ «حاش الإله» ، وقرأ ابن مسعود وأبيّ «حاشا الله» . قَالَ الزَّجَّاجُ: وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ الْحَاشِيَةِ بِمَعْنَى النَّاحِيَةِ، تَقُولُ: كُنْتُ فِي حَاشِيَةِ فُلَانٍ، أَيْ: فِي نَاحِيَتِهِ، فَقَوْلُكَ: حَاشَا لِزَيْدٍ مِنْ هَذَا، أَيْ: تَبَاعَدَ مِنْهُ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هُوَ مِنَ الْمُحَاشَاةِ، وَقِيلَ: إِنَّ حَاشَ حَرْفٌ. وَحَاشَا فِعْلٌ، وَكَلَامُ أَهْلِ النَّحْوِ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ مَعْرُوفٌ، وَمَعْنَاهَا هُنَا التَّنْزِيهُ، كَمَا تَقُولُ: أَسَى الْقَوْمُ حَاشَا زَيْدًا، فَمَعْنَى حَاشَا لِلَّهِ: بَرَاءَةٌ لِلَّهِ وَتَنْزِيهٌ لَهُ. قَوْلُهُ: مَا هَذَا بَشَراً إِعْمَالُ «مَا» عَمَلَ لَيْسَ هِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَبِهَا نَزَلَ الْقُرْآنُ كَهَذِهِ الْآيَةِ، وَكَقَوْلِهِ سبحانه: ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ، وَأَمَّا بَنُو تَمِيمٍ فَلَا يُعْمِلُونَهَا عَمَلَ لَيْسَ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: أَصْلُهُ مَا هَذَا بِبَشَرٍ، فَلَمَّا حُذِفَتِ الْبَاءُ انْتَصَبَ. قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى ثعلب: إذا قلت ما زيد بِمُنْطَلِقٍ، فَمَوْضِعُ الْبَاءِ مَوْضِعُ نَصْبٍ، وَهَكَذَا سَائِرُ حُرُوفِ الْخَفْضِ. وَأَمَّا الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ وَجُمْهُورُ النَّحْوِيِّينَ فَقَدْ أَعْمَلُوهَا عَمَلَ لَيْسَ، وَبِهِ قَالَ الْبَصْرِيُّونَ، وَالْبَحْثُ مُقَرَّرٌ فِي كُتُبِ النَّحْوِ بِشَوَاهِدِهِ وَحُجَجِهِ، وَإِنَّمَا نَفَيْنَ عَنْهُ الْبَشَرِيَّةَ لِأَنَّهُ قَدْ بَرَزَ فِي صُورَةٍ قَدْ لَبِسَتْ مِنَ الْجَمَالِ الْبَدِيعِ مَا لَمْ يُعْهَدْ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الْبَشَرِ، وَلَا أَبْصَرَ الْمُبْصِرُونَ مَا يُقَارِبُهُ فِي جَمِيعِ الصُّوَرِ الْبَشَرِيَّةِ ثُمَّ لَمَّا نَفَيْنَ عَنْهُ الْبَشَرِيَّةَ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ أَثْبَتْنَ لَهُ الْمَلَكِيَّةَ وَإِنْ كُنَّ لَا يَعْرِفْنَ الْمَلَائِكَةَ لَكِنَّهُ قَدْ تَقَرَّرَ فِي الطِّبَاعِ أَنَّهُمْ عَلَى شَكْلٍ فَوْقَ شَكْلِ الْبَشَرِ فِي الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ، وَأَنَّهُمْ فَائِقُونَ فِي كُلِّ شَيْءٍ، كَمَا تَقَرَّرَ أَنَّ الشَّيَاطِينَ عَلَى الْعَكْسِ من ذلك، ومن هذا قول الشاعر :
[Kadınlar] büyük bir hayızla hayızlandılar anlamında büyük bir ikbar ile ikbar ettiler. { وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “ellerini kestiler”, yani onları yaraladılar. Buradaki maksat, elin [koldan] büsbütün ayrıldığı bir kesme işlemi değil, aksine tırmalama (çizme) ve çentik açmadır. Bu durum, en-Nehhâs'ın da belirttiği gibi lügatte bilinen bir kullanımdır: 'Arkadaşını çizdiği / yaraladığı zaman elini kesti denir.' Buradaki 'elleri' ifadesinden maksadın parmak uçları olduğu söylendiği gibi, kol yenleri olduğu da söylenmiştir. Bunun manası şudur: Yûsuf karşılarına çıkınca, onu gözlerinde büyüttüler, dehşete düştüler ve güzelliği onları öyle büyüledi ki elleri titredi. Kadınların aklını başından alan, bedenlerini sarsan ve akıllarını zail eden o anî şaşkınlık içinde meşguliyetleri sebebiyle kesik meydana gelmiştir. { وَقُلْنَ حَاشَا لِلَّهِ } “ve: 'Hâşâ, Allah'ı tenzih ederiz!' dediler”. Ebû Amr b. el-Alâ, «حَاشَا» kelimesinde elifi sabitleyerek okumuştur. Diğer kıraat imamları ise [sonundaki] elifi hazfederek okumuşlardır. el-Hasan ise şîn harfini sükûn ile «حَاشْ لِلَّهِ» şeklinde okumuştur. Ondan «حَاشَ الْإِلَهِ» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. İbn Mes'ûd ve Übey ise «حَاشَا اللَّهِ» şeklinde okumuşlardır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Kelimenin aslı, taraf/yön manasına gelen 'hâşiye' (حاشية) kelimesinden gelir. 'Filancanın hâşiyesindeydim' dersin, yani 'onun tarafındaydım'. 'Zeyd bundan hâşâdır' sözün de 'ondan uzaklaştı/uzaktır' demektir. Ebû Ali ise bu kelimenin muhâşât (uzaklaştırma) kökünden geldiğini söylemiştir. 'Hâş'ın harf, 'hâşâ'nın ise fiil olduğu da söylenmiştir. Nahiv ehlinin bu kelime hakkındaki sözleri bilinmektedir. Kelimenin buradaki manası tenzihtir; nitekim 'Zeyd hariç topluluk geldi' denir. Buna göre { حَاشَا لِلَّهِ } ifadesinin manası: 'Allah'a beraat ve O'nu tenzihtir.' { مَا هَذَا بَشَراً } “Bu bir insan değildir” ifadesine gelince; «mâ» (مَا) edatını «leyse» (لَيْسَ) gibi amel ettirmek Hicaz ehlinin lehçesidir. Bu ayette ve Yüce Allah'ın: { مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ } “Onlar, anaları değildir” sözünde olduğu gibi Kur'an bu lehçe üzere inmiştir. Temîmoğulları ise onu «leyse» gibi amel ettirmezler. Kûfeliler şöyle demiştir: İfadenin aslı «مَا هَذَا بِبَشَرٍ» şeklindedir; bâ (ب) harfi hazfedilince mansûb olmuştur. Ahmed b. Yahyâ Sa'leb: '«مَا زَيْدٌ بِمُنْطَلِقٍ» dediğinde bâ harfinin konumu nasb mahallindedir; diğer cer harfleri de böyledir' demiştir. el-Halîl, Sîbeveyh ve nahivcilerin cumhuru ise onu «leyse» gibi amel ettirmişlerdir ve Basralıların benimsediği görüş de budur. Bu konudaki inceleme, şahitleri ve delilleriyle birlikte nahiv kitaplarında yer almaktadır. Kadınların ondan insanlık vasfını nefyetmeleri, Yûsuf'un hiçbir insanda görülmemiş ve hiçbir görenin bütün insan suretlerinde benzerine rastlamadığı eşsiz bir güzelliğe bürünmüş bir surette ortaya çıkmış olmasındandır. Kadınlar bu gerekçeyle ondan insanlığı nefyedince, melekleri bizzat tanımasalar da onun melek olduğunu ikrar etmişlerdir. Zira fıtratlarda meleklerin zat ve sıfat bakımından insan şeklinin üstünde bir surete sahip oldukları ve her hususta üstün bulundukları yerleşmiştir; nitekim şeytanların da bunun tam aksi olduğu yerleşmiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
فَلَسْتُ لِإِنْسِيٍّ وَلَكِنْ لَمَلْأَكٍ ... تَنَزَّلَ مِنْ جَوِّ السماء يصوب
'Ben bir insana ait değilim; fakat göğün boşluğundan inip doğruca yönelen bir meleğe aitim.'
وقرأ الحسن «ما هذا بشرى» عَلَى أَنَّ الْبَاءَ حَرْفُ جَرٍّ، وَالشِّينَ مَكْسُورَةٌ، أَيْ: مَا هَذَا بِعَبْدٍ يُشْتَرَى، وَهَذِهِ قِرَاءَةٌ ضَعِيفَةٌ لَا تُنَاسِبُ مَا بَعْدَهَا مِنْ قَوْلِهِ: إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ قَوْلِ النِّسْوَةِ هَذَا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ صُوَرُهُمْ أَحْسَنُ مِنْ صُوَرِ بَنِي آدَمَ، فَإِنَّهُنَّ لَمْ يَقُلْنَهُ لِدَلِيلٍ، بَلْ حَكَمْنَ عَلَى الْغَيْبِ بِمُجَرَّدِ الِاعْتِقَادِ الْمُرْتَكِزِ فِي طِبَاعِهِنَّ وَذَلِكَ مَمْنُوعٌ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ .
Hasan, bâ harfini cer harfi ve şîn harfini de meksûr kılarak «ما هذا بشرى» şeklinde okumuştur; yani 'Bu satın alınacak bir köle değildir' [demektir]. Fakat bu, ardından gelen { إِنْ هَذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Bu ancak çok değerli bir melektir” sözüne uymayan zayıf bir kıraattir. Bil ki kadınların bu sözünden meleklerin suretlerinin âdemoğullarının suretlerinden daha güzel olduğu neticesi çıkmaz; zira onlar bunu bir delile dayanarak söylememişler, aksine fıtratlarına yerleşmiş kuru bir kanaatle gayb hakkında hüküm vermişlerdir ki bu geçersizdir. Zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } “Andolsun biz insanı en güzel kıvamda yarattık”.
