Binûn

Yûsuf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

سَبْعُ سِنِينَ، وَقِيلَ: ثِنْتَا عَشْرَةَ سَنَةً، وَقِيلَ: أَرْبَعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَقِيلَ: خَمْسُ سِنِينَ.

yedi yıl; on iki yıl; on dört yıl ve beş yıl denilmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: أَمَّا أَحَدُكُما قَالَ: أَتَاهُ فَقَالَ: رَأَيْتُ فِيمَا يَرَى النَّائِمُ أَنِّي غرست حبة مِنْ عِنَبٍ فَنَبَتَتْ، فَخَرَجَ فِيهِ عَنَاقِيدُ فَعَصَرْتُهُنَّ ثُمَّ سَقَيْتُهُنَّ الْمَلِكَ فَقَالَ: تَمْكُثُ فِي السِّجْنِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، ثُمَّ تَخْرُجُ فَتَسْقِيهِ خَمْرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: مَا رَأَى صَاحِبَا يُوسُفَ شَيْئًا، إِنَّمَا تَحَالَمَا لِيُجَرِّبَا عِلْمَهُ، فَلَمَّا أَوَّلَ رُؤْيَاهُمَا قَالَا: إِنَّمَا كُنَّا نَلْعَبُ وَلَمْ نَرَ شَيْئًا، فَقَالَ: قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ يَقُولُ: وَقَعَتِ الْعِبَارَةُ فَصَارَ الْأَمْرُ عَلَى مَا عَبَّرَ يُوسُفُ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ قَالَ: كَانَ أَحَدُ اللَّذَيْنِ قَصَّا عَلَى يُوسُفَ الرُّؤْيَا كَاذِبًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ سَابَاطَ وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ قَالَ: عِنْدَ مَلِكِ الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي كِتَابِ الْعُقُوبَاتِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَوْ لَمْ يَقُلْ يُوسُفُ الْكَلِمَةَ الَّتِي قَالَ مَا لَبِثَ فِي السِّجْنِ طُولَ مَا لَبِثَ حَيْثُ يَبْتَغِي الْفَرَجَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ وَهُوَ مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ أبو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ، وَهُوَ مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَهُوَ مُرْسَلٌ أَيْضًا.

İbn Cerîr, { أَمَّا أَحَدُكُما } “Biriniz...” ayeti hakkında İkrime'den şöyle dediğini nakletmiştir: [Saki] ona gelip şöyle dedi: 'Uykudaki kimsenin gördüğü gibi bir üzüm tanesi diktiğimi, onun bitip üzerinde salkımlar verdiğini, onları sıktığımı ve sonra krala içirdiğimi gördüm.' Yusuf dedi ki: 'Zindanda üç gün kalacaksın, sonra çıkıp ona şarap içireceksin.' İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini nakletmiştir: Yusuf'un iki [zindan] arkadaşı hiçbir şey görmemişlerdi; sadece onun ilmini sınamak için rüya görmüş gibi davrandılar. Yusuf onların rüyalarını yorumlayınca: 'Biz sadece eğleniyorduk, bir şey görmedik' dediler. Bunun üzerine Yusuf: { قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “Fetvasını istediğiniz iş olup bitmiştir” dedi. Yani: Tabir gerçekleşmiş ve iş Yusuf'un tabir ettiği şekilde kesinleşmiştir. Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû Miclez'den şöyle dediğini nakletmiştir: Yusuf'a rüya anlatan o ikisinden biri yalancıydı. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Sâbât'tan nakletmiştir: { وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Onlardan kurtulacağını bildiği kimseye: 'Efendinin yanında beni an' dedi.” [İbn Sâbât] 'Yeryüzü kralının yanında' demiştir. İbn Ebî'd-Dünyâ el-Ukûbât'ta, İbn Cerîr, et-Taberânî ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan nakletmiştir; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Yusuf o söylediği sözü söylemeseydi, kurtuluşu Allah'tan başkasının yanında aradığı için zindanda kaldığı kadar uzun süre kalmazdı.» Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den mürsel olarak bunun bir benzerini merfûan rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, Ebû Hureyre'den merfûan bunun bir benzerini nakletmiştir. Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, el-Hasan'dan mürsel olarak bunun bir benzerini merfûan nakletmiştir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den nakletmiş ve o da bunun benzerini zikretmiştir, bu da mürseldir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: أُوحِيَ إِلَى يُوسُفَ: مَنِ اسْتَنْقَذَكَ مِنَ الْقَتْلِ حِينَ هَمَّ إِخْوَتُكَ أَنْ يَقْتُلُوكَ؟ قَالَ: أَنْتَ يَا رَبِّ، قَالَ: فَمَنِ اسْتَنْقَذَكَ مِنَ الْجُبِّ إِذْ أَلْقَوْكَ فِيهِ؟ قَالَ: أَنْتَ يَا رَبِّ، قَالَ: فَمَنِ اسْتَنْقَذَكَ مِنَ الْمَرْأَةِ إِذْ هَمَّتْ بِكَ؟ قَالَ: أَنْتَ يَا رَبِّ، قَالَ: فَمَا لَكَ نَسِيتَنِي وَذَكَرْتَ آدَمِيًّا؟ قَالَ: جَزَعًا وَكَلِمَةٌ تَكَلَّمَ بِهَا لِسَانِي، قَالَ:

İbn Ebî Şeybe, Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh Enes'ten nakletmiştir; demiştir ki: Yusuf'a şöyle vahyedildi: 'Kardeşlerin seni öldürmeye kalkıştıklarında seni ölümden kim kurtardı?' Yusuf: 'Sen, ey Rabbim' dedi. [Allah:] 'Kuyuya attıklarında seni oradan kim kurtardı?' buyurdu. Yusuf: 'Sen, ey Rabbim' dedi. [Allah:] 'Kadın sana yöneldiğinde seni ondan kim kurtardı?' buyurdu. Yusuf: 'Sen, ey Rabbim' dedi. [Allah:] 'Peki ne oldu da beni unuttun ve bir insanı andın?' buyurdu. Yusuf: 'Bir anlık telaştan ve dilimin söylediği bir sözden ötürü' dedi. [Allah] buyurdu ki:

فَوَعِزَّتِي لِأُخَلِّدَنَّكَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ، فَلَبِثَ فِيهِ سَبْعَ سِنِينَ. وَقَدِ اخْتَلَفَ السَّلَفُ فِي تَقْدِيرِ مُدَّةِ لُبْثِهِ فِي السِّجْنِ عَلَى حَسَبِ مَا قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ، فَلَمْ نَشْتَغِلْ ها هنا بذكر من قال بذلك ومن خرّجه.

'İzzetime yemin olsun ki seni birkaç yıl zindanda bırakacağım.' Böylece orada yedi yıl kaldı. Selef, zindanda kalış süresinin miktarı hususunda daha önce zikrettiğimiz şekilde ihtilaf etmiştir; bundan dolayı bunu söyleyenleri ve rivayet edenleri burada zikretmekle meşgul olmadık.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤٣ الى ٤٩]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 43-49]

وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤) وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧)

{ وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤) وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) } “Kral: 'Ben rüyamda yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yediğini ve yedi yeşil başak ile diğer yedi kuru başak görüyorum. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir ediyorsanız, bu rüyam hakkında bana bir fetva verin' dedi. (43) Dediler ki: 'Bunlar karmaşık düşlerdir. Biz düşlerin yorumunu bilenler değiliz.' (44) O iki kişiden kurtulmuş olanı, nice zaman sonra hatırladı da dedi ki: 'Ben size onun tabirini bildireyim, hemen beni [zindana] gönderin.' (45) 'Ey Yusuf, ey doğru sözlü! Bize yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yemesi ve yedi yeşil başak ile diğer yedi kuru başak hakkında fetva ver; umulur ki insanlara dönerim de onlar da bilirler.' (46) [Yusuf] dedi ki: 'Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz; biçtiğinizi, yiyeceğiniz az bir miktar hariç, başağında bırakınız.' (47)”

ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)

{ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩) } “'Sonra bunun ardından, biriktirdiğiniz az bir miktar hariç, onlar için önceden hazırladığınızı yiyip tüketecek yedi şiddetli [kıtlık yılı] gelecektir. (48) Sonra bunun ardından, insanların bol yağmura kavuşacağı ve [meyve] sıkacakları bir yıl gelecektir.' (49)”

الْمُرَادُ بِالْمَلِكِ هُنَا: هُوَ الْمَلِكُ الْأَكْبَرُ، وَهُوَ الرَّيَّانُ بْنُ الْوَلِيدِ الَّذِي كَانَ الْعَزِيزُ وَزِيرًا لَهُ، رَأَى فِي نَوْمِهِ لَمَّا دَنَا فَرَجُ يُوسُفَ ﵇ أَنَّهُ خَرَجَ مِنْ نَهْرٍ يَابِسٍ سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ جَمْعُ سَمِينٍ وَسَمِينَةٍ، فِي إِثْرِهِنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ، أَيْ: مَهَازِيلُ، وَقَدْ أَقْبَلَتِ الْعِجَافُ عَلَى السِّمَانِ فَأَكَلَتْهُنَّ. وَالْمَعْنَى: إِنِّي رَأَيْتُ، وَلَكِنَّهُ عَبَّرَ بِالْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: يَأْكُلُهُنَّ عَبَّرَ بِالْمُضَارِعِ لِلِاسْتِحْضَارِ، وَالْعِجَافُ جَمْعُ عَجْفَاءَ، وَقِيَاسُ جَمْعِهِ عُجُفٌ لِأَنَّ فَعْلَاءَ وَأَفْعَلَ لَا تُجْمَعُ عَلَى فِعَالٍ، وَلَكِنَّهُ عَدَلَ عَنِ الْقِيَاسِ حَمْلًا عَلَى سِمَانٍ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ مَعْطُوفٌ عَلَى سَبْعَ بَقَراتٍ وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: خُضْرٍ أَنَّهُ قَدِ انْعَقَدَ حبها، واليابسات التي قد بلغت حدّ الْحَصَادَ. وَالْمَعْنَى: وَأَرَى سَبْعًا أُخَرَ يَابِسَاتٍ، وَكَانَ قَدْ رَأَى أَنَّ السَّبْعَ السُّنْبُلَاتِ الْيَابِسَاتِ قَدْ أَدْرَكَتِ الْخُضْرَ وَالْتَوَتْ عَلَيْهَا حَتَّى غَلَبَتْهَا، وَلَعَلَّ عَدَمَ التَّعَرُّضِ لِذِكْرِ هَذَا فِي النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ للاكتفاء بما ذكر من حال البقرات يا أَيُّهَا الْمَلَأُ خِطَابٌ لِلْأَشْرَافِ مِنْ قَوْمِهِ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ أَيْ: أَخْبَرُونِي بِحُكْمِ هَذِهِ الرُّؤْيَا إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ أَيْ: تَعْلَمُونَ عِبَارَةَ الرُّؤْيَا، وَأَصْلُ الْعِبَارَةِ مُشْتَقَّةٌ مِنْ عُبُورِ النَّهْرِ، فَمَعْنَى عَبَرْتُ النَّهْرَ: بلغت شاطئه، فعابر الرؤيا يخبر بما يؤول إِلَيْهِ أَمْرُهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: اللَّامُ فِي لِلرُّؤْيَا لِلتَّبْيِينِ أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْبُرُونَ، ثُمَّ بَيَّنَ فَقَالَ: «لِلرُّؤْيَا» ، وَقِيلَ: هُوَ لِلتَّقْوِيَةِ، وَتَأْخِيرُ الْفِعْلِ الْعَامِلِ فِيهِ لِرِعَايَةِ الْفَوَاصِلِ، وَجُمْلَةُ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَالْأَضْغَاثُ: جَمْعُ ضِغْثٍ، وَهُوَ كُلُّ مُخْتَلِطٍ مِنْ بَقْلٍ أَوْ حشيش أو غيرهما والمعنى: أخاليط أحلام، والأحلام: جَمْعُ حُلْمٍ وَهِيَ الرُّؤْيَا الْكَاذِبَةُ الَّتِي لَا حَقِيقَةَ لَهَا كَمَا يَكُونُ مِنْ حَدِيثِ النَّفْسِ وَوَسْوَاسِ الشَّيْطَانِ، وَالْإِضَافَةُ بِمَعْنَى مِنْ، وَجَمَعُوا الْأَحْلَامَ وَلَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَلِكِ إِلَّا رُؤْيَا وَاحِدَةٌ مُبَالَغَةً مِنْهُمْ فِي وَصْفِهَا بِالْبُطْلَانِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَأَى مَعَ هَذِهِ الرُّؤْيَا غَيْرَهَا مِمَّا لَمْ يَقُصَّهُ اللَّهُ عَلَيْنَا وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ الْمُخْتَلِطَةِ، نَفَوْا عَنْ أَنْفُسِهِمْ عِلْمَ مَا لَا تَأْوِيلَ لَهُ، لَا مُطْلَقَ الْعِلْمِ بِالتَّأْوِيلِ وَقِيلَ: إنهم نَفَوْا عَنْ أَنْفُسِهِمْ عِلْمَ التَّعْبِيرِ مُطْلَقًا، وَلَمْ يَدَّعُوا أَنَّهُ لَا تَأْوِيلَ لِهَذِهِ الرُّؤْيَا وَقِيلَ: إِنَّهُمْ قَصَدُوا مَحْوَهَا مَنْ صَدْرِ الْمَلِكِ حَتَّى لَا يَشْتَغِلَ بِهَا، وَلَمْ يَكُنْ مَا ذَكَرُوهُ مَنْ نَفْيِ الْعِلْمِ حَقِيقَةً وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما أَيْ: مِنَ الْغُلَامَيْنِ، وَهُوَ السَّاقِي الَّذِي قال له يوسف: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ، وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ بِالدَّالِ الْمُهْمَلَةِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَهِيَ الْقِرَاءَةُ

Burada kralla kastedilen: En büyük kraldır; o da Azîz'in veziri olduğu er-Reyyân b. el-Velîd'dir. Yusuf'un (aleyhisselâm) kurtuluşu yaklaştığında uykusunda, kurumuş bir nehirden { سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ } semînin ve semînenin çoğulu olan 'yedi semiz inek' çıktığını, onların peşi sıra { سَبْعٌ عِجَافٌ } yani zayıf [yedi inek] geldiğini ve zayıfların semizlere yönelip onları yediğini gördü. Mana 'gördüm' şeklindedir; fakat manzarayı canlandırmak için muzari [şimdiki zaman] sîgasıyla ifade edilmiştir. Aynı şekilde { يَأْكُلُهُنَّ } “onları yiyor” buyruğu da canlandırma için muzari sîgasıyla ifade edilmiştir. el-'İcâf (الْعِجَافُ), 'acefâ' kelimesinin çoğuludur; kurala uygun çoğulu 'u'cuf'tur, çünkü fa'lâ' ve af'al kalıpları fi'âl kalıbında çoğul yapılmaz; ancak 'simân' kelimesine uyum sağlamak için kuraldan sapılmıştır. { وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ } ifadesi { سَبْعَ بَقَراتٍ } üzerine matuftur. { خُضْرٍ } buyruğuyla kastedilen taneleri oluşmuş olanlardır; { يابِساتٍ } ise hasat vaktine ulaşmış olanlardır. Mana: 'Ve diğer yedi kuru [başak] görüyorum' demektir. Rüyasında yedi kuru başağın yeşil başaklara yetişip üzerlerine sarılarak onları yendiğini görmüştü. Kur'an diziminde buna değinilmemesi, ineklerin durumuna dair zikredilenlerle yetinilmiş olmasından kaynaklanabilir. { يا أَيُّهَا الْمَلَأُ } kavminin ileri gelenlerine bir hitaptır. { أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ } yani bu rüyanın hükmünü bana bildirin; { إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } yani rüya tabirini biliyorsanız. İbarenin (tabirin) aslı nehrin bir kıyısından diğerine geçmekten türemiştir; 'abertü'n-nehre' (عَبَرْتُ النَّهْرَ) nehrin kıyısına ulaştım demektir; dolayısıyla rüya tabircisi rüyanın varacağı akıbeti haber verir. ez-Zeccâc demiştir ki: { لِلرُّؤْيَا } kelimesindeki lâm harfi açıklama (tebyîn) içindir; yani 'eğer tabir ediyorsanız', sonra açıklayıp 'rüyayı' demiştir. Te'kit (kuvvetlendirme) için olduğu da söylenmiştir; onda amel eden fiilin sonraya bırakılması ise fasılaların (ayet sonlarının) gözetilmesi içindir. { قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ } cümlesi takdirî bir sorunun cevabı olan müste'nefe (yeni) bir cümledir. el-Adgâs (الْأَضْغَاثُ), dığs (ضِغْث) kelimesinin çoğuludur; o da sebze, ot veya başka şeylerden birbirine karışmış her demettir. Mana: Karmaşık düşlerdir. el-Ahlâm (الأحلام), hulm (حُلْم) kelimesinin çoğuludur; nefsin kuruntularından ve şeytanın vesvesesinden kaynaklanan, hakikati olmayan yalan rüyadır. İzafet 'min' anlamındadır. Kraldan sadece tek bir rüya sadır olmuşken, onu batıl olarak niteleme hususunda mübalağa etmek için ahlâm (düşler) şeklinde çoğul getirmişlerdir. Bu rüyayla birlikte, Allah'ın bize anlatmadığı başka rüyalar da görmüş olması mümkündür. { وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ } ez-Zeccâc demiştir ki: Mana; karmaşık düşlerin tabiri demektir; onlar tabiri bilmeyi mutlak olarak değil, tabiri olmayan şeyin ilmini kendilerinden nefyetmişlerdir. Mutlak olarak tabir ilmini kendilerinden nefyettikleri, bu rüyanın tabiri olmadığını iddia etmedikleri de söylenmiştir. Onunla meşgul olmasın diye onu kralın kalbinden silmeyi amaçladıkları, zikrettikleri ilim nefyinin hakikat olmadığı da söylenmiştir. { وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما } yani iki gençten kurtulan kimse; o da Yusuf'un kendisine { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “efendinin yanında beni an” dediği sakidir. { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } cumhurun kıraatinde noktasız dâl iledir; bu fasih

الْفَصِيحَةُ، أَيْ: تَذَكَّرَ السَّاقِي يُوسُفَ وَمَا شَاهَدَهُ مِنْهُ مِنَ الْعِلْمِ بِتَعْبِيرِ الرُّؤْيَا. وَقُرِئَ بِالْمُعْجَمَةِ وَمَعْنَى بَعْدَ أُمَّةٍ: بَعْدَ حِينٍ، وَمِنْهُ: إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ أَيْ: إِلَى وَقْتٍ. قَالَ ابْنِ دَرَسْتُوَيْهِ: وَالْأُمَّةُ لَا تَكُونُ عَلَى الْحِينِ إِلَّا عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، وَإِقَامَةِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَادَّكَرَ بَعْدَ حِينِ أُمَّةٍ أَوْ بَعْدَ زَمَنِ أُمَّةٍ، وَالْأُمَّةُ: الْجَمَاعَةُ الْكَثِيرَةُ مِنَ النَّاسِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ فِي اللَّفْظِ وَاحِدٌ، وَفِي الْمَعْنَى جَمْعٌ، وَكُلُّ جِنْسٍ مِنَ الْحَيَوَانِ أُمَّةٌ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ «بَعْدَ أَمَةٍ» بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَتَخْفِيفِ الْمِيمِ: أَيْ بَعْدَ نِسْيَانٍ، ومنه قول الشاعر:

fasih olan [kıraattir]; yani saki, Yusuf'u ve onun rüya tabirindeki ilmine dair müşahede ettiği şeyi hatırladı. Noktalı [zâl ile / ve'zzeker şeklinde] de okunmuştur. { بَعْدَ أُمَّةٍ } ifadesinin manası: Bir süre sonra demektir; { إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ } “belirli bir süreye kadar” [ayeti] de bundandır; yani bir vakte kadar demektir. İbn Dürestüveyh demiştir ki: Ümmet kelimesi, ancak muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine geçirilmesiyle 'vakit/süre' anlamına gelebilir. Sanki -Allah en iyisini bilir- 'bir ümmetin vakti geçtikten sonra' yahut 'bir ümmetin zamanından sonra' demiş gibidir. Ümmet: İnsanlardan oluşan büyük topluluktur. el-Ahfeş demiştir ki: O, lafızda tekil, manada çoğuldur ve hayvanların her bir cinsi bir ümmettir. İbn Abbâs ve İkrime ise hemzenin fethası ve mîmin şeddesiz okunuşuyla «بَعْدَ أَمَةٍ» şeklinde okumuşlardır; yani bir unutmadan sonra demektir. Şairin şu sözü de bundandır:

أممت وكنت لا أنسى حَدِيثًا ... كَذَاكَ الدَّهْرُ يُودِي بِالْعُقُولِ

Unuttum, oysa hiç söz unutmazdım ... İşte böylece zaman yok eder akılları.

وَيُقَالُ: أَمَهَ يَأْمَهُ أَمْهًا: إِذَا نَسِيَ. وَقَرَأَ الْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ «بَعْدَ إِمَّةٍ» بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ أَيْ بَعْدَ نِعْمَةٍ وَهِيَ نِعْمَةُ النَّجَاةِ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ أَيْ أُخْبِرُكُمْ بِهِ بِسُؤَالِي عَنْهُ مَنْ لَهُ عِلْمٌ بِتَأْوِيلِهِ، وَهُوَ يُوسُفُ فَأَرْسِلُونِ خَاطَبَ الْمَلِكَ بِلَفْظِ التَّعْظِيمِ، أَوْ خَاطَبَهُ وَمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مِنَ الْمَلَأِ، طَلَبَ مِنْهُمْ أَنْ يُرْسِلُوهُ إِلَى يُوسُفَ لِيَقُصَّ عَلَيْهِ رُؤْيَا الْمَلِكِ حَتَّى يُخْبِرَهُ بِتَأْوِيلِهَا فَيَعُودَ بِذَلِكَ إِلَى الْمَلِكِ يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا أَيْ: يَا يُوسُفُ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَأَرْسَلُوهُ إِلَى يُوسُفَ فَسَارَ إِلَيْهِ، فَقَالَ لَهُ: يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ إِلَى آخَرِ الْكَلَامِ وَالْمَعْنَى: أَخْبِرْنَا فِي رُؤْيَا مَنْ رَأَى سَبْعَ بقرات إلخ وترك ذكر ذَلِكَ اكْتِفَاءً بِمَا هُوَ وَاثِقٌ بِهِ مِنْ فَهْمِ يُوسُفَ بِأَنَّ ذَلِكَ رُؤْيَا، وَأَنَّ الْمَطْلُوبَ مِنْهُ تَعْبِيرُهَا لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ أَيْ: إِلَى الْمَلِكِ وَمَنْ عِنْدَهُ مِنَ الْمَلَأِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ مَا تَأْتِي بِهِ مِنْ تَأْوِيلِ هَذِهِ الرُّؤْيَا أَوْ يَعْلَمُونَ فَضْلَكَ وَمَعْرِفَتَكَ لِفَنِّ التَّعْبِيرِ، وَجُمْلَةُ قالَ تَزْرَعُونَ إِلَخ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَغَيْرِهَا مِمَّا يَرِدُ هَذَا الْمَوْرِدَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً أَيْ مُتَوَالِيَةً مُتَتَابِعَةً، وَهُوَ مَصْدَرٌ، وقيل: هو الحال، أَيْ: دَائِبِينَ، وَقِيلَ: صِفَةٌ لِسَبْعٍ، أَيْ: دَائِبَةً، وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ عَنْ يَعْقُوبَ أَنَّهُ قَرَأَ دَأَباً بِتَحْرِيكِ الْهَمْزَةِ، وَكَذَا رَوَى حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَهُمَا لُغَتَانِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: حُرِّكَ لِأَنَّ فِيهِ حَرْفًا مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ، وَكَذَلِكَ كُلُّ حَرْفٍ فُتِحَ أَوَّلُهُ وَسُكِّنَ ثَانِيهِ فَتَثْقِيلُهُ جَائِزٌ فِي كَلِمَاتٍ مَعْرُوفَةٍ.

Unuttuğu zaman 'emehe ye'mehu emhen' (أَمَهَ يَأْمَهُ أَمْهًا) denir. el-Eşheb el-Ukaylî ise hemzenin kesresiyle «بَعْدَ إِمَّةٍ» şeklinde okumuştur; yani bir nimetten, kurtuluş nimetinden sonra demektir. { أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ } yani onun tabirini bilen kimseye, yani Yusuf'a sorarak size onu haber vereyim. { فَأَرْسِلُونِ } Krala tazim lafzıyla hitap etti veya ona ve yanındaki ileri gelenlere hitap etti; kralın rüyasını anlatıp tabirini haber alması ve bunu krala geri getirmesi için kendisini Yusuf'a göndermelerini onlardan talep etti. { يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا } yani: Ey Yusuf! Sözde bir hazif vardır, takdiri şöyledir: Onu Yusuf'a gönderdiler, o da yanına vardı ve ona: 'Ey Yusuf, ey dosdoğru kişi!' dedi, sözün sonuna kadar. Mana: 'Yedi ineği gören kimsenin rüyası hakkında bize bilgi ver...' şeklindedir. Yusuf'un bunun bir rüya olduğunu ve kendisinden istenenin bunun tabiri olduğunu anlayacağına güvendiği için bunu açıkça zikretmeyi bırakmıştır. { لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ } yani krala ve yanındaki ileri gelenlere döneyim; { لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } bu rüyaya getireceğin tabiri bilsinler yahut senin üstünlüğünü ve tabir sanatındaki bilgini bilsinler. { قالَ تَزْرَعُونَ } cümlesi, bu şekilde gelen diğer yerlerde olduğu gibi takdirî bir sorunun cevabı olan müste'nefe bir cümledir. { سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً } yani peş peşe, aralıksız [olarak ekin]; bu bir mastardır; hal olduğu, yani 'aralıksız devam edenler olarak' anlamına geldiği de söylenmiştir; 'seb'' kelimesinin sıfatı olduğu, yani 'aralıksız devam eden yedi yıl' anlamına geldiği de söylenmiştir. Ebû Hâtim, Ya'kûb'dan hemzenin harekeli olarak { دَأَباً } şeklinde okuduğunu nakletmiştir; Hafs da Âsım'dan böyle rivayet etmiştir ve bunlar iki ayrı lehçedir. el-Ferrâ demiştir ki: Boğaz harflerinden bir harf içerdiği için harekelenmiştir; aynı şekilde ilk harfi fethalı, ikinci harfi sakin olan her kelimenin bilinen sözcüklerde ağırlaştırılması (harekelenmesi) caizdir.

