Binûn

Yûsuf Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَيْ إِنَّا إِذَا أَخَذْنَا غَيْرَ مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ لَظَالِمُونَ فِي دِينِكُمْ وَمَا تَقْتَضِيهِ فَتْوَاكُمْ فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ أَيْ يَئِسُوا مِنْ يُوسُفَ وَإِسْعَافِهِمْ مِنْهُ إِلَى مَطْلَبِهِمُ الَّذِي طَلَبُوهُ، وَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ خَلَصُوا نَجِيًّا أَيِ انْفَرَدُوا حَالَ كَوْنِهِمْ مُتَنَاجِينَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَهُوَ مَصْدَرٌ يَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ انْفَرَدُوا وَلَيْسَ مَعَهُمْ أَخُوهُمْ مُتَنَاجِينَ فِيمَا يَعْمَلُونَ بِهِ فِي ذَهَابِهِمْ إِلَى أبيهم من غير أخيهم. قالَ كَبِيرُهُمْ، وقيل: هُوَ رُوبِيلُ لِأَنَّهُ الْأَسْنُ، وَقِيلَ: يَهُوذَا لِأَنَّهُ الْأَوْفَرُ عَقْلًا، وَقِيلَ:

Yani 'Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoyarsak, sizin dininize ve fetvanızın gerektirdiğine göre kesinlikle zalimlerden oluruz' [dedi]. { فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ } “Ondan ümitlerini kesince”; yani Yusuf'tan ve kendilerinin talep ettikleri isteklerine onun karşılık vermesinden ümitlerini kesince. Buradaki sîn ve tâ harfleri mübalağa içindir. { خَلَصُوا نَجِيًّا } “baş başa verip gizlice konuşmak üzere bir kenara çekildiler.” Yani aralarında fısıldaşarak bir kenara çekildiler. Bu kelime, { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } “Ve onu fısıldaşan biri olarak yaklaştırdık” ayetinde olduğu gibi hem tekil hem de çoğul için kullanılan bir mastardır. Zeccâc şöyle demiştir: 'Bunun manası; kardeşleri yanlarında olmaksızın, kardeşleri olmadan babalarına gittiklerinde ne yapacakları konusunda aralarında fısıldaşarak bir kenara çekildiler demektir.' { قالَ كَبِيرُهُمْ } “Büyükleri dedi ki”. Yaşça en büyükleri olduğu için onun Rûbîl olduğu söylenmiştir. Akılca en olgunları olduğu için Yehûzâ olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

شَمْعُونُ لِأَنَّهُ رَئِيسُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ أَيْ عَهْدًا مِنَ اللَّهِ فِي حِفْظِ ابْنِهِ وَرَدِّهِ إِلَيْهِ، وَمَعْنَى كَوْنِهِ مِنَ اللَّهِ أَنَّهُ بِإِذْنِهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَالتَّقْدِيرُ:

Liderleri olduğu için Şem'ûn'dur. { أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ } “Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını bilmediniz mi?”; yani oğlunu koruyup ona geri getireceğinize dair Allah adına bir ahit aldığını [bilmediniz mi]? Bunun Allah'tan olmasının manası, O'nun izniyle/adıyla olmasıdır. { وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ } “Daha önce de Yusuf hakkında aşırı gitmiştiniz / kusur etmiştiniz” ifadesi önceki cümleye matuftur. Takdiri şöyledir:

أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ [قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ موثقا من الله] وَتَعْلَمُوا تَفْرِيطَكُمْ فِي يُوسُفَ ذَكَرَ هَذَا النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ، وَمِنْ قَبْلُ مُتَعَلِّقَةٌ بِتَعْلَمُوا، أَيْ: وَتَعْلَمُوا تَفْرِيطَكُمْ فِي يُوسُفَ مِنْ قَبْلُ، عَلَى أَنَّ مَا مَصْدَرِيَّةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ زَائِدَةً وَقِيلَ: مَا فَرَّطْتُمْ مَرْفُوعُ الْمَحَلِّ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ مِنْ قَبْلُ وَقِيلَ: إِنَّ مَا مَوْصُولَةٌ أَوْ مَوْصُوفَةٌ، وَكِلَاهُمَا فِي مَحَلِّ النَّصْبِ أَوِ الرَّفْعِ، وَمَا ذَكَرْنَاهُ هُوَ الْأَوْلَى، وَمَعْنَى فَرَّطْتُمْ: قَصَّرْتُمْ فِي شَأْنِهِ، وَلَمْ تَحْفَظُوا عَهْدَ أَبِيكُمْ فِيهِ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ، يُقَالُ: بَرِحَ بَرَاحًا وَبُرُوحًا، أَيْ: زَالَ، فَإِذَا دَخَلَهُ النَّفْيُ صَارَ مُثْبَتًا، أَيْ: لَنْ أَبْرَحَ مِنَ الْأَرْضِ، بَلْ أَلْزَمُهَا وَلَا أَزَالُ مُقِيمًا فِيهَا حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي فِي مُفَارَقَتِهَا وَالْخُرُوجِ مِنْهَا، وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ يَسْتَحِي مِنْ أَبِيهِ أَنْ يَأْتِيَ إِلَيْهِ بِغَيْرِ وَلَدِهِ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمَوْثِقَ بِإِرْجَاعِهِ إِلَيْهِ إِلَّا أَنْ يُحَاطَ بِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي بِمُفَارَقَتِهَا وَالْخُرُوجِ مِنْهَا وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي بخلاص أخي من الأسر حتّى يعود إلى أبي وأعود معه وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي بِالنَّصْرِ عَلَى مَنْ أَخَذَ أَخِي فَأُحَارِبُهُ وَآخُذُ أَخِي مِنْهُ، أَوْ أَعْجَزُ فَأَنْصَرِفُ بَعْدَ ذَلِكَ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ لِأَنَّ أَحْكَامُهُ لَا تَجْرِي إِلَّا عَلَى مَا يُوَافِقُ الْحَقَّ، وَيُطَابِقُ الصَّوَابَ، ثُمَّ قَالَ كَبِيرُهُمْ مُخَاطِبًا لَهُمُ ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «سَرَقَ» عَلَى البناء للفاعل، وذلك لِأَنَّهُمْ قَدْ شَاهَدُوا اسْتِخْرَاجَ الصُّوَاعِ مِنْ وِعَائِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَأَبُو رَزِينٍ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَرَوَى ذَلِكَ النَّحَّاسُ عَنِ الْكِسَائِيِّ.

'Babanızın [sizden Allah adına kesin bir söz aldığını] ve sizin de daha önce Yusuf hakkında kusur ettiğinizi bilmediniz mi?' Bunu en-Nehhâs ve başkaları zikretmiştir. { مِنْ قَبْلُ } ifadesi { تَعْلَمُوا } fiiline taalluk eder; yani 'mâ' harfi masdariyye olmak üzere: 'Daha önce Yusuf hakkında kusur ettiğinizi bilmediniz mi?' takdirindedir. 'Mâ'nın zâide olması da caizdir. { مَا فَرَّطْتُمْ } ifadesinin mübteda olarak ref mahallinde, { مِنْ قَبْلُ } ifadesinin ise onun haberi olduğu da söylenmiştir. 'Mâ'nın mevsûl veya mevsûf olduğu, her iki durumda da nasb yahut ref mahallinde bulunduğu da ileri sürülmüştür; ancak bizim zikrettiğimiz görüş daha evladır. { فَرَّطْتُمْ } ifadesinin manası; onun hakkında kusur ettiniz ve babanızın onunla ilgili ahdine riayet etmediniz demektir. { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ } “Artık ben bu topraktan asla ayrılmayacağım”. 'Beriha berâhan ve burûhan' denir; yani 'ayrıldı, zail oldu' demektir. Başına nefy (olumsuzluk) girdiğinde olumlu manaya dönüşür; yani 'bu topraktan asla ayrılmayacağım, bilakis buraya bağlanıp kalacağım ve burada ikamet etmeye devam edeceğim' demektir. { حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي } “Ta ki babam bana izin verinceye”; buradan ayrılmama ve çıkmama izin verinceye kadar. Böyle söylemesinin sebebi, daha önce geçtiği üzere 'başlarına çaresiz kalacakları bir felaket gelmesi müstesna' babalarına geri getireceklerine dair kesin söz verdikleri çocukları yanlarında olmaksızın onun huzuruna çıkmaktan babasından utanmasıdır. { أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي } “yahut Allah benim lehime hükmedinceye kadar”; buradan ayrılmama ve çıkmama [hükmedinceye kadar]. Bir görüşe göre mana şöyledir: 'Yahut Allah, kardeşim esaretten kurtulup babama dönünceye ve ben de onunla dönünceye kadar benim lehime hükmedinceye kadar.' Bir diğer görüşe göre mana şöyledir: 'Yahut Allah, kardeşimi alıkoyan kimseye karşı bana zafer nasip edip onunla savaşarak kardeşimi ondan geri alıncaya ya da aciz kalıp bundan sonra geri dönünceye kadar benim lehime hükmedinceye kadar.' { وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.” Zira O'nun hükümleri ancak hakka ve doğruya tam olarak uygun şekilde cereyan eder. Sonra büyükleri onlara hitaben şöyle dedi: { ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ } “Babanıza dönün ve deyin ki: ‘Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı.’” Cumhur, su kabının onun yükünden çıkarıldığına bizzat şahit oldukları için { سَرَقَ } kelimesini mâlum (etken) sîgada okumuştur. İbn Abbâs, Dahhâk ve Ebû Rezîn ise meçhul (edilgen) sîgada okumuşlardır; bunu en-Nehhâs el-Kisâî'den rivayet etmiştir.

قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ سَرَقَ يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا عُلِمَ مِنْهُ السَّرَقُ، وَالْآخَرُ اتُّهِمَ بِالسَّرَقِ وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا مِنِ اسْتِخْرَاجِ الصُّوَاعُ مِنْ وِعَائِهِ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: مَا شَهِدْنَا عِنْدَ يُوسُفَ بِأَنَّ السَّارِقَ يُسْتَرَقُّ إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا مِنْ شَرِيعَتِكَ وَشَرِيعَةِ آبَائِكَ وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ حَتَّى يَتَّضِحَ لَنَا هَلِ الْأَمْرُ عَلَى مَا شَاهَدْنَاهُ أَوْ عَلَى خِلَافِهِ؟ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: ما كنّا وقت أخذناه مِنْكَ لِيَخْرُجَ مَعَنَا إِلَى مِصْرَ لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ بِأَنَّهُ سَيَقَعُ مِنْهُ السَّرَقُ الَّذِي افْتَضَحْنَا بِهِ وَقِيلَ: الْغَيْبُ هُوَ اللَّيْلُ، وَمُرَادُهُمْ أَنَّهُ سَرَقَ وَهُمْ نِيَامٌ وَقِيلَ: مُرَادُهُمْ أَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ وهو غائب عنهم، فخفي عليهم فعله وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها هَذَا مِنْ تَمَامِ قَوْلِ كَبِيرِهِمْ لَهُمْ، أَيْ: قُولُوا لِأَبِيكُمُ اسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا، أَيْ: مِصْرَ، وَالْمُرَادُ أهلها، أي: اسأل أهل القرية

ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Sereka (سَرَقَ / çaldı) ifadesi iki manaya ihtimallidir: Birincisi, kendisinden hırsızlık sâdır olduğu bilindi; diğeri ise hırsızlıkla itham edildi [demektir].” { وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا } “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik”; [yani] su kabının onun yükünden çıkarılmasıyla [öğrendiğimiz şeye şahitlik ettik]. Şöyle de denilmiştir: Mana; “Biz Yûsuf'un huzurunda hırsızın köle edinileceğine, ancak senin ve atalarının şeriatından bildiğimiz kadarıyla şahitlik ettik” şeklindedir. { وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ } “Biz gaybın bekçileri de değildik”; ta ki durum gördüğümüz gibi midir yoksa aksine midir bizim için açıklığa kavuşsun. Şöyle de denilmiştir: Mana; “Onu bizimle birlikte Mısır'a çıkması için senden aldığımız vakit, kendisi sebebiyle rezil olduğumuz bu hırsızlığın ondan sâdır olacağını gayb olarak bilecek değildik” şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: Gayb, gecedir; onların maksadı, kendileri uyurken onun hırsızlık yaptığıdır. Şöyle de denilmiştir: Onların maksadı, kendileri yanında yokken onun bu işi yaptığı ve dolayısıyla yaptığı işin kendilerine gizli kaldığıdır. { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها } “İçinde bulunduğumuz şehre de sor”; bu ifade, büyüklerinin onlara söylediği sözün tamamlayıcısıdır. Yani: “Babanıza deyin ki: İçinde bulunduğumuz kente, yani Mısır'a sor.” Kastedilen ise oranın ahalisidir; yani: “Kentin ahalisine sor.”

وَقِيلَ: هِيَ قَرْيَةٌ مِنْ قُرَى مِصْرَ نَزَلُوا فِيهَا وَامْتَارُوا مِنْهَا وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ نَفْسَهَا وَإِنْ كَانَتْ جَمَادًا فَإِنَّكَ نَبِيُّ اللَّهِ، وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ سَيُنْطِقُهَا فَتُجِيبُكَ وَمِمَّا يُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّهُ قَالَ سِيبَوَيْهِ: لَا يَجُوزُ: كَلِّمْ هِنْدًا وَأَنْتَ تُرِيدُ غُلَامَ هِنْدٍ وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها أَيْ: وَقُولُوا لِأَبِيكُمُ: اسْأَلِ الْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا، أَيْ: أَصْحَابَهَا وَكَانُوا قَوْمًا مَعْرُوفِينَ مِنْ جِيرَانِ يَعْقُوبَ وَإِنَّا لَصادِقُونَ فِيمَا قُلْنَا، جَاءُوا بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ مُؤَكَّدَةً هَذَا التَّأْكِيدَ، لِأَنَّ مَا قَدْ تَقَدَّمَ مِنْهُمْ مَعَ أَبِيهِمْ يَعْقُوبَ يُوجِبُ كَمَالَ الرِّيبَةِ فِي خَبَرِهِمْ هَذَا عِنْدَ السَّامِعِ.

Bunun, Mısır köylerinden konaklayıp erzak temin ettikleri bir köy olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Cansız bir varlık da olsa bizzat kentin kendisine sor; zira sen Allah'ın peygamberisin, Allah Teâlâ onu konuşturur da sana cevap verir' şeklindedir. Sîbeveyh'in 'Hind'in kölesini kastettiğin halde «Hind ile konuş» demen caiz değildir' sözü de bunu desteklemektedir. { وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها } “ve aralarında geldiğimiz kervana da [sor]”; yani babanıza: 'Aralarında geldiğimiz kervana, yani onun sahiplerine sor' deyin. Onlar, Ya'kûb'un komşularından tanınmış bir topluluktu. { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “Ve şüphesiz biz doğru söyleyenleriz.” söylediklerimizde. Bu cümleyi bu derece pekiştirerek getirmişlerdir; çünkü daha önce babaları Ya'kûb ile aralarında geçenler, dinleyenin nazarında onların bu haberinde tam bir şüphe uyandırmayı gerektirmekteydi.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ قَالَ:

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den: { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çalmışsa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir:

يَعْنُونَ يُوسُفَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَرَقَ مُكْحُلَةً لِخَالَتِهِ، يَعْنِي يُوسُفَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَطِيَّةَ قَالَ: سَرَقَ فِي صِبَاهُ مِيلَيْنِ مِنْ ذَهَبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:

Yusuf'u kastediyorlar. İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Yusuf, teyzesine ait bir sürme kabını çalmıştı.' Ebû'ş-Şeyh, Atiyye'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Çocukluğunda altından iki sürme milini çalmıştı.' İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur:

«سَرَقَ يُوسُفُ صَنَمًا لِجَدِّهِ أَبِي أُمِّهِ مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ فَكَسَرَهُ، وَأَلْقَاهُ عَلَى الطَّرِيقِ، فَعَيَّرَهُ بِذَلِكَ إِخْوَتُهُ» .