وَظَاهِرُ هَذَا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ مِثْلَهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَخْلُوقَاتِ فِي حُسْنِ تَقْوِيمِهِ وَكَمَالِ صُورَتِهِ، فَمَا قَالَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ فِي هَذَا الْمَقَامِ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ تَعَصُّبَاتِهِ لِمَا رَسَخَ فِي عَقْلِهِ مِنْ أَقْوَالِ الْمُعْتَزِلَةِ، عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ- أَعْنِي مَسْأَلَةَ الْمُفَاضَلَةِ بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْبَشَرِ- لَيْسَتْ مِنْ مَسَائِلِ الدِّينِ فِي وِرْدٍ وَلَا صَدْرٍ، فَمَا أَغْنَى عِبَادَ اللَّهِ عَنْهَا وَأَحْوَجَهُمْ إِلَى غَيْرِهَا مِنْ مَسَائِلِ التَّكْلِيفِ قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ الْإِشَارَةُ إِلَى يُوسُفَ، وَالْخِطَابُ لِلنِّسْوَةِ، أَيْ: عَيَّرْتُنَّنِي فِيهِ. قَالَتْ لَهُنَّ هَذَا لَمَّا رَأَتِ افْتِتَانَهُنَّ بِيُوسُفَ إِظْهَارًا لِعُذْرِ نَفْسِهَا وَمَعْنَى فِيهِ: أَيْ فِي حُبِّهِ وَقِيلَ بالإشارة إِلَى الْحَبِّ، وَالضَّمِيرُ لَهُ أَيْضًا وَالْمَعْنَى: فَذَلِكَ الْحُبُّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ هُوَ ذَلِكَ الْحُبُّ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَرَجَّحَهُ ابْنُ جَرِيرٍ. وَأَصْلُ اللَّوْمِ: الْوَصْفُ بِالْقَبِيحِ. ثُمَّ لَمَّا أَظْهَرَتْ عُذْرَ نَفْسِهَا عِنْدَ النِّسْوَةِ بِمَا شَاهَدَتْهُ مِمَّا وَقَعْنَ فِيهِ عِنْدَ ظُهُورِهِ لَهُنَّ ضَاقَ صَدْرُهَا عَنْ كَتْمِ مَا تَجِدُهُ فِي قَلْبِهَا مِنْ حُبِّهِ، فَأَقَرَّتْ بِذَلِكَ وَصَرَّحَتْ بِمَا وَقَعَ مِنْهَا مِنَ الْمُرَاوَدَةِ لَهُ، فَقَالَتْ: وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ أَيِ اسْتَعَفَّ وَامْتَنَعَ مِمَّا أُرِيدُهُ طَالِبًا لِعِصْمَةِ نَفْسِهِ عَنْ ذَلِكَ، ثُمَّ تَوَعَّدَتْهُ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا تُرِيدُهُ كَاشِفَةً لِجِلْبَابِ الْحَيَاءِ هَاتِكَةً لِسِتْرِ الْعَفَافِ، فَقَالَتْ:
Bunun zahiri, yaratılmış türler arasında en güzel kıvam ve en mükemmel suret bakımından insanın bir benzerinin bulunmadığıdır. Dolayısıyla Keşşâf sahibinin (Zemahşerî) bu makamda söyledikleri, Mutezile'nin zihnine yerleşmiş görüşlerine yönelik taassuplarının bir parçasıdır. Kaldı ki bu mesele -yani melekler ile insanlar arasındaki üstünlük meselesi- dinin asli veya fer'î temel meselelerinden biri değildir. Allah'ın kulları bu tartışmadan ne kadar müstağni, buna mukabil diğer mükellefiyet meselelerine ne kadar muhtaçtır! { قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ } “[Kadın] dedi ki: 'İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur!'”; işaret Yusuf'a, hitap ise kadınlaradır; yani: 'Hakkında beni ayıpladığınız kişi işte budur.' Kadın, Yusuf karşısında onların düştüğü meftuniyeti görünce kendi mazeretini ortaya koymak amacıyla bu sözü söylemiştir. 'Fîhi' ifadesinin manası: 'Onun sevgisi hususunda' demektir. İşaretin sevgiye yönelik olduğu ve zamirin de yine sevgiye döndüğü söylenmiştir; bu takdirde mana: 'Beni kınadığınız o sevgi, işte öyle bir sevgidir' şeklinde olur. Ancak birinci görüş daha evladır ve İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Levmin aslı: Çirkinlikle nitelemektir. Ardından kadın, Yusuf'un karşılarına çıkmasıyla onların düştüğü hali müşahede ederek kendi mazeretini kadınlara gösterince, kalbinde ona karşı duyduğu sevgiyi gizleyemeyip içi daraldı; bunu itiraf ederek ondan murat alma girişiminde bulunduğunu açıkça söyledi ve: { وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ } “Andolsun ben onun nefsinden murat almak istedim de o iffetini korudu” dedi. Yani: Kendisini bu günahtan korumak isteyerek iffetli davrandı ve benden kaçındı. Ardından hayâ örtüsünü bir kenara atıp iffet perdesini yırtarak istediği şeyi yapmadığı takdirde onu tehdit etti ve şöyle dedi:
وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ أَيْ لَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا قَدْ أَمَرَتْهُ بِهِ فِيمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ عِنْدَ ما غَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ لَيُسْجَنَنَّ أَيْ: يُعْتَقَلُ فِي السِّجْنِ وَلَيَكُونَنَّ مِنَ الصَّاغِرِينَ الْأَذِلَّاءِ لِمَا يَنَالُهُ مِنَ الْإِهَانَةِ، وَيُسْلَبُ عَنْهُ مِنَ النِّعْمَةِ وَالْعِزَّةِ فِي زَعْمِهَا، قُرِئَ «لَيَكُونَنَّ» بِالتَّثْقِيلِ وَالتَّخْفِيفِ، قِيلَ:
{ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ } “Şayet emrettiğimi yapmazsa mutlaka zindana atılacak ve elbette zelil/küçük düşenlerden olacaktır!”; yani kapıları kilitleyip 'heyte lek' dediğinde daha önce geçen emrini yerine getirmezse { لَيُسْجَنَنَّ } mutlaka zindana hapsedilecek { وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ } kadının zannınca elinden alınacak nimet ve itibar ile maruz kalacağı aşağılanma sebebiyle hor ve hakir kimselerden olacaktır. { لَيَكُوناً } kelimesi şeddeli nûn ile («لَيَكُونَنَّ») ve şeddesiz nûn ile («لَيَكُونَنْ») okunmuştur. Şöyle denilmiştir:
وَالتَّخْفِيفُ أَوْلَى لِأَنَّ النُّونَ كُتِبَتْ فِي الْمُصْحَفِ أَلِفًا عَلَى حُكْمِ الْوَقْفِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْخَفِيفَةِ، وَأَمَّا لَيُسْجَنَنَّ فَبِالتَّثْقِيلِ لَا غَيْرَ فَلَمَّا سَمِعَ يُوسُفُ مَقَالَهَا هَذَا، وَعَرَفَ أَنَّهَا عَزْمَةٌ مِنْهَا مَعَ مَا قَدْ عَلِمَهُ مِنْ نَفَاذِ قَوْلِهَا عِنْدَ زَوْجِهَا الْعَزِيزِ قَالَ مُنَاجِيًا لِرَبِّهِ سُبْحَانَهُ رَبِّ السِّجْنُ أَيْ: يَا رَبِّ السَّجْنُ الَّذِي أَوْعَدَتْنِي هَذِهِ بِهِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ مِنْ إتيانها وَالْوُقُوعِ فِي الْمَعْصِيَةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي تَذْهَبُ بِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخَرِةِ.
Şeddesiz (hafif) okunması daha evladır; zira Mushaf'ta nûn harfi vakıf kuralına göre elif olarak yazılmıştır ve bu durum sadece tekit nûnunun hafif olanında söz konusudur. { لَيُسْجَنَنَّ } kelimesi ise sadece şeddeli (sakîle) olarak okunmuştur. Yusuf kadının bu sözünü işitip kocası Azîz nezdinde sözünün ne kadar geçerli olduğunu bildiği için kadının bunda kararlı olduğunu anlayınca, Yüce Rabbine münacatta bulunarak şöyle dedi: { رَبِّ السِّجْنُ } “Rabbim! Zindan”; yani: Ey Rabbim, bu kadının beni tehdit ettiği zindan, { أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “beni davet ettikleri şeyden bana daha sevimlidir”; yani kadınla birlikte olmaktan ve dünya ile ahiretin hayrını alıp götüren o büyük günaha düşmekten daha sevimlidir.
قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ دُخُولُ السِّجْنِ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ. وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ﵁ قَرَأَ «السَّجْنُ» بِفَتْحِ السِّينِ، وَقَرَأَ كَذَلِكَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وعبد الرحمن الأعرج وَيَعْقُوبُ، وَهُوَ مَصْدَرُ سَجَنَهُ سَجْنًا، وَإِسْنَادُ الدَّعْوَةِ إِلَيْهِنَّ جَمِيعًا لِأَنَّ النِّسْوَةَ رَغَّبْنَهُ فِي مُطَاوَعَتِهَا وَخَوَّفْنَهُ مِنْ مُخَالَفَتِهَا، ثُمَّ جَرَى عَلَى هَذَا فِي نِسْبَةِ الْكَيْدِ إِلَيْهِنَّ جَمِيعًا، فَقَالَ: وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَمَّا الْكَيْدُ مِنِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ فَمَا قَدْ قَصَّهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَأَمَّا كَيْدُ سَائِرِ النِّسْوَةِ فَهُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّرْغِيبِ لَهُ فِي الْمُطَاوَعَةِ وَالتَّخْوِيفِ مِنَ الْمُخَالَفَةِ وَقِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ تَخْلُو بِهِ وَحْدَهَا، وَتَقُولُ لَهُ: يَا يُوسُفُ اقْضِ لِي حَاجَتِي فَأَنَا خَيْرٌ لَكَ
Zeccâc şöyle demiştir: Yani zindana girmek [demektir]; dolayısıyla muzâf hazfedilmiştir. Ebû Hâtim, Osman b. Affân'ın radıyallâhu anh bu kelimeyi sîn harfinin fethasıyla "es-Secnü" (السَّجْنُ) şeklinde okuduğunu nakletmiştir. İbn Ebî İshâk, Abdurrahman el-A'rec ve Ya'kûb da böyle okumuşlardır. Bu, "secenehû secnen" (onu hapsetti) fiilinin masdarıdır. [Yusuf'un] çağırma fiilini kadınların hepsine isnat etmesi, kadınların onu Azîz'in hanımına boyun eğmeye teşvik etmeleri ve ona karşı gelmekten korkutmaları sebebiyledir. Daha sonra tuzağı kadınların hepsine nispet etme hususunda da bu şekilde devam ederek şöyle demiştir: { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ } “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan...” Azîz'in hanımının tuzağına gelince; bu, Allah Subhânehu'nun bu surede kıssa ettiği şeydir. Diğer kadınların tuzağı ise daha önce geçtiği üzere onu boyun eğmeye teşvik etmeleri ve karşı gelmekten korkutmalarıdır. Şöyle de denilmiştir: Kadınların her biri onunla yalnız kalıyor ve ona: "Ey Yusuf! Benim ihtiyacımı gider, zira ben senin için... [daha hayırlıyım]" diyordu.
مِنِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ وَقِيلَ: إِنَّهُ خَاطَبَ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ بِمَا يَصْلُحُ لِخِطَابِ جَمَاعَةِ النِّسَاءِ تَعْظِيمًا لها، أو عدولا عن التصريح إلى التعريض، وَالْكَيْدُ: الِاحْتِيَالُ، وَجَزْمُ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الشَّرْطِ، أَيْ: أَمَلْ إِلَيْهِنَّ، مِنْ صَبَا يَصْبُو إِذَا مَالَ وَاشْتَاقَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Azîz'in karısından [benim için daha hayırlısın]' [diyordu]. Şöyle de denilmiştir: Yusuf, kadına tazim amacıyla veya açıkça söylemekten vazgeçip kinayeli anlatıma yönelerek Azîz'in karısına, kadınlar topluluğuna hitap etmeye uygun olan bir sîga ile hitap etti. Keyd (الْكَيْدُ): Hile ve tuzak kurmaktır. { أَصْبُ إِلَيْهِنَّ } kelimesinin meczum olması şartın cevabı olmasındandır; yani: 'onlara meylederim' [demektir]. Bu da bir kimsenin meyledip arzulamasını ifade eden 'sabâ yesbû' (صَبَا يَصْبُو) kökündendir. Nitekim şair şöyle demiştir:
إِلَى هِنْدٍ صَبَا قَلْبِي ... وَهِنْدٌ حُبُّهَا يُصْبِي
Kalbî Hind'e meyletti... Hind'in aşkı ise [insanı] meylettirir.
وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ مَعْطُوفٌ عَلَى أَصْبُ، أَيْ: أَكُنْ مِمَّنْ يَجْهَلُ مَا يَحْرُمُ ارْتِكَابُهُ وَيُقْدِمُ عليه، أو ممن يعمل عمل الجهال. قوله: فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ لَمَّا قَالَ: وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ كَانَ ذَلِكَ مِنْهُ تَعَرُّضًا لِلدُّعَاءِ، وَكَأَنَّهُ قَالَ: اللَّهُمَّ اصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ، فَالِاسْتِجَابَةُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَهُ هِيَ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ، لِأَنَّهُ إِذَا صَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ لَمْ يَقَعْ شَيْءٌ مِمَّا رُمْنَهُ مِنْهُ، وَوَجْهُ إِسْنَادِ الْكَيْدِ قَدْ تَقَدَّمَ، وَجُمْلَةُ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ صَرْفِ كَيْدِ النِّسْوَةِ عَنْهُ، أَيْ: إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ لِدَعَوَاتِ الدَّاعِينَ لَهُ: الْعَلِيمُ بِأَحْوَالِ الْمُلْتَجِئِينَ إِلَيْهِ.
{ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ } “ve cahillerden olurum” ifadesi { أَصْبُ } üzerine matuftur; yani: İşlenmesi haram olan şeyleri bilmeyip ona cüret eden kimselerden veya cahillerin amelini işleyenlerden olurum. { فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ } “Rabbi onun duasını kabul etti” buyruğuna gelince; Yusuf: { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ } “Eğer onların tuzağını benden savmazsan” dediğinde, bu onun tarafından bir dua arzı olmuştu; sanki: 'Allahım! Onların tuzağını benden sav' demiş gibiydi. Yüce Allah'ın onun duasını kabul etmesi bu itibarladır; çünkü Allah onların tuzağını ondan savınca, kadınların ondan elde etmek istedikleri hiçbir şey gerçekleşmedi. Tuzağın kadınlara isnat edilme gerekçesi daha önce geçmişti. { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” cümlesi ise, kadınların tuzağının ondan savulmasıyla ilgili önceki ifadenin gerekçesidir; yani: Şüphesiz O, kendisine dua edenlerin dualarını hakkıyla işitendir, kendisine sığınanların hallerini hakkıyla bilendir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: قَدْ شَغَفَها قَالَ: غَلَبَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَدْ شَغَفَها قَالَ: قَتَلَهَا حُبُّ يُوسُفَ، الشَّغَفُ: الْحُبُّ القاتل، والشعف:
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'ın { قَدْ شَغَفَها } buyruğu hakkında: 'Sevgi onu alt etmiştir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh de ondan { قَدْ شَغَفَها } hakkında: 'Yusuf'un sevgisi onu öldürmüştür. Şegaf (الشَّغَفُ): Öldürücü sevgi, şeaf (الشعف) ise:
حَبٌّ دُونَ ذَلِكَ، وَالشَّغَافُ: حِجَابُ الْقَلْبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَدْ شَغَفَها قَالَ: قَدْ عَلَّقَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ قَالَ:
bundan daha az olan sevgidir. Şeğâf (الشَّغَافُ) ise kalbin zarıdır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan { قَدْ شَغَفَها } hakkında: 'Onu bağlamıştır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'nin { فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ } buyruğu hakkında: 'Onların konuşmalarını [işitince]' dediğini rivayet etmişlerdir.
بِحَدِيثِهِنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سُفْيَانَ فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ قَالَ: بِعَمَلِهِنَّ، وَكُلُّ مَكْرٍ فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ عَمَلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي قَوْلِهِ: وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, Süfyân'ın { فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onların yaptıklarını [işitince demektir], Kur'an'daki her mekr (hile/tuzak) bir ameldir/iştir.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh { وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً } buyruğu hakkında [İbn Abbâs'ın] şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
هَيَّأَتْ لَهُنَّ مَجْلِسًا، وَكَانَ سُنَّتُهُمْ إِذَا وَضَعُوا الْمَائِدَةَ أَعْطَوْا كُلَّ إِنْسَانٍ سِكِّينًا يَأْكُلُ بِهَا فَلَمَّا رَأَيْنَهُ قَالَ:
'Onlara bir meclis hazırladı. Onların adeti, sofra kurduklarında yemek yemesi için herkese bir bıçak vermekti. Kadınlar Yusuf'u gördüklerinde...' [İbn Abbâs] dedi ki:
فلما خرج عليهن يوسف أَكْبَرْنَهُ قال: أعظمته وَنَظَرْنَ إِلَيْهِ، وَأَقْبَلْنَ يُحَزِّزْنَ أَيْدِيَهُنَّ بِالسَّكَاكِينِ وَهُنَّ يَحْسَبْنَ أَنَّهُنَّ يُقَطِّعْنَ الطَّعَامَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً قَالَ:
'Yusuf onların karşısına çıkınca { أَكْبَرْنَهُ } onu pek büyük gördüler' dedi ki: 'Onu gözlerinde çok büyüttüler ve ona baktılar. Yemeği kestiklerini zannederek ellerini bıçaklarla çizip doğramaya başladılar.' İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, { وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً } buyruğu hakkında şöyle demiştir:
أَعْطَتْهُنَّ أُتْرُنْجًا، وَأَعْطَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا، فَلَمَّا رَأَيْنَ يُوسُفَ أَكْبَرْنَهُ، وَجَعَلْنَ يُقَطِّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَهُنَّ يَحْسَبْنَ أَنَّهُنَّ يُقَطِّعْنَ الْأُتْرُنْجَ. وَأَخْرَجَ مُسَدَّدٌ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ الْمُتَّكَأُ:
'Onlara ağaç kavunu verdi ve her birine birer bıçak verdi. Yusuf'u gördüklerinde onu pek büyük gördüler ve ağaç kavununu kestiklerini zannederek ellerini kesmeye başladılar.' Müsedded, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye ondan rivayet etmişlerdir: el-Müttekâ (الْمُتَّكَأُ):
الْأُتْرُنْجُ، وَكَانَ يَقْرَؤُهَا خَفِيفَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عن مجاهد مُتَّكَأً قَالَ:
Ağaç kavunudur ve [İbn Abbâs] bu kelimeyi hafif (hemzesiz ve şeddesiz) okurdu. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den naklettiğine göre { مُتَّكَأً } hakkında:
طَعَامًا. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: هُوَ الْأُتْرُنْجُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: هُوَ كُلُّ شَيْءٍ يُقْطَعُ بِالسِّكِّينِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ مِنْ طريق عبد العزيز ابن الْوَزِيرِ بْنِ الْكُمَيْتِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ جَدِّي يَقُولُ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ قال: أمنين، وأنشد:
[Mücâhid]: “Yiyecektir.” demiştir. Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre ise o: “Ağaç kavunudur.” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o: “Bıçakla kesilen her şeydir.” demiştir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk'tan da benzerini rivayet etmişlerdir. Ebü'ş-Şeyh'in Abdülazîz b. el-Vezîr b. el-Kümeyt b. Zeyd tarikiyle naklettiğine göre o şöyle demiştir: Babam, dedemin { فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ } “Onu gördüklerinde gözlerinde pek büyüttüler” buyruğu hakkında şöyle dediğini bana nakletti: “[Şehvetten] meni akıttılar.” Ve şu beyti inşad etti:
وَلَمَّا رَأَتْهُ الْخَيْلُ مِنْ رَأْسٍ شَاهِقٍ ... صَهَلْنَ وَأَمْنَيْنَ الْمَنِيَّ الْمُدَفَّقَا
Atlar onu yüksek bir tepeden gördüklerinde... Kişnediler ve oluk oluk dökülen menilerini akıttılar.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ قَالَ: لَمَّا خَرَجَ عَلَيْهِنَّ يُوسُفُ حِضْنَ مِنَ الْفَرَحِ وَذَكَرَ قَوْلَ الشَّاعِرِ الَّذِي قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Abdüssamed b. Alî b. Abdillâh b. Abbâs tarikiyle babasından, o da dedesi İbn Abbâs'tan { فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yusuf karşılarına çıkınca sevinçten âdet gördüler.' Ve daha önce zikrettiğimiz şairin şu sözünü zikretmiştir:
نَأْتِي النِّسَاءَ لَدَى أَطْهَارِهِنَّ
Biz kadınlara temizlik zamanlarında varırız...
.......... الْبَيْتَ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وابن أبي حاتم وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَكْبَرْنَهُ قَالَ: أَعْظَمْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ قَالَ: حَزًّا بِالسِّكِّينِ حتى ألقينها وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ قَالَ: مَعَاذَ اللَّهِ.
..... beytin tamamı. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'in { أَكْبَرْنَهُ } buyruğu hakkında: 'Onu pek büyük gördüler' dediğini, { وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } hakkında ise: 'Bıçakla doğradılar, hatta ellerini yere düşürdüler' dediğini ve { وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ } hakkında da: 'Allah'a sığınırız dediler' dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ قَالَ: قُلْنَ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مِنْ حُسْنِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُنَبِّهٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: مَاتَ مِنَ النسوة اللاتي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ تِسْعَ عَشْرَةَ امْرَأَةً كَمَدًا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْحَاكِمُ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «أُعْطِيَ يُوسُفُ وَأُمُّهُ شِطْرَ الْحُسْنِ» ، وَقَدْ وَرَدَتْ رِوَايَاتٌ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ فِي وَصْفِ حُسْنِ يُوسُفَ وَالْمُبَالِغَةِ فِي ذَلِكَ، فَفِي بَعْضِهَا أَنَّهُ أُعْطِيَ نِصْفَ الْحُسْنِ، وَفِي بَعْضِهَا ثُلُثَهُ، وَفِي بَعْضِهَا ثُلُثَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَاسْتَعْصَمَ قَالَ:
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'nin { إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } buyruğu hakkında: 'Güzelliğinden ötürü meleklerden bir melektir dediler' dediğini rivayet etmişlerdir. Ebü'ş-Şeyh, Münebbih'ten, o da babasından şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Ellerini kesen kadınlardan on dokuzu kederden öldü.' Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Hâkim, Enes'ten Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Yusuf'a ve annesine güzelliğin yarısı verildi.» Selef'ten bir topluluktan Yusuf'un güzelliğini tasvir eden ve bu hususta mübalağa içeren rivayetler gelmiştir; bazılarında ona güzelliğin yarısının, bazılarında üçte birinin, bazılarında ise üçte ikisinin verildiği belirtilmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'ın { فَاسْتَعْصَمَ } buyruğu hakkında:
امْتَنَعَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فَاسْتَعْصَمَ قَالَ: فَاسْتَعْصَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ قَالَ: إِنْ لَا تَكُنْ مِنْكَ أَنْتَ الْقُوَى وَالْمَنَعَةُ لَا تَكُنْ مِنِّي وَلَا عِنْدِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ قَالَ: أَتَّبِعْهُنَّ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أطاوعهنّ.
'Kaçındı [kendini korudu]' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh Katâde'den { فَاسْتَعْصَمَ } hakkında: 'Karşı koydu' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Zeyd'in { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Eğer güç ve korunma Senden olmazsa benden ve benim yanımdan olamaz.' İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh { أَصْبُ إِلَيْهِنَّ } hakkında: 'Onlara uyarım' dediğini rivayet etmişlerdir. Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'ın: 'Onlara boyun eğerim' dediğini rivayet etmiştir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٥ الى ٤٠]
[Yûsuf Sûresi (12), 35-40. Âyetler]
ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥) وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦) قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨) يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩)
{ ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥) وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦) قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨) يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) } “Sonra (onun masumiyetini gösteren) delilleri görmelerinin ardından, onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları kendilerine uygun göründü. (35) Onunla birlikte zindana iki delikanlı daha girdi. Onlardan biri: «Ben rüyamda şarap (yapmak için üzüm) sıktığımı görüyorum» dedi. Diğeri de: «Ben de başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini görüyorum. Bize bunun yorumunu haber ver. Doğrusu biz seni iyilik edenlerden görüyoruz» dedi. (36) [Yusuf] dedi ki: «Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmeden önce, onun yorumunu size mutlaka bildiririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan ve ahireti de kesinlikle inkâr eden bir topluluğun dinini terk ettim. (37) Atalarım İbrahim'in, İshak'ın ve Yakub'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız bizim için olacak şey değildir. Bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır; fakat insanların çoğu şükretmezler. (38) Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı? (39)”
مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠)
{ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠) } “Sonra (onun masumiyetini gösteren) delilleri görmelerinin ardından, onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları kendilerine uygun göründü. (35) Onunla birlikte zindana iki delikanlı daha girdi. Onlardan biri: «Ben rüyamda şarap (yapmak için üzüm) sıktığımı görüyorum» dedi. Diğeri de: «Ben de başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini görüyorum. Bize bunun yorumunu haber ver. Doğrusu biz seni iyilik edenlerden görüyoruz» dedi. (36) (Yusuf) dedi ki: «Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmeden önce, onun yorumunu size mutlaka bildiririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan ve ahireti de kesinlikle inkâr eden bir topluluğun dinini terk ettim. (37) Atalarım İbrahim'in, İshak'ın ve Yakub'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız bizim için olacak şey değildir. Bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır; fakat insanların çoğu şükretmezler. (38) Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı? (39) Sizin O'ndan başka taptıklarınız, sizin ve atalarınızın taktığı (birtakım) isimlerden ibarettir. Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allah'ındır. O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir. Dosdoğru din işte budur; fakat insanların çoğu bilmezler.» (40)”
مَعْنَى بَدا لَهُمْ ظَهَرَ لَهُمْ، وَالضَّمِيرُ لِلْعَزِيزِ وَأَصْحَابِهِ الَّذِينَ يُدَبِّرُونَ الْأَمْرَ مَعَهُ وَيُشِيرُونَ عَلَيْهِ، وَأَمَّا فَاعِلُ بَدا لَهُمْ فَقَالَ سِيبَوَيْهِ هُوَ لَيَسْجُنُنَّهُ، أَيْ: ظَهَرَ لَهُمْ أَنْ يَسْجُنُوهُ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: وَهَذَا غَلَطٌ لِأَنَّ الْفَاعِلَ
{ بَدا لَهُمْ } ifadesinin manası: Kendilerine aşikar oldu, zahir oldu demektir. Zamir, Azîz'e ve onunla birlikte işleri idare edip ona fikir veren arkadaşlarına aittir. { بَدا لَهُمْ } ifadesinin fâiline gelince; Sîbeveyhi bunun { لَيَسْجُنُنَّهُ } olduğunu, yani: 'Onu zindana atmaları kendilerine zahir oldu' demek olduğunu söylemiştir. el-Müberred şöyle demiştir: 'Bu bir hatadır; çünkü fâil
لَا يَكُونُ جُمْلَةً، وَلَكِنَّ الْفَاعِلَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ «بَدَا» وَهُوَ الْمَصْدَرُ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
cümle olamaz. Ancak fâil, «بدَا» fiilinin delalet ettiği şeydir ki o da masdardır. Nitekim şair şöyle demiştir:
وَحَقَّ لِمَنْ أَبُو مُوسَى أَبُوهُ ... يُوَفِّقُهُ الَّذِي نَصَبَ الْجِبَالَا
Ebû Mûsâ'nın babası olduğu kimseye hak oldu ki... Dağları diken (Allah) onu muvaffak kılar.