فَعَبَرَ يُوسُفُ ﵇ السَّبْعَ الْبَقَرَاتِ السِّمَانِ بِسَبْعِ سِنِينَ فِيهَا خِصْبٌ، وَالْعِجَافَ بِسَبْعِ سِنِينَ فِيهَا جَدْبٌ، وَهَكَذَا عَبَرَ السَّبْعَ السُّنْبُلَاتِ الْخُضْرَ وَالسَّبْعَ السُّنْبُلَاتِ الْيَابِسَاتِ، وَاسْتَدَلَّ بِالسَّبْعِ السُّنْبُلَاتِ الْخُضْرِ عَلَى مَا ذَكَرَهُ فِي التَّعْبِيرِ مِنْ قَوْلِهِ: فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ أَيْ مَا حَصَدْتُمْ فِي كُلِّ سَنَةٍ مِنَ السِّنِينَ الْمُخْصِبَةِ فَذَرُوا ذَلِكَ الْمَحْصُودَ فِي سُنْبُلِهِ وَلَا تَفْصِلُوهُ عَنْهَا لِئَلَّا يَأْكُلَهُ السُّوسُ، إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ فِي هَذِهِ السِّنِينَ الْمُخْصِبَةِ، فَإِنَّهُ لَا بُدَّ لَكُمْ مِنْ فَصْلِهِ عَنْ سُنْبُلِهِ وَإِخْرَاجِهِ عَنْهَا، وَاقْتَصَرَ عَلَى اسْتِثْنَاءِ الْمَأْكُولِ دُونَ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنَ الْبِذْرِ الَّذِي يَبْذُرُونَهُ فِي أَمْوَالِهِمْ لِأَنَّهُ قَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ تَزْرَعُونَ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أَيْ مِنْ بَعْدِ السَّبْعِ السِّنِينَ الْمُخْصِبَةِ سَبْعٌ شِدادٌ أَيْ سَبْعُ سِنِينَ مُجْدِبَةٌ يَصْعُبُ أَمْرُهَا عَلَى النَّاسِ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ مِنْ تِلْكَ الْحُبُوبِ الْمَتْرُوكَةِ فِي سَنَابِلِهَا، وَإِسْنَادُ الْأَكْلِ إِلَى السِّنِينَ مَجَازٌ، وَالْمَعْنَى: يَأْكُلُ النَّاسُ فيهنّ أو يأكل أهلهنّ ما

Yûsuf aleyhisselâm yedi semiz ineği bolluk ve bereket içinde geçecek yedi yılla, zayıf inekleri ise kıtlık içinde geçecek yedi yılla tabir etti. Yedi yeşil başak ile yedi kuru başağı da aynı şekilde tabir etti. Yedi yeşil başaktan, tabirinde belirttiği şu sözüne delil çıkardı: { فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ } “Biçtiğiniz ekinleri başağında bırakın”; yani bu bereketli yılların her birinde hasat ettiğiniz mahsulü, güve ve kurt yemesin diye başağında bırakıp ondan ayırmayın. { إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ } “Yiyeceğiniz az bir miktar müstesna”; bu bereketli yıllarda yiyeceğiniz kısım hariçtir. Çünkü onu başağından ayırmanız ve çıkarmak zorunda kalmanız kaçınılmazdır. Arazilerine ekecekleri tohumluk ihtiyacına değinmeyip sadece yenilecek miktarı istisna etmekle yetindi; zira bu durum { تَزْرَعُونَ } “Ekiyorsunuz” ifadesinden zaten anlaşılmaktaydı. { ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından gelecektir”; yani bu yedi bereketli yılın ardından, { سَبْعٌ شِدادٌ } “yedi çetin [kıtlık yılı]” gelecektir; yani insanlara durumu pek ağır gelen yedi kurak yıl. { يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ } “Onlar için önceden biriktirdiğiniz şeyleri yerler”; başaklarında bırakılmış olan o taneleri yerler. Yeme eyleminin yıllara isnat edilmesi mecazdır. Anlamı ise şudur: İnsanlar o yıllarda yerler veya o yılların halkı ... yerler.

قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ، أَيْ: مَا ادَّخَرْتُمْ لِأَجْلِهِنَّ فَهُوَ مِنْ بَابِ: نَهَارُهُ صَائِمٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

onlar için önceden hazırladığınızı, yani o yıllar için biriktirdiğinizi yerler. Bu, 'gündüzü oruçludur' ifadesi kabilindendir. Şairin şu sözü de bundandır:

نَهَارُكَ يَا مَغْرُورُ سَهْوٌ وَغَفْلَةٌ ... وَلَيْلُكَ نَوْمٌ وَالرَّدَى لَكَ لَازَمُ

Gündüzün ey aldanmış kişi, gaflet ve yanılgıdır ... Gecen ise uykudur ve helak senin ayrılmazındır.

إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ أَيْ مِمَّا تَحْبِسُونَ مِنَ الْحَبِّ لِتَزْرَعُوا بِهِ لِأَنَّ فِي اسْتِبْقَاءِ الْبِذْرِ تَحْصِينَ الْأَقْوَاتِ.

{ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ } “biriktirdiğiniz az bir miktar hariç”; yani ekmek için ayırdığınız tohumluk taneler hariç. Çünkü tohumun elde tutulmasında gıdaların korunması vardır.

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَى تُحْصِنُونَ: تُحْرِزُونَ، وَقِيلَ: تَدَّخِرُونَ، والمعنى واحد. قوله: ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ أَيْ مِنْ بَعْدِ السِّنِينَ الْمِجْدِبَاتِ، فَالْإِشَارَةُ إِلَيْهَا، وَالْعَامِ السَّنَةُ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ مِنَ الْإِغَاثَةِ أَوِ الْغَوْثِ، وَالْغَيْثُ الْمَطَرُ، وَقَدْ غَاثَ الْغَيْثُ الْأَرْضَ، أَيْ أَصَابَهَا، وغاث الله البلاد يغيثها غَوْثًا: أَمْطَرَهَا، فَمَعْنَى يُغَاثُ النَّاسُ: يُمْطَرُونَ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ أَيْ يَعْصِرُونَ الْأَشْيَاءَ الَّتِي تُعْصَرُ كَالْعِنَبِ وَالسِّمْسِمِ وَالزَّيْتُونِ، وَقِيلَ: أَرَادَ حَلْبَ الْأَلْبَانِ وَقِيلَ: مَعْنَى يَعْصِرُونَ: يَنْجُونَ. مَأْخُوذٌ مِنَ الْعُصْرَةِ، وَهِيَ الْمَنْجَاةُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَالْعَصَرُ بِالتَّحْرِيكِ الْمَلْجَأُ وَالْمَنْجَاةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Ebû Ubeyde demiştir ki: { تُحْصِنُونَ } kelimesinin manası saklarsınız demektir; biriktirirsiniz anlamında olduğu da söylenmiştir ve mana birdir. Ayetteki: { ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } “Sonra bunun ardından, insanların bol yağmura kavuşacağı ve [meyve] sıkacakları bir yıl gelecektir” buyruğu, kıtlık yıllarından sonra demektir; işaret onlaradır. Âm (الْعَامُ) yıldır. { فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ } 'el-İgâse'den veya 'el-Gavs'tandır. el-Gays (الْغَيْثُ) ise yağmurdur. 'Gâse'l-gaysu'l-arda' (غَاثَ الْغَيْثُ الْأَرْضَ) yağmur toprağa isabet etti demektir; 'Gâsa'llâhu'l-bilâde yegîsühâ gavsen' (غاث الله البلاد يغيثها غَوْثًا) ise Allah memlekete yağmur yağdırdı demektir. Dolayısıyla 'yugâsü'n-nâsu' (يُغَاثُ النَّاسُ) ifadesinin manası: Onlara yağmur yağdırılır demektir. { وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } yani üzüm, susam ve zeytin gibi sıkılan şeyleri sıkarlar. Süt sağmayı kastettiği de söylenmiştir. 'Ya'sırûne' (يَعْصِرُونَ) kelimesinin manasının kurtulurlar olduğu da söylenmiştir; bu da kurtuluş anlamına gelen 'el-usra'dan (الْعُصْرَة) alınmadır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Harekeli olarak el-'aser (الْعَصَرُ) sığınak ve kurtuluş demektir. Şairin şu sözü de bundandır:

صَادِيًا يَسْتَغِيثُ غَيْرَ مُغَاثٍ ... وَلَقَدْ كَانَ عُصْرَةَ الْمَنْجُودِ

Susuzluktan kıvranıp yardım ister, yardım eden bulunmaz ... Oysa o, darda kalanın sığınağı idi.

وَاعْتَصَرْتُ بِفُلَانٍ: التجأت به. وقرأ حمزة والكسائي (تعصرون) بناء الْخِطَابِ. وَقُرِئَ «يُعْصَرُونَ» بِضَمِّ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ وَفَتْحِ الصَّادِ، وَمَعْنَاهُ يُمْطَرُونَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً .

Falan kimseye sığındığımda 'i'tasartü bi-fulân' (وَاعْتَصَرْتُ بِفُلَانٍ) denir. Hamza ve el-Kisâî muhatap [sîgası] ile (تعصرون) şeklinde okumuşlardır. Muzari harfinin dammesi ve sâd harfinin fethasıyla «يُعْصَرُونَ» şeklinde de okunmuştur; bunun manası 'kendilerine yağmur yağdırılır' demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bundandır: { وَأَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً } “ve sıkışan bulutlardan şarıl şarıl su indirdik.”

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: قَالَ يُوسُفُ لِلسَّاقِي: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ أَيْ:

İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den nakletmiştir; demiştir ki: Yusuf sakiye: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an” yani:

الْمَلِكِ الْأَعْظَمِ وَمَظْلَمَتِي وَحَبْسِي فِي غَيْرِ شَيْءٍ، فَقَالَ: أَفْعَلُ فَلَمَّا خَرَجَ السَّاقِي رُدَّ عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ، وَرَضِيَ عَنْهُ صَاحِبُهُ، وَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ الْمَلِكِ الَّذِي أَمَرَهُ يُوسُفُ أَنْ يَذْكُرَهُ لَهُ، فَلَبِثَ يُوسُفُ بَعْدَ ذَلِكَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ ثُمَّ إِنَّ الْمَلِكَ رَيَّانَ بْنَ الْوَلِيدِ رَأَى رُؤْيَاهُ الَّتِي أُرِيَ فِيهَا، فَهَالَتْهُ، وَعَرَفَ أَنَّهَا رُؤْيَا وَاقِعَةٌ، وَلَمْ يَدْرِ مَا تَأْوِيلُهَا، فَقَالَ لِلْمَلَأِ حَوْلَهُ مِنْ أَهْلِ مَمْلَكَتِهِ: إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ فَلَمَّا سَمِعَ مِنَ الْمَلِكِ مَا سَمِعَ مِنْهُ وَمَسْأَلَتَهُ عَنْ تَأْوِيلِهَا ذَكَرَ يوسف ما كَانَ عَبَرَ لَهُ وَلِصَاحِبِهِ وَمَا جَاءَ مِنْ ذلك على ما قاله فَقَالَ: أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَضْغاثُ أَحْلامٍ يَقُولُ: مُشْتَبِهَةٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: مِنَ الْأَحْلَامِ الْكَاذِبَةِ.

en büyük kralın yanında bana yapılan haksızlığı ve suçsuz yere hapsedildiğimi [an] dedi. O da: 'Yaparım' dedi. Saki çıkınca eski görevine iade edildi, efendisi ondan hoşnut oldu; şeytan ise Yusuf'un krala anmasını istediği şeyi ona unutturdu. Bundan sonra Yusuf birkaç yıl zindanda kaldı. Sonra Kral Reyyân b. el-Velîd kendisine gösterilen rüyasını gördü; bu rüya onu dehşete düşürdü, gerçekleşecek bir rüya olduğunu anladı fakat tabirini bilemedi. Hükümranlığının ileri gelenlerine: { إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ } “Ben rüyamda yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yediğini ve yedi yeşil başak ile diğer yedi kuru başak görüyorum” dedi. Saki kraldan duyduğunu ve onun bunun tabirini sorduğunu işitince, Yusuf'un kendisine ve arkadaşına yaptığı tabiri ve bunun aynen onun söylediği gibi çıktığını hatırladı ve: { أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ } “Ben size onun tabirini bildireyim” dedi. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { أَضْغاثُ أَحْلامٍ } “karmaşık düşler” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Birbirine karışmış [düşler] demektir. Ebû Ya'lâ ve İbn Cerîr ondan: 'Yalan düşlerdendir' dediğini nakletmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ قَالَ: بَعْدَ حِينٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ وَعِكْرِمَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ وَالسُّدِّيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَعْدَ سِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: بَعْدَ أُمَّةٍ مِنَ النَّاسِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ الْآيَةَ، قَالَ: أَمَّا السِّمَانُ فَسُنُونَ فِيهَا خِصْبٌ، وَأَمَا الْعِجَافُ فَسُنُونَ مُجْدِبَةٌ، وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ هِيَ السُّنُونَ الْمَخَاصِيبُ تُخْرِجُ الْأَرْضُ نَبَاتَهَا وَزَرْعَهَا وَثِمَارَهَا، وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ الْمَحُولُ الْجَدُوبُ لَا تُنْبِتُ شَيْئًا.

İbn Cerîr, Dahhâk'ten bunun benzerini nakletmiştir. Abdürrezzâk, Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } “bir süre sonra hatırladı” ayeti hakkında: '[Yani] bir müddet sonra' dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr; Mücâhid, Hasan, İkrime, Abdullah b. Kesîr ve es-Süddî'den de bunun benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: 'Yıllar sonra' dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan: 'İnsanlardan bir topluluk/nesil sonra' dediğini nakletmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den { أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ } “bize yedi inek hakkında fetva ver/açıkla” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Semiz olanlar bolluk ve bereket dolu yıllardır; zayıf olanlar ise kurak yıllardır. Yedi yeşil başak; yeryüzünün bitkisini, ekinini ve meyvelerini çıkardığı verimli yıllardır; diğer kuru olanlar ise hiçbir şey bitirmeyen çorak ve kurak [yıllardır].'

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَقَدْ عَجِبْتُ مِنْ يُوسُفَ وَكَرَمِهِ وَصَبْرِهِ، وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ حِينَ سُئِلَ عَنِ الْبَقَرَاتِ الْعِجَافِ وَالسِّمَانِ، وَلَوْ كُنْتُ مَكَانَهُ مَا أَخْبَرْتُهُمْ حَتَّى أَشْتَرِطُ عَلَيْهِمْ أَنْ يُخْرِجُونِي، وَلَقَدْ عَجِبْتُ مِنْ يُوسُفَ وَصَبْرِهِ وَكَرَمِهِ وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ حِينَ أَتَاهُ الرَّسُولُ، وَلَوْ كُنْتُ مَكَانَهُ لَبَادَرْتُهُمُ الْبَابَ، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَكُونَ لَهُ الْعُذْرُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ يَقُولُ: تُخَزِّنُونَ، وَفِي قَوْلِهِ:

Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den nakletmiştir; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Yusuf'a, onun cömertliğine ve sabrına hayran kaldım -Allah onu bağışlasın-; zayıf ve semiz inekler sorulduğunda, ben onun yerinde olsaydım beni [zindandan] çıkarmalarını şart koşuncaya kadar onlara haber vermezdim. Yusuf'a, sabrına ve cömertliğine hayran kaldım -Allah onu bağışlasın-; elçi ona geldiğinde, ben onun yerinde olsaydım hemen kapıya koşardım; fakat o kendisi için mazeretinin ortaya çıkmasını istedi.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ } ayeti hakkında: 'Depoladığınız' dediğini, ayetteki:

وَفِيهِ يَعْصِرُونَ يَقُولُ: الْأَعْنَابَ وَالدُّهْنَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ يَقُولُ: يُصِيبُهُمْ فِيهِ غَيْثٌ يَعْصِرُونَ يَقُولُ: يَعْصِرُونَ فِيهِ الْعِنَبَ وَيَعْصِرُونَ فِيهِ الزَّبِيبَ وَيَعْصِرُونَ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا وَفِيهِ يَعْصِرُونَ قَالَ: يَحْتَلِبُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ قَالَ: أَخْبَرَهُمْ بِشَيْءٍ لَمْ يَسْأَلُوهُ عَنْهُ كَأَنَّ اللَّهَ قَدْ عَلَّمَهُ إِيَّاهُ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ بِالْمَطَرِ. وَفِيهِ يَعْصِرُونَ السِّمْسِمَ دُهْنًا، والعنب خمرا، والزيتون زيتا.

{ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } “ve [meyve] sıkacakları” ifadesi hakkında ise: 'Üzümleri ve yağı' dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan { فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ } hakkında: 'Onda kendilerine yağmur isabet eder', { يَعْصِرُونَ } hakkında ise: 'Onda üzüm sıkarlar, onda kuru üzüm sıkarlar ve her türlü meyveden sıkarlar' dediğini nakletmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh ondan yine { وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } hakkında: 'Süt sağarlar' dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh ondan yine { ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Onlara sormadıkları bir şeyi haber verdi; sanki Allah bunu ona öğretmişti; onda insanlara yağmurla yardım olunur; onda susamı yağa, üzümü şaraba, zeytini zeytinyağına dönüştürüp sıkarlar.'

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٠ الى ٥٧]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 50-57]

وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢) وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣) وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤)

{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢) وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣) وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) } “Kral: 'Onu bana getirin' dedi. Elçi ona gelince [Yusuf]: 'Efendine dön de ona, ellerini kesen o kadınların zoru neydi diye sor. Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir' dedi. (50) [Kral kadınlara]: 'Yusuf'un nefsinden murat almak istediğiniz zaman durumunuz neydi?' dedi. Onlar: 'Hâşâ, Allah için biz onda hiçbir kötülük görmedik' dediler. Azîz'in karısı: 'Şimdi hak ortaya çıktı; onun nefsinden ben murat almak istemiştim. Şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir' dedi. (51) [Yusuf dedi ki:] 'Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını onun bilmesi içindir. (52) Ben nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü Rabbimin merhamet ettiği hariç, şüphesiz nefis kötülüğü alabildiğine emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (53) Kral: 'Onu bana getirin, onu kendime has [danışman] kılayım' dedi. Onunla konuşunca: 'Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek makam sahibi, güvenilir birisin' dedi. (54)”

قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧)

{ قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧) } “[Yusuf]: 'Beni yeryüzünün [ülkenin] hazinelerine tayin et; çünkü ben hakkıyla koruyanım, iyi bilenim' dedi. (55) İşte böylece Yusuf'a orada dilediği yerde konaklayıp yerleşmesi için yeryüzünde güç ve yetki verdik. Biz rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz ve güzel davrananların mükâfatını zayi etmeyiz. (56) İman edip de takva sahibi olanlar için ahiret mükâfatı elbette daha hayırlıdır. (57)”

قَوْلُهُ: وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ قَبْلَ هَذَا، وَالتَّقْدِيرُ: فَذَهَبَ الرَّسُولُ إِلَى الْمَلِكِ فَأَخْبَرَهُ بِمَا أَخْبَرَهُ بِهِ يُوسُفُ مِنْ تَعْبِيرِ تِلْكَ الرُّؤْيَا، وَقَالَ الْمَلِكُ لِمَنْ بِحَضْرَتِهِ ائْتُونِي بِهِ، أَيْ: بِيُوسُفَ، رَغِبَ إِلَى رُؤْيَتِهِ وَمَعْرِفَةِ حَالِهِ بَعْدَ أَنْ عَلِمَ مِنْ فَضْلِهِ مَا عَلِمَهُ مِنْ وَصْفِ الرَّسُولِ لَهُ وَمِنْ تَعْبِيرِهِ لِرُؤْيَاهُ فَلَمَّا جاءَهُ أَيْ جَاءَ إِلَى يُوسُفَ الرَّسُولُ وَاسْتَدْعَاهُ إِلَى حَضْرَةِ الْمَلِكِ، وَأَمَرَهُ بِالْخُرُوجِ مِنَ السِّجْنِ قالَ يُوسُفُ لِلرَّسُولِ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ أي سيدك فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ أَمَرَهُ بِأَنْ يَسْأَلَ الْمَلِكَ عَنْ ذَلِكَ وَتَوَقَّفَ عَنِ الْخُرُوجِ مِنَ السِّجْنِ، وَلَمْ يُسَارِعْ إِلَى إِجَابَةِ الْمَلِكِ، لِيُظْهِرَ لِلنَّاسِ بَرَاءَةَ سَاحَتِهِ وَنَزَاهَةَ جَانِبِهِ، وَأَنَّهُ ظُلِمَ بِكَيْدِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ ظُلْمًا بَيِّنًا، وَلَقَدْ أُعْطِيَ ﵇ مِنَ الْحِلْمِ وَالصَّبْرِ وَالْأَنَاةِ مَا تَضِيقُ الْأَذْهَانُ عَنْ تَصَوُّرِهِ، وَلِهَذَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: «وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ يُوسُفُ لَأَجَبْتُ الدَّاعِيَ» يَعْنِي الرَّسُولَ الَّذِي جَاءَ يدعوه إلى الملك. قال ابن عطية: كان هَذَا الْفِعْلُ مِنْ يُوسُفَ أَنَاةً وَصَبْرًا، وَطَلَبًا لِبَرَاءَةِ سَاحَتِهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ خَشِيَ أَنْ يَخْرُجَ وَيَنَالَ مِنَ الْمَلِكِ مَرْتَبَةً، وَيَسْكُتَ عَنْ أَمْرِ ذَنْبِهِ، فَيَرَاهُ النَّاسُ

{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ } “Kral: 'Onu bana getirin' dedi” buyruğunda, bundan önce bir hazif vardır; takdiri şöyledir: Elçi krala gitti ve Yusuf'un o rüyanın tabirine dair kendisine bildirdiği şeyleri ona haber verdi; kral da yanında bulunanlara: 'Onu bana getirin', yani Yusuf'u getirin dedi. Elçinin onu nitelemesinden ve rüyasını tabir etmesinden Yusuf'un üstünlüğünü anladıktan sonra onu görmeyi ve durumunu öğrenmeyi arzuladı. { فَلَمَّا جاءَهُ } yani Yusuf'a elçi gelip onu kralın huzuruna davet ettiğinde ve zindandan çıkmasını emrettiğinde, { قالَ } Yusuf elçiye şöyle dedi: { ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ } yani efendine dön; { فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } Krala bunu sormasını emretti; insanların gözünde masumiyetini ve temizliğini ortaya koymak ve Azîz'in karısının tuzağıyla kendisine apaçık bir zulüm yapıldığını göstermek için zindandan çıkmayı erteledi, kralın davetine icabet etmekte acele etmedi. Ona (aleyhisselâm) zihinlerin tasavvur etmekte aciz kalacağı bir hilm, sabır ve teenni verilmiştir. Nitekim Sahih'te Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu sabittir: «Yusuf'un zindanda kaldığı kadar kalsaydım, davetçiye icabet ederdim.» Yani kendisini krala çağırmaya gelen elçiye. İbn Atıyye şöyle demiştir: Yusuf'un bu davranışı bir teenni, sabır ve masumiyetini ortaya koyma talebi idi. Zira o, zindandan çıkıp kral katında bir mevki elde etmekten ve kendi suçu konusu kapanıp insanların ona

بِتِلْكَ الْعَيْنِ يَقُولُونَ هَذَا الَّذِي رَاوَدَ امْرَأَةَ العزيز، وإنما قال: فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ وَسَكَتَ عَنِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ رِعَايَةً لِذِمَامِ الْمَلِكِ الْعَزِيزِ، أَوْ خَوْفًا مِنْهُ مِنْ كَيْدِهَا وَعَظِيمِ شَرِّهَا، وَذَكَرَ السُّؤَالَ عَنْ تَقْطِيعِ الْأَيْدِي وَلَمْ يَذْكُرْ مُرَاوَدَتَهُنَّ لَهُ، تَنَزُّهًا مِنْهُ عَنْ نِسْبَةِ ذَلِكَ إِلَيْهِنَّ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَنْسِبْ الْمُرَاوَدَةَ فِيمَا تَقَدَّمَ إِلَى امْرَأَةِ الْعَزِيزِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ رَمَتْهُ بِدَائِهَا وَانْسَلَّتْ. وَقَدِ اكْتَفَى هُنَا بِالْإِشَارَةِ الْإِجْمَالِيَّةِ بِقَوْلِهِ: إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ فَجَعَلَ عِلْمَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِمَا وَقَعَ عَلَيْهِ مِنَ الْكَيْدِ مِنْهُنَّ مُغْنِيًا عَنِ التَّصْرِيحِ، وَجُمْلَةُ قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا قَالَ الْمَلِكُ بَعْدَ أَنْ أَبْلَغَهُ الرَّسُولُ مَا قَالَ يُوسُفُ؟

o gözle bakarak 'Bu, Azîz'in karısının nefsinden murat almak isteyen kimsedir' demelerinden endişe etti. Kral Azîz'in hukukuna riayetinden yahut kadının tuzağından ve büyük şerrinden korktuğu için sadece: { فَسْئَلْهُ مَا بالُ النِّسْوَةِ } “o kadınların zoru neydi diye sor” demiş, Azîz'in karısından söz etmemiştir. Bunu kadınlara nispet etmekten sakınarak ellerin kesilmesini sormayı zikretmiş, onların kendisinden murat alma isteklerini anmamıştır. Bu sebepledir ki daha önce de kadın kendi kusurunu ona atıp sıyrılıncaya kadar murat alma arzusunu Azîz'in karısına nispet etmemiştir. Burada da { إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir” sözüyle genel bir işaretle yetinmiş ve onların kendisine kurduğu tuzağı Yüce Allah'ın bilmesini açıkça ifade etmeye bedel kılmıştır. { قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ } “[Kral kadınlara]: 'Yusuf'un nefsinden murat almak istediğiniz zaman durumunuz neydi?' dedi” cümlesi takdirî bir sorunun cevabı olan müste'nefe bir cümledir; sanki: 'Elçi Yusuf'un söylediklerini ilettikten sonra kral ne dedi?' denilmiştir.