«Yusuf, anne tarafından dedesine ait altın ve gümüşten bir putu çalmış, onu kırmış ve yola atmıştı. Kardeşleri de onu bununla ayıplamışlardı.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ غَيْرَ مَرْفُوعٍ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ قَالَ: أَسَرَّ فِي نَفْسِهِ قَوْلَهُ: أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den merfû olmaksızın (mevkûf olarak) benzerini rivayet etmişlerdir. Tâbiînden bir topluluktan da buna benzer rivayetler nakledilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ } “Yusuf bunu içinde sakladı” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yusuf, { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ } “Siz konumca daha kötüsünüz; Allah, nitelediğiniz şeyi en iyi bilendir” sözünü içinde sakladı.' Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh de Katâde'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn İshâk'tan: { فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ } “Ondan ümitlerini kesince” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

أَيِسُوا مِنْهُ، وَرَأَوْا شِدَّتَهُ فِي أمره. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: خَلَصُوا نَجِيًّا قَالَ: وَحْدَهُمْ.

Ondan ümitlerini kestiler ve kendi işinde onun ne kadar kararlı ve tavizsiz olduğunu gördüler. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: { خَلَصُوا نَجِيًّا } “baş başa verip gizlice konuşmak üzere bir kenara çekildiler” ayeti hakkında: 'Kendi başlarına kaldılar' dediğini nakletmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: قالَ كَبِيرُهُمْ قَالَ: شَمْعُونُ الَّذِي تَخَلَّفَ أَكْبَرُهُمْ عَقْلًا، وَأَكْبَرُ مِنْهُ فِي الْمِيلَادِ رُوبِيلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قالَ كَبِيرُهُمْ هُوَ رُوبِيلُ، وَهُوَ الَّذِي كَانَ نَهَاهُمْ عَنْ قَتْلِهِ وَكَانَ أَكْبَرَ الْقَوْمِ.

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den: { قالَ كَبِيرُهُمْ } “Büyükleri dedi ki” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Geride kalan Şem'ûn, akılca en büyükleriydi; yaşça ondan daha büyük olanı ise Rûbîl idi.' İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den: '{ قالَ كَبِيرُهُمْ } “Büyükleri dedi ki” ifadesindeki kişi Rûbîl'dir; o, Yusuf'u öldürmelerini yasaklayan ve topluluğun en yaşlısı olan kimsedir' dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي قَالَ: أُقَاتِلُ بِسَيْفِي حَتَّى أُقْتَلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ قَالَ: مَا كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّ ابْنَكَ يَسْرِقُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ ابْنِ عباس في قوله: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ قَالَ: يَعْنُونَ مِصْرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ مثله.

İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den: { أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي } “yahut Allah benim lehime hükmedinceye kadar” ayeti hakkında: 'Öldürülünceye kadar kılıcımla savaşırım' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Ebû Sâlih'ten benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İkrime'den: { وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ } “ve biz gaybın bekçileri değildik” ayeti hakkında: 'Oğlunun çalacağını bilmiyorduk' dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh de Katâde'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Kente sor” ayeti hakkında: 'Mısır'ı kastediyorlar' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh de Katâde'den aynısını rivayet etmişlerdir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٨٣ الى ٨٨]

[Yûsuf Suresi (12), Ayet 83-88]

قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣) وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ (٨٥) قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦) يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكافِرُونَ (٨٧)

{ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣) وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ (٨٥) قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦) يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكافِرُونَ (٨٧) } “[Ya'kûb] dedi ki: ‘Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürükleyip süsledi. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir. Şüphesiz O, her şeyi bilendir, hikmet sahibidir.’ (83) Onlardan yüz çevirdi ve: ‘Ah, Yusuf’a vah!’ dedi ve kederden gözleri ağardı; artık o, acısını içine gömen biriydi. (84) Dediler ki: ‘Allah’a yemin olsun ki, eriyip bitinceye yahut helak olanlardan oluncaya kadar Yusuf’u anıp duracaksın!’ (85) [Ya'kûb] dedi ki: ‘Ben dayanılmaz kahrımı ve kederimi ancak Allah’a arz ederim ve ben Allah’tan, sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.’ (86) ‘Ey oğullarım! Gidin de Yusuf’tan ve kardeşinden bir haber arayın ve Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin; zira kâfirler topluluğundan başkası Allah’ın rahmetinden ümit kesmez.’ (87)”

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨)

{ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨) } “Onun huzuruna girdiklerinde dediler ki: ‘Ey Aziz! Bize ve ailemize darlık ve sıkıntı dokundu, değersiz bir sermaye ile geldik; sen yine de ölçeği bize tam tut ve bize sadaka ver/ihsanda bulun. Şüphesiz Allah sadaka verenleri/ihsan sahiplerini ödüllendirir.’ (88)”

قَوْلُهُ: قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً أَيْ زَيَّنَتْ، وَالْأَمْرُ هُنَا قَوْلُهُمْ: إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا سَرَقَ فِي الْحَقِيقَةِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْأَمْرِ إِخْرَاجُهُمْ بِنْيَامِينَ، وَالْمُضِيُّ بِهِ إِلَى مِصْرَ طَلَبًا لِلْمَنْفَعَةِ فَعَادَ ذَلِكَ بِالْمَضَرَّةِ وَقِيلَ: التَّسْوِيلُ: التَّخْيِيلُ، أَيْ: خَيَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا لَا أَصْلَ لَهُ وَقِيلَ: الْأَمْرُ الَّذِي سَوَّلَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ فُتَيَاهُمْ بِأَنَّ السَّارِقَ يُؤْخَذُ بِسَرِقَتِهِ، وَالْإِضْرَابُ هُنَا هُوَ بِاعْتِبَارِ مَا أَثْبَتُوهُ مِنَ الْبَرَاءَةِ لِأَنْفُسِهِمْ، لَا بِاعْتِبَارِ أَصْلِ الْكَلَامِ فَإِنَّهُ صَحِيحٌ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مَبْنِيَّةٌ عَلَى سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَغَيْرِهَا، وَجُمْلَةُ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ مُبْتَدَأٌ خبره محذوف أي: فأمري صبر جميل، أو فصبر جَمِيلٌ أَجْمَلُ بِي وَأَوْلَى لِي، وَالصَّبْرُ الْجَمِيلُ هُوَ الَّذِي لَا يَبُوحُ صَاحِبُهُ بِالشَّكْوَى، بَلْ يُفَوِّضُ أَمْرَهُ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَرْجِعُ، وَقَدْ وَرَدَ أَنَّ «الصَّبْرَ عِنْدَ أَوَّلِ الصَّدْمَةِ» . عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً أَيْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ بِنْيَامِينَ، وَالْأَخِ الثَّالِثِ الْبَاقِي بِمِصْرَ، وَهُوَ كَبِيرُهُمْ كَمَا تَقَدَّمَ، وَإِنَّمَا قَالَ هَكَذَا لِأَنَّهُ قَدْ كَانَ عِنْدَهُ أَنَّ يُوسُفَ لَمْ يَمُتْ، وَأَنَّهُ بَاقٍ عَلَى الْحَيَاةِ وَإِنْ غَابَ عَنْهُ خَبَرُهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ بِحَالِي الْحَكِيمُ فِيمَا يَقْضِي بِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُمْ أَيْ أَعْرَضَ عَنْهُمْ، وَقَطَعَ الكلام معهم وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَصْلُ يَا أَسَفِي، فَأُبْدِلَ مِنَ الْيَاءِ أَلِفًا لِخِفَّةِ الْفَتْحَةِ، وَالْأَسَفُ: شِدَّةُ الْجَزَعِ وَقِيلَ: شِدَّةُ الْحُزْنِ، وَمِنْهُ قَوْلُ كُثَيِّرٍ:

Ayetteki { قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً } “[Ya'kûb] dedi ki: ‘Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürükleyip süsledi’” ifadesi, yani 'süsleyip cazip gösterdi' demektir. Buradaki 'iş'ten maksat, onların 'Oğlun hırsızlık yaptı' sözleridir; oysa gerçekte hırsızlık yapmamıştır. Buradaki 'iş'ten kastın, fayda elde etmek amacıyla Bünyamin'i çıkarıp Mısır'a götürmeleri olduğu ve bunun da zararla sonuçlandığı söylenmiştir. Tesvîl (تَسْوِيل) kelimesinin tahyîl (hayal ettirme, vehmettirme) anlamına geldiği, yani 'nefisleriniz size aslı astarı olmayan bir şeyi varmış gibi gösterdi' demek olduğu da söylenmiştir. Nefislerinin kendilerine süslü gösterdiği işin, 'hırsızlık yapanın çalınan şeye karşılık köle alınacağına' dair verdikleri fetva olduğu da söylenmiştir. Buradaki idrâb (vazgeçiş/reddiye), sözün aslı itibarıyla değil —çünkü sözleri doğrudur—, kendilerine isnat ettikleri beraat (masumiyet) iddiası sebebiyledir. Bu cümle, diğerleri gibi takdîrî bir soruya dayalı müste'nefe bir cümledir. { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” cümlesi, mahzûf bir mübtedanın haberi yahut haberi mahzûf bir mübtedadır; yani 'benim işim güzel bir sabırdır' veya 'güzel bir sabır bana daha yakışan ve benim için daha evla olandır' takdirindedir. Sabr-ı cemil (güzel sabır), sahibinin şikayetini açığa vurmadığı, aksine işini Allah'a havale edip istircâda bulunduğu (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn dediği) sabırdır. Nitekim rivayette «Sabır, ilk sarsıntı anında olandır» diye varid olmuştur. { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً } “Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir”; yani Yusuf'u, kardeşi Bünyamin'i ve daha önce geçtiği üzere Mısır'da kalan üçüncü kardeşleri olan büyüklerini [bana getirir]. Ya'kûb'un böyle söylemesinin sebebi, haberi kendisine ulaşmasa bile Yusuf'un ölmediğine ve hayatta olduğuna dair bir kanaate sahip olmasıydı. { إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, bilendir”; benim halimi en iyi bilendir, { الْحَكِيمُ } “hikmet sahibidir”; hükmettiği şeylerde tam hikmet sahibidir. { وَتَوَلَّى عَنْهُمْ } “Onlardan yüz çevirdi”; yani onlardan yüz çevirip onlarla konuşmayı kesti, { وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “ve: ‘Ah, Yusuf’a vah!’ dedi.” Zeccâc şöyle demiştir: Aslı 'Yâ esefî'dir; fethanın hafifliği sebebiyle 'yâ' harfi elif'e dönüştürülmüştür. Esef (أَسَف); şiddetli teessür ve sabırsızlık demektir; şiddetli hüzün/keder olduğu da söylenmiştir. Küseyyir'in şu sözü bu kabildendir:

فَيَا أَسَفَا لِلْقَلْبِ كَيْفَ انْصِرَافُهُ ... وَلِلنَّفْسِ لَمَّا سُلِّيَتْ فَتَسَلَّتِ

Vah o kalbe, nasıl da yüz çevirip gitti!.. Ve teselli edilip avunan o nefse de vah!

قَالَ يَعْقُوبُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ لَمَّا بَلَغَ مِنْهُ الْحُزْنُ غَايَةً مُبَالَغَةً بِسَبَبِ فِرَاقِهِ لِيُوسُفَ، وَانْضِمَامِ فِرَاقِهِ لِأَخِيهِ بِنْيَامِينَ، وَبُلُوغِ مَا بَلَغَهُ مِنْ كَوْنِهِ أَسِيرًا عِنْدَ مَلِكِ مِصْرَ، فَتَضَاعَفَتْ أَحْزَانُهُ، وَهَاجَ عَلَيْهِ الْوَجْدُ الْقَدِيمُ بما أثاره من الخبر لأخيه. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّ يَعْقُوبَ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَا ثَبَتَ فِي شَرِيعَتِنَا مِنَ الِاسْتِرْجَاعِ وَالصَّبْرِ عَلَى الْمَصَائِبِ، وَلَوْ كَانَ عِنْدَهُ ذَلِكَ لَمَا قَالَ: يَا أَسَفَا عَلَى يُوسُفَ. وَمَعْنَى الْمُنَادَاةِ لِلْأَسَفِ طَلَبُ حُضُورِهِ، كَأَنَّهُ قَالَ: تَعَالَ يَا أَسَفِي وَأَقْبِلْ إِلَيَّ، وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ أَيِ انْقَلَبَ سَوَادُ عَيْنَيْهِ بَيَاضًا مِنْ كَثْرَةِ الْبُكَاءِ. قِيلَ: إِنَّهُ زَالَ إِدْرَاكُهُ بِحَاسَّةِ الْبَصَرِ بِالْمَرَّةِ، وَقِيلَ: كَانَ يُدْرِكُ إِدْرَاكًا ضَعِيفًا. وَقَدْ قِيلَ فِي تَوْجِيهِ مَا وَقَعَ مِنْ يَعْقُوبَ ﵇ مِنْ هَذَا الْحُزْنِ الْعَظِيمِ الْمُفْضِي إِلَى ذَهَابِ بَصَرِهِ كُلًّا أَوْ بَعْضًا بِأَنَّهُ إِنَّمَا وَقَعَ مِنْهُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ يُوسُفَ حَيٌّ، فَخَافَ عَلَى دِينِهِ مَعَ كَوْنِهِ بِأَرْضِ مِصْرَ وَأَهْلُهَا حِينَئِذٍ كَفَّارٌ وَقِيلَ: إِنَّ مُجَرَّدَ الْحُزْنِ لَيْسَ بِمُحَرَّمٍ، وَإِنَّمَا الْمُحَرَّمُ مَا يُفْضِي مِنْهُ إِلَى الْوَلَهِ وَشَقِّ الثِّيَابِ وَالتَّكَلُّمِ بِمَا لَا يَنْبَغِي، وقد قَالَ النَّبِيُّ ﷺ عِنْدَ مَوْتِ وَلَدِهِ إِبْرَاهِيمَ: «تَدْمَعُ الْعَيْنُ، وَيَحْزَنُ الْقَلْبُ، وَلَا نَقُولُ مَا يُسْخِطُ الرَّبَّ، وإنّا عليك يا إبراهيم لمحزونون» . وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ: فَهُوَ كَظِيمٌ أَيْ مَكْظُومٌ، فَإِنَّ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ مَمْلُوءٌ مِنَ الْحُزْنِ مُمْسِكٌ له لا

Ya'kûb [aleyhisselâm], Yûsuf'tan ayrılmış olması, buna kardeşi Bünyâmin'den ayrılışının da eklenmesi ve onun Mısır hükümdarının yanında esir olduğu bilgisinin kendisine ulaşması sebebiyle hüznü son dereceye varınca bu sözü söylemiştir; böylece hüzünleri katlanmış ve kardeşine dair haberin onda uyandırdığı kederle eski acısı/sevdası yeniden depreşmiştir. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre Ya'kûb, bizim şeriatımızda sabit olan istircâ (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn demek) ve musibetlere sabretme [hükmüne] sahip değildi; şayet bu onda olsaydı, { يَا أَسَفَا عَلَى يُوسُفَ } “Vah Yûsuf'a vah!” demezdi. Kedere seslenmenin (münâdâ kılmanın) anlamı, onun hazır bulunmasını istemektir; sanki: “Gel ey kederim, bana yönel!” demiştir. { وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ } “Kederden gözleri ağardı” yani çok ağlamaktan dolayı gözlerinin karası beyaza dönüştü. Denildi ki: Görme duyusuyla olan idraki tamamen yok oldu. Bir diğer görüşe göre ise zayıf bir şekilde görüyordu. Ya'kûb'dan aleyhisselâm meydana gelen ve görmesini tamamen veya kısmen kaybetmesine yol açan bu büyük hüznün gerekçesi hakkında şöyle denilmiştir: O, Yûsuf'un hayatta olduğunu biliyordu ve Mısır diyarında bulunması sebebiyle -ki o vakit oranın halkı kâfirdi- onun dini hususunda endişe etti. Yine denildi ki: Sırf hüzünlenmek haram değildir; haram olan ancak kişiyi çılgınlığa/kendinden geçmeye, elbiselerini yırtmaya ve uygunsuz sözler söylemeye sürükleyen hüzündür. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, oğlu İbrâhim'in vefatı sırasında şöyle buyurmuştur: « تَدْمَعُ الْعَيْنُ، وَيَحْزَنُ الْقَلْبُ، وَلَا نَقُولُ مَا يُسْخِطُ الرَّبَّ، وإنّا عليك يا إبراهيم لمحزونون » «Göz yaşarır, kalp mahzun olur; fakat biz Rabbimizin razı olmayacağı hiçbir söz söylemeyiz. Biz senin ayrılığınla gerçekten pek mahzunuz, ey İbrâhim!». Bunu, [Allah Teâlâ'nın] { فَهُوَ كَظِيمٌ } “O, mekzûmdur (yutkundukça yutkunan, hüznünü içine gömendir)” sözü de desteklemektedir; zira bunun anlamı: O, hüzünle doludur ve onu içinde tutarak...