أَيْ: وَحَقَّ الْحَقُّ، فَحَذَفَ الْفَاعِلَ لِدَلَالَةِ الْفِعْلِ عَلَيْهِ، وَقِيلَ: الْفَاعِلُ الْمَحْذُوفُ هُوَ رَأَى أَيْ: وَظَهَرَ لَهُمْ رَأْيٌ لَمْ يَكُونُوا يَعْرِفُونَهُ مِنْ قَبْلُ، وَهَذَا الْفَاعِلُ حُذِفَ لِدَلَالَةِ لَيَسْجُنُنَّهُ عَلَيْهِ، وَاللَّامُ فِي لَيَسْجُنُنَّهُ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ: أَيْ ظَهَرَ لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ قَائِلِينَ: وَاللَّهِ لَيَسْجُنُنَّهُ. وَقُرِئَ «لَتَسْجُنُنَّهُ» بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ، إِمَّا لِلْعَزِيزِ وَمَنْ مَعَهُ، أَوْ لَهُ وَحْدَهُ عَلَى طَرِيقِ التَّعْظِيمِ، وَالْآيَاتِ قِيلَ: هِيَ الْقَمِيصُ وَشَهَادَةُ الشَّاهِدِ وَقَطْعُ الْأَيْدِي وَقِيلَ: هِيَ الْبَرَكَاتُ الَّتِي فَتَحَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ بَعْدَ وُصُولِ يُوسُفَ إِلَيْهِمْ، وَلَمْ يُجْدِ ذَلِكَ فِيهِمْ، بَلْ كَانَتِ امْرَأَتُهُ هِيَ الْغَالِبَةُ عَلَى رَأْيِهِ، الْفَاعِلَةُ لِمَا يُطَابِقُ هَوَاهَا فِي يُوسُفَ، وَإِنْفَاذُ مَا تَقَدَّمَ مِنْهَا مِنَ الْوَعِيدِ لَهُ بِقَوْلِهَا: وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ. قِيلَ:
Yani: 'Hak olan şey hak oldu' demektir; fiil ona delalet ettiği için fâil hazfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Hazfedilen fâil 're'y' (görüş/fikir) kelimesidir; yani: 'Daha önce bilmedikleri bir görüş kendilerine zahir oldu' demektir. Bu fâil, { لَيَسْجُنُنَّهُ } ifadesinin kendisine delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. { لَيَسْجُنُنَّهُ } lafzındaki lâm, mukadder bir söz üzerindeki hazfedilmiş yeminin cevabıdır; yani: 'Delilleri gördükten sonra: Allah'a andolsun ki onu mutlaka zindana atacaklar/atacağız diyerek [böyle bir görüş] kendilerine belirdi' [demektir]. Muhatap sîgasıyla üstten iki noktalı te ile «لَتَسْجُنُنَّهُ» şeklinde de okunmuştur ki bu hitap ya Azîz ve beraberindekilere ya da sadece Azîz'e tazim yoluyladır. { الْآياتِ } 'Deliller'in; gömlek, şahidin şahitliği ve ellerin kesilmesi olduğu söylenmiştir. Bunların, Yusuf'un onların yanına varmasından sonra Allah'ın üzerlerine açtığı bereketler olduğu da söylenmiştir; ancak bu durum onlara fayda vermemiş, bilakis kadın onun görüşüne galip gelmiş, Yusuf hakkında kendi hevasına uyan şeyi yapmış ve daha önce: 'Eğer kendisine emrettiğimi yapmazsa mutlaka zindana atılacak ve horlananlardan olacaktır' diyerek yaptığı tehdidi uygulamaya koymuştur. Şöyle de denilmiştir:
وَسَبَبُ ظُهُورِ هَذَا الرَّأْيِ لَهُمْ فِي سَجْنِ يُوسُفَ أَنَّهُمْ أَرَادُوا سَتْرَ الْقَالَةِ، وَكَتْمَ مَا شَاعَ فِي النَّاسِ مِنْ قِصَّةِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ مَعَهُ وَقِيلَ: إِنَّ الْعَزِيزَ قَصَدَ بِسَجْنِهِ الْحَيْلُولَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ امْرَأَتِهِ، لَمَّا عَلِمَ أَنَّهَا قَدْ صَارَتْ بِمَكَانٍ مِنْ حُبِّهِ لَا تُبَالِي مَعَهُ بِحَمْلِ نَفْسِهَا عَلَيْهِ عَلَى أَيِّ صِفَةٍ كَانَتْ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: حَتَّى حِينٍ إِلَى مُدَّةٍ غير معلومة كما قاله أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَقِيلَ: إِلَى انْقِطَاعِ مَا شَاعَ فِي الْمَدِينَةِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِلَى سَبْعِ سِنِينَ، وَقِيلَ:
Yusuf'un zindana atılması hususunda bu görüşün kendilerine belirmesinin sebebi, dedikoduyu örtbas etmek ve Azîz'in karısının onunla olan kıssasından insanlar arasında yayılan şeyi gizlemek istemeleridir. Şöyle de denilmiştir: Kadının Yusuf'a olan sevgisinin, hangi şekilde olursa olsun kendisini ona mecbur kılmaktan çekinmeyecek bir dereceye ulaştığını anlayınca Azîz, onu zindana atarak karısıyla arasını ayırmayı kastetmiştir. { حَتَّى حِينٍ } buyruğunun manası: Müfessirlerin çoğunun söylediği gibi bilinmeyen bir süreye kadardır. Şehirde yayılan şeyin kesilmesine kadar olduğu da söylenmiştir. Saîd b. Cübeyr: 'Yedi yıla kadar' demiştir. Şöyle de denilmiştir:
إِلَى خَمْسٍ، وَقِيلَ: إِلَى سِتَّةِ أَشْهُرٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ الْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ الْحِينِ، وَحَتَّى بِمَعْنَى إِلَى. قَوْلُهُ:
'Beş yıla kadar', 'altı aya kadar' denilmiştir. Bakara sûresinde 'hîn' (zaman/vakit) kelimesinin tefsirine dair açıklama geçmişti. «حَتَّى» ise «إِلَى» (kadar) anlamındadır. Ayette geçen:
وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ مُتَقَدِّمٌ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَبَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ فَسَجَنُوهُ، وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ، وَمَعَ لِلْمُصَاحَبَةِ، وَفَتَيَانِ تَثْنِيَةُ فَتًى، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمَا عَبْدَانِ لَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْفَتَى اسْمًا لِلْخَادِمِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَمْلُوكًا وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ أَحَدَهُمَا خَبَّازُ الْمَلِكِ، وَالْآخَرَ سَاقِيهِ، وَقَدْ كَانَا وَضَعَا لِلْمَلِكِ سُمًّا لَمَّا ضَمِنَ لَهُمَا أَهْلُ مِصْرَ مَالًا فِي مُقَابَلَةِ ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّ السَّاقِيَ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ وَقَالَ لِلْمَلِكِ: لَا تَأْكُلِ الطَّعَامَ فَإِنَّهُ مَسْمُومٌ، وَقَالَ الْخَبَّازُ: لَا تَشْرَبْ فَإِنَّ الشَّرَابَ مَسْمُومٌ، فَقَالَ الْمَلِكُ لِلسَّاقِي: اشْرَبْ فَشَرِبَ فَلَمْ يَضُرَّهُ، وَقَالَ لِلْخَبَّازِ: كُلْ، فَأَبَى، فَجَرَّبَ الطَّعَامَ عَلَى حَيَوَانٍ فَهَلَكَ مَكَانَهُ فَحَبَسَهُمَا، وَكَانَ دُخُولُهُمَا السِّجْنَ مَعَ دُخُولِ يُوسُفَ، وَقِيلَ: قَبْلَهُ، وَقِيلَ: بَعْدَهُ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ:
{ وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ } “Onunla birlikte zindana iki delikanlı daha girdi” buyruğunda, öncesinde geçen bir hazif vardır. Takdiri şöyledir: 'Delilleri gördükten sonra onu bir süreye kadar zindana atmaları kendilerine uygun göründü ve onu zindana attılar; onunla birlikte zindana iki delikanlı girdi.' 'Maa' (مع) birliktelik içindir. 'Feteyân' (فتيان) ise fetâ (delikanlı/köle) kelimesinin tesniyesidir; bu da onların kralın iki kölesi olduğuna delalet eder. Fetâ kelimesinin köle olmasa bile hizmetçi için kullanılan bir isim olması da muhtemeldir. Onlardan birinin kralın ekmekçisi, diğerinin ise sakisi olduğu söylenmiştir. Mısır halkı kralı öldürmeleri karşılığında kendilerine mal vadettiğinde krala zehir hazırlamışlardı. Sonra saki bundan vazgeçip krala: 'Yemeği yeme, çünkü o zehirlidir' dedi. Ekmekçi ise: 'İçeceği içme, çünkü içecek zehirlidir' dedi. Bunun üzerine kral sakiye: 'İç' dedi; o da içti ve ona bir zarar vermedi. Ekmekçiye: 'Ye' dedi; o ise kaçındı. Bunun üzerine yemeği bir hayvan üzerinde denedi ve hayvan oracıkta helak oldu. Böylece kral ikisini de hapsetti. Onların zindana girişleri Yusuf'un girişiyle beraberdi; ondan önce olduğu da söylenmiştir, ondan sonra olduğu da. İbn Cerîr dedi ki:
إِنَّهُمَا سَأَلَا يُوسُفَ عَنْ عِلْمِهِ فَقَالَ: إِنِّي أَعْبُرُ الرُّؤْيَا، فَسَأَلَاهُ عَنْ رُؤْيَاهُمَا كَمَا قَصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً أَيْ رَأَيْتُنِي، وَالتَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ. وَالْمَعْنَى: إِنِّي أراني أعصر عنبا، فسمّاه باسم ما يؤول إِلَيْهِ لِكَوْنِهِ الْمَقْصُودَ مِنَ الْعَصْرِ. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَعْصِرُ عِنَبًا. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ:
O ikisi Yusuf'a ilmini sordular, o da: 'Ben rüyaları yorumlarım' dedi. Bunun üzerine Yüce Allah'ın anlattığı gibi rüyalarını ona sordular: { قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً } “Onlardan biri: «Ben rüyamda şarap sıktığımı görüyorum» dedi.” Yani: 'Gördüm' [demektir]. Muzâri (şimdiki zaman) sîgasıyla ifade edilmesi tablonun zihinde canlandırılması içindir. Manası: 'Kendimi üzüm sıkarken görüyorum' demektir; sıkmaktan maksat o olduğu için sonradan dönüşeceği şeyin adıyla adlandırmıştır. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise «أَعْصِرُ عِنَبًا» (üzüm sıkıyorum) şeklindedir. el-Asmaî şöyle demiştir:
أَخْبَرَنِي الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ أَنَّهُ لَقِيَ أَعْرَابِيًّا وَمَعَهُ عِنَبٌ، فَقَالَ لَهُ: مَا مَعَكَ؟ فَقَالَ: خَمْرٌ. وَقِيلَ: مَعْنَى أَعْصِرُ خَمْرًا أَيْ: عِنَبَ خَمْرٍ، فَهُوَ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ، وَهَذَا الَّذِي رَأَى هَذِهِ الرُّؤْيَا هُوَ السَّاقِي، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ بِتَقْدِيرِ سُؤَالٍ، وَكَذَلِكَ الْجُمْلَةُ الَّتِي بَعْدَهَا وَهِيَ: وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً ثُمَّ وَصَفَ الْخُبْزَ هَذَا بِقَوْلِهِ: تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ وَهَذَا الرَّائِي لِهَذِهِ الرُّؤْيَا هُوَ الْخَبَّازُ، ثُمَّ قَالَا لِيُوسُفَ جَمِيعًا بَعْدَ أَنْ قَصَّا رُؤْيَاهُمَا عَلَيْهِ: نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ أَيْ بِتَأْوِيلِ مَا قَصَصْنَاهُ عَلَيْكَ مِنْ مَجْمُوعِ الْمَرْئَيَيْنِ، أَوْ بتأويل
Mu'temir b. Süleymân bana, yanında üzüm bulunan bir bedevî ile karşılaştığını ve ona: 'Yanındaki nedir?' diye sorduğunda onun: 'Şaraptır' dediğini haber verdi. { أَعْصِرُ خَمْراً } ifadesinin 'şarap üzümü sıkıyorum' anlamına geldiği, dolayısıyla muzafın hazfedildiği de söylenmiştir. Bu rüyayı gören kişi sakidir. Bu cümle takdirî bir sorunun cevabı olarak müstakil bir başlangıç (istînâf) cümlesidir. Ondan sonra gelen şu cümle de böyledir: { وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً } “Diğeri de: «Ben de başımın üstünde ekmek taşıdığımı... görüyorum» dedi.” Sonra bu ekmeği şu sözüyle niteledi: { تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ } “kuşların da ondan yediğini”. Bu rüyayı gören ise ekmekçidir. Sonra her ikisi birden rüyalarını ona anlattıktan sonra Yusuf'a şöyle dediler: { نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ } “Bize bunun yorumunu haber ver”; yani sana anlattığımız bu iki rüyanın toplamının yorumunu veya