وَالْخَطْبُ: الشَّأْنُ الْعَظِيمُ الَّذِي يَحِقُّ لَهُ أَنْ يُخَاطِبَ فِيهِ صَاحِبَهُ خَاصَّةً. وَالْمَعْنَى: مَا شَأْنُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْمُرَاوَدَةُ، وَإِنَّمَا نَسَبَ إِلَيْهِنَّ الْمُرَاوَدَةَ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ وَقَعَ مِنْهَا ذَلِكَ كَمَا تَقَدَّمَ، وَمِنْ جُمْلَةِ مَنْ شَمَلَهُ خِطَابُ الْمَلِكِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ أَوْ أَرَادَ بِنِسْبَةِ ذَلِكَ إِلَيْهِنَّ وُقُوعَهُ مِنْهُنَّ فِي الْجُمْلَةِ كَمَا كَانَ مِنِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ تَحَاشِيًا عَنِ التَّصْرِيحِ مِنْهُ بِنِسْبَةِ ذَلِكَ إِلَيْهَا لِكَوْنِهَا امْرَأَةَ وَزِيرِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ، فَأَجَبْنَ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِنَّ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ أَيْ مَعَاذَ اللَّهِ مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ أَيْ مِنْ أمر سيئ يُنْسَبُ إِلَيْهِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ مُنَزِّهَةً لِجَانِبِهِ، مُقِرَّةً عَلَى نَفْسِهَا بِالْمُرَاوَدَةِ لَهُ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَيْ تَبَيَّنَ وَظَهَرَ. وَأَصْلُهُ حصص، فقيل حصحص كما قيل في كببوا كُبْكِبُوا، قَالَهُ الزَّجَّاجُ، وَأَصْلُ الْحَصِّ: اسْتِئْصَالُ الشَّيْءِ، يُقَالُ:

el-Hatb (الْخَطْبُ): Muhatabına özel olarak hitap edilmeyi hak eden büyük iştir. Mana şöyledir: 'Yusuf'un nefsinden murat almak istediğinizde durumunuz neydi?' Muravefenin (murat almanın) anlamı daha önce geçmişti. Bunu kadınlara nispet etti; çünkü daha önce geçtiği üzere onların her birinden bu davranış sadır olmuştu. Kralın hitabının kapsadığı kimselerden biri de Azîz'in karısı idi; yahut veziri olan Azîz'in karısı olması sebebiyle bunu açıkça ona nispet etmekten kaçınarak Azîz'in karısından sadır olduğu gibi kadınlardan da genel olarak sadır olmasını kastetmiştir. Kadınlar onun bu sorusuna { قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ } yani hâşâ, Allah korusun, { مَا عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ } yani ona nispet edilecek kötü bir iş bilmedik diyerek cevap verdiler. İşte o zaman { قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ } Azîz'in karısı, Yusuf'un tarafını temize çıkararak ve kendisinin ondan murat almak istediğini itiraf ederek dedi ki: { الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ } yani hak açığa çıktı ve belirginleşti. Aslı 'hasse'dir (حصص); 'kebbebû' (كببوا) kelimesine 'kübkibû' (كُبْكِبُوا) denildiği gibi 'hashasa' (حصحص) denilmiştir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. el-Hass (الْحَصُّ) kelimesinin aslı ise bir şeyin kökünden kesilip koparılmasıdır; nitekim:

حَصَّ شَعْرَهُ: إِذَا اسْتَأْصَلَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي قَيْسِ بْنِ الْأَسْلَتِ:

saçını kökünden kestiğinde 'hassa şa'rahû' (حَصَّ شَعْرَهُ) denir. Ebû Kays b. el-Eslet'in şu sözü de bundandır:

قَدْ حَصَّتِ الْبَيْضَةُ رَأْسِي فَمَا ... أَطْعَمُ نَوْمًا غَيْرَ تَهْجَاعِ

Miğfer başımın saçını kökünden döktü de ... Kısa süreli kestirmeler dışında uykudan pay alamaz oldum

وَالْمَعْنَى أَنَّهُ انْقَطَعَ الْحَقُّ عَنِ الْبَاطِلِ بِظُهُورِهِ وَبَيَانِهِ، وَمِنْهُ:

Mana şudur: Hak, ortaya çıkıp belirginleşmesiyle batıldan ayrıldı. Şu beyit de bundandır:

فَمَنْ مُبْلِغٌ عَنِّي خِدَاشًا فَإِنَّهُ ... كَذُوبٌ إِذَا مَا حَصْحَصَ الْحَقُّ ظَالِمُ

Benden Hıdâş'a kim haber ulaştırır ki; o ... Hak açığa çıktığında son derece yalancı ve zalimdir.

وَقِيلَ: هُوَ مشتق من الحصّة. والمعنى: بانت حصّة [الحق من حِصَّةُ] الْبَاطِلِ. قَالَ الْخَلِيلُ: مَعْنَاهُ ظَهَرَ الْحَقُّ بَعْدَ خَفَائِهِ، ثُمَّ أَوْضَحَتْ ذَلِكَ بِقَوْلِهَا: أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَلَمْ تَقَعْ مِنْهُ الْمُرَاوَدَةُ لِي أَصْلًا وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ فِيمَا قَالَهُ مِنْ تَبْرِئَةِ نَفْسِهِ وَنِسْبَةِ الْمُرَاوَدَةِ إِلَيْهَا، وَأَرَادَتْ ب الْآنَ زمان تكلمها بهذا الكلام. قَوْلِهِ: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ ذَهَبَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّ هَذَا مِنْ كَلَامِ يُوسُفَ ﵇ قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَا يَبْعُدُ وَصْلُ كَلَامِ إِنْسَانٍ بِكَلَامِ إِنْسَانٍ آخَرَ إِذَا دَلَّتِ الْقَرِينَةُ الصَّارِفَةُ لِكُلٍّ مِنْهُمَا إِلَى مَا يَلِيقُ بِهِ، وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْحَادِثَةِ الْوَاقِعَةِ مِنْهُ، وَهِيَ تَثَبُّتُهُ وَتَأَنِّيهِ أَيْ فَعَلْتُ ذَلِكَ لِيَعْلَمَ الْعَزِيزُ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ فِي أَهْلِهِ بِالْغَيْبِ وَالْمَعْنَى بِظَهْرِ الْغَيْبِ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ أَيْ: وَهُوَ غَائِبٌ عَنِّي، أَوْ وَأَنَا غَائِبٌ عَنْهُ. قِيلَ: إِنَّهُ قَالَ ذَلِكَ وَهُوَ فِي السِّجْنِ بَعْدَ أَنْ أَخْبَرَهُ الرَّسُولُ بِمَا قَالَتْهُ النِّسْوَةُ، وَمَا قَالَتْهُ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ وَقِيلَ: إِنَّهُ قَالَ ذَلِكَ وَقَدْ صَارَ عِنْدَ الْمَلِكِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَذَهَبَ الْأَقَلُّونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّ هَذَا مِنْ كَلَامِ

Şöyle de denilmiştir: O (has-hasa), 'hisse' (pay) kelimesinden türemiştir. Mana ise şöyledir: Batılın payından [hakkın payı] ayrılıp belirginleşti. Halîl şöyle demiştir: Bunun manası, hakkın gizli kaldıktan sonra açığa çıkmasıdır. Daha sonra [kadın], { أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ } “Ben onun nefsinden murat almak istedim” sözüyle bunu açıkladı; yani onun bana yönelik hiçbir şekilde murat alma girişimi vuku bulmamıştır. { وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “Ve şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir” [ifadesi ise], kendisini temize çıkarma ve murat alma girişimini kadına nispet etme hususunda söylediği şeylerde [doğru söylediğini belirtmektedir]. Kadın, el-Ân (الْآنَ) [şimdi] sözüyle bu sözü söylediği zamanı kastetmiştir. Ayetteki: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, gıyabında kendisine hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” ifadesine gelince; müfessirlerin çoğu bunun Yûsuf aleyhisselâm'ın sözü olduğu görüşündedir. Ferrâ şöyle demiştir: Her birini kendine layık olana yönlendiren açık bir karine bulunduğunda, bir kimsenin sözünün başka bir kimsenin sözüne bitişik getirilmesi uzak bir ihtimal değildir. İşaret ise kendisinden sadır olan hadiseye, yani onun işi sağlam tutmasına ve temkinli davranmasınadır; yani [şöyle demiştir]: 'Ben bunu, Azîz'in gıyabında ailesi konusunda kendisine hıyanet etmediğimi bilmesi için yaptım.' Bi'l-gaybi (بِالْغَيْبِ) ifadesinin manası, arkasından / gıyabında demektir. Câr-mecrûr, hal olarak nasb mahallindedir; yani 'o benden uzakta iken' yahut 'ben ondan uzakta iken' demektir. Şöyle de denilmiştir: Yûsuf bunu, elçi kendisine kadınların ve Azîz'in karısının söylediklerini haber verdikten sonra zindandayken söylemiştir. Yine şöyle de denilmiştir: Bunu kralın huzuruna vardığında söylemiştir. Birinci görüş daha evladır. Müfessirlerin azınlığı ise bunun...

امْرَأَةِ الْعَزِيزِ وَالْمَعْنَى: ذَلِكَ الْقَوْلُ الَّذِي قُلْتُهُ فِي تَنْزِيهِهِ، وَالْإِقْرَارُ عَلَى نَفْسِي بِالْمُرَاوَدَةِ لِيَعْلَمَ يُوسُفُ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ فَأَنْسِبَ إِلَيْهِ مَا لَمْ يَكُنْ مِنْهُ وَهُوَ غَائِبٌ عَنِّي، أَوْ وَأَنَا غَائِبَةٌ عَنْهُ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ أَيْ لَا يُثَبِّتُهُ وَيُسَدِّدُهُ، أَوْ لَا يَهْدِيهِمْ فِي كَيْدِهِمْ حَتَّى يُوقِعُوهُ عَلَى وَجْهٍ يَكُونُ لَهُ تَأْثِيرٌ يَثْبُتُ بِهِ وَيَدُومُ، وَإِذَا كَانَ مِنْ قَوْلِ يُوسُفَ فَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِامْرَأَةِ الْعَزِيزِ حَيْثُ وَقَعَ مِنْهَا الْكَيْدُ لَهُ وَالْخِيَانَةُ لِزَوْجِهَا، وَتَعْرِيضٌ بِالْعَزِيزِ حَيْثُ سَاعَدَهَا عَلَى حَبْسِهِ بَعْدَ أَنْ عَلِمَ بَرَاءَتَهُ وَنَزَاهَتَهُ وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنْ كَانَ مِنْ كَلَامِ يُوسُفَ فَهُوَ مِنْ بَابِ الْهَضْمِ لِلنَّفْسِ، وَعَدَمِ التَّزْكِيَةِ بِهَا مَعَ أَنَّهُ قَدْ عَلِمَ هُوَ وَغَيْرُهُ مِنَ النَّاسِ أَنَّهُ بَرِيءٌ، وَظَهَرَ ذَلِكَ ظُهُورَ الشَّمْسِ، وَأَقَرَّتْ بِهِ الْمَرْأَةُ الَّتِي ادَّعَتْ عَلَيْهِ الْبَاطِلَ، وَنَزَّهَتْهُ النِّسْوَةُ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ، وَإِنْ كَانَ مِنْ كَلَامِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ فَهُوَ وَاقِعٌ عَلَى الْحَقِيقَةِ لِأَنَّهَا قَدْ أَقَرَّتْ بِالذَّنْبِ، وَاعْتَرَفَتْ بِالْمُرَاوَدَةِ وَبِالِافْتِرَاءِ عَلَى يُوسُفَ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا مِنْ قَوْلِ الْعَزِيزِ، وَهُوَ بِعِيدٌ جِدًّا وَمَعْنَاهُ: وَمَا أَبَرِّئُ نَفْسِي مِنْ سُوءِ الظَّنِّ بِيُوسُفَ، وَالْمُسَاعَدَةِ عَلَى حَبْسِهِ بَعْدَ أَنْ عَلِمْتُ بِبَرَاءَتِهِ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ أَيْ إِنَّ هَذَا الْجِنْسَ مِنَ الْأَنْفُسِ الْبَشَرِيَّةِ شَأْنُهُ الْأَمْرُ بِالسُّوءِ لِمَيْلِهِ إِلَى الشَّهَوَاتِ، وَتَأْثِيرِهَا بِالطَّبْعِ، وَصُعُوبَةِ قَهْرِهَا، وَكَفِّهَا عَنْ ذَلِكَ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي أَيْ إِلَّا مَنْ رَحِمَ مِنَ النُّفُوسِ فَعَصَمَهَا عَنْ أَنْ تَكُونَ أَمَّارَةً بِالسُّوءِ، أَوْ إِلَّا وَقْتَ رَحْمَةِ رَبِّي وَعِصْمَتِهِ لَهَا، وَقِيلَ:

Azîz'in karısının sözü olduğu görüşündedir. Mana şöyledir: 'Onu temize çıkarma ve nefsim aleyhine murat alma itirafında bulunma hususundaki o sözüm; o benden uzakta iken yahut ben ondan uzakta iken ona hıyanet edip onda olmayan şeyi ona nispet etmediğimi Yusuf'un bilmesi içindir.' { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ } “ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını” yani onu sabit kılıp hedefine ulaştırmayacağını yahut hainleri tuzaklarında doğruya iletmeyip onu kalıcı ve etkili olacak şekilde gerçekleştirmelerine imkân vermeyeceğini [bilmesi içindir]. Eğer bu Yusuf'un sözü ise, bunda Azîz'in karısına -kendisinden ona karşı bir tuzak ve kocasına karşı bir hıyanet sadır olduğu için- ve Azîz'e -masumiyetini ve temizliğini bildikten sonra hapsedilmesine yardım ettiği için- üstü kapalı bir sitem vardır. { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum” ifadesi, eğer Yusuf'un sözü ise, kendisinin ve diğer insanların onun masum olduğunu bilmesine, bunun güneş gibi aşikâr olmasına, ona iftira atan kadının bunu itiraf etmesine ve ellerini kesen kadınların onu tenzih etmesine rağmen nefsini kırma ve onu temize çıkarmama kabilindendir. Eğer Azîz'in karısının sözü ise bu hakikat üzere vaki olmuştur; zira o günahını ikrar etmiş, Yusuf'tan murat almak istediğini ve ona iftira attığını itiraf etmiştir. Bunun Azîz'in sözü olduğu da söylenmiştir ki bu çok uzaktır; manası şudur: 'Yusuf hakkında kötü zanda bulunmaktan ve masumiyetini bildikten sonra hapsedilmesine yardımcı olmaktan nefsimi temize çıkarmıyorum.' { إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } “Çünkü nefis kötülüğü alabildiğine emreder”; yani insan nefsinin bu cinsi, şehvetlere meyletmesi, tabiatı gereği bunlardan etkilenmesi, ona boyun eğdirilmesinin ve bundan alıkonulmasının güçlüğü sebebiyle kötülüğü emretme özelliğine sahiptir. { إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّي } “Rabbimin merhamet ettiği hariç”; yani kötülüğü emreden olmaktan koruyarak nefislerden merhamet ettiği kimseler hariç yahut Rabbimin ona merhamet ettiği ve onu koruduğu vakit hariç. Şöyle de denilmiştir:

الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ وَالْمَعْنَى: لَكِنَّ رَحْمَةَ رَبِّي هِيَ الَّتِي تَكُفُّهَا عَنْ أَنْ تَكُونَ أَمَّارَةً بِالسُّوءِ، وَجُمْلَةُ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا، أَيْ: إِنَّ مِنْ شَأْنِهِ كَثْرَةُ الْمَغْفِرَةِ لِعِبَادِهِ وَالرَّحْمَةِ لَهُمْ. قَوْلُهُ: وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي الْمَلِكُ هُوَ الرَّيَّانُ بْنُ الْوَلِيدِ لَا الْعَزِيزُ كَمَا تَقَدَّمَ وَمَعْنَى أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي:

İstisna munkatıdır ve mana şöyledir: 'Fakat onu kötülüğü alabildiğine emretmekten alıkoyan şey Rabbimin merhametidir.' { إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” cümlesi öncesinin illetidir; yani kullarını çokça bağışlamak ve onlara merhamet etmek O'nun şanındandır. Ayetteki: { وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي } “Kral: 'Onu bana getirin, onu kendime has kılayım' dedi” buyruğunda kral, daha önce geçtiği üzere Azîz değil er-Reyyân b. el-Velîd'dir. Onu kendime has kılayım ifadesinin anlamı:

أَجْعَلُهُ خَالِصًا لِي دُونَ غَيْرِي، وَقَدْ كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ خَالِصًا لِلْعَزِيزِ، وَالِاسْتِخْلَاصُ: طَلَبُ خُلُوصِ الشَّيْءِ مِنْ شَوَائِبِ الشَّرِكَةِ، قَالَ ذَلِكَ لَمَّا كَانَ يُوسُفُ نَفِيسًا، وَعَادَةُ الْمُلُوكِ أَنْ يَجْعَلُوا الْأَشْيَاءَ النَّفِيسَةَ خَالِصَةً لَهُمْ دُونَ غَيْرِهِمْ فَلَمَّا كَلَّمَهُ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَتَقْدِيرُهُ فَأَتَوْهُ بِهِ فَلَمَّا كَلَّمَهُ، أَيْ: فَلَمَّا كَلَّمَ الْمَلِكُ يُوسُفَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: فَلَمَّا كَلَّمَ يُوسُفُ الْمَلِكَ. قِيلَ: وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ مَجَالِسَ الْمُلُوكِ لَا يُتَكَلَّمُ فِيهَا ابْتِدَاءً إِلَّا هُمْ دُونَ مَنْ يَدْخُلُ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ: الثَّانِي أَوْلَى لِقَوْلِ الْمَلِكِ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ فَإِنَّ هَذَا يُفِيدُ أَنَّهُ لَمَّا تَكَلَّمَ يُوسُفُ فِي مَقَامِ الْمَلِكِ جَاءَ بِمَا حَبَّبَهُ إِلَى الْمَلِكِ، وَقَرَّبَهُ مِنْ قَلْبِهِ، فَقَالَ لَهُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، وَمَعْنَى مَكِينٌ: ذُو مَكَانَةٍ وَأَمَانَةٍ بِحَيْثُ يَتَمَكَّنُ مِمَّا يُرِيدُهُ مِنَ الْمَلِكِ وَيَأْمَنُهُ الْمَلِكُ عَلَى مَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ مِنْ أَمْرِهِ، أَوْ عَلَى مَا يَكِلُهُ إِلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ. قِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا وَصَلَ إِلَى الْمَلِكِ أَجْلَسَهُ عَلَى سَرِيرِهِ، وَقَالَ لَهُ: إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَ مِنْكَ تَعْبِيرَ رُؤْيَايَ، فَعَبَرَهَا لَهُ بِأَكْمَلِ بَيَانٍ وَأَتَمَّ عِبَارَةٍ، فَلَمَّا سَمِعَ الْمَلِكُ مِنْهُ ذَلِكَ قَالَ لَهُ: إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ فَلَمَّا سَمِعَ يُوسُفُ مِنْهُ ذَلِكَ قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ أَيْ وَلِّنِي أَمْرَ الْأَرْضِ الَّتِي أَمْرُهَا إِلَيْكَ وَهِيَ أَرْضُ مِصْرَ، أَوِ اجْعَلْنِي عَلَى حِفْظِ خَزَائِنِ الْأَرْضِ، وَهِيَ الْأَمْكِنَةُ الَّتِي تُخَزَّنُ فِيهَا الْأَمْوَالُ، طَلَبَ يُوسُفُ ﵇ مِنْهُ ذَلِكَ لِيَتَوَصَّلَ بِهِ إِلَى نشر العدل ورفع الظلم، ويتوصل بِهِ إِلَى دُعَاءِ أَهْلِ مِصْرَ إِلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَتَرَكِ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لِمَنْ وَثِقَ مِنْ نَفْسِهِ إِذَا دَخَلَ فِي أَمْرٍ مِنْ أُمُورِ السُّلْطَانِ أَنْ يَرْفَعَ مَنَارَ الْحَقِّ وَيَهْدِمَ مَا أَمْكَنَهُ مِنَ الْبَاطِلِ، طَلَبُ ذَلِكَ لِنَفْسِهِ، وَيَجُوزُ لَهُ أَنْ يَصِفَ نَفْسَهُ بِالْأَوْصَافِ الَّتِي

başkasına değil sırf kendime ait kılayım demektir; oysa bundan önce sadece Azîz'e aitti. İstihlâs (اسْتِخْلَاص): Bir şeyin ortaklık şaibelerinden arındırılmasını istemektir. Kral bunu, Yusuf pek değerli bir şahsiyet olduğu için söyledi; zira kralların âdeti değerli şeyleri başkalarına değil yalnızca kendilerine tahsis etmektir. { فَلَمَّا كَلَّمَهُ } “Onunla konuşunca” ifadesinde bir hazif vardır, takdiri şöyledir: Onu krala getirdiler, kral onunla konuşunca; yani kral Yusuf ile konuşunca demektir. Mananın: 'Yusuf kralla konuşunca' şeklinde olması da muhtemeldir. Birinci görüşün daha evla olduğu söylenmiştir; çünkü kralların meclislerinde onların huzuruna girenler değil, ancak kralların kendileri ilk olarak konuşur. İkincisinin daha evla olduğu da söylenmiştir; çünkü kralın { قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ } “'Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek makam sahibi, güvenilir birisin' dedi” buyruğu, Yusuf'un kralın makamında konuşunca kendisini krala sevdirecek ve kalbine yaklaştıracak sözler söylediğini, kralın da ona bu sözü söylediğini ifade etmektedir. Mekîn (مَكِينٌ): Kraldan dilediğini elde edebilecek konumda mevki ve güven sahibi demektir; kral da muttali olduğu sırları hususunda veya ona havale ettiği işlerde ona güvenir. Kralın huzuruna vardığında kralın onu tahtına oturttuğu ve kendisine: 'Rüyamın tabirini senden bizzat dinlemek istiyorum' dediği, Yusuf'un da en mükemmel açıklama ve en tam ifade ile bunu ona tabir ettiği; kral bunu ondan işitince kendisine: 'Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek makam sahibi, güvenilir birisin' dediği rivayet edilmiştir. Yusuf bunu ondan işitince: { قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } “'Beni yeryüzünün hazinelerine tayin et' dedi”; yani yetkisi elinde bulunan toprağın -ki o Mısır toprağıdır- idaresine beni getir yahut beni yeryüzünün hazinelerini korumaya tayin et. Hazineler ise malların depolandığı yerlerdir. Yusuf (aleyhisselâm) adaleti yaymaya ve zulmü kaldırmaya vesile kılmak, ayrıca Mısır halkını Allah'a imana ve putlara tapmayı bırakmaya çağırmaya ulaşmak için bunu ondan talep etti. Bunda, sultanın işlerinden bir işe girdiğinde hakkın sancağını yücelteceğine ve gücü yettiğince batılı yıkacağına kendisinden emin olan kimsenin bunu kendisi için talep etmesinin caiz olduğuna delil vardır. Kişinin,

لَهَا تَرْغِيبًا فِيمَا يَرُومُهُ، وَتَنْشِيطًا لِمَنْ يُخَاطِبُهُ مِنَ الْمُلُوكِ بِإِلْقَاءِ مَقَالِيدِ الْأُمُورِ إِلَيْهِ وَجَعْلِهَا مَنُوطَةً بِهِ، وَلَكِنَّهُ يُعَارِضُ هَذَا الْجَوَازَ مَا وَرَدَ عَنْ نَبِيِّنَا ﵌ مِنْ النَّهْيِ عَنْ طَلَبِ الْوِلَايَةِ وَالْمَنْعِ مِنْ تَوْلِيَةِ مِنْ طَلَبَهَا أَوْ حَرَصَ عَلَيْهَا. وَالْخَزَائِنُ: جَمْعُ خِزَانَةٍ، وَهِيَ اسْمٌ لِلْمَكَانِ الَّذِي يُخَزَّنُ فِيهِ الشَّيْءُ وَالْحَفِيظُ: الَّذِي يَحْفَظُ الشَّيْءَ، أَيْ: إِنِّي حَفِيظٌ لِمَا جَعَلْتَهُ إِلَيَّ مِنْ حِفْظِ الْأَمْوَالِ لَا أُخْرِجُهَا فِي غَيْرِ مَخَارِجِهَا، وَلَا أَصْرِفُهَا فِي غَيْرِ مَصَارِفِهَا عَلِيمٌ بِوُجُودِ جَمْعِهَا وَتَفْرِيقِهَا وَمَدْخَلِهَا وَمَخْرَجِهَا وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ أَيْ: وَمِثْلَ ذَلِكَ التَّمْكِينِ الْعَجِيبِ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ، أَيْ: جَعَلْنَا لَهُ مَكَانًا، وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ كَمَالِ قُدْرَتِهِ وَنُفُوذِ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ حَتَّى صَارَ الْمَلِكُ يَصْدُرُ عَنْ رَأْيِهِ، وَصَارَ النَّاسُ يَعْمَلُونَ عَلَى أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ أَيْ: يَنْزِلُ مِنْهَا حَيْثُ أَرَادَ وَيَتَّخِذُهُ مَبَاءَةً، وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ كَمَالِ قُدْرَتِهِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَكَأَنَّهُ يَتَصَرَّفُ فِي الْأَرْضِ الَّتِي أَمْرُهَا إِلَى سُلْطَانِ مِصْرَ كَمَا يَتَصَرَّفُ الرَّجُلُ فِي مَنْزِلِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِالنُّونِ. وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ تَوَلِّي الْأَعْمَالِ مِنْ جِهَةِ السُّلْطَانِ الْجَائِرِ بَلِ الْكَافِرِ لِمَنْ وَثِقَ مِنْ نَفْسِهِ بِالْقِيَامِ بِالْحَقِّ. وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذَا مُسْتَوْفًى فِي قَوْلِهِ سبحانه: وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا . نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ مِنَ الْعِبَادِ فَنَرْحَمُهُ فِي الدُّنْيَا بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ وَالْإِنْعَامِ عَلَيْهِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِإِدْخَالِهِ الْجَنَّةَ وَإِنْجَائِهِ مِنَ النَّارِ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ فِي أَعْمَالِهِمُ الْحَسَنَةِ الَّتِي هِيَ مَطْلُوبُ اللَّهِ مِنْهُمْ، أَيْ: لَا نُضِيعُ ثَوَابَهُمْ فِيهَا، وَمُجَازَاتَهُمْ عَلَيْهَا وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَيْ أَجْرُهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَأُضِيفَ الْأَجْرُ إِلَى الْآخِرَةِ للملابسة، وَأَجْرُهُمْ هُوَ الْجَزَاءُ الَّذِي يُجَازِيهِمُ اللَّهُ بِهِ فِيهَا، وَهُوَ الْجَنَّةُ الَّتِي لَا يَنْفَدُ نَعِيمُهَا وَلَا تَنْقَضِي مُدَّتُهَا خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَكانُوا يَتَّقُونَ الْوُقُوعَ فِيمَا حَرَّمَهُ عَلَيْهِمْ، وَالْمُرَادُ بِهِمُ الْمُحْسِنُونَ الْمُتَقَدِّمُ ذِكْرُهُمْ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْإِحْسَانَ الْمُعْتَدَّ بِهِ هُوَ الْإِيمَانُ وَالتَّقْوَى.

sahip olduğu niteliklerle kendini tavsif etmesi; arzu ettiği şeye teşvik etmek ve muhatabı olan kralları işlerin idaresini kendisine devretmeye ve bunları kendisine bağlamaya heveslendirmek için caizdir. Fakat Peygamberimizden (sallallâhu aleyhi ve sellem) yöneticilik talep etmeyi yasaklayan ve onu talep eden veya ona hırslı olan kimseye yöneticilik verilmesini meneden rivayetler bu cevaza muarızdır. el-Hazâin (الْخَزَائِنُ): Hizâne (خِزَانَة) kelimesinin çoğuludur; o da bir şeyin depolandığı yerin adıdır. Hafîz (الْحَفِيظُ): Bir şeyi koruyan kimsedir; yani 'malları koruma hususunda bana tevdi edeceğin şeyleri hakkıyla korurum, onları verilmeleri gereken yerlerin dışına çıkarmam ve harcanmaları gereken yerler dışına harcamam; onları toplama, dağıtma, gelir ve gider yollarını gayet iyi bilirim' demektir. { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ } “Ve işte böylece Yusuf'a güç ve imkân verdik”; yani böylesine hayret verici bir imkân ile Yusuf'u o topraklarda yerleşik ve yetkili kıldık; yani ona bir mevki verdik. Bu da onun kudretinin mükemmelliğinden ve emir ve nehyinin geçerliliğinden kinayedir; öyle ki kral onun görüşüne göre hareket eder, insanlar da onun emrine ve nehyine göre iş yapardı. { يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ } “orada dilediği yerde konaklardı”; yani oradan istediği yere yerleşir ve orayı ikametgâh edinirdi. Bu da daha önce geçtiği gibi onun iktidarının tamlığından kinayedir. Sanki o, yetkisi Mısır sultanının elinde bulunan topraklarda, kişinin kendi evinde tasarruf ettiği gibi tasarruf etmekteydi. İbn Kesîr nun harfiyle [netebevve'u şeklinde] okumuştur. Bu ayetten, hakkı ikame edeceğinden emin olan kimsenin zalim, hatta kâfir bir sultan tarafından görevlendirilmesinin caiz olduğuna delil getirilmiştir. Biz bu konudaki açıklamayı Yüce Allah'ın { وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlere meyletmeyin” buyruğunda etraflıca sunmuştuk. { نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ } “Rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz”; kullardan dilediğimize [nasip ederiz], böylece ona dünyada ihsanda bulunarak ve nimetler vererek, ahirette ise cennete koyup cehennemden kurtararak merhamet ederiz. { وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “ve iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmeyiz”; Allah'ın kendilerinden talep ettiği güzel amelleri hususunda, yani onların bu amellerdeki sevabını ve karşılıklarını zayi etmeyiz. { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ } “Ahiret mükâfatı ise”; yani onların ahiretteki mükâfatı, mükâfatın ahirete izafeti irtibat (mülâbese) sebebiyledir. Onların mükâfatı, Allah'ın orada kendilerine vereceği karşılıktır ki o da nimeti tükenmeyen ve süresi bitmeyen cennettir; { خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } “iman edip de sakınanlar için daha hayırlıdır”; Allah'a iman eden ve kendilerine haram kıldığı şeylere düşmekten sakınan kimseler için [daha hayırlıdır]. Onlarla kastedilen, daha önce zikredilen muhsinlerdir (iyilik edenlerdir). Bunda, muteber olan ihsanın iman ve takva olduğuna bir dikkat çekme vardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَا بالُ النِّسْوَةِ قَالَ: أَرَادَ يُوسُفُ الْعُذْرَ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ مِنَ السِّجْنِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْهُ قَالَ: لَمَّا قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ: أَنَا رَاوَدْتُهُ، قَالَ يُوسُفُ: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ فَغَمَزَهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ: وَلَا حِينَ هَمَمْتَ بِهَا؟ فَقَالَ: وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا: حَصْحَصَ الْحَقُّ قَالَ: تَبَيَّنَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَابْنِ زَيْدٍ وَالسُّدِّيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: وَلَا حِينَ حَلَلْتَ السَّرَاوِيلَ؟ فَقَالَ عِنْدَ ذَلِكَ وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي.