يَبُثُّهُ، وَمِنْهُ كَظْمُ الْغَيْظِ وَهُوَ إِخْفَاؤُهُ، فَالْمَكْظُومُ الْمَسْدُودُ عَلَيْهِ طَرِيقُ حُزْنِهِ، مِنْ كَظَمَ السِّقَاءَ إِذَا سَدَّهُ عَلَى مَا فِيهِ، وَالْكَظَمُ بِفَتْحِ الظَّاءِ: مَخْرَجُ النَّفَسِ، يُقَالُ: أَخَذَ بِأَكْظَامِهِ. وَقِيلَ: الْكَظِيمُ بِمَعْنَى الْكَاظِمِ، أَيِ:

yaymamaktadır. Öfkeyi yutmak (kazmü'l-gayz) ifadesi de buradan gelir ki o da öfkeyi gizlemektir. Mekzûm (مَكْظُوم); hüznünün yolu kapatılmış kimsedir. Bu kelime, su tulumunun ağzını içindekinin üzerine bağlayıp kapattığında kullanılan 'kazame's-sikâ' ifadesinden alınmadır. Zâ harfinin fethasıyla el-kezem (الْكَظَم) ise nefes borusu/nefesin çıkış yeridir; nitekim 'Ahaze bi-ekzâmihî' (Nefes borusundan yakaladı) denir. Kazîm (كَظِيم) kelimesinin kâzım (kederini yutan) manasında olduğu da söylenmiştir; yani:

الْمُشْتَمِلِ عَلَى حُزْنِهِ الْمُمْسِكِ لَهُ، وَمِنْهُ:

Hüznünü bürüyen ve onu içinde tutan kimsedir. Şu beyit bu kabildendir:

فَإِنْ أَكُ كَاظِمًا لِمُصَابِ نَاسٍ ... فَإِنِّي الْيَوْمَ مُنْطَلِقٌ لِسَانِي

İnsanların başına gelen musibete karşı içime atıp susmuşsam da ... Bugün artık dilim çözülmüş, konuşmaktadır.

وَمِنْهُ: وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ . وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى كَظِيمٌ: مَحْزُونٌ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ:

{ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ } “öfkelerini yutanlar” ayeti de bu köktendir. Zeccâc: 'Kazîm; mahzun (hüzünlü) demektir' demiştir. İbn Abbâs'tan da şöyle rivayet edilmiştir:

مَعْنَاهُ مَغْمُومٌ مَكْرُوبٌ. قَالَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ: الْحُزْنُ بِالضَّمِّ وَالسُّكُونِ: البكاء، بفتحتين: ضِدُّ الْفَرَحِ.

Bunun manası 'gamlı ve tasalı' demektir. Bazı dil âlimleri şöyle demiştir: Dammeli ve sükûnlu olarak el-huzn (الْحُزْنُ), ağlamak demektir; iki fetha ile [el-hazen (الْحَزَنُ)] ise sevincin zıddıdır.

وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ: هُمَا لغتان بمعنى، قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ أي لا تفتأ، فَحُذِفَ حَرْفُ النَّفْيِ لِعَدَمِ اللَّبْسِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: فَتَأْتُ وَفَتِئْتُ أَفْعَلُ كَذَا، أَيْ: مَا زِلْتُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ لَا مُضْمَرَةٌ، أَيْ:

Dil âlimlerinin çoğu ise şöyle demiştir: İkisi aynı anlamda iki ayrı lügattir. { قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ } “Dediler ki: ‘Allah’a yemin olsun ki, Yusuf’u anıp duracaksın!’”; yani 'lâ tefteu' (anmayı bırakmayacaksın) demektir. Yanlış anlamaya yer bırakmayacak kadar açık olduğu için nefy (olumsuzluk) harfi hazfedilmiştir. el-Kisâî: 'Fete'tü ve feti'tü ef'alü kezâ' (Şunu yapmayı sürdürdüm, yapmaktan geri durmadım) denir, demiştir. Ferrâ ise 'lâ' harfinin gizli (muzmer) olduğunu, yani:

لَا تَفْتَأُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالَّذِي قَالَ صَحِيحٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ مِثْلُ قَوْلِ الْفَرَّاءِ، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ مُحْتَجًّا عَلَى مَا قَالَهُ:

'Lâ tefteu' takdirinde olduğunu söylemiştir. en-Nehhâs: 'Ferrâ'nın söylediği doğrudur' demiştir. Halîl ve Sîbeveyh'ten de Ferrâ'nın görüşünün benzeri rivayet edilmiştir. Ferrâ, söylediği bu hususa delil getirerek şu beyti okumuştur:

فَقُلْتُ يَمِينَ اللَّهِ أَبْرَحُ قَاعِدًا ... وَلَوْ قَطَعُوا رَأْسِي لَدَيْكِ وَأَوْصَالِي

Dedim ki: Allah'a yemin olsun, oturup duracağım; Senin yanında başımı ve bedenimin uzuvlarını kesseler bile!

وَيُقَالُ: فَتِئَ وَفَتَأَ لُغَتَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :

Feti'e (فَتِئَ) ve fete'e (فَتَأَ) şeklinde iki lügat olduğu söylenir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

فَمَا فَتِئْتُ حَتَّى كَأَنَّ غُبَارَهَا ... سُرَادِقُ يَوْمٍ ذِي رِيَاحٍ تُرْفَعُ

Durmaksızın [ilerledim], öyle ki tozu sanki Rüzgarlı bir günde havaya kalkan bir çadır gibiydi.

حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً الْحَرَضُ: مَصْدَرٌ يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ وَالْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ وَالصِّفَةُ الْمُشَبَّهَةُ، حَرِضٌ بِكَسْرِ الرَّاءِ كَدَنَفٍ وَدَنِفٍ، وَأَصْلُ الْحَرَضِ: الْفَسَادُ فِي الْجِسْمِ أَوِ الْعَقْلِ مِنَ الْحُزْنِ أَوِ الْعِشْقِ أَوِ الْهَرَمِ، حُكِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ وَغَيْرِهِ، ومنه قول الشاعر:

{ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً } “eriyip bitinceye kadar”. Harad (الْحَرَضُ); tekil, çoğul, müzekker ve müennes için aynı şekilde kullanılan bir mastardır. Sıfat-ı müşebbehesi ise denef (دَنَف) ve denif (دَنِف) gibi râ harfinin kesresiyle harid (حَرِضٌ) gelir. Harad kelimesinin asıl anlamı; hüzünden, aşktan yahut yaşlılıktan dolayı bedende veya akılda meydana gelen bozulma ve çöküştür. Bu anlam Ebû Ubeyde ve başkalarından nakledilmiştir. Şairin şu sözü bu kabildendir:

سرى همّي فأمرضني ... وقدما زَادَنِي مَرَضَا

Geceleyin hüznüm bastırdı da beni hasta etti... Ve öteden beri hastalığımı artırıp durdu.

كَذَاكَ الْحُبُّ قَبْلَ الْيَوْ ... مِ مِمَّا يُورِثُ الْحَرَضَا

İşte aşk da bugünden önce İnsanı dermansız dertlere düşüren şeylerden idi.

وَقِيلَ: الْحَرَضُ: مَا دُونَ الموت، وقيل: الهرم، وقيل: الحارض: البالي الداثر. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْحَارِضُ:

Harad kelimesinin ölümün bir derece öncesi olduğu da söylenmiştir; ihtiyarlık/çöküntü olduğu da söylenmiştir; 'hârid'in ise yıpranmış, tükenmiş kimse olduğu söylenmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: Hârid (الْحَارِضُ);

الْفَاسِدُ الْجِسْمِ وَالْعَقْلِ، وَكَذَا الْحَرَضُ. وَقَالَ مُؤَرِّجٌ: هُوَ الذَّائِبُ مِنَ الْهَمِّ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُ الشَّاعِرِ :

Bedeni ve aklı harap olmuş kimsedir; harad (الْحَرَضُ) da böyledir. Müerric: 'O, kederden eriyip biten kimsedir' demiştir. Şairin şu sözü buna delalet eder:

إِنِّي امْرُؤٌ لَجَّ بِي حُبٌّ فَأَحْرَضَنِي ... حَتَّى بَلِيتُ وَحَتَّى شَفَّنِي السَّقَمُ

Ben öyle bir adamım ki, yakamı bırakmayan aşk beni dermansız kıldı; Öyle ki eriyip tükendim ve hastalık bedenimi inceltti.

وَيُقَالُ رَجُلٌ مُحْرَضٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Kendisine 'hastalık/keder çökmüş adam' manasında 'raculün muhred' (رَجُلٌ مُحْرَضٌ) denir. Şairin şu sözü bu kabildendir:

طَلَبَتْهُ الْخَيْلُ يَوْمًا كَامِلًا ... وَلَوْ أَلْفَتْهُ لَأَضْحَى محرضا

Atlılar tam bir gün boyunca onun peşine düştü, Şayet onu bulsalardı, [korkudan] eriyip bitkin düşerdi.

قَالَ النَّحَّاسُ: وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ أَحْرَضَهُ الْهَمُّ إِذَا أَسْقَمَهُ، وَرَجُلٌ حَارِضٌ: أَيْ أَحْمَقٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ:

en-Nehhâs şöyle demiştir: Dil âlimleri, 'Keder onu hasta ettiğinde «Ahredahu'l-hemmü» (أَحْرَضَهُ الْهَمُّ) denir; raculün hârid (رَجُلٌ حَارِضٌ) ise ahmak adam demektir' diye nakletmişlerdir. Ahfeş ise şöyle demiştir:

الْحَارِضُ الذَّاهِبُ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: هُوَ الْهَالِكُ. وَالْأَوْلَى تَفْسِيرُ الْحَرَضِ هُنَا بِغَيْرِ الْمَوْتِ وَالْهَلَاكِ مِنْ هَذِهِ الْمَعَانِي الْمَذْكُورَةِ حَتَّى يَكُونَ لِقَوْلِهِ: أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ مَعْنًى غَيْرُ مَعْنَى الْحَرَضِ، فَالتَّأْسِيسُ أَوْلَى مِنَ التَّأْكِيدِ، وَمَعْنَى مِنَ الْهَالِكِينَ: مِنَ الْمَيِّتِينَ وَغَرَضُهُمْ مَنْعُ يَعْقُوبَ مِنَ الْبُكَاءِ وَالْحُزْنِ شَفَقَةً عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانُوا هم سبب أحزانه ومنشأ همومه وغمومه الَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ

Hârid; yok olup giden kimsedir. İbnü'l-Enbârî ise: 'O, helak olan kimsedir' demiştir. Burada harad kelimesini, zikredilen bu manalardan ölüm ve helak dışındaki bir anlamla tefsir etmek daha evladır; ta ki ayetteki { أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ } “yahut helak olanlardan oluncaya kadar” ifadesinin harad kelimesinden farklı bir anlamı olsun. Zira te'sis (yeni bir mana getirme), te'kid'den (pekiştirmeden) daha evladır. { مِنَ الْهَالِكِينَ } ifadesinin manası; ölülerden [oluncaya kadar] demektir. Onların maksadı —kendisinin hüzünlerinin sebebi ve dert ile tasalarının kaynağı bizzat kendileri olsa da— Ya'kûb'a acıdıkları için onu ağlamaktan ve hüzünlenmekten alıkoymaktı. { قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } “[Ya'kûb] dedi ki: ‘Ben dayanılmaz kahrımı ve kederimi ancak Allah’a arz ederim’”

هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَا قَالَ يَعْقُوبُ لَمَّا قَالُوا لَهُ مَا قَالُوا؟ وَالْبَثُّ: مَا يَرِدُ عَلَى الْإِنْسَانِ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَعْظُمُ حُزْنُ صَاحِبِهَا بِهَا حَتَّى لَا يَقْدِرَ عَلَى إِخْفَائِهَا، كَذَا قال أهل اللغة، وهو مأخوذ من بثثته: أي فرّقته، فَسُمِّيَتِ الْمُصِيبَةُ بَثًّا مَجَازًا. قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

Bu cümle müste'nefedir; sanki 'Onlar ona bu sözleri söylediklerinde Ya'kûb ne dedi?' denilmiş gibidir. el-Bess (الْبَثُّ); sahibinin hüznünü gizlemeye güç yetiremeyeceği derecede insana isabet eden büyük kederlerdir. Dil âlimleri böyle söylemiştir; bu kelime 'onları dağıttım, yaydım' manasındaki 'bessestühû' (بَثَثْتُهُ) ifadesinden türetilmiştir ve musibet mecazen bess olarak isimlendirilmiştir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

وقفت على ربع لميّة ناقتي ... فَمَا زِلْتُ أَبْكِي عِنْدَهُ وَأُخَاطِبُهْ

Meyye'nin yurdunun kalıntısı başında durdurdum devemi... Orada durmaksızın ağladım ve onunla dertleşip durdum.

وَأَسْقِيهِ حَتَّى كَادَ مِمَّا أَبُثُّهُ ... تُكَلِّمُنِي أَحْجَارُهُ وَمَلَاعِبُهْ

Ve döktüğüm gözyaşlarıyla suladım orayı; öyle ki döküp saçtığım dertlerimden ötürü... Neredeyse taşları ve oyun yerleri benimle konuşacaktı.

وَقَدْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا قَدَرَ عَلَى كَتْمِ مَا نَزَلَ بِهِ مِنَ الْمَصَائِبِ كَانَ ذَلِكَ حُزْنًا، وَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى كَتْمِهِ كَانَ ذَلِكَ بَثًّا، فَالْبَثُّ عَلَى هَذَا: أَعْظَمُ الْحُزْنِ وَأَصْعَبُهُ وَقِيلَ: الْبَثُّ: الْهَمُّ وَقِيلَ: هُوَ الْحَاجَةُ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ عَطْفُ الْحُزْنِ عَلَى الْبَثِّ وَاضِحُ الْمَعْنَى. وَأَمَّا عَلَى تَفْسِيرِ الْبَثِّ بِالْحُزْنِ الْعَظِيمِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا أَشْكُو حُزْنِي الْعَظِيمَ وَمَا دُونَهُ مِنَ الْحُزْنِ إِلَى اللَّهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ مِنَ النَّاسِ. وَقَدْ قرئ «حزني» بضم الحاء وسكون الزاي «وحزني» بفتحهما أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Müfessirler şöyle zikretmişlerdir: İnsan başına gelen musibetleri gizlemeye güç yetirebilirse bu 'hüzün' olur; şayet onu gizlemeye güç yetiremezse bu 'bess' olur. Buna göre el-bess; hüznün en büyüğü ve en şiddetlisidir. el-Bess'in tasa/keder olduğu da söylenmiştir; ihtiyaç olduğu da söylenmiştir. Bu son görüşe göre hüznün bess üzerine atfedilmesinin manası gayet açıktır. Bess'in 'büyük hüzün' olarak tefsir edilmesine göre ise sanki o şöyle demiştir: 'Ben büyük hüznümü de ondan daha hafif olan hüznümü de insanlardan başkasına değil, ancak Allah'a arz ederim.' 'Huznî' kelimesi ha harfinin dammesi ve zâ harfinin sükûnuyla 'huznî' şeklinde okunduğu gibi, her iki harfin fethasıyla 'hazenî' şeklinde de okunmuştur. { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “ve ben Allah’tan, sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.”

أَيْ أَعْلَمُ مِنْ لُطْفِهِ وَإِحْسَانِهِ وَثَوَابِهِ عَلَى الْمُصِيبَةِ مَا لَا تَعْلَمُونَهُ أَنْتُمْ وَقِيلَ: أَرَادَ عِلْمَهُ بِأَنَّ يُوسُفَ حَيٌّ وَقِيلَ: أَرَادَ عِلْمَهُ بِأَنَّ رُؤْيَاهُ صَادِقَةٌ وَقِيلَ: أَعْلَمُ مِنْ إِجَابَةِ الْمُضْطَرِّينَ إِلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ التَّحَسُّسُ بِمُهْمَلَاتٍ: طَلَبُ الشَّيْءِ بِالْحَوَاسِّ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْحِسِّ، أَوْ مِنَ الْإِحْسَاسِ، أَيِ: اذْهَبُوا فَتَعَرَّفُوا خَبَرَ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وتطلبوه، وقرئ بِالْجِيمِ، وَهُوَ أَيْضًا التَّطَلُّبُ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ أَيْ: لَا تَقْنَطُوا مِنْ فَرَجِهِ وَتَنْفِيسِهِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الرَّوْحُ مَا يَجِدُهُ الْإِنْسَانُ مِنْ نَسِيمِ الْهَوَاءِ فَيَسْكُنُ إِلَيْهِ، وَالتَّرْكِيبُ يَدُلُّ عَلَى الْحَرَكَةِ وَالْهِزَّةِ، فَكُلُّ مَا يَهْتَزُّ الْإِنْسَانُ بِوُجُودِهِ وَيَلْتَذُّ بِهِ فَهُوَ رَوْحٌ. وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ الْأَصْمَعِيِّ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ:

Yani 'O'nun lütfundan, ihsanından ve musibete karşılık vereceği mükafattan sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum' demektir. Yusuf'un hayatta olduğunu bilmesini kastettiği de söylenmiştir. Rüyasının hak olduğunu bilmesini kastettiği de söylenmiştir. 'Çaresiz kalanların dualarını Allah'ın kabul edeceğine dair sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum' manasında olduğu da söylenmiştir. { يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Ey oğullarım! Gidin de Yusuf’tan ve kardeşinden bir haber arayın”. Noktasız sîn harfleriyle et-Tahassüs (التَّحَسُّسُ); bir şeyi duyularla aramak demektir; hiss (duyu) veya ihsâs (hissetmek) kelimesinden alınmıştır. Yani: 'Gidin, Yusuf ve kardeşinin haberini araştırıp öğrenin ve onları arayın!' demektir. Noktalı cîm ile (tecessüs) şeklinde de okunmuştur ki o da araştırmaktır. { وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “ve Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin”; yani O'nun ferahlık vermesinden ve sıkıntıyı gidermesinden ümit kesmeyin. Asmaî şöyle demiştir: Ravh (الرَّوْحُ); insanın rüzgarın esintisinde bulduğu ve onunla sükunet bulduğu şeydir. Bu kelimenin kök yapısı hareket ve canlanmaya delalet eder; dolayısıyla insanın varlığıyla canlandığı ve kendisiyle lezzet aldığı her şey bir 'ravh'tır. Vâhidî'nin Asmaî'den naklettiğine göre o ayrıca şöyle demiştir:

الرَّوْحُ الِاسْتِرَاحَةُ من غمّ القلب. وقال أبو عمرو: الروح: الفرج، وقيل: الرحمة إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ لِكَوْنِهِمْ لَا يَعْلَمُونَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَعَظِيمِ صُنْعِهِ، وَخَفِيِّ أَلْطَافِهِ. قَوْلُهُ:

Ravh; kalp gamından kurtulup rahatlamaktır. Ebû Amr ise: 'Ravh, ferahlıktır; rahmet olduğu da söylenmiştir' demiştir. { إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ } “Zira kâfirler topluluğundan başkası Allah’ın rahmetinden ümit kesmez.” Çünkü onlar Allah Teâlâ'nın kudretini, muazzam yaratmasını ve gizli lütuflarını bilmezler. Ayetteki:

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ أَيْ عَلَى يُوسُفَ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَذَهَبُوا كَمَا أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ إِلَى مِصْرَ لِيَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ، فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ أَيِ الْمَلِكُ الْمُمْتَنِعُ الْقَادِرُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ أَيِ الْجُوعُ وَالْحَاجَةُ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ تَجُوزُ الشَّكْوَى عِنْدَ الضَّرُورَةِ إِذَا خَافَ مِنْ إِصَابَتِهِ عَلَى نَفْسِهِ كَمَا يَجُوزُ لِلْعَلِيلِ أَنْ يَشْكُوَ إِلَى الطَّبِيبِ مَا يَجِدُهُ مِنَ الْعِلَّةِ، وَهَذِهِ الْمَرَّةُ الَّتِي دَخَلُوا فِيهَا مِصْرَ

{ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ } “Huzuruna vardıklarında”, yani Yûsuf'un yanına girdiklerinde. İfadede bir hazif (düşürülmüş sözcük) vardır; takdiri şöyledir: Babalarının kendilerine emrettiği gibi Yûsuf'u ve kardeşini araştırmak üzere Mısır'a gittiler. Yûsuf'un huzuruna vardıklarında { قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ } “‘Ey Vezir!’ dediler”, yani [ey] güçlü ve kudretli yönetici! { مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ } “Bize ve ailemize darlık (kıtlık) dokundu”, yani açlık ve muhtaçlık dokundu. Bunda, kişinin kendisine bir zarar gelmesinden korktuğu zaruret anlarında hâlini arz edip şikâyette bulunmasının caiz olduğuna delil vardır; nitekim hastanın hissettiği rahatsızlığı hekime anlatıp şikâyet etmesinin caiz olduğu gibi. Onların Mısır'a bu girişleri...

هِيَ الْمَرَّةُ الثَّالِثَةُ كَمَا يُفِيدُهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ سِيَاقِ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ الْبِضَاعَةُ: هِيَ الْقِطْعَةُ مِنَ الْمَالِ يُقْصَدُ بِهَا شِرَاءُ شَيْءٍ، يُقَالُ: أَبْضَعْتُ الشَّيْءَ وَاسْتَبْضَعْتُهُ إِذَا جَعَلْتَهُ بِضَاعَةً، وَفِي الْمَثَلِ «كَمُسْتَبْضِعِ التَّمْرِ إِلَى هَجَرَ» وَالْإِزْجَاءُ: السَّوْقُ بِدَفْعٍ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْإِزْجَاءُ فِي اللُّغَةِ السَّوْقُ وَالدَّفْعُ قَلِيلًا قَلِيلًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا بِضَاعَةٌ تُدْفَعُ وَلَا يَقْبَلُهَا التُّجَّارُ. قَالَ ثَعْلَبٌ:

Yüce Kitabın önceki akışının da ifade ettiği üzere üçüncü giriştir. { وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ } “ve değersiz bir sermaye ile geldik”. el-Bidâa (الْبِضَاعَةُ); kendisiyle bir şey satın alınması kastedilen mal parçasıdır/sermayedir. Bir şeyi sermaye edindiğinde 'ebda'tü'ş-şey'e ve'stebda'tühû' denir. «Hecer'e hurma götüren sermaye sahibi gibi» atasözünde de bu kök kullanılır. el-İzcâ' (الْإِزْجَاءُ); iterek sevk etmektir. Vâhidî şöyle demiştir: İzâc (الْإِزْجَاءُ) dilde azar azar sevk etmek ve itmektir; nitekim Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً } “Görmedin mi Allah bulutları azar azar sevk eder” ayeti de bu kabildendir. Ayetin manası: O, [tüccarların] geri çevirdiği ve kabul etmediği bir sermayedir. Sa'leb şöyle demiştir:

الْبِضَاعَةُ الْمُزْجَاةُ: النَّاقِصَةُ غَيْرُ التَّامَّةِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّمَا قِيلَ لِلدَّرَاهِمِ الرَّدِيئَةِ مُزْجَاةٌ لِأَنَّهَا مَرْدُودَةٌ مَدْفُوعَةٌ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ.

Müzcât sermaye (الْبِضَاعَةُ الْمُزْجَاةُ); noksan ve tam olmayan sermayedir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Kötü/düşük ayarlı dirhemlere müzcât denilmesinin sebebi; onların geri çevrilen, itilen ve kabul görmeyen paralar olmasıdır.'

وَاخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْبِضَاعَةِ مَا هِيَ؟ فَقِيلَ: كَانَتْ قَدِيدًا وَحَيْسًا ، وَقِيلَ: صُوفٌ وَسَمْنٌ، وَقِيلَ: الْحَبَّةُ الْخَضْرَاءُ وَالصَّنَوْبَرُ، وَقِيلَ: دَرَاهِمُ رَدِيئَةٌ، وَقِيلَ: النِّعَالُ وَالْأُدْمُ. ثُمَّ طَلَبُوا مِنْهُ بَعْدَ أَنْ أَخْبَرُوهُ بِالْبِضَاعَةِ الَّتِي مَعَهُمْ أَنْ يُوَفِّيَ لَهُمُ الْكَيْلَ، أَيْ: يَجْعَلَهُ تَامًّا لَا نَقْصَ فِيهِ، وَطَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يَتَصَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِمَّا بِزِيَادَةٍ يَزِيدُهَا لَهُمْ عَلَى مَا يُقَابِلُ بِضَاعَتَهُمْ، أَوْ بِالْإِغْمَاضِ عَنْ رَدَاءَةِ الْبِضَاعَةِ الَّتِي جَاءُوا بِهَا، وَأَنْ يَجْعَلَهَا كَالْبِضَاعَةِ الْجَيِّدَةِ فِي إِيفَاءِ الْكَيْلِ لَهُمْ بِهَا، وَبِهَذَا قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ وَقَدْ قِيلَ: كَيْفَ يَطْلُبُونَ التَّصَدُّقَ عَلَيْهِمْ وَهُمْ أَنْبِيَاءُ وَالصَّدَقَةُ مُحَرَّمَةٌ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ؟ وَأُجِيبَ بِاخْتِصَاصِ ذَلِكَ بِنَبِيِّنَا محمد ﷺ: إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ بِمَا يَجْعَلُهُ لَهُمْ مِنَ الثَّوَابِ الْأُخْرَوِيِّ، أَوِ التَّوْسِيعِ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا.

Bu sermayenin ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Kurutulmuş et ve hays (yağ, hurma ve keş karışımı bir yiyecek) olduğu söylenmiştir; yün ve sade yağ olduğu söylenmiştir; menengiç (çitlembik) ve çam fıstığı olduğu söylenmiştir; düşük ayarlı dirhemler olduğu söylenmiştir; çarıklar ve işlenmiş deri olduğu da söylenmiştir. Sonra yanlarındaki sermayeyi ona bildirdikten sonra ölçeği kendilerine tam tutmasını, yani hiçbir eksiklik olmaksızın tam vermesini talep ettiler. Ayrıca kendilerine; ya sermayelerinin karşılığından daha fazla erzak vermesini veya getirdikleri sermayenin düşüklüğünü görmezden gelip ölçeği tam tutma hususunda onu kaliteli bir sermaye gibi kabul etmesini isteyerek kendilerine tasaddukta bulunmasını talep ettiler. Müfessirlerin çoğunluğu bu görüşü benimsemiştir. Şöyle bir soru sorulmuştur: 'Onlar peygamber oldukları ve peygamberlere de sadaka haram olduğu halde nasıl sadaka/tasadduk talep etmişlerdir?' Buna; bu hükmün yalnızca Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olduğu şeklinde cevap verilmiştir. { إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ } “Şüphesiz Allah sadaka verenleri/ihsan sahiplerini ödüllendirir”; onlara ahiret sevabı vererek yahut dünyada rızıklarını genişleterek ödüllendirir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً قَالَ: يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَرُوبِيلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يُوسُفَ وأخيه وكبيرهم الذي تخلف. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ قَالَ: يَا حُزْنًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عن قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجُوا عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: يَا جَزَعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَهُوَ كَظِيمٌ قَالَ: حَزِينٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وأبو الشيخ عن قَتَادَةَ قَالَ: كَظَمَ عَلَى الْحُزْنِ فَلَمْ يَقُلْ إِلَّا خَيْرًا.

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً } “Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir” ayeti hakkında: 'Yusuf'u, kardeşini ve Rûbîl'i' dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında: 'Yusuf'u, kardeşini ve geride kalan büyüklerini' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan: { يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “Ah, Yusuf’a vah!” ayeti hakkında: 'Ey hüznüm!' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir de Katâde'den benzerini rivayet etmişlerdir. Mücâhid'den ise: 'Ey sabırsızlığım/feryadım!' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: { فَهُوَ كَظِيمٌ } “artık o, acısını içine gömen biriydi” ayeti hakkında: 'Hüzünlüydü' dediğini rivayet etmiştir. İbnu'l-Mubârek, Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Hüznünü içine gömdü ve hayırdan başka bir şey söylemedi.'

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَطَاءٍ الخراساني قَالَ: كَظِيمٌ مَكْرُوبٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم وأبو الشيخ عن الضَّحَّاكِ قَالَ: الْكَظِيمُ الْكَمِدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ قَالَ: لَا تَزَالُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً قَالَ:

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Atâ el-Horasânî'den: 'Kazîm; kederli ve tasalı kimsedir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İkrime'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'tan: 'el-Kazîm; içi kederle dolup taşan kimsedir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Mücâhid'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan: { تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ } “Allah’a yemin olsun ki, Yusuf’u anıp duracaksın” ayeti hakkında: 'Yusuf'u anmaktan geri durmayacaksın' dediğini rivayet etmişlerdir. { حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً } “eriyip bitinceye kadar” ifadesi hakkında ise şöyle demiştir:

دَنِفًا مِنَ الْمَرَضِ أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ قَالَ: الْمَيِّتِينَ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ في قوله: تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ قَالَ: لَا تَزَالُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً قَالَ: هَرِمًا، أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ قال: أبو تَمُوتَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً قَالَ: الْحَرَضُ: البالي،

...hastalıktan ötürü eriyip biten/yatalak [oluncaya kadar], { أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ } “yahut helak olanlardan oluncaya kadar” ifadesi hakkında da: 'Ölenlerden [oluncaya kadar]' dediğini rivayet etmişlerdir. Bunlar, Mücâhid'den de benzerini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den: { تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ } “Hâlâ Yusuf'u sayıklayıp duruyorsun” ayeti hakkında: 'Yusuf'u anmaktan hiç geri durmuyorsun; { حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً } “sonunda eriyip tükeneceksin” yani: İyice yaşlanıp çökeceksin, { أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ } “yahut helak olanlardan olacaksın” yani: Öleceksin' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'tan: { حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً } “Sonunda eriyip tükeneceksin” ayeti hakkında: 'Harad; eriyip tükenmiş, çökmüş kimsedir' dediğini rivayet etmişlerdir.

أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ قَالَ: مِنَ الْمَيِّتِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ يَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَنْ بَثَّ لَمْ يَصْبِرْ، ثُمَّ قرأنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ

{ أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ } “yahut helak olanlardan/ölenlerden olursun” ifadesi hakkında ise: 'Ölenlerden [oluncaya kadar]' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Abdürrezzâk, Müslim b. Yesâr'ın merfû olarak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kim [derdini insanlara] yayarsa sabretmiş olmaz.» Sonra da { إِنَّمَا أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ }

» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَنْدَهْ فِي الْمَعْرِفَةِ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ عبد الله بن عمرو مرفوعا مثله. وأخرج ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمُرَ مَرْفُوعًا مُرْسَلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: نَّما أَشْكُوا بَثِّي

“Ben ancak kederimi ve hüznümü Allah’a arz ederim” ayetini okudu.» İbn Mende el-Ma'rife'de, Müslim b. Yesâr'dan, o da İbn Mes'ûd'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in böyle buyurduğunu zikrettiğini rivayet etmiştir. İbn Merdûye de Abdullah b. Amr'dan merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, Abdurrahman b. Ya'mer'den merfû ve mürsel olarak rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan: { إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي }

قَالَ: هَمِّي.

“Ben ancak kederimi [arz ederim]” ayeti hakkında: 'Gamımı/tasamı' dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ في قوله: أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan: { أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” ayeti hakkında,

قَالَ: أَعْلَمُ أَنَّ رُؤْيَا يُوسُفَ صَادِقَةٌ وَأَنِّي سَأَسْجُدُ لَهُ.

'Yusuf'un rüyasının gerçek olduğunu ve ona muhakkak secde edeceğimi biliyorum' dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ قَالَ: مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زيد قال: من فرج الله أن يُفَرِّجُ عَنْكُمُ الْغَمَّ الَّذِي أَنْتُمْ فِيهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ قَالَ: أَيِ الضُّرُّ فِي الْمَعِيشَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بِبِضاعَةٍ قَالَ: دَرَاهِمُ مُزْجاةٍ قَالَ: كَاسِدَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: مُزْجَاةٍ: رَثَّةُ الْمَتَاعِ خَلِقَةُ الْحَبْلِ وَالْغِرَارَةِ وَالشَّيْءِ . وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا مُزْجَاةٍ قَالَ: الْوَرِقُ الزُّيُوفُ الَّتِي لَا تُنْفَقُ حَتَّى يُوضَعَ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جَرِيرٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا قَالَ:

Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, { وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” ayeti hakkında [Katâde'den]: 'Allah'ın rahmetinden' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Dahhâk'tan benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Zeyd'den: 'İçinde bulunduğunuz kederi sizden gidereceği yönündeki Allah'ın bir ferahlığından' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ } “Bize ve ailemize darlık dokundu” ayeti hakkında: 'Yani geçim sıkıntısı' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { بِبِضاعَةٍ } “bir sermaye ile” ifadesi hakkında: 'Dirhemlerdir', { مُزْجاةٍ } “değersiz” ifadesi hakkında ise: 'Sürümü olmayan/geçersiz' dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh yine ondan: '{ مُزْجاةٍ } [Değersiz]; eski püskü eşya, yıpranmış ip, çuval ve benzeri şeylerdir.' dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû Ubeyd, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh yine ondan { مُزْجاةٍ } hakkında: 'Değeri düşürülmedikçe harcanmayan düşük ayarlı gümüş paradır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den { وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا } “bize sadaka ver/lütfet” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

اردد علينا أخانا.

'Kardeşimizi bize geri ver.'

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٨٩ الى ٩٨]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 89-98]

قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ (٨٩) قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ (٩١) قالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢) اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣)

{ قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ (٨٩) قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ (٩١) قالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢) اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣) } “[Yusuf] dedi ki: «Siz cahillik ettiğiniz vakit Yusuf’a ve kardeşine neler yaptığınızı bildiniz mi/hatırladınız mı?» (89) «Yoksa sen, gerçekten sen Yusuf musun?» dediler. O da: «Ben Yusuf’um, bu da kardeşimdir. Doğrusu Allah bize lütufta bulundu. Muhakkak ki kim sakınır ve sabrederse, şüphesiz Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez» dedi. (90) Dediler ki: «Allah’a yemin olsun ki Allah seni gerçekten bize üstün kıldı. Biz ise şüphesiz günahkârlardık/hatalıydık.» (91) [Yusuf] dedi ki: «Bugün size hiçbir kınama ve azarlama yoktur. Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir. (92) Bu gömleğimi götürün de babamın yüzüne sürün/koyun, gözleri açılmış olarak gelsin; bütün ailenizi de bana getirin.» (93)”

وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤) قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥) فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٩٦) قالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ (٩٧) قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨)

{ وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } “Kervan [Mısır'dan] ayrıldığında babaları dedi ki: 'Bana bunak demezseniz, gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu duyuyorum.'” (94) { قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } “[Yanındakiler] dediler ki: 'Vallâhi sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın!'” (95) { فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Müjdeci gelip de [gömleği] yüzüne koyunca, gözleri hemen açılıverdi. [Bunun üzerine Ya'kûb]: 'Ben size, Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri kesinlikle biliyorum dememiş miydim?' dedi.” (96) { قالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ } “[Oğulları]: 'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; doğrusu biz hata etmiştik' dediler.” (97) { قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “[Ya'kûb]: 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir' dedi.” (98)

الِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: هَلْ عَلِمْتُمْ لِلتَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ، وَقَدْ كَانُوا عَالِمِينَ بِذَلِكَ، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَيُسْتَفَادُ مِنْهُ تَعْظِيمُ الْوَاقِعَةِ لِكَوْنِهِ فِي قُوَّةِ مَا أَعْظَمَ الْأَمْرَ الَّذِي ارْتَكَبْتُمْ مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ، وَمَا أَقْبَحَ مَا أَقْدَمْتُمْ عَلَيْهِ؟ كَمَا يُقَالُ لِلْمُذْنِبِ: هَلْ تَدْرِي مَنْ عَصَيْتَ؟ وَالَّذِي فَعَلُوا بِيُوسُفَ هُوَ مَا تَقَدَّمَ مِمَّا قَصَّهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْنَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَأَمَّا مَا فَعَلُوا بِأَخِيهِ فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: هُوَ مَا أَدْخَلُوهُ عَلَيْهِ مِنَ الْغَمِّ بِفِرَاقِ أَخِيهِ يُوسُفَ، وَمَا كَانَ يَنَالُهُ مِنْهُمْ مِنَ الِاحْتِقَارِ وَالْإِهَانَةِ، وَلَمْ يَسْتَفْهِمْهُمْ عَمَّا فَعَلُوا بأبيهم يَعْقُوبَ مَعَ أَنَّهُ قَدْ نَالَهُ مِنْهُمْ مَا قصّه فِيمَا سَبَقَ مِنْ صُنُوفِ الْأَذَى. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَلَمْ يَذْكُرْ أَبَاهُ يَعْقُوبَ مَعَ عِظَمِ مَا دَخَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْغَمِّ بِفِرَاقِهِ تَعْظِيمًا لَهُ وَرَفْعًا مِنْ قَدْرِهِ، وَعِلْمًا بِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ بَلَاءً لَهُ مِنَ اللَّهِ ﷿ لِيَزِيدَ فِي دَرَجَتِهِ عِنْدَهُ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ نَفَى عنهم العلم وأثبت لهم صفة الجهل لأنهم لم يعملوا بِمَا يَقْتَضِيهِ الْعِلْمُ، وَقِيلَ:

{ هَلْ عَلِمْتُمْ } “bildiniz mi/hatırladınız mı?” sözündeki soru [edatı], azarlama ve kınama (tevbîh ve takrî') içindir. Onlar bunu zaten biliyorlardı fakat o, bahsettiğimiz şeyi kastetmiştir. Bundan olayın büyüklüğü anlaşılmaktadır; zira bu ifade, 'Yusuf ve kardeşine karşı işlediğiniz o cürüm ne kadar da büyük ve kalkıştığınız şey ne kadar da çirkindi!' anlamındadır. Nitekim günahkâr birine: 'Kime isyan ettiğini biliyor musun?' denilmesi gibidir. Yusuf'a yaptıkları şey, Allah Teâlâ'nın bu surede bize daha önce anlattığı hususlardır. Kardeşine yaptıkları şeye gelince, müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: O, kardeşi Yusuf'tan ayrılması sebebiyle ona çektirdikleri keder ve ondan gördüğü hakaret ve aşağılamalardır. Daha önce zikredilen türlü eziyetler babaları Yakub'a da isabet etmiş olduğu halde, babalarına ne yaptıklarını sormamıştır. el-Vâhidî şöyle demiştir: 'Ondan ayrılması sebebiyle içine düştüğü kederin büyüklüğüne rağmen babası Yakub'u zikretmemesi; ona tazim etmek, şanını yüceltmek ve bunun, Allah Azze ve Celle nezdindeki derecesini artırmak için Rabbinin ona verdiği bir imtihan olduğunu bildiğindendir.' { إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ } “Siz cahillik ettiğiniz vakit” ifadesiyle onlardan ilmi nefyetmiş ve onlara cehalet sıfatı nispet etmiştir; çünkü onlar ilmin gerektirdiği şekilde amel etmemişlerdir. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّهُ أَثْبَتَ لَهُمْ صِفَةَ الْجَهْلِ لِقَصْدِ الِاعْتِذَارِ عَنْهُمْ وَتَخْفِيفِ الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا أَقْدَمْتُمْ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ الْقَبِيحِ الْمُنْكَرِ وَقْتَ عَدَمِ عِلْمِكُمْ بِمَا فِيهِ مِنَ الْإِثْمِ وَقُصُورِ مَعَارِفِكُمْ عَنْ عَاقِبَتِهِ، وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ، أَوْ أَرَادَ أَنَّهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ فِي أَوَانِ الصِّبَا وَزَمَانِ الصِّغَرِ، اعْتِذَارًا لَهُمْ وَدَفْعًا لِمَا يَدْهَمُهُمْ مِنَ الْخَجَلِ وَالْحَيْرَةِ مَعَ عِلْمِهِ وَعِلْمِهِمْ بِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي ذَلِكَ الوقت كبارا قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ «إِنَّكَ» عَلَى الْخَبَرِ بِدُونِ اسْتِفْهَامٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ التقديري، وَكَانَ ذَلِكَ مِنْهُمْ عَلَى طَرِيقِ التَّعَجُّبِ وَالِاسْتِغْرَابِ، قِيلَ:

Onlara cehalet sıfatını, onlar adına bir mazeret sunmak ve durumu onlar için hafifletmek amacıyla nispet etmiştir. Sanki şöyle demiştir: 'Siz o çirkin ve münker fiile, ancak onun günahını bilmediğiniz ve idrakiniz onun akıbetini ve doğuracağı sonuçları kavrayamadığı bir vakitte giriştiniz.' Yahut onların o esnada küçüklük ve çocukluk çağlarında olduklarını kastetmiştir; bu da onların o vakitte büyük kimseler olduğunu hem kendisi hem de onlar bildiği halde, onlara bir mazeret bulmak ve üzerlerine çöken utanç ile şaşkınlığı savmak içindir. { قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ } “«Yoksa sen, gerçekten sen Yusuf musun?» dediler.” İbn Kesîr, soru edatı olmaksızın haber kipiyle 'İnneke (إِنَّكَ)' şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise takdîrî bir istifham (soru) ile okumuşlardır. Bu sözleri şaşkınlık ve hayret yollu idi. Şöyle denilmiştir:

سَبَبُ مَعْرِفَتِهِمْ لَهُ بِمُجَرَّدِ قَوْلِهِ لَهُمْ: مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ تَنَبَّهُوا وَفَهِمُوا أَنَّهُ لَا يُخَاطِبُهُمْ بِمِثْلِ هَذَا إِلَّا هُوَ وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا قَالَ لَهُمْ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ وَضَعَ التَّاجَ عَنْ رَأْسِهِ فَعَرَفُوهُ وَقِيلَ: أَنَّهُ تَبَسَّمَ فَعَرَفُوا ثَنَايَاهُ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي أَجَابَهُمْ بِالِاعْتِرَافِ بِمَا سَأَلُوهُ عَنْهُ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَظْهَرَ الِاسْمَ فَقَالَ أَنَا يُوسُفُ وَلَمْ يَقُلْ أَنَا هُوَ، تَعْظِيمًا لِمَا وَقَعَ بِهِ مِنْ ظُلْمِ إِخْوَتِهِ، كَأَنَّهُ قَالَ: أَنَا الْمَظْلُومُ الْمُسْتَحَلُّ مِنْهُ الْمُحَرَّمُ الْمُرَادُ قَتْلُهُ. فَاكْتَفَى بِإِظْهَارِ الِاسْمِ عَنْ هَذِهِ الْمَعَانِي، وَقَالَ: وَهَذَا أَخِي مَعَ كَوْنِهِمْ يَعْرِفُونَهُ وَلَا يُنْكِرُونَهُ لِأَنَّ قَصْدَهُ وَهَذَا أَخِي الْمَظْلُومُ كَظُلْمِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا بِالْخَلَاصِ عمّا ابْتُلِينَا بِهِ وَقِيلَ: مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا بِكُلِّ خَيْرٍ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَقِيلَ: بِالْجَمْعِ بَيْنَنَا بَعْدَ التَّفَرُّقِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ إِرَادَةِ جَمِيعِ ذَلِكَ إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالْجَزْمِ عَلَى أَنَّ مَنْ شَرْطِيَّةٌ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي يَتَّقِي. كَمَا فِي قول الشاعر:

Kendilerine sadece { مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Yusuf’a ve kardeşine neler yaptığınızı [bildiniz mi?]” demesiyle onu hemen tanımalarının sebebi; o bu sözü söyleyince uyanıp bu hitabı kendilerine ancak onun yapabileceğini anlamalarıdır. Şöyle de denilmiştir: Onlara bu sözü söylediğinde başındaki tacı çıkardı ve onu tanıdılar. Bir diğer görüşe göre ise tebessüm etti ve ön dişlerinden onu tanıdılar. { قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي } “O da: «Ben Yusuf’um, bu da kardeşimdir» dedi.” Sordukları şeye ikrarla cevap verdi. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Kardeşlerinin zulmüyle başına gelen felaketin büyüklüğüne dikkat çekmek için açıkça ismini zikrederek: «Ben Yusuf'um» dedi, «Ben oyum» demedi. Sanki şöyle demek istemiştir: «Ben o haksızlığa uğrayan, canına kastedilmesi helal sayılan, öldürülmek istenen kimseyim.» Böylece açık ismini zikretmekle bu manaları kastetmeyi yeterli gördü.' Kardeşlerini tanıyor olmalarına ve inkâr etmemelerine rağmen: { وَهَذَا أَخِي } “bu da kardeşimdir” demesi ise, maksadının: «Bu da benim gibi zulme uğrayan kardeşimdir» olması sebebiyledir. { قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا } “Doğrusu Allah bize lütufta bulundu”; imtihan edildiğimiz şeylerden bizi kurtarmakla lütufta bulundu. Bir görüşe göre: Dünyada ve ahirette bize her türlü hayrı bahşetti; diğer bir görüşe göre: Ayrılıktan sonra bizi bir araya getirdi, denilmiştir. Bütün bu manaların kastedilmiş olmasına bir engel yoktur. { إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ } “Muhakkak ki kim sakınır ve sabrederse”; cumhur bunu, [men (مَنْ) edatının] şart edatı olması sebebiyle meczûm (cezimli) olarak okumuştur. İbn Kesîr ise şairin şu sözünde olduğu gibi 'yettekî (يَتَّقِي)' kelimesinde 'yâ' harfini sabit tutarak okumuştur:

إ لم يَأْتِيكَ وَالْأَنْبَاءُ تَنْمِي ... بِمَا لَاقَتْ لَبُونُ بَنِي زِيَادٍ

Haberler ulaşıp dururken sana gelmedi mi ... Ziyâdoğullarının sağılan develerinin başına gelenler?