الْمَذْكُورِ لَكَ مِنْ كَلَامِنَا، وَقِيلَ: إِنْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَالَ لَهُ ذَلِكَ عَقِبَ قَصِّ رُؤْيَاهُ عَلَيْهِ، فَيَكُونُ الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى مَا رَآهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي بِتَأْوِيلِهِ مَوْضُوعٌ مَوْضِعَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَالتَّقْدِيرُ بِتَأْوِيلِ ذَلِكَ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ أَيْ مِنَ الَّذِينَ يُحْسِنُونَ عِبَارَةَ الرُّؤْيَا، وَكَذَا قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ مَعْنَى مِنَ الْمُحْسِنِينَ مِنَ الْعَالِمِينَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا الْعِلْمَ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: مِنَ الْمُحْسِنِينَ إِلَيْنَا إِنْ فَسَّرْتَ ذَلِكَ أَوْ مِنَ الْمُحْسِنِينَ إِلَى أَهْلِ السِّجْنِ، فَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ كَذَلِكَ، وَجُمْلَةُ قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ يَعْلَمُ شَيْئًا مِنَ الْغَيْبِ، وَأَنَّهُ لَا يَأْتِيهِمَا إِلَى السِّجْنِ طَعَامٌ إِلَّا أَخْبَرَهُمَا بِمَاهِيَّتِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَهُمَا، وَهَذَا لَيْسَ مِنْ جَوَابِ سُؤَالِهِمَا تَعْبِيرَ مَا قَصَّاهُ عَلَيْهِ، بَلْ جَعَلَهُ ﵇ مُقَدِّمَةً قَبْلَ تَعْبِيرِهِ لِرُؤْيَاهُمَا بَيَانًا لِعُلُوِّ مَرْتَبَتِهِ فِي الْعِلْمِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمُعْبِرِينَ الَّذِينَ يَعْبُرُونَ الرُّؤْيَا عَنْ ظَنٍ وَتَخْمِينٍ، فَهُوَ كَقَوْلِ عِيسَى ﵇: وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَإِنَّمَا قَالَ يُوسُفُ ﵇ لَهُمَا بِهَذَا ليحصل الانقياد منهما لَهُ فِيمَا يَدْعُوهُمَا إِلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْخُرُوجِ مِنَ الْكُفْرِ وَمَعْنَى تُرْزَقَانِهِ:
sözümüzden sana aktarılan şeyin yorumunu [haber ver]. Şöyle de denilmiştir: Onların her biri rüyasını anlattıktan hemen sonra ona bunu söylemiştir; dolayısıyla zamir her birinin gördüğü şeye râcî olur. { بِتَأْوِيلِهِ } lafzındaki zamirin işaret ismi yerine kaim olduğu, takdirinin ise 'bunun yorumunu' şeklinde olduğu da söylenmiştir. { إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Doğrusu biz seni iyilik edenlerden görüyoruz”; yani rüyayı güzel bir şekilde yorumlayanlardan [görüyoruz]. el-Ferrâ da böyle demiştir: { مِنَ الْمُحْسِنِينَ } ifadesinin manası; ilmi en güzel şekilde bilen alimlerdendir. İbn İshâk ise şöyle demiştir: 'Eğer bunu yorumlarsan bize iyilik edenlerdensin veya zindan ehline iyilik edenlerdensin [demektir]'; nitekim onun böyle olduğu rivayet edilmiştir. { قالَ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما } “(Yusuf) dedi ki: «Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmeden önce, onun yorumunu size mutlaka bildiririm»” cümlesi takdirî bir sorunun cevabı olan müstakil bir başlangıç cümlesidir. Bunun manası; onun gaybdan bir şey bildiği ve zindana kendilerine herhangi bir yemek gelmeden önce onun mahiyetini onlara haber vereceğidir. Bu, onların anlattıkları şeyin tabirine dair sorularının doğrudan cevabı değildir; bilakis Yusuf (aleyhisselâm) ilimdeki yüksek mertebesini beyan etmek ve zan ile tahmine dayanarak rüya tabir eden tabircilerden olmadığını göstermek için rüyalarını yorumlamadan önce bunu bir mukaddime yapmıştır. Bu durum, Îsâ'nın (aleyhisselâm): { وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ } “Yediklerinizi size haber veririm” sözü gibidir. Yusuf (aleyhisselâm) onlara bunu ancak, daha sonra kendilerini Allah'a iman etmeye ve küfürden çıkmaya davet edeceği hususlarda kendisine boyun eğmelerini sağlamak için söylemiştir. { تُرْزَقانِهِ } ifadesinin manası:
يَجْرِي عَلَيْهِمَا مِنْ جِهَةِ الْمَلِكِ أَوْ غَيْرِهِ، والجملة صفة الطعام، أَوْ يَرْزُقُكُمَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَالِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ:
Kral tarafından veya başkası tarafından kendilerine tahsis edilen yiyecektir; cümle yemeğin sıfatıdır. Yahut: 'Yüce Allah'ın sizi rızıklandıracağı' [demektir]. Şuradaki istisna ise:
إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَحْوَالِ، أَيْ: لَا يَأْتِيَكُمَا طَعَامٌ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا حَالَ مَا نَبَّأْتُكُمَا، أَيْ: بَيَّنْتُ لَكُمَا مَاهِيَّتَهُ وَكَيْفِيَّتَهُ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا، وَسَمَّاهُ تَأْوِيلًا بِطَرِيقِ الْمُشَاكَلَةِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ فِي تَأْوِيلِ الرُّؤْيَا، أو المعنى: إلا نبأتكما بما يؤول إليه الكلام من مطابقة ما أخبر كما بِهِ لِلْوَاقِعِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:
{ إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ } hallerin en genelinden müferrağ bir istisnadır; yani: Size hiçbir hal ve şartta bir yemek gelmez ki, mutlaka o gelmeden önce size onun mahiyetini ve niteliğini açıklamış olayım. Söz konusu olan şey rüya tabiri olduğu için müşâkele yoluyla buna 'te'vîl' adını vermiştir. Yahut mana şöyledir: Size haber verdiğim şeyin vakıaya uygunluğu noktasında sözün varacağı neticeyi size bildirmedikçe [hiçbir yemek gelmez]. Şuradaki işaret:
ذلِكُما إِلَى التَّأْوِيلِ، وَالْخِطَابُ لِلسَّائِلِينَ لَهُ عَنْ تَعْبِيرِ رُؤْيَاهُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي بِمَا أَوْحَاهُ إِلَيَّ وَأَلْهَمَنِي إِيَّاهُ لَا مِنْ قَبِيلِ الْكِهَانَةِ وَالتَّنْجِيمِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا يَكْثُرُ فِيهِ الْخَطَأُ، ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمَا أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي نَالَهُ مِنْ هَذِهِ الرُّتْبَةِ الْعَلِيَّةِ وَالْعُلُومِ الْجَمَّةِ هُوَ بِسَبَبِ تَرْكِ الْمِلَّةِ الَّتِي لَا يُؤْمِنُ أَهْلُهَا بِاللَّهِ وَلَا بِالْآخِرَةِ وَاتِّبَاعِهِ لِمِلَّةِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ آبَائِهِ فَقَالَ: إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ يَتَضَمَّنُ التَّعْلِيلَ لِمَا قَبْلَهُ، وَالْمُرَادُ بِالتَّرْكِ هُوَ عَدَمُ التَّلَبُّسِ بِذَلِكَ مِنَ الْأَصْلِ، لَا أَنَّهُ قَدْ كَانَ تَلَبَّسَ بِهِ، ثُمَّ تَرَكَهُ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ ثُمَّ وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى تَصَلُّبِهِمْ فِي الْكُفْرِ وَتَهَالُكِهِمْ عَلَيْهِ. فَقَالَ: وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ أَيْ: هُمْ مُخْتَصُّونَ بِذَلِكَ دُونَ غَيْرِهِمْ لِإِفْرَاطِهِمْ فِي الْكُفْرِ بِاللَّهِ. وَقَوْلُهُ: وَاتَّبَعْتُ مَعْطُوفٌ عَلَى تركت، مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَسَمَّاهُمْ آبَاءً جَمِيعًا لِأَنَّ الْأَجْدَادَ آبَاءٌ، وَقَدَّمَ الْجَدَّ الْأَعْلَى، ثُمَّ الْجَدَّ الْأَقْرَبَ ثُمَّ الْأَبَ لِكَوْنِ إِبْرَاهِيمَ هُوَ أَصْلُ هَذِهِ الْمِلَّةِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا أَوْلَادُهُ، ثُمَّ تَلَقَّاهَا عَنْهُ إِسْحَاقُ ثُمَّ يَعْقُوبُ، وَهَذَا مِنْهُ ﵇ لِتَرْغِيبِ صَاحِبَيْهِ فِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ أَيْ مَا صَحَّ لَنَا ذَلِكَ فَضْلًا عَنْ وُقُوعِهِ، وَالضَّمِيرُ فِي لَنَا لَهُ وَلِلْأَنْبِيَاءِ الْمَذْكُورِينَ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى الْإِيمَانِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ مَا كَانَ لَنَا أن نشرك بالله، ومِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا خَبَرُ اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَيْ: نَاشِئٌ مَنَّ تَفَضُّلَاتِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَلُطْفِهِ بِنَا بِمَا جَعَلَهُ لَنَا مِنَ النُّبُوَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلْعِصْمَةِ عَنْ مَعَاصِيهِ، وَمِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَى النَّاسِ كَافَّةً بِبَعْثَةِ الْأَنْبِيَاءِ إِلَيْهِمْ، وَهِدَايَتِهِمْ إِلَى رَبِّهِمْ، وتبيين
sonucun teviline [dairdir]. Hitap, rüyalarının tabirini kendisinden soran iki kişiyedir. { ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي } “Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir”; [yani] O'nun bana vahyettiği ve ilham ettiği şeylerdendir; kâhinlik, astroloji ve hatası çok olan benzeri türden şeylerden değildir. Sonra onlara, ulaştığı bu yüce mertebe ve engin ilimlerin, mensupları Allah'a ve ahirete inanmayan bir dini terk edip peygamber olan atalarının dinine uyması sebebiyle olduğunu açıklayarak şöyle dedi: { إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan bir topluluğun dinini terk ettim”. Bu, öncesinin gerekçesini içeren müstə'nef (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Terk etmekten kasıt, daha önce o dine mensup olup da sonradan bırakmış olması değil, en başından itibaren o dine hiçbir şekilde bulaşmamış olmasıdır; nitekim: { مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ } “Allah'a ortak koşmak bizim için olacak şey değildir” buyruğu da buna delalet etmektedir. Ardından o kavmi, küfürdeki taassuplarını ve onda helake sürüklenişlerini gösteren bir özellikle nitelendirerek şöyle dedi: { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ } “Ve onlar, ahireti de kesinlikle inkâr edenlerin ta kendileridir”; yani Allah'ı inkârda aşırıya gitmelerinden ötürü ahireti inkâr etmek özellikle onlara mahsustur. { وَاتَّبَعْتُ } “Ve uydum” ifadesi { تَرَكْتُ } üzerine matuftur: { مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Atalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un dinine”. Dedeler de baba hükmünde olduğu için onların hepsine 'atalar' demiştir. En uzak dedeyi, sonra daha yakın dedeyi, ardından babayı öncelemiştir; zira İbrahim, evlatlarının da üzerinde bulunduğu bu dinin aslı ve kaynağıdır, sonra bunu ondan İshak, ardından da Yakub almıştır. [Yûsuf] aleyhisselâm'ın bu sözü, iki arkadaşını Allah'a imana teşvik etmek içindir. { مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ } “Allah'a herhangi bir şeyi ortak koşmamız bizim için olacak şey değildir”; yani vuku bulması şöyle dursun, bizim için böyle bir şey caiz ve doğru dahi olamaz. { لَنا } “bizim için” ifadesindeki zamir, hem kendisine hem de zikredilen peygamberlere aittir. { ذلِكَ } “Bu” ifadesiyle yapılan işaret, { مَا كَانَ لَنَا أن نشرك بالله } sözünden anlaşılan imana yöneliktir. { مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا } “Allah'ın bize olan lütfundandır” kısmı ise işaret isminin haberidir (yüklemidir); yani: Bizi günahlardan korunmayı (ismet) içeren nübüvvetle şereflendirmesiyle Allah'ın üzerimizdeki lütuflarından ve bize olan merhametinden kaynaklanmaktadır. { وَعَلَى النَّاسِ } “Ve insanlara da [lütfundandır]”; [bu da] onlara peygamberler göndermek, onları Rablerine iletmek ve