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { مَا بالُ النِّسْوَةِ } “O kadınların zoru neydi?” ayeti hakkında: 'Yusuf zindandan çıkmadan önce mazeretinin ortaya konulmasını istedi' dediğini nakletmiştir. el-Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve Şuabu'l-Îmân'da el-Beyhakî ondan şöyle dediğini nakletmiştir: Azîz'in karısı: 'Ondan ben murat almak istedim' deyince Yusuf: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi onun bilmesi içindir” dedi. Bunun üzerine Cebrail onu dürtüp: 'Ona meylettiğin zaman da mı değil?' dedi. Yusuf da: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum...” ayetini söyledi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan yine { حَصْحَصَ الْحَقُّ } hakkında: 'Açığa çıktı' dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr; Mücâhid, Katâde, ed-Dahhâk, İbn Zeyd ve es-Süddî'den de bunun benzerini nakletmiştir. Saîd b. Mansûr ve İbn Ebî Hâtim, Hakîm b. Hizâm'dan { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } hakkında nakletmiştir; Cebrail ona: 'Şalvarı çözdüğün zaman da mı değil?' demiş, bunun üzerine Yusuf: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum” demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ فِي «فُتُوحِ مِصْرَ» مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي قَالَ: فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَقَالَ: أَلْقِ عَنْكَ ثِيَابَ السِّجْنِ، وَالْبَسْ ثِيَابًا جُدُدًا، وَقُمْ إِلَى الْمَلِكِ، فَدَعَا لَهُ أَهْلُ السِّجْنِ وَهُوَ يَوْمَئِذٍ ابْنُ ثَلَاثِينَ سَنَةً، فَلَمَّا أَتَاهُ رَأَى غُلَامًا حَدَثًا، فَقَالَ: أَيَعْلَمُ هَذَا رُؤْيَايَ وَلَا يَعْلَمُهَا السَّحَرَةُ وَالْكَهَنَةُ؟ وَأَقْعَدَهُ قُدَّامَهُ وَقَالَ: لَا تَخَفْ، وَأَلْبَسَهُ طَوْقًا مِنْ ذَهَبٍ وثياب حرير،

İbn Abdilhakem Futûhu Mısr'da el-Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan { وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي } “Kral: 'Onu bana getirin, onu kendime özel [danışman] edineyim' dedi” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Elçi [Yûsuf'a] gelip: 'Zindan elbiselerini üzerinden çıkar, yeni elbiseler giy ve Kralın huzuruna çık!' dedi. Zindandakiler ona dua ettiler. O gün kendisi otuz yaşındaydı. Kralın huzuruna vardığında [kral karşısında] genç bir delikanlı gördü ve: 'Büyücüler ve kâhinler bilmezken bu mu benim rüyamı bilecek?' dedi. Onu önüne oturttu ve: 'Korkma' dedi. Ona altından bir gerdanlık ve ipek elbiseler giydirdi,

وَأَعْطَاهُ دَابَّةً مَسْرُوجَةً مُزَيَّنَةً كَدَابَّةِ الْمَلِكِ، وَضُرِبَ الطَّبْلُ بِمِصْرَ: إِنَّ يُوسُفَ خَلِيفَةُ الْمَلِكِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ الْمَلِكُ لِيُوسُفَ: إِنِّي أُحِبُّ أَنْ تُخَالِطَنِي فِي كُلِّ شَيْءٍ إِلَّا فِي أَهْلِي، وَأَنَا آنَفُ أَنْ تَأْكُلَ مَعِي، فَغَضِبَ يُوسُفُ وَقَالَ: أَنَا أَحَقُّ أَنْ آنَفَ، أَنَا ابْنُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ اللَّهِ، وَأَنَا ابْنُ إِسْحَاقَ ذَبِيحِ اللَّهِ، وَأَنَا ابْنُ يَعْقُوبَ نَبِيِّ اللَّهِ.

ve ona kralın bineği gibi eyerlenmiş, süslenmiş bir binek verdi. Mısır'da davul çalınarak: 'Yusuf kralın vekilidir' diye ilan edildi. Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan nakletmiştir; demiştir ki: Kral Yusuf'a: 'Ailem hariç her şeyde benimle birlikte olmanı isterim; ancak benimle birlikte yemek yemenden çekinirim (bunu gururuma yediremem)' dedi. Yusuf öfkelendi ve: 'Asıl çekinmesi (bunu gururuna yedirememesi) gereken benim! Ben Allah'ın dostu İbrahim'in oğluyum, ben Allah'ın kurbanlığı İshak'ın oğluyum, ben Allah'ın peygamberi Yakub'un oğluyum' dedi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وأبو الشيخ عن شَيْبَةَ بْنِ نَعَامَةَ الضَّبِّيِّ فِي قَوْلِهِ: اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ يَقُولُ عَلَى جَمِيعِ الطَّعَامِ إِنِّي حَفِيظٌ لِمَا اسْتَوْدَعْتَنِي عَلِيمٌ بِسِنِي الْمَجَاعَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ قَالَ: مَلَّكْنَاهُ فِيهَا يَكُونُ فِيهَا حَيْثُ يَشَاءُ مِنْ تِلْكَ الدُّنْيَا يَصْنَعُ فِيهَا مَا يَشَاءُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: أَنَّ يُوسُفَ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ فوجدها بكرا، وكان زوجها عنينا.

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Şeybe b. Na'âme ed-Dabbî'den { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } “Beni yeryüzünün hazinelerine tayin et” ayeti hakkında: 'Bütün yiyeceklerin üzerine [tayin et]' dediğini, { إِنِّي حَفِيظٌ } hakkında: 'Bana emanet ettiğin şeyi korurum', { عَلِيمٌ } hakkında ise: 'Kıtlık yıllarını iyi bilirim' dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “İşte böylece Yusuf'a yeryüzünde güç ve yetki verdik” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Orayı onun mülkü kıldık; o dünyadan dilediği yerde bulunur, orada dilediğini yapardı.' Ebü'ş-Şeyh, Zeyd b. Eslem'den nakletmiştir: Yusuf, Azîz'in karısıyla evlendi ve onu bakire buldu; kocası ise iktidarsızdı.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٨ الى ٦٦]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 58-66]

وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١) وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢)

{ وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١) وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢) } “Yusuf'un kardeşleri gelip onun yanına girdiler. O onları tanıdı, onlar ise onu tanıyamadılar. (58) Onların erzaklarını hazırlayınca dedi ki: 'Bana babanızdan olan diğer kardeşinizi de getirin. Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam ölçüyorum ve ben konukseverlerin en hayırlısıyım. (59) Eğer onu bana getirmezseniz, artık yanımda sizin için hiçbir ölçek [erzak] yoktur, bana da yaklaşmayın.' (60) Dediler ki: 'Onu babasından istemeye çalışacağız ve bunu mutlaka yapacağız.' (61) [Yusuf] uşaklarına: 'Sermayelerini yüklerinin içine koyun; umulur ki ailelerine döndüklerinde onu fark ederler de belki yine gelirler' dedi. (62)”

فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يَا أَبانا مَا نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦)

{ فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يَا أَبانا مَا نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦) } “Babalarına döndüklerinde dediler ki: 'Ey babamız! Bize erzak verilmesi yasaklandı. Artık kardeşimizi bizimle gönder de erzak alalım; biz onu mutlaka koruyacağız.' (63) [Yakub] dedi ki: 'Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim? En hayırlı koruyucu Allah'tır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.' (64) Eşyalarını açtıklarında sermayelerinin kendilerine geri verildiğini gördüler. Dediler ki: 'Ey babamız! Daha ne isteriz? İşte sermayemiz bize geri verilmiş. Ailemize yine erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü daha fazla erzak alırız. Zaten bu [aldığımız], az bir ölçektir.' (65) [Yakub]: 'Kuşatılıp çaresiz kalmanız hariç, onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına kesin bir söz verinceye kadar onu sizinle asla göndermeyeceğim' dedi. Ona kesin sözlerini verdiklerinde: 'Allah söylediklerimize vekildir' dedi. (66)”

قَوْلُهُ: وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ أَيْ جَاءُوا إِلَى مِصْرَ مِنْ أَرْضِ كَنْعَانَ لِيَمْتَارُوا لَمَّا أَصَابَهُمُ الْقَحْطُ فَدَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ فَعَرَفَهُمْ لِأَنَّهُ فَارَقَهُمْ رِجَالًا وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ لِأَنَّهُمْ فَارَقُوهُ صَبِيًّا يُبَاعُ بِالدَّرَاهِمِ فِي أَيْدِي السَّيَّارَةِ بَعْدَ أَنْ أَخْرَجُوهُ مِنَ الْجُبِّ، وَدَخَلُوا عَلَيْهِ الْآنَ وَهُوَ رَجُلٌ عَلَيْهِ أُبَّهَةُ الْمُلْكِ، وَرَوْنَقُ الرِّئَاسَةِ، وَعِنْدَهُ الْخَدَمُ وَالْحَشَمُ، وَقِيلَ: إِنَّهُمْ أَنْكَرُوهُ لِكَوْنِهِ كَانَ فِي تِلْكَ الْحَالِ عَلَى هَيْئَةِ مَلِكِ مِصْرَ، وَلَبِسَ تَاجَهُ وَتَطَوَّقَ بِطَوْقِهِ، وَقِيلَ: كَانُوا بَعِيدًا مِنْهُ فَلَمْ يَعْرِفُوهُ وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ المراد به هُنَا أَنَّهُ أَعْطَاهُمْ مَا طَلَبُوهُ مِنَ الْمِيرَةِ وَمَا يُصْلِحُونَ بِهِ سَفَرَهُمْ مِنَ الْعُدَّةِ الَّتِي يَحْتَاجُهَا الْمُسَافِرُ، يُقَالُ: جَهَّزْتُ الْقَوْمَ تَجْهِيزًا إِذَا تَكَلَّفْتُ لَهُمْ جِهَازًا لِلسَّفَرِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْقُرَّاءُ كُلُّهُمْ عَلَى فَتْحِ الْجِيمِ، وَالْكَسْرُ لُغَةٌ جَيِّدَةٌ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ قِيلَ: لَا بُدَّ مِنْ كَلَامٍ يَنْشَأُ عَنْهُ طَلَبُهُ لَهُمْ بِأَنْ يَأْتُوهُ بِأَخٍ لَهُمْ مِنْ أَبِيهِمْ، فَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا رَآهُمْ وَكَلَّمُوهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ قَالَ لَهُمْ: مَا أَنْتُمْ؟ وَمَا شَأْنُكُمْ؟ فَإِنِّي أُنْكِرُكُمْ، فَقَالُوا: نَحْنُ قَوْمٌ مِنْ

{ وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ } “Yusuf'un kardeşleri geldi”; yani kuraklığa maruz kaldıklarında erzak almak için Ken'ân diyarından Mısır'a geldiler. Yusuf'un huzuruna girdiler; { فَعَرَفَهُمْ } “o onları tanıdı”; çünkü onlardan ayrıldığında onlar yetişkin adamlardı. { وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “onlar ise onu tanıyamadılar”; çünkü onu kuyudan çıkardıktan sonra kervancıların ellerinde birkaç dirheme satılan küçük bir çocukken bırakmışlardı. Şimdi ise onun yanına girdiklerinde o, üzerinde hükümdarlık heybeti ve yöneticilik ihtişamı bulunan, yanında hizmetçileri ve maiyeti olan bir adamdı. O esnada Mısır kralının kılığında olması, tacını takıp gerdanlığını takınması sebebiyle onu tanıyamadıkları da söylenmiştir. Ondan uzakta durdukları için tanıyamadıkları yahut başka sebepler de ileri sürülmüştür. { وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ } “Onların erzaklarını hazırlayınca”; buradaki maksat, istedikleri erzağı ve bir yolcunun ihtiyaç duyduğu yol hazırlığı için gerekli azığı onlara vermesidir. Bir topluluğa yol azığı hazırlayıp temin ettiğinde 'cehheztü'l-kavme techîzen' (جَهَّزْتُ الْقَوْمَ تَجْهِيزًا) denir. el-Ezherî şöyle demiştir: Bütün kurrâ cîm harfinin fethasıyla okumuştur; kesre ile okunması da fasih bir lehçedir. { قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ } “'Bana babanızdan olan diğer kardeşinizi de getirin' dedi.” Onlardan babalarından olan kardeşlerini getirmelerini istemesini doğuran bir konuşmanın geçmiş olması gerektiği söylenmiştir. Şöyle rivayet edilmiştir: Yusuf onları görüp onlar da kendisiyle İbranice konuşunca: 'Siz kimsiniz? Durumunuz nedir? Sizi gözüm tutmadı' dedi. Onlar da:

أَهْلِ الشَّامِ، جِئْنَا نَمْتَارُ، وَلَنَا أَبٌ شَيْخٌ صِدِّيقٌ نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ اسْمُهُ يَعْقُوبُ. قَالَ: كَمْ أَنْتُمْ؟ قَالُوا: عَشَرَةٌ، وَقَدْ كُنَّا اثْنَيْ عَشَرَ، فَذَهَبَ أَخٌ لَنَا إِلَى الْبَرِّيَّةِ فَهَلَكَ، وَكَانَ أَحَبَّنَا إِلَى أَبِينَا، وَقَدْ سَكَنَ بَعْدَهُ إِلَى أَخٍ لَهُ أَصْغَرَ مِنْهُ هُوَ بَاقٍ لَدَيْهِ يَتَسَلَّى بِهِ، فَقَالَ لَهُمْ حِينَئِذٍ: ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ يَعْنِي أَخَاهُ بِنْيَامِينَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَهُوَ أَخُو يُوسُفَ لِأَبِيهِ وَأُمِّهِ، فَوَعَدُوهُ بِذَلِكَ، فَطَلَبَ مِنْهُمْ أَنْ يَتْرُكُوا أَحَدَهُمْ رَهِينَةً عِنْدَهُ حَتَّى يَأْتُوهُ بِالْأَخِ الَّذِي طَلَبَهُ، فَاقْتَرَعُوا فَأَصَابَتِ الْقُرْعَةُ شَمْعُونَ فَخَلَّفُوهُ عِنْدَهُ، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ: أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ أَيْ أُتَمِّمُهُ. وَجَاءَ بِصِيغَةِ الِاسْتِقْبَالِ مَعَ كَوْنِهِ قَالَ لَهُمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ بَعْدَ تَجْهِيزِهِمْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ عَادَتُهُ الْمُسْتَمِرَّةُ، ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ بِمَا يَزِيدُهُمْ وُثُوقًا بِهِ وَتَصْدِيقًا لِقَوْلِهِ، فَقَالَ: وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ أَيْ: وَالْحَالُ أَنِّي خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ لِمَنْ نَزَلَ بِي كَمَا فَعَلْتُهُ بِكُمْ مِنْ حُسْنِ الضِّيَافَةِ وَحُسْنِ الْإِنْزَالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قَالَ يُوسُفُ: وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ لِأَنَّهُ حِينَ أَنْزَلَهُمْ أَحْسَنَ ضِيَافَتَهُمْ، ثُمَّ تَوَعَّدَهُمْ إِذَا لَمْ يَأْتُوهُ بِهِ فَقَالَ: فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ أَيْ فَلَا أَبِيعُكُمْ شَيْئًا فِيمَا بَعْدُ، وَأَمَّا فِي الْحَالِ فَقَدْ أَوْفَاهُمْ كَيْلَهُمْ، وَمَعْنَى لَا تَقْرَبُونِ:

'Biz Şam ehlinden bir topluluğuz; erzak almaya geldik. Bizim Yakub adında ihtiyar, dosdoğru, peygamberlerden bir peygamber olan bir babamız var' dediler. Yusuf: 'Kaç kişisiniz?' dedi. Onlar: 'On kişiyiz; biz on iki kişi idik, bir kardeşimiz kıra gitti ve helak oldu; babamıza en sevimli olanımız oydu. Ondan sonra, onun kendisinden küçük olan ve yanında kalıp kendisiyle teselli bulduğu kardeşine bağlandı' dediler. İşte o zaman Yusuf onlara: { ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ } “Bana babanızdan olan diğer kardeşinizi getirin” dedi; yani daha önce zikri geçen ve kendisinin anne-baba bir kardeşi olan Bünyâmin'i kastetti. Onlar bunu yapacaklarına dair söz verdiler. Yusuf, istedikleri kardeşi getirene kadar içlerinden birini yanında rehin bırakmalarını istedi. Kura çektiler, kura Şem'ûn'a çıktı ve onu Yusuf'un yanında bıraktılar. Sonra Yusuf onlara: { أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ } “Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam ölçüyorum” dedi; yani eksiksiz veriyorum. Erzaklarını hazırladıktan sonra onlara bu sözü söylemiş olmasına rağmen bunun sürekli âdeti olduğunu göstermek için istikbal (geniş/şimdiki zaman) sîgasıyla getirmiştir. Sonra kendisine olan güvenlerini ve sözünü tasdiklerini artıracak bir durumu haber vererek: { وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “ve ben konukseverlerin en hayırlısıyım” dedi; yani size yaptığım gibi güzel ağırlama ve güzel konaklatma ile bana konuk olanlara en hayırlı ev sahibiyim. ez-Zeccâc demiştir ki: Yusuf { وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } dedi, çünkü onları ağırladığında misafirliklerini çok güzel yapmıştı. Sonra onu getirmedikleri takdirde onları tehdit ederek şöyle dedi: { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ } “Eğer onu bana getirmezseniz, artık yanımda sizin için hiçbir ölçek [erzak] yoktur, bana da yaklaşmayın.” Yani bundan sonra size hiçbir şey satmam. Şu an için ise onların ölçeğini tam vermiştir. Bana yaklaşmayın ifadesinin manası:

لَا تَدْخُلُونَ بِلَادِي فَضْلًا عَنْ أَنْ أُحْسِنَ إِلَيْكُمْ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: لَا أُنْزِلُكُمْ عِنْدِي كَمَا أَنْزَلْتُكُمْ هَذِهِ الْمَرَّةَ. وَلَمْ يُرِدْ أَنَّهُمْ لَا يَقْرُبُونَ بِلَادَهُ، وَتَقْرُبُونِ مَجْزُومٌ إِمَّا عَلَى أَنَّ لَا نَاهِيَةٌ أَوْ عَلَى أَنَّهَا نَافِيَةٌ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحَلِّ الْجَزَاءِ دَاخِلٌ فِي حُكْمِهِ، كَأَنَّهُ قَالَ: فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي تُحْرَمُوا وَلَا تُقَرَّبُوا، فَلَمَّا سَمِعُوا مِنْهُ ذَلِكَ وَعَدُوهُ بِمَا طَلَبَهُ مِنْهُمْ فَ قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ أَيْ سَنَطْلُبُهُ مِنْهُ، وَنَجْتَهِدُ فِي ذَلِكَ بِمَا نَقْدِرُ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: مَعْنَى الْمُرَاوَدَةِ هُنَا:

'Size ihsanda bulunmak şöyle dursun, memleketime dahi giremezsiniz' demektir. Manasının: 'Bu sefer konaklattığım gibi sizi yanımda konaklatmam' olduğu da söylenmiştir; memleketine yaklaşmamalarını kastetmemiştir. { تَقْرَبُونِ } kelimesi, 'lâ'nın nehiy (yasaklama) veya nefy (olumsuzluk) edatı olmasına göre mezcumdur (cezm edilmiştir); ceza (şartın cevabı) mahalline matuf olup onun hükmüne dahildir; sanki: 'Eğer onu bana getirmezseniz mahrum kalırsınız ve yaklaştırılmazsınız' demiştir. Bunu ondan işitince kendisinden istediği şeyi yapacaklarına söz vererek: { قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ } “'Onu babasından istemeye çalışacağız' dediler”; yani onu babasından talep edeceğiz ve gücümüzün yettiğince bu hususta gayret göstereceğiz. Buradaki muravefenin manasının şu olduğu da söylenmiştir:

الْمُخَادَعَةُ مِنْهُمْ لِأَبِيهِمْ وَالِاحْتِيَالُ عَلَيْهِ حَتَّى يَنْتَزِعُوهُ مِنْهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ هَذِهِ الْمُرَاوَدَةَ غَيْرَ مُقَصِّرِينَ فِيهَا. وَقِيلَ:

onu babasından koparıp alıncaya kadar babalarına karşı hile yapıp onu ikna etmeye çalışmalarıdır. { وَإِنَّا لَفاعِلُونَ } “ve bunu mutlaka yapacağız”; bu isteme işini hiçbir kusur göstermeksizin yerine getireceğiz. Şöyle de denilmiştir:

مَعْنَاهُ: وَإِنَّا لَقَادِرُونَ عَلَى ذَلِكَ، لَا نَتَعَانَى بِهِ وَلَا نَتَعَاظَمُهُ وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ مِنْ رِوَايَةِ شُعْبَةَ وَابْنِ عَامِرٍ «لِفِتْيَتِهِ» ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ وَغَيْرُهُمَا، وَقَرَأَ سَائِرُ الْكُوفِيِّينَ «لِفِتْيَانِهِ» ، وَاخْتَارَ هذه القراءة أبو عبيد، وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ كَالْقِرَاءَةِ الْآخِرَةِ، قَالَ النَّحَّاسُ: لِفِتْيَانِهِ مُخَالِفٌ لِلسَّوَادِ الْأَعْظَمِ، وَلَا يُتْرَكُ السَّوَادُ الْمُجْمَعُ عَلَيْهِ لِهَذَا الْإِسْنَادِ الْمُنْقَطِعِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ فَتِيَةً أَشْبَهُ مِنْ فِتْيَانٍ، لِأَنَّ فَتِيَّةً عِنْدَ الْعَرَبِ لِأَقَلِّ الْعَدَدِ، وَأَمْرُ الْقَلِيلِ بِأَنْ يَجْعَلُوا الْبِضَاعَةَ فِي الرِّحَالِ أَشْبَهُ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَا قَالَ يُوسُفُ بَعْدَ وَعْدِهِمْ لَهُ بِذَلِكَ؟ فَأُجِيبَ بِأَنَّهُ قَالَ لِفِتْيَتِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْفِتْيَةُ وَالْفِتْيَانُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ الْمَمَالِيكُ، وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ: هُمَا لُغَتَانِ جَيِّدَتَانِ مِثْلَ الصِّبْيَانِ وَالصِّبْيَةِ. وَالْمُرَادُ بِالْبِضَاعَةِ هُنَا هِيَ الَّتِي وَصَلُوا بِهَا مِنْ بِلَادِهِمْ لِيَشْتَرُوا بِهَا الطَّعَامَ، وَكَانَتْ نِعَالًا وَأُدْمًا، فَعَلَ يُوسُفُ ﵇ ذَلِكَ تَفَضُّلًا عَلَيْهِمْ وَقِيلَ: فَعَلَ ذَلِكَ لِيَرْجِعُوا إِلَيْهِ مَرَّةً أُخْرَى لِعِلْمِهِ أَنَّهُمْ لَا يَقْبَلُونَ الطَّعَامَ إِلَّا بِثَمَنٍ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَقِيلَ فَعَلَ ذَلِكَ لِيَسْتَعِينُوا بِهَا عَلَى الرُّجُوعِ إِلَيْهِ لِشِرَاءِ الطَّعَامِ وَقِيلَ: إِنَّهُ اسْتَقْبَحَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ أَبِيهِ وَإِخْوَتِهِ ثَمَنَ الطَّعَامِ، ثُمَّ عَلَّلَ يُوسُفُ ﵇ مَا أَمَرَ بِهِ مِنْ جَعْلِ الْبِضَاعَةِ فِي رِحَالِهِمْ بِقَوْلِهِ:

Manası: 'Biz buna güç yetiririz, bu bize zor gelmez ve gözümüzde büyümez' demektir. { وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ } Medine ehli, Ebû Amr, Şu'be rivayetiyle Âsım ve İbn Âmir «لِفِتْيَتِهِ» şeklinde okumuşlardır; Ebû Hâtim, en-Nehhâs ve diğerleri bu kıraati tercih etmiştir. Diğer Kûfeliler ise «لِفِتْيَانِهِ» şeklinde okumuşlardır; Ebû Ubeyd bu kıraati tercih etmiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında da bu son kıraat gibidir. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Lifityânihi' kıraati cumhurun okuyuşuna (sevâd-ı a'zam) muhaliftir; üzerinde icma edilen metin böyle munkatı bir isnat için terk edilmez. Ayrıca 'fitye' kelimesi 'fityân'dan daha uygundur; çünkü Arapların dilinde 'fitye' azlık çoğuludur ve sermayeyi yüklere koymaları için az sayıda kimseye emredilmesi daha uygundur. Bu cümle takdirî bir sorunun cevabı olan müste'nefe bir cümledir; sanki: 'Onlar bunu yapacaklarına dair söz verdikten sonra Yusuf ne dedi?' denilmiş, o da uşaklarına böyle söyledi diye cevap verilmiştir. ez-Zeccâc demiştir ki: Bu makamda fitye ve fityân köleler ve uşaklar demektir. es-Sa'lebî ise şöyle demiştir: Bunlar, 'sıbyân' ve 'sıbye' gibi iki güzel lehçedir. Buradaki bidâa (بِضاعَتَهُمْ - sermaye) ile kastedilen, yiyecek satın almak için memleketlerinden beraberlerinde getirdikleri mallardır; bunlar da ayakkabılar ve tabaklanmış deriler idi. Yusuf (aleyhisselâm) bunu onlara bir lütuf olsun diye yaptı. Bir diğer görüşe göre: Onların karşılıksız yiyecek kabul etmeyeceklerini bildiği için tekrar kendisine dönsünler diye böyle yaptı; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Tekrar yiyecek satın almak üzere kendisine dönmek için ondan yardım alsınlar diye yaptığı da söylenmiştir. Babasından ve kardeşlerinden yiyecek bedeli almayı çirkin gördüğü için yaptığı da söylenmiştir. Sonra Yusuf (aleyhisselâm) sermayelerini yüklerinin içine koydurma emrini şu sözüyle gerekçelendirdi:

لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ فَجَعَلَ عِلَّةَ جَعْلِ الْبِضَاعَةِ فِي الرِّحَالِ هِيَ مَعْرِفَتُهُمْ لَهَا إِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ بِرَدِّ الْبِضَاعَةِ إِلَيْهِمْ إِلَّا عِنْدَ تَفْرِيغِ الْأَوْعِيَةِ الَّتِي جَعَلُوا فِيهَا الطَّعَامَ، وَهُمْ لَا يُفَرِّغُونَهَا إِلَّا عِنْدَ الْوُصُولِ إِلَى أَهْلِهِمْ، ثُمَّ عَلَّلَ مَعْرِفَتَهُمْ لِلْبِضَاعَةِ الْمَرْدُودَةِ إِلَيْهِمُ الْمَجْعُولَةِ فِي رِحَالِهِمْ بِقَوْلِهِ:

{ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ } “Ailelerine döndüklerinde belki onu tanırlar”. [Yusuf], sermayenin yüklere konulmasının gerekçesini, ailelerine döndüklerinde onu tanımaları olarak belirlemiştir. Çünkü onlar sermayenin kendilerine geri verildiğini ancak yiyecek koydukları kapları boşalttıklarında anlayabilirler; kapları ise ancak ailelerinin yanına vardıklarında boşaltırlar. Sonra yüklerine konulan ve kendilerine geri verilen sermayeyi tanımalarının gerekçesini şu sözüyle açıklamıştır:

لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ فَإِنَّهُمْ إِذَا عَرَفُوا ذَلِكَ وَعَلِمُوا أَنَّهُمْ أَخَذُوا الطَّعَامَ بِلَا ثَمَنٍ، وَأَنَّ مَا دَفَعُوهُ عِوَضًا عَنْهُ قَدْ رَجَعَ إِلَيْهِمْ، وَتَفَضَّلَ بِهِ مَنْ وَصَلُوا إِلَيْهِ عَلَيْهِمْ نَشِطُوا إِلَى الْعَوْدِ إِلَيْهِ، وَلَا سِيَّمَا مَعَ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْجَدْبِ الشَّدِيدِ وَالْحَاجَةِ إِلَى الطَّعَامِ وَعَدَمِ وُجُودِهِ لَدَيْهِمْ، فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ مَا يَدْعُوهُمْ إِلَى الرُّجُوعِ، وَبِهَذَا يَظْهَرُ أَنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمْ يَرُدَّ الْبِضَاعَةَ إِلَيْهِمْ إِلَّا لِهَذَا الْمَقْصِدِ، وَهُوَ رُجُوعُهُمْ إِلَيْهِ فَلَا يَتِمُّ تَعْلِيلُ رَدِّهَا بِغَيْرِ ذَلِكَ. وَالرِّحَالُ:

{ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Belki yine dönerler”. Zira onlar bunu fark edip yiyeceği bedelsiz aldıklarını, karşılık olarak verdikleri şeyin kendilerine geri döndüğünü ve yanına gittikleri zatın kendilerine lütufta bulunduğunu anladıklarında, ona tekrar dönme hususunda gayret gösterirler; bilhassa içinde bulundukları şiddetli kıtlık, yiyeceğe olan ihtiyaç ve ellerinde yiyeceğin bulunmayışı sebebiyle [bu daha da kuvvetlenir]. Çünkü bu durum, onları geri dönmeye sevk eden en büyük etkenlerdendir. Buradan anlaşılmaktadır ki Yusuf (aleyhisselâm) sermayeyi onlara sadece bu gaye için, yani kendisine geri dönmeleri için iade etmiştir; dolayısıyla iadenin gerekçesi bundan başkasıyla tam olarak açıklanamaz. 'Rihâl' (الرِّحَالُ) kelimesine gelince:

جَمْعُ رَحْلٍ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا مَا يَسْتَصْحِبُهُ الرَّجُلُ مَعَهُ مِنَ الْأَثَاثِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الرَّحْلُ: كُلُّ شَيْءٍ مُعَدٍّ لِلرَّحِيلِ مِنْ وِعَاءٍ لِلْمَتَاعِ وَمَرْكَبٍ لِلْبَعِيرِ وَمَجْلِسٍ وَرَسَنٍ انْتَهَى. وَالْمُرَادُ هُنَا الْأَوْعِيَةُ الَّتِي يَجْعَلُونَ فِيهَا مَا يَمْتَارُونَهْ مِنَ الطَّعَامِ.

'Rahl' (رَحْل) kelimesinin çoğuludur; burada kastedilen, kişinin beraberinde taşıdığı eşyadır. el-Vâhidî şöyle demiştir: 'Rahl; eşya kabı, deve semeri, oturak ve yular gibi yolculuk için hazırlanan her şeydir.' [el-Vâhidî'nin sözü] bitti. Burada kastedilen ise, erzak olarak aldıkları yiyeceği içine koydukları kaplardır.

قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: يُقَالُ لِلْوِعَاءِ رَحْلٌ، وَلِلْبَيْتِ رحل فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ أَرَادُوا بِهَذَا مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِ يُوسُفَ لَهُمْ: فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي أَيْ: مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الِامْتِيَارَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ مَعْهُودٌ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ، وَلَعَلَّهُمْ قَالُوا لَهُ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ قَبْلَ أَنْ يَفْتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَيَعْلَمُوا بَرَدِّ بِضَاعَتِهِمْ، كَمَا يُفِيدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ فِيمَا بَعْدُ: وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ إِلَى آخِرِهِ، ثُمَّ ذَكَرُوا لَهُ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ يُوسُفُ، فَقَالُوا: فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا يعنون بنيامين ونَكْتَلْ جَوَابُ الْأَمْرِ، أَيْ: نَكْتَلْ بِسَبَبِ إِرْسَالِهِ مَعَنَا مَا نُرِيدُهُ مِنَ الطَّعَامِ. قَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ «نَكْتَلْ» بِالنُّونِ. وقرأ سائر الكوفيين بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى، وقال: ليكونوا كُلُّهُمْ دَاخِلِينَ فِيمَنْ يَكْتَالُ، وَزَعَمَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ بِالْيَاءِ كَانَ لِلْأَخِ وَحْدَهُ، أَيْ: يَكْتَالُ أَخُونَا بِنْيَامِينُ، وَاعْتَرَضَهُ النَّحَّاسُ مِمَّا حَاصِلُهُ أَنَّ إِسْنَادَ الْكَيْلِ إِلَى الْأَخِ لَا يُنَافِي كَوْنَهُ لِلْجَمِيعِ، وَالْمَعْنَى: يَكْتَالُ بِنْيَامِينُ لَنَا جَمِيعًا. قَالَ الزَّجَّاجُ:

İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Kaba rahl dendiği gibi, eve de rahl denir.' { فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ } “Babalarına döndüklerinde: ‘Ey babamız! Bize ölçek yasaklandı’ dediler.” Bununla, daha önce Yusuf'un kendilerine söylediği: “Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size hiçbir ölçek [erzak] yoktur” sözünü kastetmişlerdir. Yani: 'Gelecekte bize ölçek yasaklandı' demektir. Bunda, onlar ile Yusuf arasında tekrar tekrar erzak temin etmenin alışılagelmiş bir durum olduğuna delalet vardır. Nitekim daha sonra gelen: “Eşyalarını açtıklarında...” ifadesinin gösterdiği üzere, muhtemelen onlar bu sözü eşyalarını açmadan ve sermayelerinin geri verildiğini bilmeden önce babalarına söylemişlerdir. Sonra Yusuf'un kendilerine emrettiği şeyi ona aktararak şöyle dediler: { فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا } “Kardeşimizi bizimle gönder” -Bünyamin'i kastediyorlar- { نَكْتَلْ } “ki ölçekle erzak alalım”. Bu emir kipinin cevabıdır; yani: 'Onu bizimle göndermen sebebiyle dilediğimiz yiyeceği ölçekle alalım' demektir. Haremeyn ehli (Mekke ve Medine kıraat imamları), Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım nun harfiyle «نَكْتَلْ» şeklinde okumuşlardır. Diğer Kûfeliler ise ye harfiyle okumuşlardır. Ebû Ubeyd birinci kıraati tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Ölçekle erzak alacak kimselerin içine hepsi dahil olsun diye [böyle tercih edilmiştir].' O, ye ile okunduğunda bunun sadece kardeşe ait olacağını, yani 'kardeşimiz Bünyamin ölçekle erzak alsın' manasına geleceğini iddia etmiştir. en-Nehhâs buna itiraz etmiş ve özetle şöyle demiştir: Ölçekle erzak alma işinin kardeşe isnat edilmesi, bunun herkes için olmasına engel değildir; mana: 'Bünyamin hepimiz adına ölçekle erzak alsın' demektir. ez-Zeccâc demiştir ki:

أَيْ إِنْ أَرْسَلْتَهُ اكْتَلْنَا وَإِلَّا مُنِعْنَا الْكَيْلَ وَإِنَّا لَهُ أَيْ لِأَخِيهِمْ بِنْيَامِينَ لَحافِظُونَ مِنْ أَنْ يُصِيبَهُ سُوءٌ أَوْ مَكْرُوهٌ، وَجُمْلَةُ قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَأْمَنُهُمْ عَلَى بِنْيَامِينَ إِلَّا كَمَا أَمِنَهُمْ عَلَى أَخِيهِ يُوسُفَ، وَقَدْ قَالُوا لَهُ فِي يُوسُفَ: وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ ، كَمَا قَالُوا هُنَا: وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ ثُمَّ خَانُوهُ فِي يُوسُفَ، فَهُوَ إِنْ أَمِنَهُمْ فِي بِنْيَامِينَ خَافَ أَنْ يَخُونُوهُ فِيهِ كَمَا خَانُوهُ فِي يُوسُفَ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ لعل هنا إضمار، وَالتَّقْدِيرُ: فَتَوَكَّلَ يَعْقُوبُ عَلَى اللَّهِ وَدَفَعَهُ إِلَيْهِمْ، وقال: فالله خير حافظا. وقرأ أَهْلُ الْمَدِينَةِ «حِفْظًا» وَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو وَعَاصِمٍ وَابْنِ عَامِرٍ. وَقَرَأَ سَائِرُ الْكُوفِيِّينَ «حَافِظًا» وَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: عَلَى الْبَيَانِ يَعْنِي التَّمْيِيزَ وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنْ حِفْظَ اللَّهِ إِيَّاهُ خَيْرٌ مِنْ حِفْظِهِمْ لَهُ، لَمَّا وَكَلَ يَعْقُوبُ حِفْظَهُ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ حَفِظَهُ وَأَرْجَعَهُ إِلَيْهِ، وَلَمَّا قَالَ فِي يُوسُفَ: وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَقْعَ لَهُ مِنَ الِامْتِحَانِ مَا وَقَعَ. وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ أَيْ: أَوْعِيَةَ الطَّعَامِ، أَوْ مَا هو أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ مِمَّا يُطْلَقُ عَلَيْهِ لَفْظُ الْمَتَاعِ سَوَاءٌ كَانَ الَّذِي فِيهِ طَعَامًا أَوْ غَيْرَ طَعَامٍ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ أَيِ: الْبِضَاعَةَ الَّتِي حَمَلُوهَا إِلَى مِصْرَ لَيَمْتَارُوا بِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا، وَجُمْلَةُ قالُوا يَا أَبانا مُسْتَأْنَفَةٌ كَمَا تَقَدَّمَ مَا نَبْغِي مَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ، وَالْمَعْنَى: أَيَّ شَيْءٍ نَطْلُبُ مِنْ هَذَا الْمَلِكِ بَعْدَ أَنْ صَنَعَ مَعَنَا مَا صَنَعَ مِنَ الإحسان

Yani: Onu gönderirsen ölçekle erzak alırız, aksi takdirde ölçek bize yasaklanır. { وَإِنَّا لَهُ } 've şüphesiz biz onu' yani kardeşleri Bünyâmîn'i { لَحافِظُونَ } 'elbette koruyucularız', başına bir kötülük veya hoşa gitmeyecek bir durum gelmesinden [koruruz]. { قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ } “[Ya‘kûb] dedi ki: ‘Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç!’” cümlesi müste’nefedir (yeni bir başlangıçtır), daha önce benzeri pek çok yerde geçtiği üzere takdirî bir sorunun cevabıdır. Anlamı şudur: Yûsuf hakkında kendilerine güvendiği gibi Bünyâmîn hakkında da onlara güvenmez. Nitekim Yûsuf konusunda da ona: { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Biz onu mutlaka koruruz” demişlerdi; nitekim burada da: { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz biz onu elbette koruyucularız” dediler, sonra da Yûsuf hakkında ona hıyanet ettiler. Dolayısıyla o, Bünyâmîn hakkında kendilerine güvenirse, Yûsuf hakkında hıyanet ettikleri gibi onun hakkında da hıyanet etmelerinden korkmuştur. { فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Oysa Allah en hayırlı koruyucudur ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.” Burada muhtemelen bir hazif (gizli tutma) vardır; takdiri şöyledir: Ya‘kûb Allah'a tevekkül etti, onu kendilerine teslim etti ve: 'Allah en hayırlı koruyucudur' dedi. Medine ehli [bu kelimeyi] 'hıfzen' (حِفْظًا) şeklinde okumuştur ve bu, temyiz olarak mansubdur; bu [aynı zamanda] Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir'in kıraatidir. Diğer Kûfeliler ise 'hâfizan' (حَافِظًا) şeklinde okumuşlardır ve bu, hal olarak mansubdur. ez-Zeccâc: 'Beyan yani temyiz üzere [mansubdur]' demiştir. Ayetin anlamı şudur: Allah'ın onu koruması, onların onu korumasından daha hayırlıdır. Ya‘kûb onun korunmasını Allah Sübhânehu'ya havale edince O, onu korudu ve kendisine geri döndürdü. Yûsuf hakkında ise: { وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ } “Onu kurdun yemesinden korkarım” dediğinde başına gelen o imtihan gelmişti. { وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ } “Yüklerini açtıklarında”; yani erzak kaplarını veya ister içinde yiyecek bulunsun ister bulunmasın 'metâ' lafzının kapsamına giren daha genel şeyleri [açtıklarında] { وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ } “sermayelerinin kendilerine geri verildiğini gördüler”; yani kendisiyle erzak satın almak üzere Mısır'a götürdükleri sermayeyi [gördüler] ki bunun açıklaması daha önce geçmişti. { قالُوا يَا أَبانا } “Dediler ki: Ey babamız!” cümlesi daha önce geçtiği üzere müste’nefedir. { مَا نَبْغِي } “Daha ne isteriz?” ifadesindeki 'mâ' istifhâmiyyedir (soru edatıdır). Anlamı şudur: Bu hükümdardan, bize yaptığı bunca ihsandan sonra başka ne isteyebiliriz...

بِرَدِّ الْبِضَاعَةِ وَالْإِكْرَامِ عِنْدَ الْقُدُومِ إِلَيْهِ، وَتَوْفِيرِ مَا أَرَدْنَاهُ مِنَ الْمِيرَةِ؟ وَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، وَجُمْلَةُ هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا مُقَرِّرَةٌ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامُ مِنَ الْإِنْكَارِ لِطَلَبِ شَيْءٍ مَعَ كَوْنِهَا قَدْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ وَقِيلَ:

yanına vardığımızda ikramda bulunmak ve istediğimiz erzakı bolca vermek suretiyle bu yaptıkları iyiliklerden sonra başka ne isteyebiliriz ki? Bu soru inkârîdir. { هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا } “İşte sermayemiz bize geri verilmiş” cümlesi, sermayeleri kendilerine geri verilmişken bir şey talep etmeye dair istifhamın ifade ettiği inkârı pekiştirmektedir. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ «مَا» فِي مَا نَبْغِي نَافِيَةٌ، أَيْ: مَا نَبْغِي فِي الْقَوْلِ وَمَا نَتَزَيَّدُ فِيمَا وَصَفْنَا لَكَ مِنْ إِحْسَانِ الْمَلِكِ إِلَيْنَا وَإِكْرَامِهِ لَنَا، ثُمَّ بَرْهَنُوا عَلَى مَا لَقُوهُ مِنَ التَّزَيُّدِ فِي وَصْفِ الْمَلِكِ بِقَوْلِهِمْ: هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا فَإِنَّ مَنْ تَفَضَّلَ عَلَيْهِمْ بِرَدِّ ذَلِكَ حَقِيقٌ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ مِنْهُمْ، مُسْتَحِقٌّ لِمَا وَصَفُوهُ بِهِ، وَمَعْنَى وَنَمِيرُ أَهْلَنا نَجْلِبُ إِلَيْهِمُ الْمِيرَةَ وَهِيَ الطَّعَامُ، وَالْمَائِرُ: الَّذِي يَأْتِي بِالطَّعَامِ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ بِضَمِّ النُّونِ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، وَالتَّقْدِيرُ: هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا فَنَحْنُ نَسْتَعِينُ بِهَا عَلَى الرُّجُوعِ وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخانا بِنْيَامِينَ مِمَّا تَخَافُهُ عَلَيْهِ وَنَزْدادُ بِسَبَبِ إِرْسَالِهِ مَعَنَا كَيْلَ بَعِيرٍ أَيْ حِمْلَ بَعِيرٍ زَائِدٍ عَلَى مَا جِئْنَا بِهِ هَذِهِ الْمَرَّةَ لِأَنَّهُ كَانَ يُكَالُ لِكُلِّ رَجُلٍ وِقْرُ بَعِيرٍ، وَمَعْنَى ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ أَنَّ زِيَادَةَ كَيْلِ بَعِيرٍ لِأَخِينَا يَسْهُلُ عَلَى الْمَلِكِ، وَلَا يَمْتَنِعُ عَلَيْنَا مِنْ زِيَادَتِهِ لَهُ لِكَوْنِهِ يَسِيرًا لَا يَتَعَاظَمُهُ وَلَا يُضَايِقُنَا فِيهِ وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: ذَلِكَ الْمَكِيلُ لِأَجْلِنَا قَلِيلٌ نُرِيدُ أَنْ يَنْضَافَ إِلَيْهِ حِمْلُ بَعِيرٍ لِأَخِينَا. وَاخْتَارَ الزَّجَّاجُ الْأَوَّلَ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا مِنْ كَلَامِ يَعْقُوبَ جَوَابًا عَلَى مَا قَالَهُ أَوْلَادُهُ: وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ يَعْنِي إِنَّ حِمْلَ بَعِيرٍ شَيْءٌ يَسِيرٌ لَا يُخَاطِرُ لِأَجْلِهِ بِالْوَلَدِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ جَوَابَ يَعْقُوبَ هُوَ قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ أَيْ حَتَّى تُعْطُونِي مَا أَثِقُ بِهِ وَأَرْكَنُ إِلَيْهِ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَهُوَ الْحَلِفُ بِهِ، وَاللَّامُ فِي لَتَأْتُنَّنِي بِهِ جَوَابُ الْقَسَمِ، لِأَنَّ مَعْنَى حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ: حَتَّى تحلفوا بالله لتأتني بِهِ، أَيْ: لَتَرُدُنَّ بِنْيَامِينَ إِلَيَّ، وَالِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ هُوَ مِنْ أَعَمِّ الْعَامِّ، لِأَنَّ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ وَإِنْ كَانَ كَلَامًا مُثْبَتًا فَهُوَ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَا تُمْنَعُونَ مِنْ إِتْيَانِي بِهِ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ لِعِلَّةٍ مِنَ الْعِلَلِ إِلَّا لِعِلَّةِ الْإِحَاطَةِ بِكُمْ، وَالْإِحَاطَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ إِحَاطَةِ الْعَدُوِّ، وَمَنْ أَحَاطَ بِهِ الْعَدُوُّ فَقَدْ غُلِبَ أَوْ هَلَكَ، فَأَخَذَ يَعْقُوبُ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ بِأَنْ يَأْتُوهُ ببنيامين إلا أن يغلبوا عليه أو يهلكوا دُونَهُ، فَيَكُونَ ذَلِكَ عُذْرًا لَكُمْ عِنْدِي فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ أَيْ أَعْطَوْهُ مَا طَلَبَهُ مِنْهُمْ مِنَ الْيَمِينِ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ أَيْ: قَالَ يَعْقُوبُ: اللَّهُ عَلَى مَا قُلْنَاهُ مِنْ طَلَبِي الْمَوْثِقَ مِنْكُمْ وَإِعْطَائِكُمْ لِي مَا طَلَبْتُهُ مِنْكُمْ مُطَّلِعٌ رَقِيبٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهُ خَافِيَةٌ، فَهُوَ الْمُعَاقِبُ لِمَنْ خَاسَ فِي عَهْدِهِ وَفَجَرَ فِي الْحَلِفِ بِهِ، أَوْ مَوْكُولٌ إِلَيْهِ الْقِيَامُ بِمَا شَهِدَ عَلَيْهِ مِنَّا.

{ مَا نَبْغِي } ifadesindeki 'mâ' nâfiyedir (olumsuzluk bildirir); yani: 'Sözümüzde haddi aşmıyoruz ve hükümdarın bize yaptığı iyiliği ve ikramı sana anlatırken abartmıyoruz' demektir. Sonra hükümdarın vasfında abartmadıklarına dair şu sözleriyle delil getirdiler: { هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا } “İşte sermayemiz bize geri verilmiş”; zira bunu iade etmek suretiyle kendilerine lütufta bulunan kimse, onların övgüsüne layıktır ve onu niteledikleri vasıfları hak etmektedir. { وَنَمِيرُ أَهْلَنا } “Ailemize erzak getiririz” ifadesinin manası; onlara mîre (yiyecek) getiririz demektir. 'Mair' (الْمَائِرُ), yiyecek getiren kimsedir. es-Sülemî nun harfinin zammesiyle [nümîru] okumuştur. Bu ifade, bağlamın delalet ettiği takdirî bir cümleye matuftur; takdiri şöyledir: 'İşte sermayemiz bize geri verilmiş; biz onunla geri dönmek için yardım alırız, ailemize erzak getiririz, { وَنَحْفَظُ أَخانا } kardeşimizi [Bünyamin'i] onun hakkında korktuğun şeylerden koruruz { وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ } ve onun bizimle gönderilmesi sebebiyle bir deve yükü [erzak] artırırız'; yani bu sefer getirdiğimizden bir deve yükü fazlasını alırız; zira her adama bir deve yükü erzak tartılıyordu. { ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ } “Bu az bir ölçektir” ifadesinin manası; kardeşimiz için fazladan bir deve yükü erzak verilmesi hükümdara kolaydır; az bir şey olduğu, gözünde büyütmeyeceği ve bu hususta bize zorluk çıkarmayacağı için bunu bize fazladan vermekten çekinmez demektir. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'bizim için tartılan bu erzak azdır, buna kardeşimiz için bir deve yükünün de eklenmesini istiyoruz' şeklindedir. ez-Zeccâc birinci görüşü tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, çocuklarının 'bir deve yükü artırırız' sözüne karşılık Yakub'un bir cevabıdır; yani bir deve yükü erzak, uğrunda bir evladın tehlikeye atılacağı değersiz/az bir şeydir demektir. Ancak bu görüş zayıftır; çünkü Yakub'un cevabı: { قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ } “[Yakub] dedi ki: ‘Allah adına bana kesin bir teminat verinceye kadar onu sizinle asla göndermem’” ayetidir. Yani: 'Allah Teâlâ tarafından güvenip dayanacağım bir teminat -ki o da O'nun adına yemin etmektir- bana verinceye kadar [göndermem]' demektir. { لَتَأْتُنَّنِي بِهِ } “onu bana mutlaka getireceğinize dair” ifadesindeki lâm harfi yeminin cevabıdır; çünkü 'Allah adına bana kesin bir teminat verinceye kadar' ifadesinin manası, 'Bünyamin'i bana mutlaka geri getireceğinize dair Allah'a yemin edinceye kadar' demektir. { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } “meğerki kuşatılmış olasınız” ifadesiyle yapılan istisna genel durumların en genelindendir; çünkü 'onu bana mutlaka getireceksiniz' ifadesi lafzen olumlu olsa da mana bakımından olumsuzluk bildirir. Sanki şöyle demiştir: 'Kuşatılma durumu müstesna, hiçbir hâlde ve hiçbir sebeple onu bana getirmekten alıkonulmayacaksınız.' Kuşatma (ihâta), düşmanın kuşatmasından alınmıştır; düşmanın kuşattığı kimse ise ya mağlup olur ya da helak olur. Böylece Yakub, onun uğrunda mağlup edilmeleri ya da helak olmaları hali hariç -ki bu benim katımda sizin için bir mazeret olur- Bünyamin'i kendisine getireceklerine dair onlardan kesin söz almıştır. { فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ } “Ona teminatlarını verdiklerinde” yani kendilerinden istediği yemini verdiklerinde { قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ } “[Yakub] dedi ki: ‘Allah söylediklerimize vekildir.’” Yani Yakub şöyle dedi: 'Sizden teminat istemem ve sizin de istediğim şeyi bana vermeniz hususunda söylediğimiz şeylere Allah şahittir, gözetleyicidir; O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Dolayısıyla ahdini bozanı ve O'nun adına yemininde hıyanet edeni cezalandıracak olan O'dur; yahut aramızda şahit olduğu şeyleri yerine getirmek O'na havale edilmiştir.'