وَقِيلَ: إِنَّهُ جَعَلَ مَنْ مَوْصُولَةً لَا شَرْطِيَّةً، وَهُوَ بَعِيدٌ. وَالْمَعْنَى: إِنَّهُ مَنْ يَفْعَلُ التَّقْوَى أَوْ يَفْعَلُ مَا يَقِيهِ عَنِ الذُّنُوبِ ويصير عَلَى الْمَصَائِبِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ عَلَى الْعُمُومِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ مَا يُفِيدُهُ السِّيَاقُ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَجَاءَ بِالظَّاهِرِ، وَكَانَ الْمَقَامُ مَقَامَ الْمُضْمَرِ، أَيْ: أَجْرَهُمْ لِلدِّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْمَوْصُوفِينَ بِالتَّقْوَى مَوْصُوفُونَ بِصِفَةِ الْإِحْسَانِ قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا أَيْ لَقَدِ اخْتَارَكَ وَفَضَّلَكَ عَلَيْنَا بِمَا خَصَّكَ بِهِ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ، وَهَذَا اعْتِرَافٌ مِنْهُمْ بِفَضْلِهِ وَعَظِيمِ قَدْرِهِ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ لَا يَكُونُوا أنبياء، فإنّ

[Men (مَنْ) edatını] şart edatı değil, mevsûl (ilgi zamiri) kıldığı da söylenmiştir ki bu uzak bir ihtimaldir. Manası şudur: Kim takvalı davranırsa veya kendisini günahlardan koruyacak ameller işler ve musibetlere sabrederse, { فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “şüphesiz Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez” hükmü geneldir; bağlamın ifade ettiği durum da buna öncelikli olarak dahildir. Zamir makamında açık isim getirmiştir; yani takva ile nitelenenlerin ihsan sıfatıyla da nitelendiğini göstermek için «onların ecrini» yerine «iyilik edenlerin mükâfatını» buyurmuştur. { قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا } “Dediler ki: «Allah’a yemin olsun ki Allah seni gerçekten bize üstün kıldı.»” Yani; seni seçti ve seni donattığı kemal sıfatlarıyla bizden üstün kıldı. Bu, onların onun faziletini ve yüce kadrini itiraf etmeleridir. Bundan onların peygamber olmadıkları sonucu çıkmaz; zira

دَرَجَ الْأَنْبِيَاءِ مُتَفَاوِتَةٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ . وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ أَيْ: وَإِنَّ الشَّأْنَ ذَلِكَ. قال أبو عبيدة: خطىء وَأَخْطَأَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْمُخْطِئُ مَنْ أَرَادَ الصَّوَابَ فَصَارَ إِلَى غَيْرِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمُ: الْمُجْتَهِدُ يُخْطِئُ وَيُصِيبُ، وَالْخَاطِئُ مَنْ تَعَمَّدَ مَا لَا يَنْبَغِي. قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةُ الْمُتَضَمِّنَةُ لِلِاعْتِرَافِ بِالْخَطَأِ وَالذَّنْبِ اسْتِجْلَابًا لِعَفْوِهِ وَاسْتِجْذَابًا لِصَفْحِهِ قالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ التَّثْرِيبُ: التَّعْيِيرُ وَالتَّوْبِيخُ أَيْ: لَا تَعْيِيرَ وَلَا تَوْبِيخَ، وَلَا لَوْمَ عَلَيْكُمْ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: ثَرَّبْتُ عَلَيْهِ: قَبَّحْتُ عَلَيْهِ فِعْلَهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى لَا إِفْسَادَ لِمَا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ مِنَ الْحُرْمَةِ وَحَقِّ الْأُخُوَّةِ، وَلَكُمْ عِنْدِي الصُّلْحُ وَالْعَفْوُ، وَأَصْلُ التَّثْرِيبِ الْإِفْسَادُ، وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: مَعْنَاهُ قَدِ انْقَطَعَ عَنْكُمْ تَوْبِيخِي عِنْدَ اعْتِرَافِكُمْ بِالذَّنْبِ. قَالَ ثَعْلَبٌ: ثَرَّبَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ إِذَا عَدَّدَ عَلَيْهِ ذُنُوبَهُ، وَأَصْلُ التَّثْرِيبِ مِنَ الثَّرْبِ، وَهُوَ الشَّحْمُ الَّذِي هُوَ غَاشِيَةُ الْكَرِشِ، وَمَعْنَاهُ إِزَالَةُ التَّثْرِيبِ، كَمَا أَنَّ التَّجْلِيدَ وَالتَّقْرِيعَ إِزَالَةُ الْجِلْدِ وَالْقَرَعِ وَانْتِصَابُ الْيَوْمَ بِالتَّثْرِيبِ أَيْ: لَا أُثَرِّبُ عَلَيْكُمْ أَوْ مُنْتَصِبٌ بِالْعَامِلِ الْمُقَدَّرِ فِي عَلَيْكُمْ وَهُوَ مُسْتَقِرٌّ أَوْ ثَابِتٌ أَوْ نَحْوُهُمَا، أَيْ: لَا تَثْرِيبَ مُسْتَقِرٌّ أَوْ ثَابِتٌ عَلَيْكُمْ. وَقَدْ جَوَّزَ الْأَخْفَشُ الْوَقْفَ عَلَى عَلَيْكُمُ فَيَكُونُ الْيَوْمَ مُتَعَلِّقٌ بِالْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَهُ. وَقَدْ ذَكَرَ مِثْلَ هَذَا ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ، ثُمَّ دَعَا لَهُمْ بِقَوْلِهِ: يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ عَلَى تَقْدِيرِ الْوَقْفِ عَلَى الْيَوْمَ، أَوْ أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَهُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ عَلَى تَقْدِيرِ الْوَقْفِ عَلَى عَلَيْكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ يَرْحَمُ عِبَادَهُ رَحْمَةً لَا يَتَرَاحَمُونَ بِهَا فِيمَا بَيْنَهُمْ، فَيُجَازِي مُحْسِنَهُمْ وَيَغْفِرُ لِمُسِيئِهِمْ. قَوْلُهُ: اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا قِيلَ: هَذَا الْقَمِيصُ هُوَ الْقَمِيصُ الَّذِي أَلْبَسَهُ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا أُلْقِيَ فِي النَّارِ، وَكَسَاهُ إِبْرَاهِيمُ إِسْحَاقَ، وَكَسَاهُ إِسْحَاقُ يَعْقُوبَ. وَكَانَ يَعْقُوبُ أَدْرَجَ هذا القميص في صبة وَعَلَّقَهُ فِي عُنُقِ يُوسُفَ لَمَّا كَانَ يَخَافُ عَلَيْهِ مِنَ الْعَيْنِ، فَأَخْبَرَ جِبْرِيلُ يُوسُفَ أَنْ يُرْسِلَ بِهِ إِلَى يَعْقُوبَ لِيَعُودَ عَلَيْهِ بَصَرُهُ لِأَنَّ فِيهِ رِيحَ الْجَنَّةِ، وَرِيحُ الْجَنَّةِ لَا يَقَعُ عَلَى سَقِيمٍ إِلَّا شُفِيَ وَلَا مُبْتَلًى إِلَّا عُوفِيَ فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً أي يصير بَصِيرًا، عَلَى أَنَّ «يَأْتِ» هِيَ الَّتِي مِنْ أَخَوَاتِ كَانَ، قَالَ الْفَرَّاءُ: يَرْجِعُ بَصِيرًا. وَقَالَ السدّي: يعود بَصِيرًا.

Peygamberlerin dereceleri birbirinden farklıdır; nitekim Allah Teâlâ: { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “İşte o peygamberler! Biz onların bir kısmını diğerlerinden üstün kıldık” buyurmuştur. { وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ } “Gerçekten biz hata etmiştik”; yani durum bundan ibaretti. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Hati'e (خَطِئَ)' ve 'Ahta'e (أَخْطَأَ)' aynı anlamdadır. el-Ezherî ise şöyle demiştir: 'Muhti (مُخْطِئ); doğruyu kastederken istemeden yanlışa düşen kimsedir; nitekim «Müctehid hem hata eder hem isabet eder» denilir. Hâtî (خَاطِئ) ise yapılmaması gereken şeyi bile isteye yapandır.' Onun affını ve bağışlamasını celbetmek amacıyla hatayı ve günahı itiraf etmeyi içeren bu sözü söylediler. { قالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ } [Yusuf]: “Bugün size kınama yoktur” dedi. et-Tesrîb (التَّثْرِيب); ayıplamak ve azarlamak demektir. Yani: Size hiçbir ayıplama, azarlama ve kınama yoktur. el-Asmaî şöyle demiştir: 'Serrebtü aleyhi (ثَرَّبْتُ عَلَيْهِ)', yani onun yaptığını çirkin gördüm demektir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Mana; aramızdaki hürmet ve kardeşlik hakkı bozulmayacaktır; benim katımda sizin için barış ve af vardır, demektir. Tesrîbin asıl anlamı fesada uğratmaktır ve bu Hicaz ehlinin lehçesidir. İbnü'l-Enbârî: 'Manası; günahınızı itiraf ettiğiniz için size yönelik azarlamam son bulmuştur' demiştir. Sa'leb: 'Bir kimse başkasının günahlarını bir bir sayıp yüzüne vurduğunda «serrebe fulânün alâ fulân» denir' demiştir. Tesrîb kelimesinin kökü, işkembeyi örten iç yağı anlamına gelen «es-serb (الثَّرْب)»den gelir; anlamı ise tesrîbi (yağı/ayıbı) gidermektir, nitekim «teclîd» deriyi yüzmek, «takrî'» de kel kısımları gidermek anlamına gelir. { الْيَوْمَ } [Bugün] kelimesinin mansub oluşu { لَا تَثْرِيبَ } ile amel etmesinden dolayıdır; yani «bugün sizi kınamıyorum» demektir. Yahut { عَلَيْكُمُ } ifadesindeki takdir edilen «müstakarrun», «sâbitün» veya benzeri âmil ile mensuptur; yani «bugün sizin üzerinizde sabit veya yerleşmiş bir kınama yoktur» demektir. el-Ahfeş { عَلَيْكُمُ } üzerinde vakıf yapmayı caiz görmüştür; bu takdirde { الْيَوْمَ }, kendisinden sonraki fiile taalluk eder. İbnü'l-Enbârî de benzer bir açıklamada bulunmuştur. Ardından { الْيَوْمَ } üzerinde vakıf yapılması takdirine göre onlara: { يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah sizi bağışlasın” diyerek dua etmiştir; yahut { عَلَيْكُمُ } üzerinde vakıf yapılması takdirine göre Allah'ın o gün onları bağışladığını haber vermiştir. { وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “O, merhametlilerin en merhametlisidir”; kullarına, onların kendi aralarında gösteremeyecekleri bir merhametle muamele eder, iyilik edenlerini mükâfatlandırır, kötülük yapanlarını da bağışlar. { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا } “Bu gömleğimi götürün” sözüne gelince: Denildi ki bu gömlek, İbrahim ateşe atıldığında Allah'ın ona giydirdiği gömlektir; İbrahim onu İshak'a, İshak da Yakub'a giydirmişti. Yakub, nazar değer korkusuyla bu gömleği bir mahfaza/kese içine koyup Yusuf'un boynuna asmıştı. Cebrail, Yakub'un gözlerinin yeniden görmesini sağlamak üzere bu gömleği ona göndermesini Yusuf'a bildirdi; zira onda cennet kokusu vardı ve cennet kokusu hangi hastaya değerse şifa bulur, hangi dertliye değerse afiyete kavuşurdu. { فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً } “onu babamın yüzüne koyun da gözü açılsın / görerek gelsin”; yani 'ye'ti (يَأْتِ)' lafzı «kâne»nin kardeşlerinden sayılarak «görür hale gelsin» demektir. el-Ferrâ: 'Gözü görerek geri dönsün' demiştir. es-Süddî ise: 'Yeniden görür hale dönsün' demiştir.