طَرَائِقِ الْحَقِّ لَهُمْ، وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى نِعَمِهِ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَيْهِمْ فَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيُوَحِّدُونَهُ وَيَعْمَلُونَ بِمَا شرعه لهم. قوله: يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ جَعَلَهُمَا مُصَاحِبَيْنِ لِلسِّجْنِ لِطُولِ مُقَامِهِمَا فِيهِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ: يَا صَاحِبَيَّ فِي السِّجْنِ لِأَنَّ السِّجْنَ لَيْسَ بِمَصْحُوبٍ بَلْ مَصْحُوبٍ فِيهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ مِنْ بَابِ: يَا سَارِقَ اللَّيْلَةِ. وَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ مِنْ بَابِ قَوْلِهِ:
onlara hak yolları açıklamak suretiyle bütün insanlara olan lütfundandır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “Fakat insanların çoğu şükretmezler”; yani kendilerine ihsan ettiği nimetlerinden ötürü Yüce Allah'a şükretmezler ki böylece O'na iman etsinler, O'nu birlesinler ve kendileri için koyduğu şeriatla amel etsinler. Ayette geçen: { يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı?” buyruğunda, orada uzun süre kaldıkları için onları zindanın arkadaşı yapmıştır. Şöyle de denilmiştir: Maksat: 'Ey zindandaki iki arkadaşım!' demektir; çünkü zindan arkadaşlık edilen bir zat değil, içinde arkadaşlık edilen mekandır ve bu durum: 'Ey gecenin hırsızı' kabilindendir. İlk görüşe göre ise Allah Teâlâ'nın şu buyrukları kabilindendir:
أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ النَّارِ وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ مَعَ التَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَمَعْنَى التَّفَرُّقِ هُنَا هُوَ التَّفَرُّقُ فِي الذَّوَاتِ وَالصِّفَاتِ وَالْعَدَدِ، أَيْ: هَلِ الْأَرْبَابُ الْمُتَفَرِّقُونَ فِي ذَوَاتِهِمُ الْمُخْتَلِفُونَ فِي صِفَاتِهِمُ الْمُتَنَافُونَ فِي عَدَدِهِمْ خَيْرٌ لَكُمَا يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ، أَمِ اللَّهُ الْمَعْبُودُ بِحَقٍّ الْمُتَفَرِّدُ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ الَّذِي لَا ضِدَّ لَهُ وَلَا نِدَّ وَلَا شَرِيكَ، الْقَهَّارُ الَّذِي لَا يُغَالِبُهُ مُغَالِبٌ وَلَا يُعَانِدُهُ مُعَانِدٌ؟ أَوْرَدَ يُوسُفُ ﵇ عَلَى صَاحِبَيِ السِّجْنِ هَذِهِ الْحُجَّةَ الْقَاهِرَةَ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِفْهَامِ، لِأَنَّهُمَا كَانَا مِمَّنْ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ كَانَ بَيْنَ أَيْدِيهِمَا أَصْنَامٌ يَعْبُدُونَهَا عِنْدَ أَنْ خَاطَبَهُمَا بِهَذَا الْخِطَابِ، وَلِهَذَا قَالَ لَهُمَا: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَيْ:
{ أَصْحابُ الْجَنَّةِ } Cennet halkı, { أَصْحابُ النَّارِ } Cehennem halkı. Soru, azarlama ve kınama ile birlikte inkârîdir. Buradaki 'teferruk' (ayrılık) zatlarda, sıfatlarda ve sayıdadır; yani: Zatları ayrı, sıfatları farklı ve sayıları çok olan rabler mi sizin için daha hayırlıdır ey zindan arkadaşları, yoksa zatında ve sıfatlarında tek olan, hiçbir zıddı, dengi ve ortağı bulunmayan hak mabud, hiçbir galibin kendisine üstün gelemediği ve hiçbir inatçının karşı koyamadığı Kahhâr olan Allah mı? Yusuf (aleyhisselâm) zindandaki iki arkadaşına bu ezici delili soru yoluyla yöneltti; çünkü onlar putlara tapan kimselerdendi. Onlara bu hitapta bulunduğu sırada önlerinde taptıkları putların bulunduğu da söylenmiştir. İşte bundan dolayı onlara şöyle demiştir: { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها } “Sizin O'ndan başka taptıklarınız, taktığınız birtakım isimlerden ibarettir”; yani:
إِلَّا أَسْمَاءً فَارِغَةً سَمَّيْتُمُوهَا وَلَا مُسَمَّيَاتِ لَهَا، وَإِنْ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّ لَهَا مُسَمَّيَاتٍ، وَهِيَ الْآلِهَةُ الَّتِي تَعْبُدُونَهَا، لَكِنَّهَا لَمَّا كَانَتْ لَا تَسْتَحِقُّ التَّسْمِيَةَ بِذَلِكَ صَارَتِ الْأَسْمَاءُ كَأَنَّهَا لَا مُسَمَّيَاتِ لَهَا وَقِيلَ: الْمَعْنَى: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَّا مُسَمَّيَاتِ أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِكُمْ، وَلَيْسَ لَهَا مِنَ الْإِلَهِيَّةِ شَيْءٌ إِلَّا مُجَرَّدُ الْأَسْمَاءِ لِكَوْنِهَا جَمَادَاتٍ لَا تَسْمَعُ وَلَا تُبْصِرُ وَلَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ، وَإِنَّمَا قَالَ: مَا تَعْبُدُونَ عَلَى خِطَابِ الْجَمْعِ وَكَذَلِكَ مَا بَعْدَهُ مِنَ الضَّمَائِرِ لِأَنَّهُ قَصَدَ خِطَابَ صَاحِبَيِ السِّجْنِ وَمَنْ كَانَ عَلَى دِينِهِمْ، وَمَفْعُولُ سَمَّيْتُمُوهَا الثَّانِي مَحْذُوفٌ، أَيْ: سَمَّيْتُمُوهَا آلِهَةً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها أَيْ بِتِلْكَ التَّسْمِيَةِ مِنْ سُلْطانٍ مِنْ حُجَّةٍ تَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهَا إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَيْ مَا الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ فِي الْعِبَادَةِ، فَهُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَخَلَقَ هَذِهِ الْأَصْنَامَ الَّتِي جَعَلْتُمُوهَا مَعْبُودَةً بِدُونِ حُجَّةٍ وَلَا بُرْهَانٍ، وَجُمْلَةُ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ مُسْتَأْنَفَةٌ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ أَمَرَكُمْ بِتَخْصِيصِهِ بِالْعِبَادَةِ دُونَ غَيْرِهِ مِمَّا تَزْعُمُونَ أَنَّهُ مَعْبُودٌ، ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ عِبَادَتَهُ وَحْدَهُ دُونَ غَيْرِهِ هِيَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي لَا دِينَ غَيْرُهُ فَقَالَ: ذلِكَ أَيْ تَخْصِيصُهُ بِالْعِبَادَةِ الدِّينُ الْقَيِّمُ أَيِ:
taktığınız ve karşılığı olmayan içi boş isimlerden ibarettir. Siz onların karşılığı olduğunu ve bunların taptığınız ilahlar olduğunu iddia etseniz bile, onlar ilah olarak isimlendirilmeyi hak etmedikleri için bu isimler sanki karşılığı olmayan adlar gibidir. Şöyle de denilmiştir: Mana şöyledir: Siz Allah'tan başka, ancak kendiliğinizden sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerin adlandırdığı varlıklara tapıyorsunuz; işitmeyen, görmeyen, fayda ve zarar vermeyen cansız varlıklar oldukları için onların kuru isimlerden başka ilahlıktan hiçbir payları yoktur. Çoğul kipiyle { مَا تَعْبُدُونَ } 'tapmıyorsunuz' demesi ve sonraki zamirlerin de böyle gelmesi, zindandaki iki arkadaşına ve onların dininde olan herkese hitap etmeyi kastettiği içindir. { سَمَّيْتُمُوها } lafzının ikinci mef'ûlü hazfedilmiştir; yani: 'Kendi kafanızdan ilahlar olarak isimlendirdiğiniz' [demektir]. { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها } “Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir”; yani bu isimlendirme hakkında, { مِنْ سُلْطانٍ } “hiçbir delil”; onun doğruluğunu gösteren hiçbir hüccet [indirmemiştir]. { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır”; yani ibadet hususunda hüküm ancak Allah'a aittir. Sizi ve hiçbir delil ve burhan olmaksızın tapınılan varlıklar kıldığınız bu putları yaratan O'dur. { أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir” cümlesi müstakil bir başlangıç cümlesidir. Manası: İlah olduğunu zannettiğiniz diğer şeylere değil, ibadeti sadece Kendisine tahsis etmenizi size emretmiştir. Sonra onlara, başkasına değil yalnızca O'na ibadet etmenin Allah'ın başka hiçbir benzeri olmayan dini olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: { ذلِكَ } “İşte bu”; yani ibadeti O'na tahsis etmek, { الدِّينُ الْقَيِّمُ } “dosdoğru dindir”; yani:
الْمُسْتَقِيمُ الثَّابِتُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ دِينُهُ القويم، وصراطه المستقيم، لجهلهم وبعدهم عَنِ الْحَقَائِقِ.
dosdoğru ve sabit olan dindir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler”; cehaletleri ve hakikatlerden uzak olmaları sebebiyle bunun O'nun dosdoğru dini ve müstakim yolu olduğunu bilmezler.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: سَأَلَتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ فَقَالَ: مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ قَبْلَكَ، مِنَ الْآيَاتِ: قَدُّ الْقَمِيصِ، وَأَثَرُهَا فِي جَسَدِهِ، وَأَثَرُ السِّكِّينِ، وَقَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ: إِنْ أَنْتَ لَمْ تَسْجُنْهُ لَيُصَدِّقَنَّهُ النَّاسُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs'a { ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآياتِ } buyruğunu sordum; şöyle dedi: 'Senden önce bunu bana kimse sormamıştı. O delillerden bazıları: Gömleğin yırtılması, kadının onun bedenindeki izi ve bıçak izidir. Azîz'in karısı: Eğer sen onu zindana atmazsan insanlar onu kesinlikle tasdik edecekler demiştir.' Ebü'ş-Şeyh, İbn Zeyd'in şöyle dediğini rivayet etmiştir:
مِنَ الْآيَاتِ كَلَامُ الصَّبِيِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: الْآيَاتُ حَزُّهُنَّ أَيْدِيَهُنَّ، وَقَدُّ الْقَمِيصِ.