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ لَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ، جَاءَ بِصُوَاعِ الْمَلِكِ الَّذِي كَانَ يَشْرَبُ فِيهِ، فَوَضَعَهُ عَلَى يَدِهِ فَجَعَلَ يَنْقُرُهُ ويطنّ، وينقره وَيَطِنُّ، فَقَالَ: إِنَّ هَذَا الْجَامَ لِيُخْبِرُنِي عَنْكُمْ خَبَرًا، هَلْ كَانَ لَكُمْ أَخٌ مِنْ أَبِيكُمْ يُقَالُ لَهُ يُوسُفُ؟ وَكَانَ أَبُوهُ يُحِبُّهُ دُونَكُمْ، وَإِنَّكُمُ انْطَلَقْتُمْ بِهِ فَأَلْقَيْتُمُوهُ فِي الْجُبِّ وَأَخْبَرْتُمْ أَبَاكُمْ أَنَّ الذِّئْبَ أَكَلَهُ، وَجِئْتُمْ عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذَبٍ؟ قَالَ:

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Yusuf'un kardeşleri onun huzuruna girip de o onları tanıdığı, onlar ise onu tanımadıkları vakit; Yusuf, hükümdarın içki içtiği su tasını getirdi, elinin üzerine koydu ve ona vurmaya başladı. Tas çınlıyor, o vurdukça çınlıyordu. Bunun üzerine dedi ki: 'Bu kâse bana sizinle ilgili bir haber veriyor; babanızdan olma Yusuf adında bir kardeşiniz var mıydı? Hani babası onu sizden daha çok severdi de siz onu götürüp kuyuya atmıştınız, babanıza da onu kurdun yediğini söyleyip gömleğinin üzerinde yalan bir kanla gelmiştiniz?' Dedi ki:

فَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَنْظُرُ إِلَى بَعْضٍ وَيَعْجَبُونَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ وُهَيْبٍ قَالَ: لَمَّا جَعَلَ يُوسُفُ يَنْقُرُ الصُّوَاعَ وَيُخْبِرُهُمْ قَامَ إِلَيْهِ بَعْضُ إِخْوَتِهِ فَقَالَ: أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ أَنْ لَا تَكْشِفَ لَنَا عَوْرَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ قَالَ: يَعْنِي بِنْيَامِينَ، وَهُوَ أَخُو يُوسُفَ لِأَبِيهِ وَأُمِّهِ

Bunun üzerine birbirlerine bakmaya ve şaşırmaya başladılar. Ebû'ş-Şeyh, Vüheyb'den şöyle rivayet etmiştir: Yusuf tasa vurup onlara haber vermeye başlayınca kardeşlerinden biri ona doğru ayağa kalkıp: 'Allah aşkına bizim gizlimizi açığa çıkarma' dedi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ } “Bana babanızdan olan kardeşinizi getirin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bünyamin'i kastediyor; o, Yusuf'un ana-baba bir öz kardeşidir.'

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ قَالَ: خَيْرُ مَنْ يُضِيفُ بِمِصْرَ.

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “ve ben konuk ağırlayanların en hayırlısıyım” ayeti hakkında: 'Mısır'da misafir ağırlayanların en hayırlısıyım' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لِفِتْيانِهِ أَيْ لِغِلْمَانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ أَيْ أَوْرَاقَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: مَا نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا يَقُولُونَ: مَا نَبْغِي وَرَاءَ هَذَا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ أَيْ حِمْلَ بَعِيرٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عن مُجَاهِدٍ وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ قَالَ: حِمْلَ حِمَارٍ، قَالَ: وَهِيَ لُغَةٌ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يَعْنِي مجاهدا أَنَّ الْحِمَارَ يُقَالُ لَهُ فِي بَعْضِ اللُّغَاتِ بَعِيرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ قَالَ: تَهْلِكُوا جَمِيعًا، وَفِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ: عَهْدَهُمْ.

İbn Cerîr, Katâde'den { لِفِتْيانِهِ } yani 'uşaklarına/kölelerine', { اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ } yani 'paralarını' şeklinde rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { مَا نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا } ayeti hakkında şöyle dediklerini rivayet etmiştir: 'Biz bundan ötesini aramayız/istemeyiz.' { وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ } yani 'bir deve yükü'. Ebû Ubeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ } hakkında: 'Bir eşek yükü' dediğini rivayet etmiştir. Mücâhid: 'Bu bir lehçedir' demiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: 'Mücâhid, bazı lehçelerde eşeğe بعير (deve/binek) dendiğini kastetmektedir.' İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } ayeti hakkında: 'Hepinizin helak olması müstesna' dediğini; { فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ } ayeti hakkında da: 'Ahidlerini [verdiklerinde]' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ قال:

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

إلا أن تغلبوا حتّى لا تطيقوا ذلك.

'Buna güç yetiremeyecek şekilde mağlup edilmeniz müstesna.'

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٦٧ الى ٧٦]

[Yûsuf Suresi (12), 67-76. Âyetler]

وَقالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٦٨) وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩) فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠) قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١)

{ وَقالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٦٨) وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩) فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠) قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) } “Ve dedi ki: ‘Ey oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Bununla beraber Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam. Hüküm ancak Allah’ındır. Ben O’na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnız O’na tevekkül etsinler.’ (67) Babalarının kendilerine emrettiği şekilde girdiklerinde, bu durum Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamazdı; ancak Yakub’un içindeki bir dileği yerine getirmiş oldu. Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için ilim sahibiydi; fakat insanların çoğu bilmezler. (68) Yusuf’un huzuruna girdiklerinde, kardeşini bağrına bastı [ve]: ‘Ben gerçekten senin kardeşinim; artık onların yaptıklarına üzülme’ dedi. (69) Onların yüklerini hazırlayınca, su kabını kardeşinin yükünün içine koydu. Sonra bir çağırıcı: ‘Ey kafile! Siz muhakkak hırsızlarsınız’ diye seslendi. (70) Onlara dönerek: ‘Ne kaybettiniz?’ dediler. (71)”

قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣) قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤) قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥) فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦)

{ قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣) قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤) قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥) فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦) } “Dediler ki: ‘Hükümdarın su kabını kaybettik. Onu getirene bir deve yükü [erzak] vardır ve ben buna kefilim.’ (72) [Kardeşler] dediler ki: ‘Allah’a yemin olsun, siz de kesinlikle bildiniz ki biz bu ülkede fesat çıkarmak için gelmedik ve biz hırsız da değiliz.’ (73) Dediler ki: ‘Eğer yalancı çıkarsanız, onun cezası nedir?’ (74) Dediler ki: ‘Onun cezası, [çalınan şey] kimin yükünde bulunursa, işte onun cezası bizzat kendisidir (köle yapılmasıdır). Biz zalimleri böyle cezalandırırız.’ (75) Bunun üzerine [Yusuf], kardeşinin kabından önce onların kaplarını [aramaya] başladı; sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte biz Yusuf için böyle bir plan kurduk. Allah dilemedikçe hükümdarın dinine (yasasına) göre kardeşini alıkoyamazdı. Dilediğimiz kimseleri derecelerle yükseltiriz. Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen biri vardır. (76)”

لَمَّا تَجَهَّزَ أَوْلَادُ يَعْقُوبَ لِلْمَسِيرِ إِلَى مِصْرَ خَافَ عَلَيْهِمْ أَبُوهُمْ أَنْ تُصِيبَهُمُ الْعَيْنُ لِكَوْنِهِمْ كَانُوا ذَوِي جَمَالٍ ظَاهِرٍ وَثِيَابٍ حَسَنَةٍ مَعَ كَوْنِهِمْ أَوْلَادَ رَجُلٍ وَاحِدٍ. فَنَهَاهُمْ أَنْ يَدْخُلُوا مُجْتَمِعِينَ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ مَظِنَّةً لِإِصَابَةِ الْأَعْيُنِ لَهُمْ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ، وَلَمْ يَكْتَفِ بِقَوْلِهِ: لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ عَنْ قَوْلِهِ: وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ لِأَنَّهُمْ لَوْ دَخَلُوا مِنْ بابين مثلا كانوا قد امتثلوا النية عَنِ الدُّخُولِ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ، وَلَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ فِي الدُّخُولِ مِنْ بَابَيْنِ مَثَلًا نَوْعُ اجْتِمَاعٍ يُخْشَى مَعَهُ أَنْ تُصِيبَهُمُ الْعَيْنُ أَمَرَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ، قِيلَ: وَكَانَتْ أَبْوَابُ مِصْرَ أَرْبَعَةً.

Yakub'un oğulları Mısır'a gitmek üzere hazırlandıklarında; babaları, aynı adamın çocukları olmalarının yanı sıra aşikâr bir güzelliğe ve güzel elbiselere sahip olmaları sebebiyle kendilerine nazar değmesinden korktu. Bu sebeple onlara tek bir kapıdan hep birlikte girmelerini yasakladı; çünkü bu durum kendilerine nazar değmesine yol açabilirdi; ve ayrı ayrı kapılardan girmelerini emretti. { لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ } “Tek bir kapıdan girmeyin” sözüyle yetinmeyip ayrıca { وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ } “ayrı ayrı kapılardan girin” buyurmuştur; çünkü onlar mesela iki kapıdan girselerdi, tek bir kapıdan girmeme yasağına uymuş olurlardı. Fakat iki kapıdan girmekte de nazar değmesinden korkulacak bir tür topluluk hali bulunabileceğinden, ayrı ayrı kapılardan girmelerini emretti. Mısır'ın dört kapısı olduğu söylenmiştir.

وَقَدْ أَنْكَرَ بَعْضُ الْمُعْتَزِلَةِ كَأَبِي هَاشِمٍ وَالْبَلْخِيِّ أَنَّ لِلْعَيْنِ تَأْثِيرًا، وَقَالَا: لَا يَمْتَنِعُ أَنَّ صَاحِبَ الْعَيْنِ إِذَا شَاهَدَ الشَّيْءَ وَأُعْجِبَ بِهِ كَانَتِ الْمَصْلَحَةُ لَهُ فِي تَكْلِيفِهِ أَنْ يُغَيِّرَ اللَّهُ ذَلِكَ الشَّيْءَ حَتَّى لَا يَبْقَى قَلْبُ ذَلِكَ الْمُكَلَّفِ مُعَلَّقًا

Ebû Hâşim ve el-Belhî gibi bazı Mutezile mensupları nazarın bir etkisi olduğunu inkâr etmiş ve şöyle demişlerdir: 'Göz değdiren kimse bir şeyi görüp beğendiğinde, o mükellefin kalbinin ona bağlı kalmaması için Allah'ın o şeyi değiştirmesi onun mükellefiyeti açısından bir maslahat olabilir;'

بِهِ. وَلَيْسَ هَذَا بِمُسْتَنْكَرٍ مِنْ هَذَيْنِ وَأَتْبَاعِهِمَا، فَقَدْ صَارَ دَفْعُ أَدِلَّةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ بِمُجَرَّدِ الِاسْتِبْعَادَاتِ الْعَقْلِيَّةِ دَأْبَهُمْ وَدَيْدَنَهُمْ، وَأَيُّ مَانِعٍ مِنْ إِصَابَةِ الْعَيْنِ بِتَقْدِيرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِذَلِكَ؟ وَقَدْ وَرَدَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ بِأَنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ، وَأُصِيبَ بِهَا جَمَاعَةٌ فِي عَصْرِ النُّبُوَّةِ، وَمِنْهُمْ رَسُولُ الله ﷺ. وَأَعْجَبُ مِنْ إِنْكَارِ هَؤُلَاءِ لِمَا وَرَدَتْ بِهِ نُصُوصُ هَذِهِ الشَّرِيعَةِ مَا يَقَعُ مِنْ بَعْضِهِمْ مِنَ الْإِزْرَاءِ عَلَى مَنْ يَعْمَلُ بِالدَّلِيلِ الْمُخَالِفِ لِمُجَرَّدِ الِاسْتِبْعَادِ الْعَقْلِيِّ وَالتَّنَطُّعِ فِي الْعِبَارَاتِ كَالزَّمَخْشَرِيِّ فِي تَفْسِيرِهِ فَإِنَّهُ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمُوَاطِنِ لَا يَقِفُ عَلَى دَفْعِ دَلِيلِ الشَّرْعِ بِالِاسْتِبْعَادِ الَّذِي يَدَّعِيهِ عَلَى الْعَقْلِ حَتَّى يَضُمَّ إِلَى ذَلِكَ الْوَقَاحَةَ فِي الْعِبَارَةِ عَلَى وَجْهٍ يُوقِعُ الْمُقَصِّرِينَ فِي الْأَقْوَالِ الْبَاطِلَةِ وَالْمَذَاهِبِ الزَّائِفَةِ. وَبِالْجُمْلَةِ فَقَوْلُ هَؤُلَاءِ مَدْفُوعٌ بِالْأَدِلَّةِ الْمُتَكَاثِرَةِ وَإِجْمَاعِ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ سَلَفًا وَخَلَفًا، وَبِمَا هُوَ مُشَاهَدٌ فِي الْوُجُودِ، فَكَمْ مِنْ شَخْصٍ مِنْ هَذَا النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ هَلَكَ بِهَذَا السَّبَبِ.

Bu iki şahıstan ve onlara tabi olanlardan böylesi bir söz yadırganmaz; nitekim Kitap ve Sünnet delillerini sırf akli uzak görmelerle (istib'âd) reddetmek onların âdeti ve tutumu haline gelmiştir. Allah Teâlâ'nın takdiriyle nazar değmesine ne engel olabilir ki? Oysa nazarın hak olduğuna dair sahih hadisler varit olmuştur; peygamberlik asrında aralarında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in de bulunduğu bir topluluğa nazar değmiştir. Bunların şeriatın nasslarıyla sabit olan hükümleri inkâr etmelerinden daha şaşırtıcı olanı ise, bazılarının sırf akli uzak görme ve lafızlarda yapmacıklık gösterme sebebiyle bu nassa göre amel edenleri küçümsemesidir; tefsirinde ez-Zemahşerî'nin yaptığı gibi. Zira o, pek çok yerde şer'i delili akla dayandırdığı uzak görmelerle reddetmekle kalmaz, buna ilaveten yetersiz kimseleri batıl sözlere ve sahte mezheplere düşürecek şekilde çirkin ifadelere de yer verir. Hülasa, bunların görüşü pek çok delille, bu ümmetin selef ve halefinden itibar edilen âlimlerinin icmasıyla ve fiilen müşahede edilen vakıalarla reddedilmiştir. Zira insan türünden ve diğer hayvan türlerinden nice varlık bu sebeple helak olmuştur.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ عُرِفَ بِالْإِصَابَةِ بِالْعَيْنِ، فَقَالَ قَوْمٌ: يُمْنَعُ مِنَ الِاتِّصَالِ بِالنَّاسِ دَفْعًا لِضَرَرِهِ بِحَبْسٍ أَوْ غَيْرِهِ مِنْ لُزُومِ بَيْتِهِ، وَقِيلَ: ينفى وأبعد من قاله إِنَّهُ يُقْتَلُ إِلَّا إِذَا كَانَ يَتَعَمَّدُ ذَلِكَ وتتوقف إصابته على اختياره وقصده ولم ينزجر عَنْ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ إِذَا قَتَلَ كَانَ لَهُ حُكْمُ الْقَاتِلِ. ثُمَّ قَالَ يَعْقُوبُ لِأَوْلَادِهِ: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ أَيْ لَا أَدْفَعُ عَنْكُمْ ضَرَرًا وَلَا أَجْلِبُ إِلَيْكُمْ نَفْعًا بِتَدْبِيرِي هَذَا، بَلْ مَا قَضَاهُ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَهُوَ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ. قَالَ الزَّجَّاجُ وابن الأنباري: لو سبق فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّ الْعَيْنَ تُهْلِكُهُمْ مَعَ الِاجْتِمَاعِ لَكَانَ تَفَرُّقُهُمْ كَاجْتِمَاعِهِمْ. وَقَالَ آخَرُونَ: مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ يَعْقُوبُ شَيْئًا قَطُّ حَيْثُ أَصَابَهُمْ مَا أَصَابَهُمْ مَعَ تَفَرُّقِهِمْ مِنْ إِضَافَةِ السَّرِقَةِ إِلَيْهِمْ، ثُمَّ صَرَّحَ يَعْقُوبُ بِأَنَّهُ لَا حكم إلا لله سُبْحَانَهُ فَقَالَ: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ لَا لغيره لا يُشَارِكُهُ فِيهِ مُشَارِكٌ فِي ذَلِكَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ فِي كُلِّ إِيرَادٍ وَإِصْدَارٍ لَا عَلَى غَيْرِهِ، أَيِ: اعْتَمَدْتُ وَوَثِقْتُ وَعَلَيْهِ لَا عَلَى غَيْرِهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ عَلَى الْعُمُومِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَوْلَادُهُ دُخُولًا أَوَّلِيًّا وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ أَيْ مِنَ الْأَبْوَابِ الْمُتَفَرِّقَةِ وَلَمْ يَجْتَمِعُوا دَاخِلِينَ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ، وَجَوَابُ لَمَّا مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ ذَلِكَ الدُّخُولُ مِنَ اللَّهِ أَيْ مِنْ جِهَتِهِ مِنْ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ مِمَّا قَدَّرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ الْحَذَرَ لَا يَدْفَعُ الْقَدَرَ، وَالِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها مُنْقَطِعٌ وَالْمَعْنَى: وَلَكِنْ حَاجَةً كَانَتْ فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ. وَهِيَ شَفَقَتُهُ عَلَيْهِمْ وَمَحَبَّتُهُ لِسَلَامَتِهِمْ قَضَاهَا يَعْقُوبُ، أَيْ:

Âlimler nazar değdirmesiyle tanınan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, insanlara zarar vermesini engellemek için hapsedilerek veya evinde tutulmak suretiyle insanlarla temasının engelleneceğini söylemiştir. Sürgün edileceği de söylenmiştir. Bu hususta en aşırı görüşü ileri süren ise, bunu kasten yapması, nazarının kendi irade ve kastına bağlı olması ve bundan vazgeçmemesi hali müstesna, öldürüleceğini söyleyen kimsedir; zira bu durumda biri öldüğünde o kişi katil hükmünü alır. Sonra Yakub oğullarına şöyle dedi: { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Bununla beraber Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam.” Yani: 'Bu tedbirimle sizden bir zararı defedemem ve size bir fayda da sağlayamam; bilakis Allah'ın hakkınızda takdir ettiği şey muhakkak vuku bulacaktır.' ez-Zeccâc ve İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Eğer Allah'ın ilminde onların bir arada iken nazar sebebiyle helak olacakları takdir edilmiş olsaydı, dağılmaları da bir arada olmaları gibi olurdu.' Başkaları ise şöyle demiştir: Dağılmalarına rağmen hırsızlıkla itham edilme konusunda başlarına gelenler vuku bulduğunda Yakub onlardan hiçbir şeyi savamamıştır. Sonra Yakub hükmün yalnız Allah Teâlâ'ya ait olduğunu açıkça belirterek şöyle dedi: { إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah’ındır”; O'ndan başkasına ait değildir ve bu konuda hiçbir ortak O'na ortak olamaz. { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “Ben O’na tevekkül ettim”; her türlü işe başlama ve bitirmede başkasına değil yalnız O'na dayandım ve güvendim. { وَعَلَيْهِ } “Ve O’na”; başkasına değil yalnız O'na { فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ } “tevekkül edenler tevekkül etsinler”; genel olarak bütün tevekkül edenler ve öncelikli olarak da onun oğulları buna dâhildir. { وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ } “Babalarının kendilerine emrettiği şekilde girdiklerinde” yani tek bir kapıdan bir arada girmeyip ayrı ayrı kapılardan girdiklerinde; [bu cümlenin devamındaki] 'lemmâ'nın (لَمَّا) cevabı şudur: { مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ } “savamazdı”; yani o şekilde girmeleri kendilerinden savamazdı { مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan” yani O'nun tarafından [takdir edilen] { مِنْ شَيْءٍ } hiçbir şeyi; çünkü tedbir kaderi defedemez. { إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها } “ancak Yakub’un içindeki bir dileği yerine getirmiş oldu” ifadesindeki istisna munkatıdır. Mana şudur: Ancak Yakub'un içinde bulunan bir dilek vardı -ki o da oğullarına olan şefkati ve onların esenliğini arzu etmesidir-, Yakub bunu yerine getirdi; yani:

أَظْهَرَهَا لَهُمْ وَوَصَّاهُمْ بِهَا غَيْرُ مُعْتَقِدٍ أَنَّ لِلتَّدْبِيرِ الَّذِي دَبَّرَهُ لَهُمْ تَأْثِيرًا فِي دَفْعِ مَا قَضَاهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: إِنَّهُ خَطَرَ بِبَالِ يَعْقُوبَ أَنَّ الْمَلِكَ إِذَا رَآهُمْ مُجْتَمِعِينَ مَعَ مَا يَظْهَرُ فِيهِمْ مِنْ كَمَالِ الْخِلْقَةِ، وَسِيمَا الشَّجَاعَةِ أَوْقَعَ بِهِمْ حَسَدًا وَحِقْدًا أَوْ خَوْفًا مِنْهُمْ، فَأَمَرَهُمْ بِالتَّفَرُّقِ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ. وَقَدِ اخْتَارَ هَذَا النحّاس وقال: لا معنى للعين ها هنا، وَفِيهِ أَنَّ هَذَا لَوْ كَانَ هُوَ السَّبَبَ لَأَمَرَهُمْ بِالتَّفَرُّقِ وَلَمْ يَخُصَّ النَّهْيَ عَنْ ذَلِكَ الاجتماع عِنْدَ الدُّخُولِ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ لِأَنَّ هَذَا الْحَسَدَ أَوِ الْخَوْفَ يَحْصُلُ بِاجْتِمَاعِهِمْ دَاخِلَ الْمَدِينَةِ كَمَا يَحْصُلُ بِاجْتِمَاعِهِمْ عِنْدَ الدُّخُولِ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ. وَقِيلَ: إِنَّ الْفَاعِلَ فِي قَضَاهَا ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى الدُّخُولِ لَا إِلَى يَعْقُوبَ. وَالْمَعْنَى: مَا كَانَ الدُّخُولُ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ شَيْئًا، وَلَكِنَّهُ قَضَى ذَلِكَ الدُّخُولُ حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ لِوُقُوعِهِ حَسَبَ إِرَادَتِهِ وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ أَيْ وَإِنَّ يَعْقُوبَ لَصَاحِبُ عِلْمٍ لِأَجْلِ تَعْلِيمِ اللَّهِ إِيَّاهُ بِمَا أَوْحَاهُ اللَّهُ مِنْ أَنَّ الْحَذَرَ لَا يَدْفَعُ

kendisinin onlar için aldığı tedbirin Allah'ın takdir ettiği şeyi defetmede bir tesiri olduğuna inanmaksızın bunu onlara açıkladı ve tavsiye etti. Şöyle de denilmiştir: Yakub'un aklına, hükümdarın onları mükemmel yaratılışları ve bilhassa cesaretleri ile bir arada gördüğünde haset, kin veya korku sebebiyle onlara zarar verebileceği geldi; bu sebeple onlara dağılmalarını emretti. en-Nehhâs bu görüşü tercih etmiş ve: 'Burada nazarın bir manası yoktur' demiştir. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Eğer sebep bu olsaydı, onlara [her durumda] dağılmalarını emreder ve bu yasağı sadece tek bir kapıdan giriş anındaki toplanmaya tahsis etmezdi; zira bu haset veya korku, şehre tek bir kapıdan girerken bir arada bulunmalarında hâsıl olacağı gibi şehir içinde bir arada bulunmalarında da hâsıl olurdu. { قَضاها } fiilinin failinin Yakub'a değil, 'giriş'e dönen bir zamir olduğu da söylenmiştir. Mana: 'Girişleri Allah katından [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamazdı; ancak o giriş, Yakub'un arzusuna uygun olarak gerçekleştiği için onun içindeki bir ihtiyacı karşılamış oldu' şeklindedir. { وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ } “Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için ilim sahibiydi”. Yani Yakub, Allah'ın vahyettiği şeyler vasıtasıyla kendisine öğretmesi sebebiyle, tedbirin