وَقِيلَ مَعْنَاهُ: يَأْتِ إِلَيَّ إِلَى مِصْرَ وَهُوَ بَصِيرٌ قَدْ ذَهَبَ عَنْهُ الْعَمَى، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ: وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ أَيْ جَمِيعِ مَنْ شَمَلَهُ لَفْظُ الْأَهْلِ مِنَ النِّسَاءِ وَالذَّرَارِيِّ، قِيلَ: كَانُوا نَحْوَ سَبْعِينَ، وَقِيلَ: ثَلَاثَةً وَتِسْعِينَ وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ أَيْ خَرَجَتْ مُنْطَلِقَةً مِنْ مِصْرَ إِلَى الشَّامِ. يُقَالُ: فَصَلَ فُصُولًا، وَفَصَلْتُهُ فَصْلًا، لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ، وَيُقَالُ: فَصَلَ مِنَ الْبَلَدِ فُصُولًا: إِذَا انْفَصَلَ عَنْهُ وَجَاوَزَ حِيطَانَهُ قالَ أَبُوهُمْ أَيْ يَعْقُوبُ لِمَنْ عِنْدَهُ فِي أَرْضِ كَنْعَانَ مِنْ أَهْلِهِ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ قِيلَ: إِنَّهَا هَاجَتْ رِيحٌ فَحَمَلَتْ رِيحَ الْقَمِيصَ إِلَى يَعْقُوبَ مَعَ طُولِ الْمَسَافَةِ، فَأَخْبَرَهُمْ بِمَا وَجَدَ. ثُمَّ قَالَ: لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ لَوْلَا أَنْ تَنْسُبُونِي إِلَى الْفَنَدِ، وَهُوَ ذَهَابُ الْعَقْلِ مِنَ الْهَرَمِ، يُقَالُ أَفْنَدَ الرَّجُلُ: إِذَا خَرِفَ وَتَغَيَّرَ عَقْلُهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: لَوْلَا أَنْ تُسَفِّهُونِ، فَجَعَلَ الْفَنَدَ السَّفَهَ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَوْلَا أَنْ تُجَهِّلُونِ، فَجَعَلَ الْفَنَدَ الْجَهْلَ، وَيُؤَيِّدُ قَوْلَ مَنْ قال إنه السفه قول النابغة:

[Bana] gözleri görür, körlüğü gitmiş vaziyette Mısır’a gelsin anlamında olduğu da söylenmiştir. { وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ } “Ve bütün ailenizi bana getirin” buyruğu da bunu desteklemektedir; yani kadınlardan ve çocuklardan 'ehl' (aile) lafzının kapsadığı herkesi [getirin demektir]. Onların yetmiş civarında olduğu, bir rivayette de doksan üç kişi oldukları söylenmiştir. { وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ } “Kervan [Mısır'dan] ayrılınca”; yani Mısır’dan Şam’a doğru yola çıkıp ayrıldığında demektir. [Arapçada hem] geçişsiz (lâzım) hem de geçişli (müteaddî) olarak 'fasale fusûlen' (فَصَلَ فُصُولًا) ve 'fasaltuhû faslen' (فَصَلْتُهُ فَصْلًا) denir. Bir kimse şehirden ayrılıp surlarını/sınırlarını aştığında 'fasale mine'l-beledi fusûlen' (فَصَلَ مِنَ الْبَلَدِ فُصُولًا) denir. { قَالَ أَبُوهُمْ } “Babaları dedi ki”; yani Ya‘kûb, Kenan diyarında yanında bulunan aile fertlerine şöyle dedi: { إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ } “Gerçekten ben Yûsuf’un kokusunu alıyorum”. Bir rüzgârın estiği ve mesafenin uzak olmasına rağmen gömleğin kokusunu Ya‘kûb’a taşıdığı, onun da hissettiği bu durumu onlara haber verdiği söylenmiştir. Sonra şöyle demiştir: { لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ } “Eğer beni bunaklıkla itham etmeyecekseniz”; yani beni fened (فَنَد) durumuna nispet etmeyecekseniz [demektir]. Fened ise yaşlılıktan ötürü aklın gitmesidir. Bir kimse bunadığında ve aklı değiştiğinde 'efnede'r-racul' (أَفْنَدَ الرَّجُلُ) denir. Ebû Ubeyde: 'Beni beyinsizlikle/akılsızlıkla suçlamayacak olsaydınız' şeklinde açıklamış ve fened kelimesini sefeh (akılsızlık) anlamında kabul etmiştir. Zeccâc ise: 'Beni cahillikle suçlamayacak olsaydınız' demiş ve fened kelimesini cehalet anlamında kabul etmiştir. Onun akılsızlık olduğunu söyleyenlerin görüşünü en-Nâbiġa'nın şu sözü desteklemektedir:

إِلَّا سُلَيْمَانَ إِذْ قَالَ الْمَلِيكُ لَهُ ... قُمْ فِي الْبَرِيَّةِ فَاحْدُدْهَا عَنِ الْفَنَدِ

Süleyman müstesna; hani Hükümran olan [Allah] ona şöyle demişti: ... 'İnsanlar arasında kalk ve onları akılsızlıktan/doğruluktan sapmaktan alıkoy.'

أَيِ امْنَعْهَا عن السّفه. وقال أبو عمرو الشَّيْبَانِيُّ: التَّفْنِيدُ: التَّقْبِيحُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yani onları akılsızlıktan men et. Ebû Amr eş-Şeybânî: 'Tefnîd; çirkin bulmak ve ayıplamaktır' demiştir; şairin şu sözü de bu kabildendir:

يَا صاحبيّ دعا لومي وتفنيدي ... فَلَيْسَ مَا فَاتَ مِنْ أَمْرِي بِمَرْدُودِ

Ey iki dostum, beni ayıplamayı ve kınamayı bırakın ... Zira elimden kaçan işim artık geri dönecek değildir.

وَقِيلَ: هُوَ الْكَذِبُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bunun yalan olduğu da söylenmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:

هَلْ فِي افْتِخَارِ الْكَرِيمِ مِنْ أَوَدٍ ... أَمْ هَلْ لِقَوْلِ الصِّدِّيقِ مِنْ فَنَدِ

Cömert kimsenin övünmesinde bir eğrilik var mıdır ... Yoksa dosdoğru kişinin sözünde bir hata mı bulunur?

وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ لَوْلَا أَنْ تُضَعِّفُوا رَأْيِي. وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: التَّفْنِيدُ اللَّوْمُ وَضَعْفُ الرَّأْيِ. وَكُلُّ هَذِهِ الْمَعَانِي رَاجِعٌ إِلَى التَّعْجِيزِ وَتَضْعِيفِ الرَّأْيِ، يُقَالُ: فَنَّدَهُ تَفْنِيدًا: إذا أعجزه، وأفند: إذا تكلم بالخطإ، والفند: الخطأ في الْكَلَامِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى إِطْلَاقِهِ عَلَى اللَّوْمِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

İbnü'l-A'râbî: { لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } ifadesini; 'Görüşümü zayıf/akılsızca bulmayacak olsaydınız' şeklinde açıklamıştır. Benzeri Ebû Ubeyde'den de rivayet edilmiştir. el-Ahfeş: 'Tefnîd; kınamak ve görüşün zayıf olmasıdır' demiştir. Bütün bu manalar âciz bırakmaya ve görüşü zayıf görmeye dayanır. Bir kimseyi âciz bıraktığında 'Fennedehû tefnîden (فَنَّدَهُ تَفْنِيدًا)', hatalı konuştuğunda 'Efnede (أَفْنَدَ)' denir. el-Fened ise sözdeki hatadır. Bunun kınama manasında kullanıldığına delalet eden hususlardan biri şairin şu sözüdür:

يَا عَاذِلَيَّ دَعَا الْمَلَامِ وَأَقْصِرَا ... طَالَ الْهَوَى وَأَطَلْتُمَا التَّفْنِيدَا

Ey beni kınayan iki kişi! Ayıplamayı bırakın ve vazgeçin ... Sevda uzayıp gitti, siz de kınamayı uzattınız.

أَخْبَرَهُمْ يَعْقُوبُ بِأَنَّ الصَّبَا قَدْ حَمَلَتْ إِلَيْهِ رِيحَ حَبِيبِهِ، وَأَنَّهُ لَوْلَا مَا يَخْشَاهُ مِنَ التَّفْنِيدِ لَمَا شَكَّ فِي ذَلِكَ:

Yakub onlara, sabâ rüzgârının kendisine sevgilisinin kokusunu getirdiğini ve kınanmaktan korkmasa bundan asla şüphe etmeyeceğini haber vermiştir:

فَإِنَّ الصَّبَا رِيحٌ إِذَا مَا تَنَفَّسَتْ ... عَلَى نَفْسِ مَهْمُومٍ تَجَلَّتْ هُمُومُهَا

Çünkü sabâ öyle bir rüzgârdır ki ... Kederli bir kimsenin üzerine estiğinde gamı dağılır.

إِذَا قُلْتُ هَذَا حِينَ أَسْلُو يُهَيِّجُنِي ... نَسِيمُ الصَّبَا مِنْ حَيْثُ مَا يَطْلُعُ الْفَجْرُ

'Artık unuttum/teselli buldum' dediğim vakit ... Fecrin doğduğu yerden esen sabâ yeli beni coşturur.

وَلَقَدْ تَهُبُّ لي الصّبا من أرضها ... فيلذّ مسّ هبوبها وَيُطِيبُ

Sabâ rüzgârı onun diyarından üzerime eser de ... Esintisinin dokunuşu hoş gelir ve ferahlatır.

قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ أَيْ قَالَ الْحَاضِرُونَ عِنْدَهُ مِنْ أَهْلِهِ: إِنَّكَ يَا يَعْقُوبُ لَفِي ذَهَابِكَ عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ الَّذِي كُنْتَ عَلَيْهِ قَدِيمًا مِنْ إِفْرَاطِ حُبِّكَ لِيُوسُفَ لَا تَنْسَاهُ، وَلَا تَفْتُرُ عَنْهُ، وَلِسَانُ حَالِ يَعْقُوبَ يَقُولُ لَهُمْ:

{ قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } “Dediler ki: «Allah’a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın/yanılgındasın.»” Yani ailesinden yanında bulunanlar dediler ki: 'Ey Yakub! Sen Yusuf'a olan aşırı sevginden dolayı eskiden beri içinde bulunduğun o doğru yoldan sapma halindesin; onu ne unutuyorsun ne de ona olan düşkünlüğün gevşiyor.' Yakub'un lisan-ı hali ise onlara şöyle demektedir:

لَا يَعْرِفُ الشَّوْقَ إِلَّا مَنْ يُكَابِدُهُ ... وَلَا الصَّبَابَةَ إِلَّا مَنْ يُعَانِيهَا

Özlemi ancak onu çeken bilir ... Aşk derdini ise ancak ona müptela olan anlar.

لَا تَعْذِلِ الْمُشْتَاقَ فِي أَشْوَاقِهِ ... حَتَّى تَكُونَ حَشَاكَ فِي أَحْشَائِهِ

Özlem duyanı arzularından ötürü kınama ... Ta ki senin de için onun içi gibi [yanıncaya] kadar.

وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّكَ لَفِي جُنُونِكَ الْقَدِيمِ، وَقِيلَ: فِي مَحَبَّتِكَ الْقَدِيمَةِ. قَالُوا لَهُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ قَدْ بَلَغَهُمْ قُدُومُ الْبَشِيرِ فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْبَشِيرُ: هُوَ يَهُوذَا بْنُ يَعْقُوبَ قَالَ لِإِخْوَتِهِ: أَنَا جِئْتُهُ بِالْقَمِيصِ مُلَطَّخًا بِالدَّمِ، فَأَعْطِنِي الْيَوْمَ قَمِيصَكَ لِأُخْبِرَهُ أَنَّكَ حَيٌّ، فَأُفْرِحَهُ كَمَا أَحْزَنْتُهُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ أَيْ أَلْقَى الْبَشِيرُ قَمِيصَ يُوسُفَ عَلَى وَجْهِ يَعْقُوبَ، أَوْ أَلْقَاهُ يَعْقُوبُ عَلَى وَجْهِ نَفْسِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً الِارْتِدَادُ:

Bir görüşe göre mana: 'Sen eski deliliğindesin', diğer bir görüşe göre ise: 'Eski sevgindesin' demektir. Müjdeciden henüz haberleri olmadığı için ona böyle dediler. { فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ } “Müjdeci gelince”; müfessirler şöyle demiştir: Müjdeci, Yakub'un oğlu Yehûdâ idi. Kardeşlerine: 'Gömleği ona kana bulanmış olarak ben götürmüştüm, bugün de senin gömleğini bana ver ki ona hayatta olduğunu haber vereyim ve onu üzdüğüm gibi sevindireyim' demişti. { أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ } “[gömleği] onun yüzüne koyunca”; yani müjdeci Yusuf'un gömleğini Yakub'un yüzüne koydu yahut Yakub onu kendi yüzüne koydu. { فَارْتَدَّ بَصِيراً } “gözleri hemen açılıverdi”; irtidad (الِارْتِدَادُ):

انْقِلَابُ الشَّيْءِ إِلَى حَالٍ قَدْ كَانَ عَلَيْهَا، وَالْمَعْنَى: عَادَ وَرَجَعَ إِلَى حَالَتِهِ الْأُولَى مِنْ صِحَّةِ بَصَرِهِ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ أَيْ قَالَ يَعْقُوبُ لِمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مِنْ أَهْلِهِ الَّذِينَ قَالَ لَهُمْ: إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يوسف، ألم أقل لكم هذا القول

[... bir şeyin] daha önce bulunduğu hâle dönüşmesidir. Mana: Görme sıhhati bakımından önceki durumuna geri döndü [yeniden görür oldu]. { قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ } “[Yâkūb:] ‘Ben size söylememiş miydim?’ dedi”. Yani Yâkūb, kendilerine { إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ } “Gerçekten ben Yûsuf’un kokusunu alıyorum” dediği yanında bulunan aile efradına: ‘Ben size bu sözü söylememiş miydim?’

فَقُلْتُمْ مَا قُلْتُمْ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ كَلَامًا مُبْتَدَأً لَا يَتَعَلَّقُ بِالْقَوْلِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ مَقُولَ الْقَوْلِ، وَيُرِيدُ بِذَلِكَ إِخْبَارَهُمْ بِمَا قَالَهُ لهم سابقا:

de siz söyleyeceğinizi söylediniz?' dedi. { إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Muhakkak ben Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” sözü kable taalluku olmayan yeni bir mübteda söz olur. { إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } cümlesinin 'makûlü'l-kavl' (söylenen sözün kendisi) olması da caizdir; bununla daha önce onlara söylediği şu sözü haber vermeyi kastetmektedir:

َّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

{ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ben sadece kederimi ve hüznümü Allah’a arz ederim ve Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum”

. قالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ طَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُمْ، وَاعْتَرَفُوا بِالذَّنْبِ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَمَّا رَجَعُوا مِنْ مِصْرَ وَوَصَلُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ، فَوَعَدَهُمْ بِمَا طلبوه منه وقالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي قَالَ الزَّجَّاجُ: أَرَادَ يَعْقُوبُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُمْ فِي وَقْتِ السَّحَرِ لِأَنَّهُ أَخْلَقُ بِإِجَابَةِ الدُّعَاءِ، لَا أَنَّهُ بَخِلَ عَلَيْهِمْ بِالِاسْتِغْفَارِ، وَقِيلَ: أَخَّرَهُ إِلَى لَيْلَةِ الْجُمُعَةِ، وَقِيلَ: أَخَّرَهُ إِلَى أَنْ يَسْتَحِلَّ لَهُمْ مِنْ يُوسُفَ، وَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ عَفَا عَنْهُمْ، وَجُمْلَةُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهُ.

. { قالُوا يَا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ } “Dediler ki: «Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; gerçekten biz hata etmiştik.»” Kendileri için bağışlanma dilemesini istediler ve günahlarını itiraf ettiler. Cümlede bir hazif (gizli tutulan öge) vardır; takdiri şöyledir: Mısır'dan dönüp babalarının yanına vardıklarında bu sözü söylediler. [Yakub] kendisinden istedikleri şeyi yapmayı onlara vaat etti { وقالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “ve dedi ki: «Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim.»” ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yakub, onlara istiğfar etmekte cimrilik ettiğinden değil, duanın kabulüne daha layık olduğu için seher vaktinde onlar adına istiğfarda bulunmayı istemiştir. [İstiğfarı] cuma gecesine ertelediği de söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise Yusuf'un onları bağışladığını bilmediği için Yusuf'tan onlar adına helallik isteyinceye kadar ertelemiştir. { إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” cümlesi ise önceki ifadenin gerekçesidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: لَا تَثْرِيبَ قَالَ: لَا تَعْيِيرَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: «لَمَّا فَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ الْتَفَتَ إِلَى النَّاسِ فَقَالَ:

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den { لَا تَثْرِيبَ } “kınama yoktur” ayeti hakkında: 'Başa kakma ve ayıplama yoktur' dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde insanlara yönelip şöyle buyurdu:

مَاذَا تَقُولُونَ؟ وَمَاذَا تَظُنُّونَ؟ فَقَالُوا: ابْنُ عَمٍّ كَرِيمٌ، فَقَالَ: لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ» .

«Ne diyorsunuz? [Benim hakkımda] ne düşünüyorsunuz?» Onlar: «Sen kerem sahibi bir amcaoğlusun» dediler. Bunun üzerine: { لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } “«Bugün size hiçbir kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın»” buyurdu.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «الدَّلَائِلِ» عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ.

İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. el-Beyhakî ed-Delâil'de, Ebû Hüreyre'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عطاء الخراساني قَالَ: طَلَبُ الْحَوَائِجِ إِلَى الشَّبَابِ أَسْهَلُ مِنْهَا عِنْدَ الشُّيُوخِ أَلَمْ تَرَ إِلَى قَوْلِ يُوسُفَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ. وَقَالَ يَعْقُوبُ: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي.

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Atâ el-Horasânî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'İhtiyaçları gençlerden istemek, yaşlılardan istemekten daha kolaydır. Baksana, Yusuf: { لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } “Bugün size kınama yoktur” dedi; Yakub ise: { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim” dedi.'

أَقُولُ: وَفِي هَذَا الْكَلَامِ نَظَرٌ فَإِنَّهُمْ طَلَبُوا مِنْ يُوسُفَ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِمْ: لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا فَقَالَ: لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ لِأَنَّ مَقْصُودَهُمْ صُدُورُ الْعَفْوِ مِنْهُ عَنْهُمْ، وَطَلَبُوا مِنْ أَبِيهِمْ يَعْقُوبَ أَنْ يَسْتَغْفِرَ اللَّهَ لَهُمْ، وَهُوَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِطَلَبِ ذَلِكَ مِنْهُ إِلَى اللَّهِ ﷿، وَبَيْنَ الْمَقَامَيْنِ فَرْقٌ، فَلَمْ يَكُنْ وَعْدُ يَعْقُوبَ لَهُمْ بُخْلًا عَلَيْهِمْ بِسُؤَالِ اللَّهِ لَهُمْ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا صَحَّ مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّهُ أَخَّرَ ذَلِكَ إِلَى وَقْتِ الْإِجَابَةِ فَإِنَّهُ لَوْ طَلَبَهُ لَهُمْ فِي الْحَالِ لَمْ يَحْصُلْ لَهُ عِلْمٌ بِالْقَبُولِ.

Derim ki: Bu sözde eleştiriye açık bir yön vardır; zira onlar Yusuf'tan: { لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا } “Allah seni bize üstün kıldı” sözleriyle kendilerini bizzat affetmesini istemişlerdi; o da: { لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } “Bugün size kınama yoktur” dedi, çünkü maksatları affın bizzat ondan sadır olmasıydı. Babaları Yakub'dan ise Allah'ın onları bağışlaması için dua etmesini istemişlerdi; bu da ancak onun bunu Allah Azze ve Celle'den talep etmesiyle olur. İki makam arasında fark vardır. Dolayısıyla Yakub'un onlara verdiği bu söz, onlar için Allah'a dua etmekten kaçındığı anlamına gelmez; özellikle de daha önce geçen, bunu duaların icabet vaktine tehir ettiği görüşü sahih ise; çünkü bunu onlar için o anda istemiş olsaydı kabul edilip edilmediğine dair bir bilgiye sahip olamazdı.

وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ مِنْ أَمْرِ إِخْوَةِ يُوسُفَ مَا كَانَ، كَتَبَ يَعْقُوبُ إِلَى يُوسُفَ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ أَنَّهُ يُوسُفُ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنْ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ إِلَى عَزِيزِ آلِ فِرْعَوْنَ، سَلَامٌ عَلَيْكَ فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكَ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ مُولَعٌ بِنَا أَسْبَابُ الْبَلَاءِ، كَانَ جَدِّي إِبْرَاهِيمُ خَلِيلُ اللَّهِ أُلْقِيَ فِي النَّارِ فِي طَاعَةِ رَبِّهِ، فَجَعَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ بَرْدًا وَسَلَامًا، وَأَمَرَ اللَّهُ جَدِّي أَنْ يَذْبَحَ لَهُ أَبِي فَفَدَاهُ اللَّهُ بِمَا فَدَاهُ، وَكَانَ لِيَ ابْنٌ وَكَانَ مِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَيَّ فَفَقَدْتُهُ، فَأَذْهَبَ حُزْنِي عَلَيْهِ نُورَ بَصَرِي، وَكَانَ لَهُ أَخٌ مِنْ أُمِّهِ كُنْتُ إِذَا ذَكَرْتُهُ ضَمَمْتُهُ إِلَى صَدْرِي فَأَذْهَبَ عَنِّي بَعْضَ وَجْدِي، وَهُوَ الْمَحْبُوسُ عِنْدَكَ فِي السَّرِقَةِ، وَإِنِّي أُخْبِرُكَ أَنِّي لَمْ أَسْرِقْ، وَلَمْ أَلِدْ سَارِقًا فَلَمَّا قَرَأَ يُوسُفُ الْكِتَابَ بَكَى وَصَاحَ وَقَالَ:

el-Hakîm et-Tirmizî ve Ebû'ş-Şeyh, Vehb b. Münebbih'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Yusuf'un kardeşlerinin başına o işler gelince Yakub, onun Yusuf olduğunu bilmeksizin Yusuf'a şöyle bir mektup yazdı: «Bismillâhirrahmânirrahîm. İbrahim'in oğlu İshak'ın oğlu Yakub'dan Firavun hanedanının azizine. Sana selam olsun. Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a hamdettiğimi sana bildiririm. İmdi: Biz, bela sebeplerinin yakamızı bırakmadığı bir ev halkıyız. Dedem Halîlullah İbrahim, Rabbine itaat uğruna ateşe atılmıştı; Allah ateşi onun üzerine serinlik ve esenlik kıldı. Allah dedeme, babamı kurban etmesini emretmişti de Allah onu feda ettiği şeyle kurtardı. Benim de bir oğlum vardı, insanların bana en sevgilisiydi; onu kaybettim, ona olan hüznüm gözümün nurunu alıp götürdü. Onun öz bir kardeşi vardı, onu hatırladığımda bağrıma basar, böylece hüznümün bir kısmını giderirdim. İşte o, senin yanında hırsızlık iddiasıyla tutulan kişidir. Sana bildiririm ki ben asla hırsızlık yapmadım ve hırsız evlat da dünyaya getirmedim.» Yusuf mektubu okuyunca ağladı, feryat etti ve şöyle dedi:

اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ

{ اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً } “Bu gömleğimi götürün de babamın yüzüne koyun, görür hâle gelir.” Ebû'ş-Şeyh, Enes'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in...

قَالَ فِي قَوْلِهِ: اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا: «أَنَّ نمروذ لَمَّا أَلْقَى إِبْرَاهِيمَ فِي النَّارِ نَزَلَ إِلَيْهِ جِبْرِيلُ بِقَمِيصٍ مِنَ الْجَنَّةِ وَطَنْفَسَةٍ مِنَ الْجَنَّةِ، فَأَلْبَسَهُ الْقَمِيصَ وَأَقْعَدَهُ عَلَى الطَّنْفَسَةِ، وَقَعَدَ مَعَهُ يتحدّث، فأوحى الله إلى النار في قوله: كُونِي بَرْداً وَسَلاماً. وَلَوْلَا أَنَّهُ قَالَ وَسَلَامًا لَأَذَاهُ الْبَرْدُ» . وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا: «أَنَّ اللَّهَ كَسَا إِبْرَاهِيمَ ثَوْبًا مِنَ الْجَنَّةِ، فَكَسَاهُ إِبْرَاهِيمُ إِسْحَاقَ، وَكَسَاهُ إِسْحَاقُ يَعْقُوبَ، فَأَخَذَهُ يَعْقُوبُ فَجَعَلَهُ فِي قَصَبَةٍ مِنْ حَدِيدٍ وَعَلَّقَهُ فِي عُنُقِ يُوسُفَ، وَلَوْ عَلِمَ إِخْوَتُهُ إِذْ أَلْقَوْهُ فِي الْجُبِّ لَأَخَذُوهُ فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَرُدَّ يُوسُفَ عَلَى يَعْقُوبَ كَانَ بَيْنَ رُؤْيَاهُ وَتَعْبِيرِهِ أَرْبَعُونَ سَنَةً أَمَرَ الْبَشِيرَ أَنْ يُبَشِّرَهُ مِنْ ثَمَانِ مَرَاحِلَ، فَوَجَدَ يَعْقُوبُ رِيحَهُ فَقَالَ: إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ، فَلَمَّا أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ ارْتَدَّ بَصِيرًا، وَلَيْسَ يَقَعُ شَيْءٌ مِنَ الْجَنَّةِ عَلَى عَاهَةٍ مِنْ عَاهَاتِ الدُّنْيَا إِلَّا أَبْرَأَهَا بِإِذْنِ اللَّهِ» .

{ اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا } “Bu gömleğimi götürün” ayeti hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Nemrud, İbrahim'i ateşe attığında Cebrail ona cennetten bir gömlek ve cennetten bir yaygı ile indi. Ona gömleği giydirdi ve yaygının üzerine oturttu; kendisi de onunla oturup sohbet etti. Allah ateşe { كُونِي بَرْداً وَسَلاماً } “Serin ve esenlik ol” diye vahyetti. Eğer «ve selâmen (ve esenlik)» buyurmasaydı, soğuk ona eziyet verirdi.» Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan merfû olarak şöyle rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ İbrahim'e cennetten bir elbise giydirdi, İbrahim onu İshak'a giydirdi, İshak da onu Yakub'a giydirdi. Yakub onu alıp demir bir kovanın içine koydu ve Yusuf'un boynuna astı. Kardeşleri onu kuyuya attıklarında bunu bilselerdi kesinlikle alırlardı. Allah Teâlâ, Yusuf'u Yakub'a kavuşturmayı murad ettiğinde -ki gördüğü rüya ile tabiri arasında kırk yıl geçmişti- müjdeciye onu sekiz konaklık mesafeden müjdelemesini emretti. Yakub onun kokusunu aldı ve: 'Bana bunak/aklı kıt demeyeceğinizi bilsem, inanın ben Yusuf'un kokusunu alıyorum' dedi. Gömleği yüzüne koyunca hemen gözleri açılıverdi. Cennetten olan herhangi bir şey dünya illetlerinden bir illete değdiğinde mutlaka Allah'ın izniyle ona şifa verir.»

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ: لَمَّا خَرَجَتِ الْعِيرُ هَاجَتِ الرِّيحُ، فَجَاءَتْ يَعْقُوبَ بِرِيحِ قَمِيصِ يُوسُفَ فَقَالَ: إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ تُسَفِّهُونِ، فَوَجَدَ رِيحَهُ مِنْ مَسِيرَةِ ثَمَانِيَةِ أَيَّامٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: وَجَدَ رِيحَهُ مِنْ مَسِيرَةِ عَشَرَةِ أَيَّامٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْهُ قَالَ: وَجَدَهُ مِنْ مَسِيرَةِ ثَمَانِينَ فَرْسَخًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا: لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ قَالَ: تُجَهِّلُونِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا، قَالَ: تُكَذِّبُونِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: تُهْرِمُونِ، يَقُولُونَ قَدْ ذَهَبَ عَقْلُكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ الرَّبِيعِ قَالَ: لَوْلَا أَنْ تُحَمِّقُونِ.

Abdürrezzâk, Feryâbî, ez-Zühd'de Ahmed, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan: { وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ } “Kervan ayrılınca” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kervan yola çıkınca rüzgâr esti ve Yakub'a Yusuf'un gömleğinin kokusunu getirdi. Bunun üzerine o: { إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } “Bana bunak/aklı kıt demeyeceğinizi bilsem, inanın ben Yusuf’un kokusunu alıyorum” dedi; [tüfennidûnî] beni akılsız saymayacak olsaydınız demektir. Onun kokusunu sekiz günlük mesafeden hissetti.' İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh ondan: 'Kokuyu on günlük mesafeden hissetti' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim başka bir yolla ondan: 'Onu seksen fersahlık mesafeden hissetti' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh yine ondan { لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } ifadesi hakkında: 'Beni cahil saymayacak olsaydınız' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr yine ondan: 'Beni yalanlamayacak olsaydınız' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den: 'Beni bunamış saymayacak olsaydınız; yani aklın gitti demeyecek olsaydınız' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, er-Rebî'den: 'Beni ahmak yerine koymayacak olsaydınız' dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ يَقُولُ: خَطَئِكَ الْقَدِيمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: جُنُونِكَ الْقَدِيمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } “sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın/yanılgındasın” ayeti hakkında: 'Eski yanılmandasın demektir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den: 'Eski deliliğindesin' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:

حُبِّكِ الْقَدِيمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْبَشِيرُ الْبَرِيدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سُفْيَانَ قَالَ: الْبَشِيرُ هُوَ يَهُوذَا بْنُ يَعْقُوبَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: لَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ إِلَى يَعْقُوبَ فَأَلْقَى عَلَيْهِ الْقَمِيصَ قَالَ: عَلَى أَيِّ دِينٍ خَلَّفْتَ يُوسُفَ؟ قَالَ: عَلَى الْإِسْلَامِ. قَالَ: الْآنَ تَمَّتِ النِّعْمَةُ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي قَالَ: إِنَّ يَعْقُوبَ أَخَّرَ بَنِيهِ إِلَى السَّحَرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَخَّرَهُمْ إِلَى السَّحَرِ، وَكَانَ يُصَلِّي بِالسَّحَرِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: أَخَّرَهُمْ إِلَى السَّحَرِ لِأَنَّ دُعَاءَ السَّحَرِ مُسْتَجَابٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي قَصِّهِ: «هُوَ قَوْلُ أَخِي يَعْقُوبَ لِبَنِيهِ: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي» يَقُولُ: حَتَّى تأتي ليلة الجمعة.

'Eski sevgindesin.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: 'el-Beşîr (müjdeci), ulaktır/postacıdır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'tan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Süfyân'dan: 'Müjdeci, Yakub'un oğlu Yehûdâ'dır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Müjdeci Yakub'a gelip gömleği üzerine koyunca Yakub: «Yusuf'u hangi din üzere bıraktın?» diye sordu. O: «İslam üzere» dedi. Yakub: «İşte şimdi nimet tamam oldu» dedi.' Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî, İbn Mes'ûd'dan: { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim” ayeti hakkında: 'Yakub, oğulları için [duayı] seher vaktine tehir etti' dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan: 'Onları seher vaktine tehir etti; çünkü o, seher vaktinde namaz kılardı' dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye ondan: 'Onları seher vaktine tehir etti; çünkü seher vakti yapılan dua kabul olunur' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh yine ondan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in [kıssayı] anlatırken şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «O, kardeşim Yakub'un oğullarına söylediği: { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim” sözüdür; yani cuma gecesi gelinceye kadar demektir.»

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٩٩ الى ١٠١]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 99-101]

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠) رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١)

{ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠) رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١) } “[Mısır'a gelip] Yusuf’un huzuruna girdiklerinde anne ve babasını bağrına bastı ve: «Allah’ın dilemesiyle Mısır’a güven içinde girin!» dedi. (99) Anne ve babasını tahtın üstüne çıkardı; hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar. [Yusuf] dedi ki: «Babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın gerçekleşmesidir/yorumudur. Rabbim onu gerçek kıldı. Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra beni zindandan çıkarmakla ve sizi çölden/kırdan getirmekle [Rabbim] bana gerçekten lütufta bulundu. Şüphesiz Rabbim dilediği şeye karşı lütufkârdır/incelikle muamele edendir. Muhakkak O, her şeyi çok iyi bilendir, tam bir hüküm ve hikmet sahibidir. (100) Rabbim! Sen bana mülkten/hükümranlıktan nasip verdin ve bana olayların/rüyaların yorumunu öğrettin. Göklerin ve yerin yaratanı! Dünyada da ahirette de benim velim/sahibim Sensin. Benim canımı Müslüman olarak al ve beni salihlere kat!» (101)”