'O delillerden biri çocuğun konuşmasıdır.' İbn Cerîr, Katâde'nin şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Deliller, kadınların ellerini kesmeleri ve gömleğin yırtılmasıdır.'
وَأَقُولُ: إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ: الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى بَرَاءَتِهِ فَلَا يَصِحُّ عَدُّ قَطْعِ أَيْدِي النِّسْوَةِ مِنْهَا، لِأَنَّهُ وَقَعَ مِنْهُنَّ ذَلِكَ لِمَا حَصَلَ لَهُنَّ مِنَ الدَّهْشَةِ عِنْدَ ظُهُورِهِ لَهُنَّ، مَعَ مَا أَلْبَسَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنَ الْجَمَالِ الَّذِي تَنْقَطِعُ عِنْدَ مُشَاهَدَتِهِ عُرَى الصَّبْرِ وَتَضْعُفُ عِنْدَ رُؤْيَتِهِ قُوَى التَّجَلُّدِ، وَإِنْ كَانَ المراد الآيات الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ قَدْ أُعْطِيَ مِنَ
Ben derim ki: Eğer delillerden maksat onun masumiyetine delalet eden deliller ise kadınların ellerini kesmelerini bu delillerden saymak doğru olmaz; çünkü kadınların bunu yapması, Yusuf karşılarına çıktığında uğradıkları dehşet ve Yüce Allah'ın ona giydirdiği, müşahede edildiğinde sabır bağlarını koparan ve görüldüğünde metanet kuvvetini zayıflatan güzellik sebebiyle meydana gelmiştir. Yok eğer maksat, onun kendisine
الْحُسْنِ مَا يَسْلُبُ عُقُولَ الْمُبْصِرِينَ، وَيَذْهَبُ بِإِدْرَاكِ النَّاظِرِينَ، فَنَعَمْ يَصِحُّ عَدُّ قَطْعِ الْأَيْدِي مِنْ جملة الآيات، ولكن ليست هَذِهِ الْآيَاتُ هِيَ الْمُرَادَّةُ هُنَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: عُوقِبَ يُوسُفُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ أَمَّا أَوَّلُ مَرَّةٍ فَبِالْحَبْسِ لِمَا كَانَ مِنْ هَمِّهِ بِهَا، وَالثَّانِيَةُ لِقَوْلِهِ: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ عُوقِبَ بِطُولِ الْحَبْسِ، وَالثَّالِثَةُ حَيْثُ قَالَ: أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ ، فَاسْتَقْبَلَ فِي وَجْهِهِ إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ .
görenlerin aklını başından alan ve bakanların idrakini yok eden bir güzellik verildiğine delalet eden deliller ise, evet ellerin kesilmesini bu deliller cümlesinden saymak doğru olur; lakin burada kastedilen deliller bunlar değildir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yusuf üç defa cezalandırıldı: İlki kadına meyletmesinden ötürü hapsedilmekle oldu. İkincisi: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an” demesi sebebiyle zindanda birkaç yıl kalarak uzun süre hapsedilmekle cezalandırıldı. Üçüncüsü ise: { أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ } “Ey kafile! Sizler muhakkak hırsızlarsınız” dediğinde yüzüne karşı: { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çaldıysa, daha önce onun kardeşi de çalmıştı” sözüyle karşılandı.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما خَازِنُ الْمَلِكِ عَلَى طَعَامِهِ، وَالْآخَرُ سَاقِيهِ عَلَى شَرَابِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'ın { وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlardan biri kralın yiyecek hazinedarı, diğeri ise içecek sakisi idi.' İbn Cerîr ondan { إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً } buyruğu hakkında:
عِنَبًا. وَأَخْرُجُ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ قَالَ: عِبَارَتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ قَالَ: كَانَ إِحْسَانُهُ فِيمَا ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ كَانَ يعزّي حزينهم، ويداوي مريضهم، ورأوا مِنْهُ عِبَادَةً وَاجْتِهَادًا فَأَحَبُّوهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشعب، عن الضَّحَّاكِ قَالَ: كَانَ إِحْسَانُهُ أَنَّهُ إِذَا مَرِضَ إِنْسَانٌ فِي السِّجْنِ قَامَ عَلَيْهِ، وَإِذَا ضَاقَ عَلَيْهِ الْمَكَانُ أَوْسَعَ لَهُ، وَإِذَا احْتَاجَ جَمَعَ لَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: دَعَا يُوسُفُ لِأَهْلِ السِّجْنِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ لَا تُعَمِّ عَلَيْهِمُ الْأَخْبَارَ، وَهَوِّنْ عَلَيْهِمْ مَرَّ الْأَيَّامِ.
'Üzüm [sıktığımı]' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'in { نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ } hakkında: 'Tabirini' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'nin { إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bize anlatıldığına göre onun iyiliği; hüzünlü olanlarını teselli etmesi, hastalarını tedavi etmesi idi; ondan ibadet ve gayret gördüler de onu sevdiler.' Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve Şuabu'l-Îmân'da el-Beyhakî, Dahhâk'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onun iyiliği; zindanda biri hastalandığında onun bakımını üstlenmesi, yeri daraldığında ona yer açması ve muhtaç olduğunda onun için yardım toplaması idi.' Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yusuf zindan ehli için şöyle dua etti: 'Allahım! Onlara haberleri belirsiz kılma ve günlerin geçişini onlara kolaylaştır.'
وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن ابن جرير فِي قَوْلِهِ: لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ الْآيَةَ قَالَ: كَرِهَ الْعِبَارَةَ لَهُمَا فَأَجَابَهُمَا بِغَيْرِ جَوَابِهِمَا لِيُرِيَهُمَا أَنَّ عِنْدَهُ عِلْمًا، وَكَانَ الْمَلِكُ إِذَا أَرَادَ قَتْلَ إِنْسَانٍ صَنَعَ لَهُ طَعَامًا مَعْلُومًا فَأَرْسَلَ بِهِ إِلَيْهِ، فَقَالَ يُوسُفُ لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَى قَوْلِهِ: يَشْكُرُونَ فَلَمْ يَدْعَهُ صَاحِبَا الرُّؤْيَا حَتَّى يَعْبُرَ لَهُمَا، فَكَرِهَ الْعِبَارَةَ فَقَالَ: يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ إِلَى قَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ قَالَ: فَلَمْ يَدَعَاهُ فَعَبَرَ لَهُمَا.
Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'in { لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlara tabir yapmayı hoş görmedi de kendisinde bir ilim olduğunu göstermek için sorularının dışındaki bir şeyle onlara cevap verdi. Kral bir insanı öldürmek istediğinde ona belirli bir yemek hazırlar ve onu ona gönderirdi. Bunun üzerine Yusuf { لَا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ } ayetinden { يَشْكُرُونَ } kavline kadar söyledi. Fakat rüya sahibi iki kişi Yusuf onlara yorumlayıncaya kadar peşini bırakmadılar. O ise yorumlamaktan hoşlanmayıp { يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ } ayetinden { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } kavline kadar söyledi. [İbn Cüreyc] dedi ki: Yine de peşini bırakmadılar, o da onlar için rüyalarını yorumladı.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيَشْكُرُ مَا بِهِ مِنْ نِعْمَةِ اللَّهِ، وَيَشْكُرُ مَا بِالنَّاسِ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ، ذُكِرَ لَنَا أَنَّ أَبَا الدَّرْدَاءِ كَانَ يَقُولُ: يَا رُبَّ شَاكِرِ نِعْمَةٍ غَيْرِ مُنْعَمٍ عَلَيْهِ لَا يَدْرِي، وَيَا رُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَيْرِ فَقِيهٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ الْآيَةَ قَالَ: لَمَّا عَرَفَ يُوسُفُ أَنَّ أَحَدَهُمَا مَقْتُولٌ دَعَاهُمَا إِلَى حَظِّهِمَا مِنْ رَبِّهِمَا وَإِلَى نَصِيبِهِمَا مِنْ آخِرَتِهِمَا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ قال: العدل، فقال:
İbn Cerîr ve Ebü’ş-Şeyh’in rivayet ettiğine göre Katâde, { ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ } “Bu, Allah’ın bize ve insanlara olan lütfundandır” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Mümin, kendisinde bulunan Allah’ın nimetine şükrettiği gibi insanlarda bulunan Allah’ın nimetlerine de şükreder. Bize anlatıldığına göre Ebü’d-Derdâ [radıyallâhu anh] şöyle derdi: ‘Nice nimet şükredeni vardır ki kendisi farkında olmadan ona nimet verilmiş değildir; nice fıkıh (ilim) taşıyıcısı vardır ki fakih (derin anlayış sahibi) değildir.’” İbn Cerîr ve Ebü’ş-Şeyh’in rivayet ettiğine göre Katâde, { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ } “Ayrı ayrı rabler mi...” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Yûsuf, o ikisinden birinin öldürüleceğini anlayınca onları Rablerinden [alacakları] nasiplerine ve ahiretlerindeki paylarına davet etti.” Ebü’ş-Şeyh’in rivayet ettiğine göre İbn Cüreyc, { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din budur” ayeti hakkında: “Adalet[tir]” demiştir. [Şevkânî] şöyle demiştir:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Yûsuf Sûresi (12), 41-42. Âyetler]
يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١) وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)
{ يَا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١) وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢) } “Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir. Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir. (41) Ve o ikisinden kurtulacağını düşündüğü kimseye: «Efendinin yanında beni an» dedi. Fakat şeytan, efendisinin yanında onu anmayı ona unutturdu da (Yusuf) birkaç yıl zindanda kaldı. (42)”