الْقَدْرَ، وَأَنَّ مَا قَضَاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَهُوَ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ بِذَلِكَ كَمَا يَنْبَغِي وَقِيلَ: لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ الْحَذَرَ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ وَإِنْ كَانَ لَا يُغْنِي مِنَ الْقَدَرِ شَيْئًا، وَالسِّيَاقُ يَدْفَعُهُ وَقِيلَ: الْمُرَادَ بِأَكْثَرِ النَّاسِ الْمُشْرِكُونَ وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ أَيْ ضَمَّ إِلَيْهِ أَخَاهُ بِنْيَامِينَ، قِيلَ: إِنَّهُ أَمَرَ بِإِنْزَالِ كُلِّ اثْنَيْنِ فِي مَنْزِلٍ فَبَقِيَ أَخُوهُ مُنْفَرِدًا فَضَمَّهُ إليه وقالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ يُوسُفُ، قَالَ لَهُ ذَلِكَ سِرًّا، مِنْ دُونِ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ إِخْوَتُهُ فَلا تَبْتَئِسْ أَيْ فَلَا تَحْزَنْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ أَيْ إِخْوَتُكَ مِنَ الْأَعْمَالِ الْمَاضِيَةِ الَّتِي عَمِلُوهَا وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمْ يُخْبِرْهُ بِأَنَّهُ يُوسُفُ، بَلْ قَالَ لَهُ: إِنِّي أَخُوكَ مَكَانَ أَخِيكِ يُوسُفَ فَلَا تَحْزَنْ بِمَا كُنْتَ تَلْقَاهُ مِنْهُمْ مِنَ الْجَفَاءِ حَسَدًا وَبَغْيًا وَقِيلَ: إِنَّهُ أَخْبَرَهُ بِمَا سَيُدَبِّرُهُ مَعَهُمْ مِنْ جَعْلِ السِّقَايَةِ فِي رَحْلِهِ، فَقَالَ: لَا أُبَالِي وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا أَخْبَرَ يُوسُفُ أَخَاهُ بِنْيَامِينَ بِأَنَّهُ أَخُوهُ قَالَ: لَا تَرُدَّنِي إِلَيْهِمْ، فَقَالَ: قَدْ عَلِمْتَ اغْتِمَامَ أَبِينَا يَعْقُوبَ، فَإِذَا حَبَسْتُكَ عِنْدِي ازْدَادَ غَمُّهُ، فأبى بِنْيَامِينَ، فَقَالَ لَهُ يُوسُفُ: لَا يُمْكِنُ حَبْسُكَ عِنْدِي إِلَّا بِأَنْ أَنْسُبُكَ إِلَى مَا لَا يَجْمُلُ بِكَ، فَقَالَ: لَا أُبَالِي، فَدَسَّ الصَّاعَ فِي رَحْلِهِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِالسِّقَايَةِ، وَأَصْلُهَا الْمِشْرَبَةَ الَّتِي يُشْرَبُ بِهَا، جُعِلَتْ صَاعًا يُكَالُ بِهِ وَقِيلَ: كَانَتْ تُسْقَى بِهَا الدَّوَابُّ وَيُكَالُ بِهَا الْحَبُّ وَقِيلَ: كَانَتْ مِنْ فِضَّةٍ، وَقِيلَ: كَانَتْ مِنْ ذَهَبٍ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْجِهَازِ وَالرَّحْلِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ جَعَلَ السِّقَايَةِ الَّتِي هُوَ الصُّوَاعُ فِي رَحْلِ أَخِيهِ الَّذِي هُوَ الْوِعَاءُ الَّذِي يَجْعَلُ فِيهِ مَا يَشْتَرِيهِ مِنَ الطَّعَامِ مِنْ مِصْرَ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيْ نَادَى مُنَادٍ قَائِلًا أَيَّتُهَا الْعِيرُ قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ يَا أَصْحَابَ الْعِيرِ، وَكُلُّ مَا امْتِيرَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِبِلِ وَالْحَمِيرِ وَالْبِغَالِ فَهُوَ عِيرٌ وَقِيلَ: هِيَ قَافِلَةُ الْحَمِيرِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْعِيرُ الْإِبِلُ الْمَرْحُولَةُ الْمَرْكُوبَةُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ نسبة السرقة إِلَيْهِمْ عَلَى حَقِيقَتِهَا لِأَنَّ الْمُنَادِيَ غَيْرُ عَالِمٍ بِمَا دَبَّرَهُ يُوسُفُ وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى:

kaderi defedemeyeceğini ve Allah Teâlâ'nın hükmettiği şeyin muhakkak gerçekleşeceğini bilen bir ilim sahibiydi. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler”; bunu gerektiği gibi bilmezler. Tedbirin kadere karşı bir faydası olmasa da yine de müstehap olduğunu bilmezler de denilmiştir; ancak bağlam bunu reddetmektedir. İnsanların çoğundan maksadın müşrikler olduğu da söylenmiştir. { وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ } “Yusuf’un huzuruna girdiklerinde, kardeşini bağrına bastı”; yani kardeşi Bünyamin'i yanına aldı. Denildiğine göre Yusuf ikişer ikişer birer konuta yerleşmelerini emretti, kardeşi yalnız kalınca onu yanına aldı { قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ } “[ve]: ‘Ben gerçekten senin kardeşinim’ dedi”; yani Yusuf'um dedi. Bunu kardeşlerinin haberi olmaksızın gizlice söyledi. { فَلا تَبْتَئِسْ } “Artık üzülme”, { بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “onların yaptıklarına”; yani kardeşlerinin geçmişte yaptıkları işlere [üzülme]. Ona Yusuf olduğunu bildirmediği, aksine: 'Ben kardeşin Yusuf'un yerine senin kardeşinim, onların haset ve taşkınlık sebebiyle sana yaptıkları eziyetlere üzülme' dediği de söylenmiştir. Su kabını onun yüküne koyarak kardeşlerine karşı kuracağı planı ona bildirdiği ve Bünyamin'in de: 'Buna aldırmam' dediği de söylenmiştir. Şöyle de anlatılmıştır: Yusuf kardeşi Bünyamin'e kendisinin kardeşi olduğunu söyleyince Bünyamin: 'Beni onlara geri gönderme' dedi. Yusuf: 'Babamız Yakub'un ne kadar kederlendiğini biliyorsun; seni yanımda alıkoyarsam kederi daha da artar' deyince Bünyamin geri dönmeyi kabul etmedi. Yusuf ona: 'Seni ancak sana yakışmayan bir şeyle itham ederek yanımda alıkoyabilirim' dedi. O da: 'Buna aldırmam' dedi. Bunun üzerine Yusuf tası onun yüküne gizledi. { السِّقايَةَ } (su kabı) ile kastedilen de budur; aslı su içilen maşrapadır, daha sonra kendisiyle tahıl ölçülen bir ölçek kılınmıştır. Hayvanların sulandığı ve kendisiyle tahılın ölçüldüğü bir kap olduğu da söylenmiştir. Gümüşten olduğu veya altından olduğu yahut başka bir maddeden yapıldığı söylenmiştir. Cihaz ve rahl kelimelerinin açıklaması daha önce geçmişti. Mana şudur: Yusuf, su tası olan sikâyeyi kardeşinin rahline, yani Mısır'dan satın aldığı yiyeceği içine koyduğu kabına yerleştirdi. { ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ } “Sonra bir çağırıcı seslendi”; yani bir münadi nida ederek şöyle dedi: { أَيَّتُهَا الْعِيرُ } “Ey kafile!” ez-Zeccâc demiştir ki: Bunun manası 'ey kafile sahipleri!' demektir; üzerine erzak yüklenen deve, eşek ve katırların tamamına 'îr' (عِير) denir. Eşek kervanı olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde ise: 'Îr; üzerine semer vurulmuş ve binilen develerdir' demiştir. { إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ } “Siz muhakkak hırsızlarsınız.” Hırsızlığın onlara isnadı hakiki manasındadır; çünkü seslenen kimse Yusuf'un kurduğu plandan haberdar değildi. Şöyle de denilmiştir: Mana;

إِنَّ حَالَكُمْ حَالُ السَّارِقِينَ كَوْنُ الصُّوَاعِ صَارَ لَدَيْكُمْ مِنْ غَيْرِ رِضًا مِنَ الْمَلِكِ قالُوا أَيْ إِخْوَةُ يُوسُفَ وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ أَيْ حَالَ كَوْنِهِمْ مُقْبِلِينَ عَلَى مَنْ نَادَى مِنْهُمُ الْمُنَادِي مِنْ أَصْحَابِ الْمَلِكِ مَاذَا تَفْقِدُونَ أَيْ: مَا الَّذِي فَقَدْتُمُوهُ يُقَالُ: فَقَدْتَ الشَّيْءَ إِذَا عَدِمْتَهُ بِضَيَاعٍ أَوْ نَحْوِهِ، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: مَاذَا ضَاعَ عَلَيْكُمْ؟

'Kupanın hükümdarın rızası olmaksızın sizin elinizde bulunması hasebiyle durumunuz hırsızların durumudur' demektir. { قالُوا } “[Kardeşler] dediler”; yani Yusuf'un kardeşleri; { وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ } “onlara dönerek” yani hükümdarın adamlarından kendilerine seslenen münadiye yönelerek: { مَاذَا تَفْقِدُونَ } “‘Ne kaybettiniz?’” dediler. Yani: 'Neyi zayi ettiniz?' denilir ki: Bir şeyi kaybetme veya benzeri bir yolla bulamadığında 'fekadtü'ş-şey'e' denir; sanki: 'Sizin neyiniz kayboldu?' demişlerdir.

وَصِيغَةُ الْمُسْتَقْبَلِ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ قالُوا فِي جَوَابِهِمْ نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ قَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ «صُوَاغَ» بِالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ. وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ «صُوعَ» بضم الصاد المهملة وسكون الواو بعدها عَيْنٌ مُهْمَلَةٌ.

Geniş zaman kipi (muzari), olayın zihinde canlandırılması içindir. [Hükümdarın adamları] cevaplarında { قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ } “Dediler ki: ‘Hükümdarın su kabını kaybettik’”. Yahyâ b. Ya'mer noktalı gayın ile «صُوَاغَ» şeklinde okumuştur. Ebû Recâ noktasız sâd'ın zammesi, vâv'ın sükûnu ve ardından noktasız ayın ile «صُوعَ» şeklinde okumuştur.

وَقَرَأَ أُبَيُّ «صُيَاعَ» . وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: صَاعَ، وَبِهَا قَرَأَ أَبُو هُرَيْرَةَ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «صُواعَ» بِالصَّادِّ وَالْعَيْنِ الْمُهْمَلَتَيْنِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الصُّوَاعُ هُوَ الصَّاعُ بِعَيْنِهِ، وَهُوَ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، وَهُوَ السِّقَايَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Übeyy «صُيَاعَ» şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer «صَاعَ» şeklinde okumuştur ki Ebû Hureyre de böyle okumuştur. Cumhur ise noktasız sâd ve ayın ile «صُواعَ» şeklinde okumuştur. ez-Zeccâc demiştir ki: Suvâ' (الصُّوَاعُ), sâ'ın (الصَّاعُ) ta kendisidir; hem müzekker hem de müennes olarak kullanılır ve o, sikâyedir (su kabıdır). Şairin şu sözü de bu kabildendir:

نَشْرَبُ الْخَمْرَ بِالصُّوَاعِ جِهَارًا

«Şarabı kadehle (suvâ') uluorta içeriz»

............... ......

............... ......

وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ أَيْ قَالُوا: وَلِمَنْ جَاءَ بِالصُّوَاعِ مِنْ جِهَةِ نَفْسِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ. وَالْبَعِيرُ: الْجَمَلُ، وَفِي لُغَةِ بَعْضِ الْعَرَبِ أَنَّهُ الْحِمَارُ، وَالْمُرَادُ بِالْحِمْلِ هَاهُنَا مَا يَحْمِلُهُ الْبَعِيرُ مِنَ الطَّعَامِ، ثُمَّ قَالَ الْمُنَادِي: وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ أَيْ بِحِمْلِ الْبَعِيرِ الَّذِي جُعِلَ لِمَنْ جَاءَ بِالصُّوَاعِ قَبْلَ التَّفْتِيشِ للأوعية، والزعيم: هو الكفيل، ولعل

{ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ } “Onu getirene bir deve yükü [zahire] vardır” Yani [görevliler] şöyle dediler: 'Su kabını kendiliğinden getirene bir deve yükü [erzak] verilecektir.' Ba'îr (الْبَعِيرُ) deve demektir; bazı Arap lehçelerinde eşek anlamına da gelir. Buradaki 'himl' (الْحِمْلِ) ile kastedilen, devenin taşıyabileceği yiyecektir. Sonra münadi: { وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } “Ben de buna kefilim” demiştir; yani kaplar aranmadan önce su kabını getirene vaat edilen deve yükü [erzaka] kefilim. 'Ez-Zaîm' (الزعيم) ise kefil demektir. Muhtemelen

الْقَائِلَ نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ هُوَ الْمُنَادِي، وَإِنَّمَا نُسِبَ الْقَوْلُ إِلَى الْجَمَاعَةِ لِكَوْنِهِ وَاحِدًا مِنْهُمْ، ثُمَّ رَجَعَ الْكَلَامُ إِلَى نِسْبَةِ الْقَوْلِ إِلَى الْمُنَادِي وَحْدَهُ لِأَنَّهُ الْقَائِلُ بِالْحَقِيقَةِ قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ التَّاءُ بَدَلٌ مِنْ وَاوِ الْقَسَمِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَقِيلَ: مِنَ الْبَاءِ، وَقِيلَ: أَصْلٌ بِنَفْسِهَا، وَلَا تَدْخُلُ إِلَّا عَلَى هَذَا الِاسْمِ الشَّرِيفِ دُونَ سَائِرِ أَسْمَائِهِ سُبْحَانَهُ، وَقَدْ دَخَلَتْ نَادِرًا عَلَى الرَّبِّ، وَعَلَى الرَّحْمَنِ، وَالْكَلَامُ عَلَى هَذَا مُسْتَوْفًى فِي عِلْمِ الْإِعْرَابِ وَجَعَلُوا الْمُقْسَمَ عَلَيْهِ هُوَ عِلْمُ يُوسُفَ وَأَصْحَابِهِ بِنَزَاهَةِ جَانِبِهِمْ وَطَهَارَةِ ذَيْلِهِمْ عَنِ التَّلَوُّثِ بِقَذَرِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ الَّذِي مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِهِ السَّرِقَةُ، لِأَنَّهُمْ قَدْ شَاهَدُوا مِنْهُمْ فِي قُدُومِهِمْ عَلَيْهِ الْمَرَّةَ الْأَوْلَى، وَهَذِهِ الْمَرَّةَ مِنَ التَّعَفُّفِ وَالزُّهْدِ عَمَّا هُوَ دُونَ السَّرِقَةِ بِمَرَاحِلَ مَا يُسْتَفَادُ مِنْهُ الْعِلْمُ الْجَازِمُ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِمَنْ يَتَجَارَأُ عَلَى هَذَا النَّوْعِ الْعَظِيمِ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَسَادِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا رَدُّهُمْ لِبِضَاعَتِهِمُ الَّتِي وَجَدُوهَا فِي رِحَالِهِمْ.

«Hükümdarın su kabını kaybettik» diyen kişi bu münadidir; sözün topluluğa isnat edilmesi onun da onlardan biri olması sebebiyledir. Daha sonra söz, hakikatte söyleyen kişi olduğu için yalnızca münadiye isnat edilmeye dönmüştür. { قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ } “[Kardeşler] dediler ki: ‘Allah’a yemin olsun, siz de kesinlikle bildiniz ki biz bu ülkede fesat çıkarmak için gelmedik.’” Cumhur ulemasına göre buradaki te harfi yemin vav'ının bedelidir. Be harfinden bedel olduğu veya bizatihi asıl bir yemin harfi olduğu da söylenmiştir. Bu harf, Allah Teâlâ'nın diğer isimlerine değil, sadece bu yüce lafz-ı celâle dâhil olur; nadiren 'er-Rabb' ve 'er-Rahmân' lafızlarına da dâhil olmuştur. Bu konudaki izahat i'rab ilminde etraflıca yapılmıştır. Onlar, yemine konu olan hususu; Yusuf ve adamlarının, kendilerinin yeryüzünde fesat çıkarma pisliğinden -ki bunun en büyük türlerinden biri hırsızlıktır- uzak ve temiz olduklarını bildikleri şeklinde ifade etmişlerdir. Zira onlar ilk gelişlerinde ve bu seferki gelişlerinde kendilerinden hırsızlığın çok daha altındaki şeylerden bile sakınma ve istiğna gösterme tavırları müşahede etmişlerdi ki bu da onların fesadın bu büyük türüne cüret edecek kimseler olmadıklarına dair kesin bir bilgi sağlamaktadır. Yüklerinde buldukları sermayelerini geri getirmeleri bile bunun tek başına delili olmaya yeterlidir.

وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ هُنَا أَرْضُ مِصْرَ، ثُمَّ أَكَّدُوا هَذِهِ الْجُمْلَةَ الَّتِي أَقْسَمُوا بِاللَّهِ عليها بقوله: وَما كُنَّا سارِقِينَ لزيادة التبرّي ممّا قذفوهم بِهِ، وَالتَّنَزُّهِ عَنْ هَذِهِ النَّقِيصَةِ الْخَسِيسَةِ وَالرَّذِيلَةِ الشَّنْعَاءِ قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ فِي نَظَائِرِهَا، وَالْقَائِلُونَ هُمْ أَصْحَابُ يُوسُفَ، أَوِ الْمُنَادِي مِنْهُمْ وَحْدَهُ كَمَا مَرَّ، وَالضَّمِيرُ فِي جَزاؤُهُ لِلصُّوَاعِ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: فَمَا جَزَاءُ سَرِقَةِ الصُّوَاعِ عِنْدَكُمْ، أَوِ الضَّمِيرُ لِلسَّارِقِ أَيْ: فَمَا جَزَاءُ سَارِقِ الصُّوَاعِ عِنْدَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ فِيمَا تَدَّعُونَهُ لِأَنْفُسِكُمْ مِنَ الْبَرَاءَةِ عَنِ السَّرِقَةِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يُوجَدَ الصُّوَاعُ مَعَكُمْ، فأجاب إخوة يوسف وقالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ أَيْ جَزَاءُ سَرِقَةِ الصُّوَاعِ أَوْ جَزَاءُ سَارِقِ الصّواع وجزاؤه مُبْتَدَأٌ، وَالْجُمْلَةُ الشَّرْطِيَّةُ: وَهِيَ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ عَلَى إِقَامَةِ الظَّاهِرِ مَقَامَ الْمُضْمَرِ فِيهَا، وَالْأَصْلُ جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ، فَيَكُونُ الضَّمِيرُ الثَّانِي عائد إِلَى الْمُبْتَدَأِ، وَالْأَوَّلُ إِلَى مَنْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ، وَالتَّقْدِيرُ: جَزَاءُ السَّرِقَةِ لِلصُّوَاعِ أَخْذُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ فَهُوَ جَزَاؤُهُ لِتَأْكِيدِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى وَتَقْرِيرِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَقَوْلُهُ: فَهُوَ جَزاؤُهُ زِيَادَةٌ فِي الْبَيَانِ أَيْ جَزَاؤُهُ أَخْذُ السَّارِقِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ لَا غَيْرَ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَكَانَ حُكْمُ السَّارِقِ فِي آلِ يَعْقُوبَ أَنْ يُسْتَرَقَّ سَنَةً، فَلِذَلِكَ اسْتَفْتَوْهُمْ فِي جَزَائِهِ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْجَزَاءِ الْكَامِلِ نَجْزِي الظَّالِمِينَ لِغَيْرِهِمْ مِنَ النَّاسِ بِسَرِقَةِ أَمْتِعَتِهِمْ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُؤَكِّدَةٌ لِمَا قَبْلَهَا إِذَا كَانَتْ مِنْ كَلَامِ إِخْوَةِ يُوسُفَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ كَلَامِ أَصْحَابِ يُوسُفَ، أَيْ: كَذَلِكَ نَحْنُ نَجْزِي الظَّالِمِينَ بِالسَّرَقِ، ثُمَّ لَمَّا ذَكَرُوا جَزَاءَ السَّارِقِ أَرَادُوا أَنْ يُفَتِّشُوا أَمْتِعَتَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ الْأَمْرُ، فَأَقْبَلَ يُوسُفُ عَلَى ذَلِكَ فَبَدَأَ بِتَفْتِيشِ أَوْعِيَتِهِمْ أَيْ أَوْعِيَةِ الْإِخْوَةِ الْعَشَرَةِ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ أَيْ قَبْلَ تَفْتِيشِهِ لِوِعَاءِ أَخِيهِ بِنْيَامِينَ دَفْعًا لِلتُّهْمَةِ وَرَفْعًا لِمَا دَبَّرَهُ مِنَ الْحِيلَةِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها أَيِ السِّقَايَةَ أَوِ الصُّوَاعَ، لِأَنَّهُ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْكَيْدِ الْعَجِيبِ كِدْنَا لِيُوسُفَ يَعْنِي عَلَّمْنَاهُ إياه وأوحيناه إِلَيْهِ، وَالْكَيْدُ مَبْدَؤُهُ السَّعْيُ فِي الْحِيلَةِ وَالْخَدِيعَةِ، وَنِهَايَتُهُ إِلْقَاءُ الْمَخْدُوعِ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ فِي أَمْرٍ مَكْرُوهٍ لَا سَبِيلَ إِلَى دَفْعِهِ، وَهُوَ مَحْمُولٌ فِي حَقِّ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى النهاية لا على البداية. قال القتبيّ:

Burada 'arz' (الْأَرْضِ) ile kastedilen Mısır toprağıdır. Sonra Allah adına yemin ettikleri bu cümleyi, kendilerine isnat edilen şeyden bütünüyle beri olduklarını ve bu alçakça noksanlıktan ve çirkin rezillikten uzak bulunduklarını daha da pekiştirmek için { وَما كُنَّا سارِقِينَ } “ve biz hırsız da değiliz” sözleriyle teyit ettiler. { قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ } “Dediler ki: ‘Eğer yalancı çıkarsanız, onun cezası nedir?’” Bu cümle, benzerlerinde defalarca geçtiği üzere müste'nefedir. Sözü söyleyenler Yusuf'un adamlarıdır veya daha önce geçtiği gibi içlerinden yalnızca münadidir. { جَزاؤُهُ } kelimesindeki zamir, hazfedilmiş bir muzafa binaen su kabına aittir; yani: 'Sizin hükmünüze göre su kabını çalmanın cezası nedir?' demektir; yahut zamir hırsıza aittir, yani: 'Hırsızlıktan uzak olduğunuza dair kendiniz hakkında iddia ettiğiniz şeyde { إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ } eğer yalancı iseniz -ki bu da su kabının yanınızda bulunmasıyla ortaya çıkar- sizin hükmünüze göre su kabını çalan hırsızın cezası nedir?' demektir. Yusuf'un kardeşleri cevap verip şöyle { قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ } “dediler: ‘Onun cezası, kimin yükünde bulunursa, işte onun cezası bizzat kendisidir.’” Yani su kabının çalınmasının cezası veya su kabını çalanın cezası [budur]. 'Cezâuhû' (جَزاؤُهُ) mübtedadır; { مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ } şart cümlesi ise, açık ismin gizli zamir yerine ikame edilmesi suretiyle mübtedanın haberidir. Aslı 'cezâuhû men vücide fî rahlihî fe-hû' (onun cezası, yükünde bulunan kimsenin bizzat kendisidir) şeklindedir; bu takdirde ikinci zamir mübtedaya, birincisi ise 'men'e döner. Mübtedanın haberinin 'men vücide fî rahlihî' olması da caizdir; takdiri: 'Su kabını çalmanın cezası, yükünde bulunan kimsenin alıkonulmasıdır' şeklinde olur. { فَهُوَ جَزاؤُهُ } cümlesi ise ilk cümleyi tekit etmek ve pekiştirmek için getirilmiş olur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Onun { فَهُوَ جَزاؤُهُ } sözü izahatı artırmak içindir; yani onun cezası hırsızın alıkonulmasıdır, işte onun cezası bundan başkası değildir demektir.' Müfessirler şöyle demiştir: Yakub ailesinin şeriatında hırsızın cezası bir yıl boyunca köle edinilmesiydi. Bu sebeple [Yusuf'un adamları] bunun cezasını onlara sordular. { كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “Biz zalimleri böyle cezalandırırız.” Yani: Başkalarının mallarını çalmak suretiyle insanlara zulmedenleri biz böylesi tam bir ceza ile cezalandırırız. Bu cümle, Yusuf'un kardeşlerinin sözü kabul edildiğinde bir önceki cümlenin tekidi olur; Yusuf'un adamlarının sözü olması da caizdir; yani: 'Hırsızlık yapan zalimleri biz de böyle cezalandırırız' demektir. Hırsızın cezasını belirttikten sonra, durumun açığa çıkması için eşyalarını aramak istediler. Bunun üzerine Yusuf bu işe girişti; töhmeti savmak ve kurduğu planı gizlemek amacıyla kardeşinin kabını aramadan önce { فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ } on kardeşin kaplarını [aramaya] başladı, { قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ } yani kardeşi Bünyamin'in kabını aramadan önce. { ثُمَّ اسْتَخْرَجَها } “Sonra onu çıkardı”; yani su kabını (sikâye veya suvâ') çıkardı; zira bu kelime hem müzekker hem müennes kullanılır. { كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ } “İşte biz Yusuf için böyle bir plan kurduk.” Yani Yusuf'a işte böyle harika bir plan kurduk; diğer bir deyişle bunu ona öğrettik ve vahyettik. Keyd (tuzak/plan); başlangıcı hile ve aldatma için çabalamak, neticesi ise aldatılan kimseyi farkında olmadan defedilmesi mümkün olmayan hoşlanmadığı bir duruma düşürmektir. Bu kavram Allah Teâlâ hakkında başlangıca değil, neticeye hamletmek suretiyle kullanılır. el-Kutebî şöyle demiştir:

مَعْنَى كِدْنَا دَبَّرْنَا. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَرَدْنَا. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ التَّوَصُّلِ إِلَى الْأَغْرَاضِ الصَّحِيحَةِ بِمَا

'Plan kurduk' (kidnâ) ifadesinin manası; tedbir ettik demektir. İbnü'l-Enbârî ise: 'Diledik' demiştir. Bu ayette, sabit bir şeriata aykırı düşmediği müddetçe, meşru hedeflere

صُورَتُهُ صُورَةُ الْحِيلَةِ وَالْمَكِيدَةِ إِذَا لَمْ يُخَالِفْ ذَلِكَ شَرْعًا ثَابِتًا مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ أَيْ مَا كَانَ يُوسُفُ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ بِنْيَامِينَ فِي دِينِ الْمَلِكِ أَيْ مَلِكِ مِصْرَ، وَفِي شَرِيعَتِهِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا، بَلْ كَانَ دِينُهُ وَقَضَاؤُهُ أَنْ يُضْرَبَ السَّارِقُ وَيُغَرَّمَ ضِعْفَ مَا سَرَقَهُ دُونَ الِاسْتِعْبَادِ سَنَةً كَمَا هُوَ دِينُ يَعْقُوبَ وَشَرِيعَتُهُ. وَحَاصِلُهُ أَنَّ يُوسُفَ مَا كَانَ يَتَمَكَّنُ مِنْ إِجْرَاءِ حُكْمِ يَعْقُوبَ عَلَى أَخِيهِ مَعَ كَوْنِهِ مُخَالِفًا لِدِينِ الْمَلِكِ وَشَرِيعَتِهِ لَوْلَا مَا كَادَ اللَّهُ لَهُ وَدَبَّرَهُ وَأَرَادَهُ حَتَّى وَجَدَ السَّبِيلَ إِلَيْهِ، وَهُوَ مَا أَجْرَاهُ عَلَى أَلْسُنِ إِخْوَتِهِ مِنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّ جَزَاءَ السَّارِقِ الِاسْتِرْقَاقُ، فَكَانَ قَوْلُهُمْ هَذَا هُوَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ وَتَدْبِيرِهِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ أَيْ إِلَّا حَالَ مَشِيئَتِهِ وَإِذْنِهِ بِذَلِكَ وَإِرَادَتِهِ لَهُ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ أَعْنِي مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ إِلَخْ تَعْلِيلٌ لِمَا صَنَعَهُ اللَّهُ مِنَ الْكَيْدِ لِيُوسُفَ أَوْ تَفْسِيرٌ لَهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ بِضُرُوبِ الْعُلُومِ وَالْمَعَارِفِ وَالْعَطَايَا وَالْكَرَامَاتِ كَمَا رَفَعْنَا دَرَجَةَ يُوسُفَ بِذَلِكَ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ مِمَّنْ رَفَعَهُ اللَّهُ بِالْعِلْمِ عَلِيمٌ أَرْفَعُ رُتْبَةٍ مِنْهُمْ وَأَعْلَى دَرَجَةً لَا يَبْلُغُونَ مَدَاهُ وَلَا يَرْتَقُونَ شَأْوَهُ. وَقِيلَ: مَعْنَى ذَلِكَ: أَنَّ فَوْقَ كُلِّ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلِيمٌ، وَهُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ.

görünüşü hile ve tuzak suretinde olan yollarla ulaşmanın caiz olduğuna delil vardır. { مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } “Hükümdarın dinine (yasasına) göre kardeşini alıkoyamazdı.” Yani Yusuf, Mısır hükümdarının dinine (kanununa) ve bağlı olduğu şeriatına göre kardeşi Bünyamin'i alıkoyamazdı; zira hükümdarın dini ve hükmü, Yakub'un dini ve şeriatında olduğu gibi bir yıl köle edinmek değil, hırsızın dövülmesi ve çaldığının iki katı tazminat ödetilmesi şeklindeydi. Özetle; Allah ona bu planı kurup tedbir buyurarak bunu dilemeseydi ve o da bu yola bir imkân bulamasaydı, hükümdarın dinine ve şeriatına aykırı olmasına rağmen Yakub'un hükmünü kardeşi üzerinde tatbik etmeye muvaffak olamazdı. O yol da kardeşlerinin dilinden: 'Hırsızın cezası köle edilmektir' sözünü söyletmesiydi. Kardeşlerinin bu sözü söylemesi ise Allah'ın dilemesi ve tedbiriyle vuku bulmuştur; nitekim { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe” yani O'nun dilemesi, buna izin vermesi ve irade etmesi durumu müstesna sözünün manası da budur. Bu cümle, yani “kardeşini alıkoyamazdı...” ifadesi, Allah'ın Yusuf için kurduğu planın gerekçesi yahut onun açıklamasıdır. { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimseleri derecelerle yükseltiriz”; Yusuf'un derecesini yükselttiğimiz gibi, dilediğimiz kimseleri çeşitli ilimler, marifetler, ihsanlar ve kerametlerle derecelerle yükseltiriz. { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ } “ve her ilim sahibinin üstünde”; yani Allah'ın ilimle yükselttiği her kimsenin üstünde { عَلِيمٌ } “daha iyi bilen biri vardır”; onlardan daha üstün rütbede ve daha yüksek derecede olan, onların seviyesine ulaşamayacağı ve dengi olamayacağı bir âlim vardır. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; her ilim ehlinin üstünde en iyi bilen vardır ki O da Allah Teâlâ'dır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن ابن عباس في قوله: وَقالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ قَالَ: رَهِبَ يَعْقُوبُ عَلَيْهِمُ الْعَيْنَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: خَشِيَ عَلَيْهِمُ الْعَيْنَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ النَّخَعِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ قَالَ: أَحَبَّ يَعْقُوبُ أَنْ يَلْقَى يُوسُفُ أَخَاهُ فِي خَلْوَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وابن أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها قَالَ: خِيفَةُ الْعَيْنِ عَلَى بَنِيهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ قَالَ: إِنَّهُ لَعَامِلٌ بِمَا عُلِّمَ، وَمَنْ لَا يَعْمَلُ لَا يَكُونُ عَالِمًا. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ قَالَ: إنه إليه. في قَوْلِهِ: فَلا تَبْتَئِسْ قَالَ: لَا تَحْزَنْ وَلَا تيأس، في قَوْلِهِ: فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قَالَ: قَضَى حَاجَتَهُمْ وكال لهم طعامهم، في قَوْلِهِ: جَعَلَ السِّقايَةَ قَالَ: هُوَ إِنَاءُ الْمَلِكِ الَّذِي يَشْرَبُ مِنْهُ فِي رَحْلِ أَخِيهِ قَالَ: فِي مَتَاعِ أَخِيهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: جَعَلَ السِّقايَةَ قَالَ: هُوَ الصُّوَاعُ، وَكُلُّ شَيْءٍ يُشْرَبُ مِنْهُ فَهُوَ صُوَاعٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ نَحْوَهُ أَيْضًا.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَقالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ } ayeti hakkında: 'Yakub onlara nazar değmesinden endişe etti' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Muhammed b. Ka'b'dan: 'Onlara nazar değmesinden korktu' dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, en-Nehaî'den { وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ } ayeti hakkında: 'Yakub, Yusuf'un kardeşiyle baş başa kalıp görüşmesini arzu etti' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { إِلَّا حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها } ayeti hakkında: 'Oğullarına nazar değmesi korkusu idi' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ } ayeti hakkında: 'O, kendisine öğretilenle amel ederdi; amel etmeyen kimse ise âlim olamaz' dediğini rivayet etmiştir. Yine onlar Katâde'den { آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ } ayeti hakkında: 'Onu yanına aldı' dediğini; { فَلا تَبْتَئِسْ } ayeti hakkında: 'Üzülme ve ümitsizliğe kapılma' dediğini; { فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ } ayeti hakkında: 'İhtiyaçlarını karşıladı ve yiyeceklerini ölçüp verdi' dediğini; { جَعَلَ السِّقايَةَ } ayeti hakkında: 'O, hükümdarın içinden içtiği kaptır'; { فِي رَحْلِ أَخِيهِ } ayeti hakkında ise: 'Kardeşinin eşyası içine [koydu]' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan { جَعَلَ السِّقايَةَ } hakkında: 'O, suvâ'dır; kendisinden su içilen her şeye suvâ' denir' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den de yine benzerini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَيَّتُهَا الْعِيرُ قَالَ: كَانَتِ الْعِيرُ حَمِيرًا.

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { أَيَّتُهَا الْعِيرُ } ayeti hakkında: 'Kafile eşeklerden oluşuyordu' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ قَالَ:

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

حِمْلُ حِمَارٍ طَعَامٌ، وَهِيَ لُغَةٌ.

'Bir eşek yükü yiyecektir; bu bir lehçedir.'

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ يَقُولُ: كَفِيلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ يَقُولُ: مَا جِئْنَا لِنَعْصِيَ فِي الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: فَما جَزاؤُهُ قَالَ: عَرَّفُوا الْحُكْمَ فِي حُكْمِهِمْ فَقَالُوا: مَنْ وُجِدَ

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } ayeti hakkında: 'Kefilim demektir' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr; Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Katâde ve ed-Dahhâk'tan da aynısını rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Rebî' b. Enes'ten { مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ } ayeti hakkında: 'Biz bu ülkede isyan etmek için gelmedik demektedir' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den { فَما جَزاؤُهُ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kendi şeriatlarındaki hükmü bildirip: { مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ }

فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ، وَكَانَ الْحُكْمُ عِنْدَ الْأَنْبِيَاءِ يَعْقُوبَ وَبَنِيهِ أَنْ يُؤْخَذَ السَّارِقُ بِسَرِقَتِهِ عَبْدًا يُسْتَرَقُّ.

«Kimin yükünde bulunursa cezası bizzat kendisidir» dediler. Peygamberler Yakub ve oğullarının şeriatında hüküm; hırsızın çaldığı şeye karşılık köle edinilip alıkonulması şeklindeydi.'

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ كَانَ كُلَّمَا فَتَحَ مَتَاعَ رَجُلٍ اسْتَغْفَرَ تَأَثُّمًا مِمَّا صَنَعَ حَتَّى بَقِيَ مَتَاعُ الْغُلَامِ، قَالَ:

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bize anlatıldığına göre Yusuf, yaptığı şeyden dolayı günaha girme endişesiyle her bir adamın eşyasını açtığında istiğfar ediyordu; ta ki geriye delikanlının (Bünyamin'in) eşyası kalıncaya kadar. Şöyle dedi:

مَا أَظُنُّ أَنَّ هَذَا أَخَذَ شَيْئًا، قَالُوا: بَلَى، فَاسْتَبْرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ قَالَ: كَذَلِكَ صَنَعْنَا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ يَقُولُ: فِي سُلْطَانِ الْمَلِكِ، قَالَ: كَانَ فِي دِينِ مَلِكِهِمْ أَنَّهُ مَنْ سَرَقَ أُخِذَتْ مِنْهُ السَّرِقَةُ وَمِثْلُهَا مَعَهَا مِنْ مَالِهِ فَيُعْطِيهِ الْمَسْرُوقَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ يَقُولُ: فِي سُلْطَانِ الْمَلِكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ قَالَ: إِلَّا بِعِلَّةٍ كَادَهَا اللَّهُ لِيُوسُفَ فَاعْتَلَّ بِهَا.

«Bunun bir şey aldığını sanmıyorum.» Onlar: «Hayır, onu da ara» dediler.' İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, ed-Dahhâk'tan { كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ } ayeti hakkında: 'Yusuf için böyle yaptık' dediğini; { مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } hakkında da: 'Hükümdarın hâkimiyetinde [alıkoyamazdı] demektir; zira hükümdarlarının yasasına göre kim hırsızlık yaparsa çalınan mal ve onunla birlikte malından bir misli daha alınıp hırsızlığa uğrayan kişiye verilirdi' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } ayeti hakkında: 'Hükümdarın hâkimiyetinde demektir' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } ayeti hakkında: 'Ancak Allah'ın Yusuf lehine kurduğu ve onun da gerekçe gösterdiği bir sebeple alıkoyabilirdi' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ قَالَ: يُوسُفُ وَإِخْوَتُهُ أُوتُوا عِلْمًا فَرَفَعْنَا يُوسُفَ فِي الْعِلْمِ فَوْقَهُمْ دَرَجَةً. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فَحَدَّثَ بِحَدِيثٍ، فَقَالَ رَجُلٌ عِنْدَهُ: وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِئْسَ مَا قُلْتَ، اللَّهُ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ، وَهُوَ فَوْقَ كُلِّ عَالِمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ عَلِيًّا عَنْ مَسْأَلَةٍ، فَقَالَ فِيهَا، فَقَالَ الرَّجُلُ: لَيْسَ هَكَذَا وَلَكِنْ كَذَا وَكَذَا، قَالَ عَلِيٌّ: أَصَبْتَ وَأَخْطَأْتُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ قَالَ:

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } ayeti hakkında: 'Yusuf'a ve kardeşlerine ilim verilmişti; biz Yusuf'u ilimde onların üstünde bir dereceye yükselttik' dediğini rivayet etmiştir. el-Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: İbn Abbâs'ın yanındaydık, bir hadis anlattı. Yanındaki bir adam: 'Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen biri vardır' dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: 'Ne kötü söyledin! En iyi bilen ve her şeyden haberdar olan Allah'tır; O her âlimin üstündedir' dedi. İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b'dan şöyle rivayet etmiştir: Bir adam Ali'ye bir mesele sordu, Ali de o meselede cevap verdi. Adam: 'Öyle değil, bilakis şöyledir ve böyledir' deyince Ali: 'Sen isabet ettin, ben yanıldım; her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen biri vardır' dedi. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İkrime'den { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

عِلْمُ الله فوق كلّ عالم.

'Allah'ın ilmi her âlimin [ilminin] üstündedir.'

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٧٧ الى ٨٢]

[Yûsuf Suresi (12), 77-82. Âyetler]

قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ (٧٧) قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (٧٩) فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٠) ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ (٨١)

{ قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ (٧٧) قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (٧٩) فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٠) ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ (٨١) } “[Kardeşleri] dediler ki: ‘Eğer o çalmışsa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.’ Yusuf bunu içinde gizledi ve onlara belli etmedi. [İçinden] dedi ki: ‘Siz konumca daha kötüsünüz; Allah, nitelediğiniz şeyi en iyi bilendir.’ (77) Dediler ki: ‘Ey Aziz! Gerçekten onun çok yaşlı bir babası vardır; onun yerine birimizi alıkoy. Şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görüyoruz.’ (78) [Yusuf] dedi ki: ‘Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoymaktan Allah’a sığınırız; o takdirde biz kesinlikle zalimlerden oluruz.’ (79) Ondan ümitlerini kesince, baş başa verip fısıldaşmaya başladılar. Büyükleri dedi ki: ‘Babanızın sizden Allah adına kesin bir teminat aldığını ve daha önce de Yusuf konusunda kusur işlediğinizi bilmediniz mi? Artık babam bana izin verinceye veya Allah benim lehime hükmedinceye kadar bu ülkeden asla ayrılmayacağım; O, hükmedenlerin en hayırlısıdır. (80) Babanıza dönün ve deyin ki: Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik ve biz gaybın bekçileri de değildik. (81)”

وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٨٢)

{ وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٨٢) } “Bulunduğumuz şehre ve beraberinde geldiğimiz kafileye de sor; biz gerçekten doğru söyleyenleriz.’ (82)”

قَوْلُهُ: قالُوا إِنْ يَسْرِقْ أَيْ بِنْيَامِينُ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ يَعْنُونَ يُوسُفَ.

{ قالُوا إِنْ يَسْرِقْ } “[Kardeşleri] dediler ki: ‘Eğer o çalmışsa’” yani Bünyamin; { فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı”; Yusuf'u kastediyorlar.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي هَذِهِ السَّرِقَةِ الَّتِي نَسَبُوهَا إِلَى يُوسُفَ مَا هِيَ؟ فَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ لِيُوسُفَ عَمَّةٌ هِيَ

Müfessirler, kardeşlerinin Yusuf'a isnat ettikleri bu hırsızlığın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şöyle denilmiştir: Yusuf'un

أَكْبَرُ مِنْ يَعْقُوبَ، وَكَانَتْ عِنْدَهَا مِنْطَقَةُ إِسْحَاقَ لِكَوْنِهَا أَسَنَّ أَوْلَادِهِ وَكَانُوا يَتَوَارَثُونَهَا فَيَأْخُذُهَا الْأَكْبَرُ سِنًّا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى، وَكَانَتْ قَدْ حَضَنَتْ يُوسُفَ وَأَحَبَّتْهُ حُبًّا شَدِيدًا، فَلَمَّا تَرَعْرَعَ قَالَ لَهَا يَعْقُوبُ: سَلِّمِي يُوسُفَ إِلَيَّ، فَأَشْفَقَتْ مِنْ فِرَاقِهِ، وَاحْتَالَتْ فِي بَقَائِهِ لَدَيْهَا، فَجَعَلَتِ الْمِنْطَقَةَ تَحْتَ ثِيَابِهِ وَحَزَّمَتْهُ بِهَا، ثُمَّ قَالَتْ: قَدْ سُرِقَتْ مِنْطَقَةُ إِسْحَاقَ فَانْظُرُوا مَنْ سَرَقَهَا، فَبَحَثُوا عَنْهَا فَوَجَدُوهَا مَعَ يُوسُفَ فَأَخَذَتْهُ عِنْدَهَا كَمَا هُوَ شَرْعُ الْأَنْبِيَاءِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ. وَقَدْ سَبَقَ بَيَانُ شَرِيعَتِهِمْ فِي السَّرِقَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ يُوسُفَ أَخَذَ صَنَمًا كَانَ لِجَدِّهِ أَبِي أُمِّهِ فَكَسَرَهُ وَأَلْقَاهُ عَلَى الطَّرِيقِ تَغْيِيرًا لِلْمُنْكَرِ. وَحُكِيَ عَنِ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ كَانَ صَنَمًا مِنْ ذَهَبٍ. وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ قَالَ: اللَّهُ أَعْلَمُ، أَسَرَقَ أَخٌ لَهُ أَمْ لَا؟ وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ عَنِ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ قَالَ: كَذَبُوا عَلَيْهِ فِيمَا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ. قُلْتُ: وَهَذَا أَوْلَى، فَمَا هَذِهِ الكذبة بأوّل كذباتهم، وقدّمنا مَا يَدْفَعُ قَوْلَ مَنْ قَالَ إِنَّهُمْ قَدْ كَانُوا أَنْبِيَاءَ عِنْدَ صُدُورِ هَذِهِ الْأُمُورِ مِنْهُمْ. قَوْلُهُ: فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ:

Yakub'dan büyük bir halası vardı. Çocuklarının en büyüğü olması hasebiyle İshak'ın kemeri onun yanındaydı. Onlar bu kemeri miras yoluyla devreder ve erkek olsun kadın olsun yaşça en büyük olanı onu alırdı. Bu hala Yusuf'un bakımını üstlenmiş ve onu çok sevmişti. Yusuf büyüyüp serpilince Yakub ona: 'Yusuf'u bana teslim et' dedi. Kadın onun ayrılığına dayanamayarak yanında kalması için bir çareye başvurdu; kemeri elbiselerinin altına koyup beline bağladı. Sonra da: 'İshak'ın kemeri çalındı, onu kimin çaldığına bakın' dedi. Aradılar ve onu Yusuf'un üzerinde buldular. Böylece o dönemde İbrahim ailesinden olan peygamberlerin şeriatı gereğince Yusuf'u yanında alıkoydu. Onların hırsızlık hakkındaki şeriatlarının açıklaması daha önce geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Yusuf, anne tarafından dedesine ait bir putu almış, kötülüğü değiştirmek gayesiyle onu kırıp yola atmıştı. ez-Zeccâc'dan bunun altından bir put olduğu da rivayet edilmiştir. el-Vâhidî'nin ez-Zeccâc'dan aktardığına göre o şöyle demiştir: 'Kardeşinin çalıp çalmadığını Allah daha iyi bilir.' el-Kurtubî tefsirinde ez-Zeccâc'dan onun: 'Ona isnat ettikleri şeyde Yusuf'a iftira attılar' dediğini nakletmiştir. Ben de derim ki: En evla olan görüş budur; zira bu onların ilk yalanı değildir. Bu fiiller kendilerinden sâdır olduğu sırada onların peygamber olduklarını söyleyenlerin sözünü çürüten delilleri daha önce sunmuştuk. { فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ } “Yusuf bunu içinde gizledi” ayeti hakkında ez-Zeccâc ve diğerleri şöyle demiştir:

الضَّمِيرُ فِي أَسَرَّهَا يَعُودُ إِلَى الْكَلِمَةِ أَوِ الْجُمْلَةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ فَأَسَرَّ الْجُمْلَةَ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ ثُمَّ فَسَّرَهَا بِقَوْلِهِ: قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَقَدْ رَدَّ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ هَذَا فَقَالَ: إِنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْإِضْمَارِ عَلَى شَرِيطَةِ التَّفْسِيرِ غَيْرُ مُسْتَعْمَلٍ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْإِجَابَةِ، أَيْ: أَسَرَّ يُوسُفُ إِجَابَتَهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَى وَقْتٍ آخَرَ وَقِيلَ: أَسَرَّ فِي نَفْسِهِ قَوْلَهُمْ: إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ وَهَذَا هُوَ الْأَوْلَى، وَيَكُونُ مَعْنَى وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ أَنَّهُ لَمْ يُبْدِ لَهُمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ الَّتِي أَسَرَّهَا فِي نَفْسِهِ بِأَنْ يَذْكُرَ لَهُمْ صِحَّتَهَا أَوْ بُطْلَانَهَا، وَجُمْلَةُ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً مُفَسِّرَةٌ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَمُسْتَأْنَفَةٌ عَلَى الْقَوْلَيْنِ الْآخَرَيْنِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا قَالَ يُوسُفُ لما قالوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ؟ أَيْ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا، أَيْ: مَوْضِعًا وَمَنْزِلًا مِمَّنْ نَسَبْتُمُوهُ إِلَى السَّرِقَةِ وَهُوَ بريء، فإنكم قد فعلتم ما فَعَلْتُمْ مِنْ إِلْقَاءِ يُوسُفَ إِلَى الْجُبِّ وَالْكَذِبِ عَلَى أَبِيكُمْ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَفَاعِيلِكُمْ، ثُمَّ قَالَ:

«Eserrahâ» (فَأَسَرَّهَا) fiilindeki zamir 'kelime'ye veya 'cümle'ye döner; sanki: 'Yusuf bu cümleyi içinde gizledi ve onlara belli etmedi' denilmiş, sonra da bunu { قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } sözüyle açıklamıştır. Ebû Ali el-Fârisî bu açıklamayı reddederek şöyle demiştir: 'Tefsir şartına bağlı olarak yapılan bu tür zamir kullanımı [Arapçada] kullanılmaz.' Zamirin 'cevap'a ait olduğu, yani: 'Yusuf o andaki cevabını başka bir zamana kadar içinde gizledi' manasına geldiği de söylenmiştir. Onların: { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çalmışsa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” sözünü içinde gizlediği de söylenmiştir ki en evla olanı budur. Bu takdirde { وَلَمَّا يُبْدِها لَهُمْ } “ve onlara belli etmedi” ifadesinin manası; içinde gizlediği bu sözün doğru veya batıl olduğunu onlara belirtmeyip kendilerine açık etmediği şeklindedir. { قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } cümlesi ise birinci görüşe göre müfessiredir (açıklayıcıdır); diğer iki görüşe göre ise takdirî bir sorunun cevabı olan müste'nefe bir cümledir; sanki: 'Onlar bu sözü söyleyince Yusuf ne dedi?' denilmiş, o da: 'Siz, hırsızlıkla itham ettiğiniz ve suçsuz olan kimseden konumca, yani mevki ve mertebece daha kötüsünüz; zira siz Yusuf'u kuyuya atmak, babanıza yalan söylemek gibi türlü işlerinizi yaptınız' demiştir. Sonra şöyle buyurmuştur:

وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ مِنَ الْبَاطِلِ بنسبة السرقة إِلَى يُوسُفَ، وَأَنَّهُ لَا حَقِيقَةَ لِذَلِكَ. ثُمَّ أَرَادُوا أَنْ يَسْتَعْطِفُوهُ لِيُطْلِقَ لَهُمْ أَخَاهُمْ بِنْيَامِينَ يَكُونُ مَعَهُمْ يَرْجِعُونَ بِهِ إِلَى أَبِيهِمْ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَخْذِهِ الْمِيثَاقَ عَلَيْهِمْ بِأَنْ يَرُدُّوهُ إليه، قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً أَيْ إِنَّ لِبِنْيَامِينَ هَذَا أَبًا متّصفا بهذه الصفة، وهو كَوْنُهُ شَيْخًا كَبِيرًا لَا يَسْتَطِيعُ فِرَاقَهُ وَلَا يَصْبِرُ عَنْهُ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى الْوُصُولِ إِلَيْهِ فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ يَبْقَى لَدَيْكَ، فَإِنَّ لَهُ مَنْزِلَةً فِي قَلْبِ أَبِيهِ لَيْسَتْ لِوَاحِدٍ مِنَّا فَلَا يَتَضَرَّرُ بِفِرَاقِ أَحَدِنَا كَمَا يَتَضَرَّرُ بِفِرَاقِ بنيامين، ثم علّلوا ذلك بقولهم: إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ إِلَى النَّاسِ كَافَّةً، وَإِلَيْنَا خَاصَّةً، فَتَمِّمْ إِحْسَانَكَ إِلَيْنَا بِإِجَابَتِنَا إِلَى هَذَا الْمَطْلَبِ، فَأَجَابَ يُوسُفُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ أَيْ نَعُوذُ بِاللَّهِ مَعَاذًا، فَهُوَ مَصْدَرٌ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، وَالْمُسْتَعِيذُ بِاللَّهِ هُوَ الْمُعْتَصِمُ به، وأن نَأْخُذَ مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، وَالْأَصْلُ مِنْ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ، وَهُوَ بِنْيَامِينُ لِأَنَّهُ الَّذِي وُجِدَ الصُّوَاعُ فِي رَحْلِهِ فَقَدْ حَلَّ لَنَا اسْتِعْبَادُهُ بِفَتْوَاكُمُ الَّتِي أَفْتَيْتُمُونَا بِقَوْلِكُمْ: جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ، إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ

{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ } “Sizin nitelendirmekte olduğunuz şeyi Allah çok iyi bilmektedir”; yani hırsızlığı Yusuf'a nispet etmeniz şeklindeki batıl beyanınızı ve bunun hiçbir gerçekliği olmadığını [Allah çok iyi bilmektedir]. Daha sonra, babalarının kendisinden onu geri getireceklerine dair daha önce almış olduğu kesin söz sebebiyle, kardeşleri Bünyamin'i serbest bırakıp kendileriyle birlikte babalarına götürmek üzere [Yusuf'un] merhametini celbetmek istediler. { قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً } “Dediler ki: 'Ey Aziz! Şüphesiz onun çok yaşlı bir babası vardır'”; yani şu Bünyamin'in böyle bir sıfatla nitelenmiş bir babası vardır; o çok yaşlı bir kimsedir, onun ayrılığına dayanamaz, onsuz sabredemez ve buralara gelmeye de güç yetiremez. { فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ } “Onun yerine birimizi al” [ki] senin yanında kalsın. Zira onun, babasının kalbindeki yeri hiçbirimizde yoktur; dolayısıyla hiçbirimizin ayrılığı ona Bünyamin'in ayrılığı kadar zarar vermez. Sonra bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: { إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görmekteyiz”; [yani] genel olarak bütün insanlara, özel olarak da bize iyilik eden bir kimse olarak görmekteyiz. Bizi bu talebimize kavuşturmakla bize olan ihsanını tamamla. Bunun üzerine Yusuf onlara şöyle cevap verdi: { مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ } “[Yusuf] 'Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoymaktan Allah'a sığınırız' dedi”; yani Allah'a tam bir sığınma ile sığınırız. [Buradaki meâz (مَعَاذ)] hazfedilmiş bir fiille mensub olan bir mastardır. Allah'a sığınan kişi O'na iltica eden kimsedir. { أَنْ نَأْخُذَ } [ifadesi] cer harfinin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) mensubdur; aslı: 'Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoymaktan [Allah'a sığınırız]' şeklindedir. O da Bünyamin'dir; çünkü su kabı onun yükünde bulunmuştur. Sizin: { جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ } “Onun cezası, kimin yükünde bulunursa bizzat kendisinin ceza [olarak alıkonulması]dır” diyerek bize verdiğiniz fetva ile onu köleleştirmemiz bize helal olmuştur. { إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ } “Yoksa biz kesinlikle zalimlerden oluruz”.