هَذَا هُوَ بَيَانُ مَا طَلَبَاهُ مِنْهُ مِنْ تَعْبِيرِ رُؤْيَاهُمَا، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَمَّا أَحَدُكُما هُوَ السَّاقِي، وَإِنَّمَا أَبْهَمَهُ لِكَوْنِهِ مَفْهُومًا، أَوْ لِكَرَاهَةِ التَّصْرِيحِ لِلْخَبَّازِ بِأَنَّهُ الَّذِي سَيُصْلَبُ فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً أَيْ مَالِكَهُ، وَهِيَ عُهْدَتُهُ الَّتِي كَانَ قَائِمًا بِهَا فِي خِدْمَةِ الْمَلِكِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَمَّا أَنْتَ أَيُّهَا السَّاقِي فَسَتَعُودُ إِلَى مَا كُنْتَ عَلَيْهِ وَيَدْعُو بِكَ الْمَلِكُ وَيُطْلِقُكَ مِنَ الْحَبْسِ وَأَمَّا الْآخَرُ وَهُوَ الْخَبَّازُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ تَعْبِيرًا لِمَا رَآهُ مِنْ أَنَّهُ يَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِهِ خُبْزًا فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ وَهُوَ مَا رَأَيَاهُ وَقَصَّاهُ عَلَيْهِ، يُقَالُ اسْتَفْتَاهُ: إِذَا طَلَبَ مِنْهُ بَيَانَ حُكْمِ شَيْءٍ سَأَلَهُ عَنْهُ مِمَّا أَشْكَلَ عَلَيْهِ، وَهُمَا قَدْ سَأَلَاهُ تَعْبِيرَ مَا أَشْكَلَ عَلَيْهِمَا مِنَ الرُّؤْيَا وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا أَيْ قَالَ يُوسُفُ، وَالظَّانُّ هُوَ أَيْضًا يُوسُفُ، وَالْمُرَادُ بِالظَّنِّ الْعِلْمُ لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ مِنَ الرُّؤْيَا نَجَاةَ الشَّرَّابِيِّ وَهَلَاكَ الْخَبَّازِ، هَكَذَا قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ، وَقِيلَ: الظَّاهِرُ عَلَى مَعْنَاهُ، لِأَنَّ عَابِرَ الرُّؤْيَا إِنَّمَا يَظُنُّ ظَنًّا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَأَنْسَبُ بِحَالِ الْأَنْبِيَاءِ، وَلَا سِيَّمَا وَقَدْ أَخْبَرَ عَنْ نَفْسِهِ ﵇ بِأَنَّهُ قَدْ أَطْلَعَهُ الله على شَيْءٍ مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ الْآيَةَ وَجُمْلَةُ اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ هِيَ مَقُولُ الْقَوْلِ، أَمَرَهُ بِأَنْ يَذْكُرَهُ عِنْدَ سَيِّدِهِ، وَيَصِفَهُ بِمَا شَاهَدَهُ مِنْهُ مِنْ جَوْدَةِ التَّعْبِيرِ وَالِاطِّلَاعِ عَلَى شَيْءٍ مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ، وَكَانَتْ هَذِهِ الْمَقَالَةُ مِنْهُ ﵇ صَادِرَةً عَنْ ذُهُولٍ وَنِسْيَانٍ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِسَبَبِ الشَّيْطَانِ، فَيَكُونُ ضَمِيرُ الْمَفْعُولِ فِي أَنْسَاهُ عَائِدًا إِلَى يُوسُفَ، هَكَذَا قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِرَبِّهِ فِي قَوْلِهِ: ذِكْرَ رَبِّهِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، أَيْ: إِنْسَاءُ الشَّيْطَانِ يُوسُفَ ذِكْرَ اللَّهِ تَعَالَى فِي تِلْكَ الْحَالِ وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا يَذْكُرُهُ عِنْدَ سَيِّدِهِ لِيَكُونَ ذَلِكَ سَبَبًا لِانْتِبَاهِهِ عَلَى مَا أَوْقَعَهُ مِنَ الظُّلْمِ الْبَيِّنِ عَلَيْهِ بِسَجْنِهِ بَعْدَ أَنْ رَأَى مِنَ الْآيَاتِ مَا يَدُلُّ عَلَى بَرَاءَتِهِ. وَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّ الَّذِي أَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ هُوَ الَّذِي نَجَا مِنَ الْغُلَامَيْنِ وَهُوَ الشَّرَّابِيُّ، وَالْمَعْنَى: إِنْسَاءُ الشَّيْطَانِ الشَّرَّابِيَّ ذِكْرَ سَيِّدِهِ أَيْ: ذِكْرَهُ لِسَيِّدِهِ فَلَمْ يُبَلِّغْ إِلَيْهِ ما أوصاه به يوسف من ذِكْرِهِ عِنْدَ سَيِّدِهِ، وَيَكُونُ الْمَعْنَى: فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ إِخْبَارِهِ بِمَا أَمَرَهُ بِهِ يُوسُفُ مَعَ خُلُوصِهِ مِنَ السِّجْنِ وَرُجُوعِهِ إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْقِيَامِ بِسَقْيِ الْمَلِكِ، وَقَدْ رُجِّحَ هَذَا بِكَوْنِ الشَّيْطَانِ لَا سَبِيلَ لَهُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ. وَأُجِيبَ بِأَنَّ النِّسْيَانَ وَقَعَ مِنْ يُوسُفَ، وَنِسْبَتُهُ إِلَى الشَّيْطَانِ عَلَى طَرِيقِ الْمَجَازِ، وَالْأَنْبِيَاءُ غَيْرُ مَعْصُومِينَ عَنِ النِّسْيَانِ إِلَّا فِيمَا يُخْبِرُونَ بِهِ عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَقَدْ صَحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أَنْسَى كَمَا تَنْسَوْنَ، فَإِذَا نَسِيتُ فَذَكِّرُونِي» . وَرُجِّحَ أَيْضًا بِأَنَّ النِّسْيَانَ لَيْسَ بِذَنْبٍ، فَلَوْ كَانَ الَّذِي أَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ هُوَ يُوسُفُ لَمْ يَسْتَحِقَّ الْعُقُوبَةَ عَلَى ذَلِكَ بِلُبْثِهِ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ. وَأُجِيبُ بِأَنَّ النِّسْيَانَ هُنَا بِمَعْنَى التَّرْكِ، وَأَنَّهُ عُوقِبَ بِسَبَبِ اسْتِعَانَتِهِ بِغَيْرِ الله
Bu, rüyalarını tabir etmesi hususunda ondan talep ettikleri şeyin açıklamasıdır. { أَمَّا أَحَدُكُما } “Biriniz” ifadesinden kasıt sâkîdir. Durumun anlaşılır olmasından veya fırıncıya asılacak olanın kendisi olduğunu açıkça söylemekten hoşlanmadığından ötürü onu kapalı bırakmıştır. { فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً } “Efendisine şarap sunacak”, yani efendisine [içirecektir]; bu da kralın hizmetinde yerine getirmekle yükümlü olduğu görevidir. Sanki şöyle demiştir: "Ey sâkî, sana gelince; sen önceki vazifene döneceksin, kral seni yanına çağıracak ve seni zindandan salıverecektir." { وَأَمَّا الْآخَرُ } “Diğeri ise”, yani fırıncı, { فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ } “asılacak ve kuşlar onun başından yiyecektir.” Bu da onun rüyasında başının üstünde ekmek taşıdığını ve kuşların ondan yediğini görmesinin tabiridir. { قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “Hakkında fetva istediğiniz (öğrenmek istediğiniz) iş olup bitmiştir”; bu da onların gördükleri ve kendisine anlattıkları şeydir. Bir kimse müşkül gördüğü bir şey hakkında birinden hükmün açıklanmasını istediğinde Arapçada «isteftâhu» (ondan fetva istedi) denir. Onlar da rüyadan kendilerine müşkül gelen hususun tabirini ondan istemişlerdi. { وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا } “Onlardan kurtulacağını zannettiği kimseye dedi ki:” Yani Yusuf dedi; zanneden de yine Yusuf'tur. Buradaki zandan kasıt ilimdir (kesin bilgidir); çünkü o, rüyadan sâkînin kurtulacağını ve fırıncının helak olacağını kesin olarak bilmişti. Müfessirlerin cumhuru böyle söylemiştir. Bir görüşe göre de ifade zahirî anlamındadır; çünkü rüya tabircisi ancak bir zanda bulunur. Fakat birinci görüş daha evladır ve peygamberlerin haline daha uygundur; özellikle de kendisinin aleyhisselâm, { لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ } “Size rızıklanacağınız bir yemek gelmez ki...” ayetinde olduğu gibi Allah'ın kendisini gayb ilminden bir şeye muttali kıldığını bizzat haber vermiş olması sebebiyle. { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Beni efendinin yanında an!” cümlesi ise sözün aktarılan kısmıdır (makūlü'l-kavl). Ondan, efendisinin yanında kendisini anmasını ve onun nezdinde gördüğü tabirdeki maharetini ve gayb ilminden bir şeye muttali olduğunu anlatmasını istemiştir. Onun aleyhisselâm bu sözü söylemesi, şeytan sebebiyle Allah'ı anmaktan bir anlık dalgınlık ve unutmadan kaynaklanmıştı. Bu durumda { أَنْسَاهُ } “ona unutturdu” fiilindeki mef'ul (nesne) zamiri Yusuf'a döner; nitekim bazı müfessirler böyle demiştir. { ذِكْرَ رَبِّهِ } “Rabbini anmayı” buyruğundaki «rabbihi» (Rabbi) kelimesinden maksat da Allah Teâlâ olur; yani şeytan, Yusuf'a o anda Allah Teâlâ'yı zikretmeyi unutturmuş ve o da iki kişiden kurtulacağını zannettiği kimseye, zindanda hapsedilmesiyle kendisine uygulanan açık zulmü -ki onun suçsuzluğuna delalet eden delilleri görmüştü- fark etmesine sebep olsun diye kendisini efendisinin yanında anmasını söylemiştir. Müfessirlerin birçoğu ise şeytanın, Rabbini anmayı unutturduğu kimsenin, iki gençten kurtulan kimse, yani sâkî olduğu görüşüne meyletmiştir. Anlam şudur: Şeytan, sâkîye efendisini anmayı, yani Yusuf'u efendisine hatırlatmayı unutturmuş, bu yüzden de Yusuf'un kendisine tembihlediği efendisinin yanında onu anma hususunu ona iletmemiştir. Anlam şöyle olur: Şeytan, zindandan kurtulması ve krala şarap sunma vazifesine geri dönmesiyle birlikte, Yusuf'un kendisine tembihlediği şeyi efendisine haber vermeyi ona unutturdu. Bu görüş, şeytanın peygamberler üzerinde bir hâkimiyeti ve tesiri olamayacağı gerekçesiyle tercih edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Unutma Yusuf'tan sadır olmuştur ve bunun şeytana nispet edilmesi mecaz yoluyladır. Peygamberler, Allah Teâlâ'dan tebliğ ettikleri hususlar müstesna, unutmaktan masum değillerdir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sahih olarak rivayet edilmiştir: « إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أَنْسَى كَمَا تَنْسَوْنَ، فَإِذَا نَسِيتُ فَذَكِّرُونِي » «Ben de ancak sizin gibi bir insanım; sizin unuttuğunuz gibi ben de unuturum. Unuttuğum zaman bana hatırlatın.» Yine şu gerekçeyle de tercih edilmiştir: Unutmak bir günah değildir; şayet şeytanın Rabbini anmayı unutturduğu kimse Yusuf olsaydı, bundan dolayı zindanda birkaç yıl kalarak cezalandırılmayı hak etmezdi. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Buradaki unutma "terk etme" anlamındadır ve o, Allah'tan başkasından yardım talep ettiği için cezalandırılmıştır.
سُبْحَانَهُ، وَيُؤَيِّدُ رُجُوعَ الضَّمِيرِ إِلَى يُوسُفَ مَا بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ وَيُؤَيِّدُ رُجُوعَهُ إِلَى الَّذِي نَجَا مِنَ الْغُلَامَيْنِ قَوْلُهُ فِيمَا سَيَأْتِي وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ سَنَةٍ فَلَبِثَ أَيْ يُوسُفُ فِي السِّجْنِ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْقَوْلِ الَّذِي قَالَهُ لِلَّذِي نَجَا مِنَ الْغُلَامَيْنِ، أَوْ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْإِنْسَاءِ بِضْعَ سِنِينَ الْبِضْعُ: مَا بَيْنَ الثَّلَاثِ إِلَى التِّسْعِ كَمَا حَكَاهُ الْهَرَوِيُّ عَنِ الْعَرَبِ. وَحُكِيَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّ الْبِضْعَ:
Zamirin Yusuf'a dönmesini, bundan sonra gelen { فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ } “böylece birkaç yıl zindanda kaldı” buyruğu teyit etmektedir. İki gençten kurtulan kimseye dönmesini ise ileride gelecek olan { وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } “Onlardan kurtulmuş olan, nice zaman sonra hatırladı da... dedi” ayeti teyit etmektedir. { فَلَبِثَ } Yani Yusuf, kurtulan gence söylediği o söz sebebiyle yahut o unutturma sebebiyle zindanda kaldı; { بِضْعَ سِنِينَ } “birkaç yıl”. Bid' (الْبِضْعُ): el-Herevî'nin Araplardan naklettiğine göre üçten dokuza kadar olan sayıdır. Ebû Ubeyde'den ise bid'in:
مَا دُونَ نِصْفِ الْعِقْدِ، يَعْنِي مَا بَيْنَ وَاحِدٍ إِلَى أَرْبَعَةٍ وَقِيلَ: مَا بَيْنَ ثَلَاثٍ إِلَى سَبْعٍ، حَكَاهُ قُطْرُبٌ. وَحَكَى الزَّجَّاجُ أَنَّهُ مَا بَيْنَ الثَّلَاثِ إِلَى الْخَمْسِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ في تعيين قدر المدّة التي لبث فيها يُوسُفُ فِي السِّجْنِ فَقِيلَ:
onluğun yarısından azı olduğu, yani birden dörde kadar olan sayı olduğu nakledilmiştir. Kutrub'un naklettiğine göre üçten yediye kadar olan sayı olduğu da söylenmiştir. ez-Zeccâc ise bunun üçten beşe kadar olan sayı olduğunu nakletmiştir. Yusuf'un zindanda kaldığı sürenin miktarının belirlenmesinde ihtilaf edilmiştir; denildi ki: