Binûn

Yûsuf Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ: فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ لَعَلَّ فِي الْكَلَامِ مَحْذُوفًا مُقَدَّرًا، وَهُوَ: فَرَحَلَ يَعْقُوبُ وَأَوْلَادُهُ وَأَهْلُهُ إِلَى مِصْرَ، فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ، أَيْ: ضَمَّهُمَا وَأَنْزَلَهُمَا عِنْدَهُ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمُرَادُ بِالْأَبَوَيْنِ هُنَا يَعْقُوبُ وَزَوْجَتُهُ خَالَةُ يُوسُفَ لِأَنَّ أُمَّهُ قَدْ كَانَتْ مَاتَتْ فِي وِلَادَتِهَا لِأَخِيهِ بِنْيَامِينَ كَمَا تَقَدَّمَ وَقِيلَ: أَحْيَا اللَّهُ لَهُ أُمَّهُ تَحْقِيقًا لِلرُّؤْيَا حَتَّى سَجَدَتْ له، في قوله: وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مِمَّا تَكْرَهُونَ، وَقَدْ كَانُوا فِيمَا مَضَى يَخَافُونَ مُلُوكَ مِصْرَ، وَلَا يَدْخُلُونَهَا إِلَّا بِجَوَازٍ مِنْهُمْ. قِيلَ: وَالتَّقْيِيدُ بِالْمَشِيئَةِ عَائِدٌ إِلَى الْأَمْنِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ عَوْدِهِ إِلَى الْجَمِيعِ لِأَنَّ دُخُولَهُمْ لَا يَكُونُ إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، كَمَا أَنَّهُمْ لَا يَكُونُونَ آمِنِينَ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ وَقِيلَ: إِنَّ التَّقْيِيدَ بِالْمَشِيئَةِ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي وَهُوَ بَعِيدٌ. وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ: أَنَّ يُوسُفَ قَالَ لَهُمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، أَيِ: ادْخُلُوا مِصْرَ قَبْلَ دُخُولِهِمْ، وَقَدْ قِيلَ فِي تَوْجِيهِ ذَلِكَ أَنَّهُ تَلَقَّاهُمْ إِلَى خَارِجِ مِصْرَ، فَوَقَفَ مُنْتَظِرًا لَهُمْ فِي مَكَانٍ أَوْ خَيْمَةٍ، فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ فَلَمَّا دَخَلُوا مِصْرَ، وَدَخَلُوا عَلَيْهِ دُخُولًا آخَرَ في المكان الذي له بمصر رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ أَيْ أَجْلَسَهُمَا مَعَهُ عَلَى السَّرِيرِ الَّذِي يَجْلِسُ عَلَيْهِ كَمَا هُوَ عَادَةُ الْمُلُوكِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً أَيِ الْأَبَوَانِ وَالْإِخْوَةُ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ خَرُّوا لِيُوسُفَ سُجَّدًا، وَكَانَ ذَلِكَ جَائِزًا فِي شَرِيعَتِهِمْ، مُنَزَّلًا مَنْزِلَةَ التَّحِيَّةِ وَقِيلَ: لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ سُجُودًا بَلْ هُوَ مُجَرَّدُ إِيمَاءٍ، وَكَانَتْ تِلْكَ تَحِيَّتَهُمْ، وَهُوَ يُخَالِفُ مَعْنَى: وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا، فَإِنَّ الْخُرُورَ فِي اللُّغَةِ الْمُقَيَّدُ بِالسُّجُودِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِوَضْعِ الْوَجْهِ عَلَى الْأَرْضِ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: لَهُ رَاجِعٌ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، أَيْ: وَخَرُّوا لِلَّهِ سُجَّدًا، وَهُوَ بَعِيدٌ جَدًّا وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ لِيُوسُفَ، وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ: وَخَرُّوا لِأَجْلِهِ، وَفِيهِ أيضا بعد. وقال يوسف: يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ يَعْنِي الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا مِنْ قَبْلُ أَيْ: مِنْ قَبْلِ هَذَا الْوَقْتِ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا

Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ } “[Mısır'a gelip] Yusuf’un huzuruna girdiklerinde” ifadesinde takdirî bir hazif (gizli bir cümle) bulunması muhtemeldir; o da: "Yakub, çocukları ve ailesi Mısır'a göç ettiler. Yusuf'un huzuruna girdiklerinde { آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ } “anne ve babasını bağrına bastı”", yani onları kucakladı ve yanına yerleştirdi, demektir. Müfessirler şöyle demişlerdir: Buradaki anne ve babadan kasıt, Yakub ile onun eşi olan Yusuf'un teyzesidir; zira daha önce geçtiği üzere annesi, kardeşi Bünyamin'i doğururken vefat etmişti. Bir görüşe göre de rüyanın gerçekleşmesi için Allah onun annesini diriltti ve o da [oğlu için] secdeye kapandı. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “ve: «Allah’ın dilemesiyle Mısır’a güven içinde girin!» dedi” sözü, 'hoşlanmadığınız şeylerden emin olarak' demektir. Zira onlar daha önceleri Mısır krallarından korkarlar ve oraya ancak onların verdiği bir izinle girebilirlerdi. Denildi ki: 'İnşâallah' kaydı güven içinde olmaya râcidir. Bunun hepsine raci olmasına da bir engel yoktur; çünkü onların Mısır'a girmeleri ancak Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olacağı gibi, güvende olmaları da ancak O'nun dilemesiyle mümkündür. Bir diğer görüşe göre meşiet (Allah'ın dilemesi) kaydı, [Yakub'un]: { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim” sözüne racidir; ancak bu uzak bir ihtimaldir. Kur'an'ın nazmının zahiri şudur: Yusuf onlara bu sözü, yani "Mısır'a girin" ifadesini, henüz şehre girmeden önce söylemiştir. Bunun izahı sadedinde şöyle denilmiştir: Yusuf onları Mısır'ın dışında karşılamış, bir mevkide veya çadırda onları bekleyerek durmuştu. Onlar Yusuf'un yanına girdiklerinde anne ve babasını bağrına basmış ve: "Mısır'a girin" demiştir. Mısır'a girip de Yusuf'un oradaki makamında tekrar huzuruna çıktıklarında { رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ } “anne ve babasını tahtın üstüne çıkardı”, yani kralların âdeti olduğu üzere onları kendisiyle beraber oturduğu tahta oturttu. { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar”, yani anne-babası ve kardeşleri. Bunun manası: Yusuf'a hürmeten secdeye kapandılar demektir. Bu, onların şeriatında selamlama mesabesinde olup caiz idi. Bunun hakiki bir secde olmayıp sadece bir eğilme (ima) olduğu, selamlarının da bu şekilde bulunduğu söylenmişse de bu, { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } ifadesinin anlamına aykırıdır; zira dilde secdeyle kayıtlanan hurûr (yere kapanma), ancak yüzü yere koymakla olur. Bir görüşe göre: { لَهُ } ifadesindeki zamir Allah Teâlâ'ya râcidir; yani "Allah için secdeye kapandılar" demektir, fakat bu oldukça uzak bir ihtimaldir. Yine denildi ki: Zamir Yusuf'a aittir, başındaki lâm ise tâlil (gerekçe) içindir; yani "onun için [şükür secdesine] kapandılar" manasındadır; bu görüş de uzaktır. Yusuf: { يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا } “Babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın gerçekleşmesidir/yorumudur. Rabbim onu gerçek kıldı” dedi; yani daha önce zikri geçen rüyanın, bu vakitten önceki tabirinin gerçekleşmesidir.

بِوُقُوعِ تَأْوِيلِهَا عَلَى مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ الْأَصْلُ أَنْ يَتَعَدَّى فِعْلُ الْإِحْسَانِ بِإِلَى، وَقَدْ يَتَعَدَّى بِالْبَاءِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً، وَقِيلَ: إِنَّهُ ضَمَّنَ أَحْسَنَ مَعْنَى لَطُفَ، أَيْ: لَطُفَ بِي مُحْسِنًا، وَلَمْ يَذْكُرْ إِخْرَاجَهُ مِنَ الْجُبِّ لِأَنَّ فِي ذِكْرِهِ نَوْعَ تَثْرِيبٍ لِلْإِخْوَةِ، وَقَدْ قَالَ: لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ سَبَبُ سَجْنِهِ وَمُدَّةُ بَقَائِهِ فِيهِ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ وَجْهَ عَدَمِ ذِكْرِ إِخْرَاجِهِ مِنَ الْجُبِّ أَنَّ الْمِنَّةَ كَانَتْ فِي إِخْرَاجِهِ مِنَ السِّجْنِ أَكْبَرُ مِنَ الْمِنَّةِ فِي إِخْرَاجِهِ مِنَ الْجُبِّ، وَفِيهِ نَظَرٌ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ أَيِ الْبَادِيَةِ، وَهِيَ أَرْضُ كَنْعَانَ بِالشَّامِ، وَكَانُوا أَهْلَ مَوَاشٍ وَبَرِّيَّةٍ وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيًّا مِنَ الْبَادِيَةِ، وَإِنَّ الْمَكَانَ الَّذِي كَانَ فِيهِ يَعْقُوبُ يُقَالُ

Yani işaret ettiği şeyin tevilinin vuku bulmasıyla [Rabbim onu hak kıldı]. { وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ } “[Rabbim] beni zindandan çıkarmakla bana gerçekten lütufta bulundu”. Aslında ihsan fiili 'ilâ' harf-i cerri ile geçişli olur; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Ana-babaya iyilik edin” buyruğunda olduğu gibi bazen 'bâ' harf-i cerri ile de geçişli olabilir. Denildi ki: Burada 'ahsen' fiili 'latufe' (lütfetti) anlamını tazammun etmiştir; yani 'bana ihsanda bulunarak lütfetti' demektir. Kuyudan çıkarılışını zikretmemiştir; zira bunu anmakta kardeşleri bir nevi kınama ve ayıplama söz konusudur; oysa daha önce: { لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمْ } “Size kınama yoktur” demişti. Zindana atılma sebebi ve orada kaldığı süre daha önce geçmişti. Kuyudan çıkarılışını anmayışının bir sebebi olarak da zindandan çıkarılmasındaki nimetin kuyudan çıkarılmasındakinden daha büyük olması gösterilmiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır. { وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } “ve sizi çölden/kırdan getirmekle”; yani bedevîlikten, ki burası Şam diyarındaki Kenan bölgesidir. Onlar davar ve kır ehli idiler. Denildi ki: Allah hiçbir peygamberi bedevîlerden göndermemiştir; Yakub'un bulunduğu yere ise

لَهُ «بَدَا» ، وَإِيَّاهُ عَنَى جَمِيلٌ بِقَوْلِهِ:

«Bedâ» denilirdi. Cemîl şu sözüyle orayı kastetmiştir:

وَأَنْتِ التي حبّبت شغبا إِلَى بَدَا ... إِلَيَّ وَأَوْطَانِي بِلَادٌ سِوَاهُمَا

Şağb ile Bedâ'yı bana sevdiren sensin ... Oysa benim memleketim bu ikisinden başka diyarlardır.

وَفِيهِ نَظَرٌ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي أَيْ أَفْسَدَ بَيْنَنَا، وَحَمَّلَ بَعْضَنَا عَلَى بَعْضٍ، يُقَالُ نَزَغَهُ إِذَا نَخَسَهُ، فَأَصْلُهُ مَنْ نَخَسَ الدَّابَّةَ لِيَقْوَى مَشْيُهَا، وَأَحَالَ يُوسُفُ ذَنْبَ إِخْوَتِهِ عَلَى الشَّيْطَانِ تَكَرُّمًا مِنْهُ وَتَأَدُّبًا إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ اللَّطِيفُ: الرَّفِيقُ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: اللَّطِيفُ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى مَعْنَاهُ الرَّفِيقُ بِعِبَادِهِ، يُقَالُ: لَطُفَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ يَلْطُفُ إِذَا رَفَقَ بِهِ، وَقَالَ عَمْرُو بْنُ أَبِي عَمْرٍو: اللَّطِيفُ الَّذِي يُوصِلُ إِلَيْكَ أَرْبَكَ فِي لُطْفٍ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: اللَّطِيفُ هُوَ الْبَرُّ بِعِبَادِهِ الَّذِي يَلْطُفُ بِهِمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ، وَيُسَبِّبُ لَهُمْ مَصَالِحَهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُونَ، وَقِيلَ: اللَّطِيفُ الْعَالِمُ بِدَقَائِقِ الْأُمُورِ، وَمَعْنَى لِمَا يَشَاءُ: لِأَجْلِ مَا يَشَاءُ حَتَّى يَجِيءَ عَلَى وَجْهِ الصَّوَابِ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ أَيِ الْعَلِيمُ بِالْأُمُورِ الْحَكِيمُ فِي أَفْعَالِهِ، وَلَمَّا أَتَمَّ اللَّهُ نِعْمَتَهُ عَلَى يُوسُفَ ﵇ بِمَا خَلَّصَهُ مِنْهُ مِنَ الْمِحَنِ الْعَظِيمَةِ وَبِمَا خَوَّلَهُ مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمَهُ مِنَ الْعِلْمِ، تَاقَتْ نَفْسُهُ إِلَى الْخَيْرِ الْأُخْرَوِيِّ الدَّائِمِ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ، فَقَالَ: رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ: بَعْضِ الْمُلْكِ، لِأَنَّهُ لَمْ يُؤْتَ كُلَّ الْمُلْكِ، إِنَّمَا أُوتِيَ مُلْكًا خَاصًّا، وَهُوَ مُلْكُ مِصْرَ فِي زَمَنٍ خَاصٍّ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ أَيْ بَعْضِهَا، لِأَنَّهُ لَمْ يُؤْتَ جَمِيعَ عِلْمِ التَّأْوِيلِ سَوَاءٌ أُرِيدَ بِهِ مُطْلَقُ الْعِلْمِ وَالْفَهْمِ، أَوْ مُجَرَّدُ تَأْوِيلِ الرُّؤْيَا وَقِيلَ: مِنْ لِلْجِنْسِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ، وَقِيلَ: زَائِدَةٌ، أَيْ: آتَيْتَنِي الْمُلْكَ وَعَلَّمْتَنِي تَأْوِيلَ الْأَحَادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مُنْتَصِبٌ عَلَى أَنَّهُ صفة لربّ، لِكَوْنِهِ مُنَادًى مُضَافًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ انْتِصَابُهُ عَلَى أَنَّهُ مُنَادًى بِحَرْفٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: يَا فاطر، والفاطر: الخالق والمنشئ وَالْمُخْتَرِعُ وَالْمُبْدِعُ أَنْتَ وَلِيِّي أَيْ نَاصِرِي وَمُتَوَلِّي أُمُورِي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَتَوَلَّانِي فِيهِمَا تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ أَيْ تَوَفَّنِي عَلَى الْإِسْلَامِ لا يفارقني حتى أموت، وألحقني بِالصَّالِحِينَ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ آبَائِي وَغَيْرِهِمْ فَأَظْفَرُ بِثَوَابِهِمْ مِنْكَ وَدَرَجَاتِهِمْ عِنْدَكَ. قِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا دَعَا بِهَذَا الدُّعَاءِ تَوَفَّاهُ اللَّهُ ﷿، قِيلَ: كَانَ عُمُرُهُ عِنْدَ أَنْ أُلْقِيَ فِي الْجُبِّ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَكَانَ فِي الْعُبُودِيَّةِ وَالسِّجْنِ وَالْمُلْكِ ثَمَانِينَ سَنَةً إِلَى قُدُومِ أَبِيهِ يَعْقُوبَ عَلَيْهِ، ثُمَّ عَاشَ بَعْدَ اجْتِمَاعِ شَمْلِهِمْ حَتَّى كَمُلَ عُمُرُهُ الْمِقْدَارَ الَّذِي سَيَأْتِي وَتَوَفَّاهُ اللَّهُ. قِيلَ:

Fakat bu görüşte tutarsızlık vardır. { مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي } “Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra”; yani aramızı ifsat edip bizi birbirimize düşürdükten sonra. [Arapçada] 'Nezağa' kelimesi dürtmek anlamında kullanılır; aslı daha hızlı yürümesi için bineği dürtmektir. Yusuf, bir asalet ve edep göstergesi olarak kardeşlerinin günahını şeytana isnat etmiştir. { إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ } “Şüphesiz Rabbim dilediği şeye karşı lütufkârdır/incelikle muamele edendir”. Latîf: Şefkatli ve lütufkâr olandır. Ezherî şöyle demiştir: 'Latîf, Allah Teâlâ'nın isimlerindendir; manası kullarına karşı lütufkâr ve merhametli olandır. Bir kimse diğerine şefkat ve lütufla davrandığında bu kelime kullanılır.' Amr b. Ebî Amr ise şöyle demiştir: 'Latîf, ihtiyacını sana bir incelik ve kolaylıkla ulaştırandır.' Hattâbî şöyle demiştir: 'Latîf, kullarına iyilik eden, onlara hiç farkında olmadıkları yönlerden incelikle muamele eden ve hesaba katmadıkları yerlerden menfaatlerini var edendir.' Bir görüşe göre Latîf, işlerin inceliklerini ve gizliliklerini hakkıyla bilendir. { لِما يَشاءُ } ifadesinin manası: Dilediği şeyin yerli yerince ve dosdoğru gerçekleşmesi için demektir. { إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Muhakkak O, her şeyi çok iyi bilendir, tam bir hüküm ve hikmet sahibidir”; yani bütün işleri hakkıyla bilen ve fiillerinde hikmet sahibi olandır. Allah, Yusuf aleyhisselâm'ı büyük sıkıntılardan kurtarmak, ona saltanat vermek ve ilim öğretmek suretiyle üzerindeki nimetini tamamlayınca, onun gönlü ahiretin ebedî ve kesintisiz olan hayrını arzuladı da şöyle dedi: { رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ } “Rabbim! Sen bana mülkten/hükümranlıktan nasip verdin”. Buradaki { مِنْ } harfi teb'îz (kısmiyet) ifade eder; yani hükümranlığın bir kısmını verdin demektir. Zira ona bütün mülk değil, muayyen bir zamanda muayyen bir mülk, yani Mısır hükümdarlığı verilmişti. { وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “ve bana olayların/rüyaların yorumunu öğrettin”; yani yorumların bir kısmını öğrettin. İster mutlak ilim ve kavrayış kastedilsin, ister sadece rüya tabiri kastedilsin, ona bütün tevil ilmi verilmiş değildi. Denildi ki: Buradaki { مِنْ }, { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Putlardan ibaret olan murdarlıktan kaçının” ayetinde olduğu gibi cins bildirmektedir. Zâid olduğu, dolayısıyla ifadenin: "Bana mülkü verdin ve bana hadislerin yorumunu öğrettin" manasında olduğu da söylenmiştir. { فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin yaratanı!” ifadesi, muzaf münâdâ olması sebebiyle { رَبِّ } kelimesinin sıfatı olarak mensuptur. Takdirî bir nida harfiyle münâdâ kılınarak mensup olması da caizdir; yani 'Ey Fâtır' demektir. Fâtır: Yoktan var eden, inşa eden, icat eden ve örneksiz yaratandır. { أَنْتَ وَلِيِّي } “Benim velim/sahibim Sensin”; yani benim yardımcım ve işlerimi çekip çevirenim Sensin. { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Dünyada da ahirette de”; her iki yurtta da benim işlerimi Sen üstlenirsin. { تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Benim canımı Müslüman olarak al ve beni salihlere kat!”; yani ruhumu İslam üzere kabzet, ta ölünceye kadar benden ayrılmasın ve beni atalarımdan ve diğerlerinden olan salih peygamberlere dahil et ki, katındaki sevaplarına ve yüksek derecelerine nail olayım. Denildi ki: Yusuf bu duayı edince Allah azze ve celle onun canını aldı. Rivayete göre o, kuyuya atıldığında on yedi yaşındaydı; kölelikte, zindanda ve hükümdarlıkta geçen süre, babası Yakub'un yanına gelişine kadar seksen yıldı. Ailesiyle bir araya geldikten sonra da ileride geleceği üzere ömrünü tamamlayıncaya kadar yaşadı ve Allah onun canını aldı. Şöyle de denilmiştir:

لَمْ يَتَمَنَّ الْمَوْتَ أَحَدٌ غَيْرُ يُوسُفَ لَا نَبِيٌّ وَلَا غَيْرُهُ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ لَمْ يَتَمَنَّ الْمَوْتَ بِهَذَا الدُّعَاءِ، وَإِنَّمَا دَعَا رَبَّهُ أَنْ يَتَوَفَّاهُ عَلَى الْإِسْلَامِ وَيُلْحِقَهُ بِالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِهِ عِنْدَ حُضُورِ أَجَلِهِ.

Yusuf'tan başka ne bir peygamber ne de bir başkası ölümü temenni etmemiştir. Ancak cumhurun benimsediği görüşe göre o, bu duasıyla ölümü temenni etmemiş, yalnızca eceli geldiğinde Rabbinden canını İslam üzere almasını ve kendisini salih kullarına katmasını dilemiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: دَخَلَ يَعْقُوبُ مِصْرَ فِي مُلْكَ يُوسُفَ وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً، وَعَاشَ فِي مُلْكِهِ ثَلَاثِينَ سَنَةً، وَمَاتَ يُوسُفُ وَهُوَ ابْنُ مائة وعشرين سنة. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: وَبَلَغَنِي أَنَّهُ كَانَ عُمُرُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ اللَّهِ مِائَةً وَخَمْسَةً وَتِسْعِينَ سَنَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قتادة في قوله:

Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Yâkub, Yusuf'un hükümdarlığı döneminde yüz otuz yaşındayken Mısır'a girdi ve onun hükümdarlığında otuz yıl yaşadı. Yusuf ise yüz yirmi yaşındayken vefat etti." Ebû Hureyre şöyle dedi: "Bana ulaştığına göre Allah'ın dostu (Halîlullâh) İbrâhim'in ömrü yüz doksan beş yıldı." İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu hakkında rivayet etmişlerdir:

آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ قَالَ: أَبُوهُ وَأُمُّهُ ضَمَّهُمَا. وأخرجا عن وهب قال أبوه وَخَالَتُهُ، وَكَانَتْ تُوُفِّيَتْ أُمُّ يُوسُفَ فِي نِفَاسِ أَخِيهِ بِنْيَامِينَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ نَحْوَهُ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ قَالَ: السَّرِيرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ فِي قَوْلِهِ: وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً قَالَ: كَانَتْ تَحِيَّةَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فَأَعْطَاكُمُ اللَّهُ السَّلَامَ مَكَانَهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: ذَلِكَ سُجُودُ تَشْرِفَةٍ كَمَا سَجَدَتِ الْمَلَائِكَةُ تَشْرِفَةً لِأَدَمَ، وَلَيْسَ سُجُودَ عِبَادَةٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ قَالَ: لَطِيفٌ لِيُوسُفَ وَصَنَعَ لَهُ حِينَ أَخْرَجَهُ مِنَ السِّجْنِ، وَجَاءَ بِأَهْلِهِ مِنَ الْبَدْوِ، وَنَزَعَ مِنْ قَلْبِهِ نَزْغَ الشَّيْطَانِ وَتَحْرِيشَهُ عَلَى إِخْوَتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا سَأَلَ نَبِيُّ الْوَفَاةَ غَيْرُ يُوسُفَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ:

{ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ } “anne ve babasını bağrına bastı” ayeti hakkında: 'Babası ve annesiydi, ikisini bağrına bastı' dediğini rivayet etmişlerdir. Yine ikisi Vehb'den: 'Babası ve teyzesiydi; zira Yusuf'un annesi, kardeşi Bünyamin'in lohusalığında vefat etmişti' dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh benzer bir rivayeti Süfyân b. Uyeyne'den de nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ } “Anne ve babasını tahtın üstüne çıkardı” ayeti hakkında: 'Serîr (taht) idi' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Adiy b. Hâtim'den { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar” ayeti hakkında: 'Bu, sizden öncekilerin selamlaşma şekliydi; Allah size bunun yerine selamı verdi' dediğini rivayet etmiştir. Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Zeyd'in şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Bu, meleklerin Âdem'e yaptığı gibi bir tazim secdesiydi, ibadet secdesi değildi.' Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ } “Şüphesiz Rabbim dilediği şeye karşı lütufkârdır” ayeti hakkında: 'Zindandan çıkardığı, ailesini çölden getirdiği ve kalbinden şeytanın vesvesesini ve kardeşlerine karşı kışkırtmasını çekip aldığı zaman Yusuf'a lütufta bulundu ve ona ikram etti' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Yusuf'tan başka hiçbir peygamber vefat talebinde bulunmamıştır.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh yine ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

اشْتَاقَ إِلَى لِقَاءِ اللَّهِ وَأَحَبَّ أَنْ يَلْحَقَ بِهِ وَبِآبَائِهِ، فَدَعَا اللَّهَ أَنْ يَتَوَفَّاهُ، وَأَنْ يُلْحِقَهُ بِهِمْ وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ قَالَ: يَعْنِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عكرمة قال: يعني أهل الجنة.

Allah'a kavuşmayı arzuladı ve O'na ve atalarına mülaki olmayı sevdi; bu sebeple Allah'a canını alması ve kendisini onlara katması için dua etti. Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'ten { وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “ve beni salihlere kat!” ifadesi hakkında: 'Yani İbrahim, İsmail, İshak ve Yakub'a' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den: 'Cennet ehlini kastetmektedir' dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٨]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 102-108]

ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢) وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (١٠٤) وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦)

{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢) وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (١٠٤) وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦) } “İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Yoksa onlar [tuzak kurup] hile yaparlarken işlerini karara bağladıklarında sen onların yanında değildin. (102) Sen ne kadar çok hırs göstersen [de] insanların çoğu iman edecek değillerdir. (103) Halbuki sen buna karşılık onlardan hiçbir ücret de istemiyorsun. O, bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir. (104) Göklerde ve yerde nice ayetler/deliller vardır ki, onlar bu delillerin yanından yüz çevirerek geçip giderler. (105) Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler. (106)”

أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧) قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨)

{ أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧) قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨) } “İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Yoksa onlar [tuzak kurup] hile yaparlarken işlerini karara bağladıklarında sen onların yanında değildin. (102) Sen ne kadar çok hırs göstersen/üstlerine düşsen de insanların çoğu iman edecek değillerdir. (103) Halbuki sen buna karşılık onlardan hiçbir ücret de istemiyorsun. O, bütün âlemler için bir öğütten/hatırlatmadan başka bir şey değildir. (104) Göklerde ve yerde nice ayetler/deliller vardır ki, onlar bu delillerin yanından yüz çevirerek geçip giderler. (105) Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler. (106) Yoksa onlar, Allah'ın azabından her şeyi kuşatan bir felaketin kendilerine gelmesinden yahut hiç farkında olmadıkları bir anda kıyametin ansızın başlarına kopmasından güvende midirler? (107) De ki: «İşte bu benim yolumdur; ben ve bana uyanlar basiret üzere/açık bir delille Allah'a davet ederiz. Allah'ı her türlü eksiklikten tenzih ederim ve ben asla müşriklerden değilim.» (108)”

الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ، ونُوحِيهِ إِلَيْكَ خَبَرٌ ثَانٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ أَنْ يكون ذلك بمعنى الذي ونوحيه خَبَرُهُ، أَيِ الَّذِي مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ. وَالْمَعْنَى: الْإِخْبَارُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِرَسُولِهِ بِأَنَّ هَذَا الَّذِي قَصَّهُ عَلَيْهِ مِنْ أَمْرِ يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ مِنَ الْأَخْبَارِ الَّتِي كَانَتْ غَائِبَةً عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَأَعْلَمَهُ بِهِ، وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ قَبْلَ الْوَحْيِ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِكُفَّارِ قُرَيْشٍ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُكَذِّبِينَ لَهُ ﷺ بِمَا جَاءَ بِهِ جُحُودًا وَعِنَادًا وَحَسَدًا مَعَ كَوْنِهِمْ يَعْلَمُونَ حَقِيقَةَ الْحَالِ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ أَيْ لَدَى إِخْوَةِ يُوسُفَ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ إِجْمَاعُ الْأَمْرِ: الْعَزْمُ عَلَيْهِ، أَيْ: وَمَا كُنْتَ لَدَى إِخْوَةِ يُوسُفَ إِذْ عَزَمُوا جَمِيعًا عَلَى إِلْقَائِهِ فِي الْجُبِّ وَهُمْ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ يَمْكُرُونَ بِهِ: أَيْ بِيُوسُفَ فِي هَذَا الْفِعْلِ الَّذِي فَعَلُوهُ بِهِ وَيَبْغُونَهُ الْغَوَائِلَ، وَقِيلَ: الضمير ليعقوب، أي: يمكرون بيعقوب حين جاءوه بِقَمِيصِ يُوسُفَ مُلَطَّخًا بِالدَّمِ، وَقَالُوا: أَكَلَهُ الذِّئْبُ. وَإِذَا لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَدَيْهِمْ عِنْدَ أَنْ فَعَلُوا ذَلِكَ انْتَفَى عِلْمُهُ بِذَلِكَ مُشَاهَدَةً، وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَ قَوْمٍ لَهُمْ عِلْمٌ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ وَلَا خَالَطَهُمْ وَلَا خَالَطُوهُ، فَانْتَفَى عِلْمُهُ بِذَلِكَ بِطَرِيقِ الرِّوَايَةِ عَنِ الْغَيْرِ، فَلَمْ يَبْقَ لِعِلْمِهِ بِذَلِكَ طَرِيقٌ إِلَّا مُجَرَّدُ الْوَحْيِ مِنَ

{ ذلِكَ } “İşte bu” hitabı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; mübtedadır, haberi ise { مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } “gayb haberlerindendir” ifadesidir. { نُوحِيهِ إِلَيْكَ } “sana vahyettiğimiz” cümlesi ise ikinci haberdir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Zâlike' kelimesinin 'ellezî' manasında olması ve 'nûhîhi' cümlesinin de onun haberi olması caizdir; yani 'gayb haberlerinden olan şeyi sana vahyetmekteyiz' demektir. Mana ise şudur: Allah Teâlâ Resulü'ne, Yusuf ve kardeşleri hakkında anlattığı bu kıssanın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in muttali olmadığı gaybî haberlerden olduğunu, vahiyle bunları kendisine bildirdiğini ve vahiyden önce buna dair hiçbir bilgisinin bulunmadığını haber vermektedir. Bunda Kureyş kâfirlerine bir tariz ve dokundurma vardır; zira onlar işin hakikatini bildikleri halde inat, inkâr ve haset yüzünden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiklerini yalanlamaktaydılar. { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } “Yoksa sen onların yanında değildin”; yani Yusuf'un kardeşlerinin yanında değildin, { إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ } “işlerini karara bağladıklarında”. Bir işi icmâ etmek, o konuda kesin karar kılmak demektir; yani Yusuf'un kardeşleri onu kuyuya atmaya hep birlikte kesin karar verdiklerinde sen onların yanında değildin. { وَهُمْ يَمْكُرُونَ } “onlar [tuzak kurup] hile yaparlarken”; yani o esnada ona yaptıkları bu işte Yusuf'a hile ve tuzak kuruyor, başına felaketler getirmek istiyorlardı. Bir görüşe göre zamir Yakub'a aittir; yani Yusuf'un gömleğini kana bulanmış olarak getirip: "Onu kurt yedi" dediklerinde Yakub'a hile yapıyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar bu işi yaparken yanlarında bulunmadığına göre, bu hadiseyi bizzat müşahede yoluyla bilmesi imkânsızdır. Üstelik geçmiş ümmetlerin hallerini bilen bir topluluk arasında da yaşamamış, onlarla içli dışlı olmamıştır; dolayısıyla bu bilgiyi başkalarından rivayet yoluyla edinmiş olması ihtimali de ortadan kalkar. Neticede onun bunu bilmesi için sadece

اللَّهِ سُبْحَانَهُ، فَهَذَا يَسْتَلْزِمُ الْإِيمَانَ بِمَا جَاءَ بِهِ، فَلَمَّا لَمْ يُؤْمِنْ بِذَلِكَ مَنْ عَاصَرَهُ مِنَ الْكُفَّارِ، قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ذَاكِرًا لِهَذَا: وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ أَيْ وَمَا أَكْثَرَ النَّاسَ الْمُعَاصِرِينَ لَكَ يَا مُحَمَّدُ، أَوْ مَا أَكْثَرَ النَّاسَ عَلَى الْعُمُومِ وَلَوْ حَرَصَتْ عَلَى هِدَايَتِهِمْ، وَبَالَغَتْ فِي ذَلِكَ، بِمُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ لِتَصْمِيمِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ الَّذِي هُوَ دِينُ آبَائِهِمْ، يُقَالُ: حَرَصَ يَحْرِصُ مِثْلَ ضَرَبَ يَضْرِبُ، وَفِي لُغَةٍ ضَعِيفَةٍ حَرِصَ يَحْرَصُ مِثْلُ حَمِدَ يَحْمَدُ، وَالْحِرْصُ: طَلَبُ الشَّيْءِ بِاجْتِهَادٍ . قَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَعْنَاهُ: وَمَا أَكْثَرَ النَّاسَ بِمُؤْمِنِينَ وَلَوْ حَرَصْتَ عَلَى أَنْ تَهْدِيَهُمْ لِأَنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:

Allah Sübhânehu'dan gelen vahiyden başka bir yol kalmaz. Bu durum onun getirdiklerine iman etmeyi zorunlu kılar. Onunla aynı çağda yaşayan kâfirler buna iman etmeyince, Allah Sübhânehu bu durumu hatırlatarak şöyle buyurdu: { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } “Sen ne kadar çok hırs göstersen/üstlerine düşsen de insanların çoğu iman edecek değillerdir”; yani ey Muhammed, senin çağdaşın olan insanların çoğu yahut genel olarak insanların çoğu, sen onların hidayete ermesine ne kadar hırs göstersen ve bu hususta ne kadar çaba sarf etsen de, atalarının dini olan küfürde diretme azimleri yüzünden Allah'a iman edecek değillerdir. [Arapçada] harasa-yahrisu fiili darabe-yadribu veznindedir; zayıf bir lügatte ise hamide-yahmedu gibi harisa-yahrasu şeklinde gelir. Hırs: Bir şeyi büyük bir gayretle talep etmektir. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası: "Sen onları hidayete erdirmeyi ne kadar çok istesen de insanların çoğu iman edecek değildir; zira sen sevdiğini doğru yola iletemezsin, fakat Allah dilediğini doğru yola iletir" demektir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir:

إِنَّ قُرَيْشًا وَالْيَهُودَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ قِصَّةِ يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ فَشَرَحَهُمَا شَرْحًا شَافِيًا، وَهُوَ يُؤَمِّلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ سَبَبًا لِإِسْلَامِهِمْ، فَخَالَفُوا ظَنَّهُ، وَحَزِنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِذَلِكَ، فَعَزَّاهُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: وَما أَكْثَرُ النَّاسِ الآية وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ أَيْ عَلَى الْقُرْآنِ وَمَا تَتْلُوهُ عَلَيْهِمْ مِنْهُ، أَوْ عَلَى الْإِيمَانِ وَحِرْصِكَ عَلَى وُقُوعِهِ مِنْهُمْ أَوْ عَلَى مَا تُحَدِّثُهُمْ بِهِ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ مِنْ أَجْرٍ مِنْ مَالٍ يُعْطُونَكَ إِيَّاهُ وَيَجْعَلُونَهُ لَكَ كَمَا يَفْعَلُهُ أَحْبَارُهُمْ إِنْ هُوَ أَيِ الْقُرْآنُ أَوِ الْحَدِيثُ الَّذِي حَدَّثْتَهُمْ بِهِ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ أَيْ مَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ كَافَّةً لَا يَخْتَصُّ بِهِمْ وَحْدَهُمْ وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ:

Kureyş ve Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yusuf ve kardeşlerinin kıssasını sordular; o da bunu doyurucu bir şekilde açıkladı. Bunun onların Müslüman olmasına bir vesile olacağını umuyordu; fakat onlar onun bu zannını boşa çıkardılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buna çok üzüldü, bunun üzerine Allah: { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ } “İnsanların çoğu...” ayetiyle onu teselli etti. { وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “Halbuki sen buna karşılık onlardan hiçbir ücret de istemiyorsun”; yani Kur'an'a ve onlara okuduğun ayetlere karşılık, yahut onların iman etmesine ve buna gösterdiğin hırsa karşılık, yahut onlara anlattığın bu kıssaya karşılık onların din adamlarının yaptığı gibi sana vermeleri ve tahsis etmeleri için bir mal/ücret istemiyorsun. { إِنْ هُوَ } “O değildir”; yani Kur'an yahut kendilerine naklettiğin bu anlatı, { إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } “bütün âlemler için bir öğütten/hatırlatmadan başka bir şey”; yani sadece onlara mahsus olmayıp bütün âlemler için umumi bir hatırlatmadır. { وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde nice ayetler/deliller vardır ki...”. Halîl ve Sîbeveyhi şöyle demişlerdir:

وَالْأَكْثَرُونَ أَنَّ كَأَيِّنْ أَصْلُهَا أَيٌّ دَخَلَ عَلَيْهَا كَافُ التَّشْبِيهِ، لَكِنَّهُ انْمَحَى عَنِ الْحَرْفَيْنِ الْمَعْنَى الْإِفْرَادِيُّ، وَصَارَ الْمَجْمُوعُ كَاسْمٍ وَاحِدٍ بِمَعْنَى كَمِ الْخَبَرِيَّةِ، وَالْأَكْثَرُ إِدْخَالُ «مِنْ» فِي مُمَيِّزِهِ، وَهُوَ تَمْيِيزٌ عَنِ الْكَافِ لَا عَنْ أَيٍّ كَمَا فِي: مِثْلُكَ رَجُلًا. وَقَدْ مَرَّ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا مُسْتَوْفًى فِي آلِ عِمْرَانَ. وَالْمَعْنَى: كَمْ مِنْ آيَةٍ تدلهم على توحيد الله كائنة في السموات مِنْ كَوْنِهَا مَنْصُوبَةً بِغَيْرِ عَمَدٍ، مُزَيَّنَةً بِالْكَوَاكِبِ النَّيِّرَةِ السَّيَّارَةِ وَالثَّوَابِتِ، وَفِي الْأَرْضِ مِنْ جِبَالِهَا وَقَفَارِهَا وَبِحَارِهَا وَنَبَاتِهَا وَحَيَوَانَاتِهَا تَدُلُّهُمْ عَلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَأَنَّهُ الْخَالِقُ لِذَلِكَ، الرَّزَّاقُ لَهُ الْمُحْيِي وَالْمُمِيتُ، وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ يَمُرُّونَ عَلَى هَذِهِ الْآيَاتِ غَيْرُ مُتَأَمِّلِينَ لَهَا، وَلَا مُفَكِّرِينَ فِيهَا، وَلَا مُلْتَفِتِينَ إِلَى مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ مِنْ وُجُودِ خَالِقِهَا، وَأَنَّهُ الْمُتَفَرِّدُ بِالْأُلُوهِيَّةِ مَعَ كَوْنِهِمْ مُشَاهِدِينَ لَهَا يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ وَإِنْ نَظَرُوا إِلَيْهَا بِأَعْيَانِهِمْ فَقَدْ أَعْرَضُوا عَمَّا هُوَ الثَّمَرَةُ لِلنَّظَرِ بِالْحَدَقَةِ، وَهِيَ التَّفَكُّرُ والاعتبار والاستدلال. وقرأ عكرمة وعمرو بن فائد بِرَفْعِ الْأَرْضِ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرَهُ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا. وَقَرَأَ السُّدِّيُّ بِنَصْبِ الْأَرْضِ بِتَقْدِيرِ فِعْلٍ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «يَمْشُونَ عَلَيْهَا» وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ أَيْ وَمَا يُصَدِّقُ وَيُقِرُّ أَكْثَرُ النَّاسِ بِاللَّهِ مِنْ كَوْنِهِ الْخَالِقَ الرَّزَّاقَ الْمُحْيِيَ الْمُمِيتَ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ بِاللَّهِ يَعْبُدُونَ مَعَهُ غَيْرَهُ كَمَا كَانَتْ تَفْعَلُهُ الْجَاهِلِيَّةُ، فَإِنَّهُمْ مُقِرُّونَ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ وَبِأَنَّهُ الْخَالِقُ لَهُمْ، وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ ، وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ ، لكنهم كانوا يثبتون له شركاء فيعبدونهم ليقرّبوهم إِلَى اللَّهِ، مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ وَمِثْلُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ، الْمُعْتَقِدُونَ فِي الْأَمْوَاتِ بِأَنَّهُمْ يَقْدِرُونَ عَلَى مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ كَمَا يَفْعَلُهُ كَثِيرٌ مِنْ عُبَّادِ الْقُبُورِ، وَلَا يُنَافِي هَذَا مَا قِيلَ مِنْ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مَخْصُوصِينَ، فَالِاعْتِبَارُ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ اللَّفْظُ لَا بِمَا يُفِيدُهُ السبب من

Âlimlerin çoğunluğuna göre 'ke-eyyin' (كَأَيِّنْ) lafzının aslı, başına teşbih kâf'ı dahil olmuş 'eyyün' (أَيٌّ) kelimesidir. Ancak iki harften de müstakil tekil anlam silinmiş ve terkibin tamamı haber bildiren 'kem' (كَمِ الْخَبَرِيَّةِ) anlamında tek bir isim haline gelmiştir. Çoğunluğun görüşüne göre bu edatın temyizinin başına 'min' (مِنْ) harf-i ceri getirilir. Bu temyiz, 'mislike racülen' (senin gibi bir adam) terkibinde olduğu gibi 'eyy' kelimesinin değil, 'kâf'ın temyizidir. Bu konudaki açıklama Âl-i İmrân sûresinde etraflıca geçmişti. [Ayetteki] anlam ise şudur: Göklerde, direksiz olarak dikilmiş olmasında, ışık saçan seyyar (gezegen) ve sabit yıldızlarla süslenmiş bulunmasında; yerde de dağlarında, çöllerinde, denizlerinde, bitkilerinde ve canlılarında, insanlara Allah'ın birliğini, bütün bunları yaratanın, rızıklandıranın, diriltenin ve öldürenin O olduğunu gösteren nice delil ve ayetler vardır! Fakat insanların çoğu bu ayetlerin yanından, onlar üzerinde derinlemesine düşünmeksizin, tefekkür etmeksizin ve onların delalet ettiği yaratıcının varlığına ve O'nun ilahlıkta tek olduğuna hiç aldırmaksızın geçerler. Oysa onlar bu delilleri bizzat görmektedirler; { يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ } “onların yanından yüz çevirerek geçerler”. Gözleriyle görseler bile, gözbebeğiyle bakmanın asıl semeresi olan tefekkür, ibret alma ve delil çıkarma ameliyesinden yüz çevirmişlerdir. İkrime ve Amr b. Fâid, 'el-ardu' (الْأَرْضُ) kelimesini mübteda (özne), 'yemurrûne aleyhâ' (يَمُرُّونَ عَلَيْهَا) cümlesini de onun haberi (yüklemi) kabul ederek merfû (ötreli) okumuşlardır. es-Süddî ise gizli bir fiilin takdiriyle 'el-arda' kelimesini mensub (üstünlü) okumuştur. İbn Mes‘ûd ise { يَمْشُونَ عَلَيْهَا } [onun üzerinde yürürler] şeklinde okumuştur. { وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ } “Onların çoğu Allah'a iman etmezler”; yani insanların çoğu Allah'ın yaratıcı, rızık verici, dirilten ve öldüren olduğunu ikrar ve tasdik etmezler; { إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } “ancak şirk koşan kimseler olarak [inanırlar]”; yani Câhiliye ehlinin yaptığı gibi O'na ortak koşar ve O'nunla birlikte başkasına ibadet ederler. Nitekim onlar Allah Sübhânehu'yu ve kendilerini yaratanın O olduğunu kabul ederler; { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun ki onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler”, { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, elbette 'Allah' derler”. Fakat kendilerini Allah'a yaklaştırsınlar diye O'na ortaklar isnat edip onlara ibadet ederler ve { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ } “Biz onlara, sırf bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [derler]. Tıpkı hahamlarını ve rahiplerini Allah'tan başka rabler edinenler ile kabirperestlerin çoğunun yaptığı gibi, ölülerin Allah Sübhânehu'dan başkasının güç yetiremeyeceği şeylere güç yetirebileceğine inanan kimseler de bunlar gibidir. Bu durum, ayetin belirli bir topluluk hakkında indiğine dair söylenene de aykırı değildir; zira asıl itibar sebebin...

الاختصاص بمن كَانَ سَبَبًا لِنُزُولِ الْحُكْمِ أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، وَالْغَاشِيَةُ: مَا يَغْشَاهُمْ وَيَغْمُرُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ ، وَقِيلَ: هِيَ السَّاعَةُ، وَقِيلَ: الصَّوَاعِقُ وَالْقَوَارِعُ، وَلَا مَانِعَ مِنَ الْحَمْلِ عَلَى الْعُمُومِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَيْ فَجْأَةً، وَانْتِصَابُ بَغْتَةً عَلَى الْحَالِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: جَاءَ عَنِ الْعَرَبِ حَالٌ بَعْدَ نَكِرَةٍ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ وَقَعَ أَمْرٌ بَغْتَةً، يُقَالُ: بَغَتَهُمُ الْأَمْرُ بَغْتًا وَبَغْتَةً إِذَا فَاجَأَهُمْ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِإِتْيَانِهِ، وَيَجُوزُ انْتِصَابُ بَغْتَةً عَلَى أَنَّهَا صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَيْ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِلْمُشْرِكِينَ هَذِهِ الدَّعْوَةُ الَّتِي أَدْعُو إِلَيْهَا وَالطَّرِيقَةُ الَّتِي أَنَا عليها سبيلي: أي طريقتي وَسُنَّتِي، فَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ سَبِيلِي، وَفُسِّرَ ذلك بقوله:

sebep olan kimseye has kılınması değil, lafzın delalet ettiği umumi manadır. { أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ } “Yoksa onlar, Allah'ın azabından her şeyi kuşatan bir felaketin kendilerine gelmesinden güvende midirler?”. Buradaki istifham inkâr içindir. Gâşiye: Cenâb-ı Hakk'ın: { يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürüyüp kaplar” ayetinde olduğu gibi onları bürüyüp kaplayan ve kuşatan azaptır. Bunun kıyamet olduğu söylendiği gibi, yıldırımlar ve şiddetli azaplar olduğu da söylenmiştir; umuma hamledilmesinde bir mani yoktur. { أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } “yahut kıyametin ansızın başlarına kopmasından”; yani aniden. 'Bağteten' kelimesi hal olarak mensuptur. Müberred şöyle demiştir: 'Araplardan nekireden sonra hal geldiği nakledilmiştir; onların «bir iş aniden meydana geldi» sözü böyledir.' Bir iş insanları aniden ve beklemedikleri bir anda yakaladığında bu kelime kullanılır. 'Bağteten' kelimesinin mahzuf bir mastarın sıfatı olarak mensup olması da caizdir. { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي } “De ki: «İşte bu benim yolumdur»”; yani ey Muhammed, o müşriklere de ki: Benim kendisine çağırdığım bu davet ve üzerinde bulunduğum bu yol benim sebilimdir; yani benim yolum ve sünnetimdir. İşaret ismi mübteda, 'sebîlî' ise onun haberidir. Bu ifade şu sözle açıklanmıştır:

أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَيْ عَلَى حُجَّةٍ وَاضِحَةٍ، وَالْبَصِيرَةُ: الْمَعْرِفَةُ الَّتِي يَتَمَيَّزُ بِهَا الْحَقُّ مِنَ الْبَاطِلِ وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي أَيْ: وَيَدْعُو إِلَيْهَا مَنِ اتَّبَعَنِي وَاهْتَدَى بِهَدْيِي. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَالْمَعْنَى وَمَنِ اتَّبَعَنِي يَدْعُو إِلَى اللَّهِ كَمَا أَدْعُو. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ مُتَّبِعٍ لرسول الله ﷺ حَقٌّ عَلَيْهِ أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِ فِي الدعاء إلى الله، أي: الدعاء إِلَى الْإِيمَانِ بِهِ وَتَوْحِيدِهِ وَالْعَمَلِ بِمَا شَرَعَهُ لِعِبَادِهِ وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَيْ: وَقُلْ يَا مُحَمَّدُ لَهُمْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِاللَّهِ الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ مِنْ دُونِهِ أَنْدَادًا.

{ أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ } “ben basiret üzere/açık bir delille Allah'a davet ederim”; yani apaçık bir hüccetle çağırırım. Basiret: Hak ile batılın kendisiyle birbirinden ayrıldığı ilim ve marifettir. Cümle hal konumunda mahallen mensuptur. { أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “ben ve bana uyanlar”; yani bana tabi olan ve benim hidayetime uyan kimseler de bu yola davet eder. Ferrâ şöyle demiştir: Manası: "Bana uyan kimse de benim davet ettiğim gibi Allah'a davet eder" şeklindedir. Bunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyan her müminin Allah'a davet etmede, yani O'na imana, tevhidine ve kulları için vazettiği şeriata göre amel etmeye çağırmada ona iktida etmesinin bir hak ve vazife olduğuna delil vardır. { وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Allah'ı tenzih ederim ve ben asla müşriklerden değilim”; yani ey Muhammed, onlara şöyle de: Allah'ı her türlü eksiklikten tenzih ederim ve ben O'ndan başka ortaklar edinen müşriklerden değilim.

قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَيَجُوزُ أن يتمّ الكلام عند قوله: أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي.

İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: { أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ } sözünde kelamın tamam olması, ardından da { عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي } ifadesine yeni bir cümle olarak başlanması caizdir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ قَالَ: هُمْ بَنُو يَعْقُوبَ إِذْ يَمْكُرُونَ بِيُوسُفَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ يَقُولُ: وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ وَهُمْ يُلْقُونَهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ وَهُمْ يَمْكُرُونَ بِيُوسُفَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ قَالَ: كَمْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاءِ يَعْنِي شَمْسَهَا وَقَمَرَهَا وَنُجُومَهَا وَسَحَابَهَا، وَفِي الْأَرْضِ مَا فِيهَا مِنَ الْخَلْقِ وَالْأَنْهَارِ وَالْجِبَالِ وَالْمَدَائِنِ وَالْقُصُورِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ قَالَ: سلهم من خلقهم ومن خلق السموات وَالْأَرْضَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ، فَذَلِكَ إِيمَانُهُمْ وَهُمْ يَعْبُدُونَ غَيْرَهُ، وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ: وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ قَالَ: كَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ رَبُّهُمْ وَهُوَ خَالِقُهُمْ وَهُوَ رَازِقُهُمْ، وَكَانُوا مَعَ ذَلِكَ يُشْرِكُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانُوا يُشْرِكُونَ بِهِ فِي تَلْبِيَتِهِمْ، يَقُولُونَ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: ذَلِكَ الْمُنَافِقُ يَعْمَلُ بِالرِّيَاءِ وَهُوَ مُشْرِكٌ بِعَمَلِهِ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ } “Yoksa onlar hile yaparlarken işlerini karara bağladıklarında sen onların yanında değildin” ayeti hakkında: 'Onlar Yakub'un oğullarıdır; Yusuf'a hile ve tuzak kuruyorlardı' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'nin bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Onlar Yusuf'u kuyunun dibine atarlarken ve ona hile yaparlarken sen onların yanında değildin.' Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'ten { وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ } “Nice ayetler vardır” ifadesi hakkında: 'Gökteki güneşi, ayı, yıldızları ve bulutları; yerdeki mahlûkatı, nehirleri, dağları, şehirleri ve sarayları kastetmektedir' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } “Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlara kendilerini kimin yarattığını, gökleri ve yeri kimin yarattığını sor; mutlaka «Allah» diyeceklerdir. İşte onların imanı budur, bununla birlikte O'ndan başkasına ibadet etmektedirler.' Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, Atâ'dan bu ayet hakkında: 'Allah'ın onların Rabbi olduğunu, kendilerini yaratan ve rızıklandıran olduğunu biliyorlardı; bununla birlikte şirk koşuyorlardı' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk'ten bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Telbiyelerinde O'na şirk koşuyor ve şöyle diyorlardı: Lebbeyk Allahümme lebbeyk, Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan, mülküne ve mâlik olduğu şeylere sahip olduğun ortak müstesna.' Ebû'ş-Şeyh, Hasan[-ı Basrî]'den bu ayet hakkında: 'O münafıktır; riya ile amel eder ve bu ameliyle şirk koşmuş olur' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ قَالَ: وَقِيعَةٌ تَغْشَاهُمْ: وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: هذِهِ سَبِيلِي قُلْ: هَذِهِ دَعْوَتِي.

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ } “Allah'ın azabından her şeyi kuşatan bir felaket” ifadesi hakkında: 'Onları bürüyüp kaplayan bir azaptır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { هذِهِ سَبِيلِي } “İşte bu benim yolumdur” ayeti hakkında: 'De ki: Bu benim davetimdir' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قُلْ هذِهِ سَبِيلِي قَالَ: صَلَاتِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ في

Ebû'ş-Şeyh de ondan [İbn Abbâs'tan] { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي } “[De ki:] İşte bu benim yolumdur” ayeti hakkında: 'Benim namazımdır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den

الْآيَةِ قَالَ: أَمْرِي وَمَشِيئَتِي وَمِنْهَاجِي. وَأَخْرَجَا عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: عَلى بَصِيرَةٍ أَيْ: عَلَى هدى أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي.

ayet hakkında: 'Benim emrim, meşietim ve minhacımdır (yolumdur)' dediğini nakletmişlerdir. Yine ikisi Katâde'den { عَلى بَصِيرَةٍ } “basiret üzere” ifadesi hakkında: 'Ben ve bana uyanlar bir hidayet üzerindeyiz demektir' dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ١٠٩ الى ١١١]

[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 109-111]

وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٠٩) حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠) لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٠٩) حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠) لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١) } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan/erkeklerden başkasını peygamber olarak göndermedik. Onlar yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Ahiret yurdu ise sakınanlar/takva sahipleri için elbette daha hayırlıdır. Hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz? (109) Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin kesinlikle yalanlandıklarını düşündüklerinde/yalanlandıkları zannına kapıldıklarında onlara yardımımız geldi; böylece dilediğimiz kimseler kurtarıldı. Azabımız ise suçlu/günahkâr topluluktan asla geri çevrilmez. (110) Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır. [Bu Kur'an] uydurulacak bir söz/hadis değildir; aksine kendinden öncekilerin tasdiki, her şeyin açıklaması ve iman eden bir kavim için bir hidayet ve rahmettir. (111)”

قَوْلُهُ: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا هَذَا رَدٌّ عَلَى من قال: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ أَيْ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا } “Senden önce de ancak erkekleri peygamber gönderdik” buyruğu: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ona bir melek indirilseydi ya!” diyenlere bir reddiyedir. Yani:

لَمْ نَبْعَثْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَى مَنْ قَبْلَهُمْ إِلَّا رِجَالًا لَا مَلَائِكَةً، فَكَيْفَ يُنْكِرُونَ إِرْسَالَنَا إِيَّاكَ. وَتَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيًّا مِنَ النِّسَاءِ وَلَا مِنَ الْجِنِّ، وَهَذَا يَرُدُّ عَلَى مَنْ قَالَ: إِنَّ فِي النِّسَاءِ أَرْبَعَ نَبِيَّاتٍ: حَوَّاءَ، وَآسِيَةَ، وَأُمَّ مُوسَى، وَمَرْيَمَ. وَقَدْ كَانَ بَعْثَةُ الْأَنْبِيَاءِ مِنَ الرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ أَمْرًا مَعْرُوفًا عِنْدَ الْعَرَبِ، حَتَّى قَالَ قَيْسُ بْنُ عَاصِمٍ فِي سَجَاحِ الْمُتَنَبِّئَةِ:

Onlardan öncekilere melekleri değil, peygamber olarak sadece erkekleri gönderdik; o halde seni göndermemizi nasıl inkâr ederler? Bu ayet, Allah Sübhânehu'nun kadınlardan ve cinlerden peygamber göndermediğine delalet eder. Bu da kadınlardan dört peygamber bulunduğunu; bunların Havva, Âsiye, Musa'nın annesi ve Meryem olduğunu söyleyenlerin görüşünü reddeder. Peygamberlerin kadınlardan değil de erkeklerden gönderilmiş olması Araplar nezdinde bilinen bir husustu; nitekim peygamberlik iddiasında bulunan Secâh hakkında Kays b. Âsım şöyle demiştir:

أَضْحَتْ نَبِيَّتُنَا أُنْثَى نَطِيفُ بِهَا ... وَأَصْبَحَتْ أَنْبِيَاءُ اللَّهِ ذُكْرَانَا

Bizim peygamberimiz etrafında dolandığımız bir kadın oldu ... Oysa Allah'ın peygamberleri hep erkeklerdi.

فَلَعْنَةُ اللَّهِ وَالْأَقْوَامُ كُلُّهُمُ ... عَلَى سَجَاحٍ وَمَنْ بِاللَّوْمِ أَغْرَانَا

Allah'ın ve bütün kavimlerin laneti ... Secâh'ın ve bizi kınanacak bir işe sevk edenin üzerine olsun!

نُوحِي إِلَيْهِمْ كَمَا نُوحِي إِلَيْكَ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَيِ الْمَدَائِنِ دُونَ أَهْلِ الْبَادِيَةِ لِغَلَبَةِ الْجَفَاءِ وَالْقَسْوَةِ عَلَى الْبَدْوِ، وَلِكَوْنِ أَهْلِ الْأَمْصَارِ أَتَمَّ عَقْلًا وَأَكْمَلَ حِلْمًا وَأَجَلَّ فَضْلًا أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ الْمُنْكِرِينَ لِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، أَيْ: أَفَلَمْ يَسِرِ الْمُشْرِكُونَ هَؤُلَاءِ فَيَنْظُرُوا إِلَى مَصَارِعِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ فَيَعْتَبِرُوا بِهِمْ حَتَّى يَنْزِعُوا عَمَّا هُمْ فِيهِ مِنَ التَّكْذِيبِ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَيْ لَدَارُ السَّاعَةِ الآخرة، أو الحالة الْآخِرَةِ عَلَى حَذْفِ الْمَوْصُوفِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ الدَّارَ هِيَ الْآخِرَةُ، وَأُضِيفَ الشَّيْءُ إِلَى نَفْسِهِ لِاخْتِلَافِ اللَّفْظِ كَيَوْمِ الْجُمُعَةِ وَصَلَاةِ الْأُولَى وَمَسْجِدِ الْجَامِعِ، وَالْكَلَامُ فِي ذَلِكَ مُبَيَّنٌ فِي كُتُبِ الْإِعْرَابِ، وَالْمُرَادُ بِهَذِهِ الدَّارِ: الْجَنَّةُ، أَيْ: هِيَ خَيْرٌ لِلْمُتَّقِينَ مِنْ دَارِ الدُّنْيَا، وَقُرِئَ:

{ نُوحِي إِلَيْهِمْ } “kendilerine vahyettiğimiz”; sana vahyettiğimiz gibi. { مِنْ أَهْلِ الْقُرى } “şehirler halkından”; bedevilerden değil, kasaba/şehir ahalisinden gönderdik. Çünkü bedevilikte kabalık ve katılık hâkimdir; şehir halkı ise akılca daha kâmil, hilimce daha olgun ve faziletçe daha üstündür. { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlar yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?”. Kastedilenler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr eden müşriklerdir. Yani bu müşrikler yeryüzünde dolaşıp geçmiş ümmetlerin helak edildikleri yerlere bakıp ibret almazlar mı ki, içinde bulundukları yalanlamadan vazgeçsinler? { وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } “Ahiret yurdu ise sakınanlar için elbette daha hayırlıdır”; mevsufun hazfedilmesiyle 'ahiret saatinin yurdu' veya 'ahiret halinin yurdu' demektir. Ferrâ şöyle demiştir: 'Dâr (yurt) kelimesi ahiretin bizzat kendisidir; lafızların farklılığı sebebiyle «yevmü'l-cum'a» (cuma günü), «salâtü'l-ûlâ» (ilk namaz) ve «mescidü'l-câmi'» (ulu cami) tamlamalarında olduğu gibi bir şey kendi zatına izafe edilmiştir.' Buna dair izah nahiv kitaplarında açıklanmıştır. Bu yurttan maksat ise cennettir; yani cennet, takva sahipleri için dünya yurdundan daha hayırlıdır. Şöyle de kıraat edilmiştir:

وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ أَفَلا تَعْقِلُونَ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ هَذِهِ الْغَايَةُ لِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، وَتَقْدِيرُهُ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ يَا مُحَمَّدُ إِلَّا رِجَالًا، وَلَمْ نُعَاجِلْ أُمَمَهُمُ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا بِمَا جَاءُوا بِهِ بالعقوبة حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ مِنَ النَّصْرِ بِعُقُوبَةِ قَوْمِهِمْ، أَوْ حَتَّى إذا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ مِنْ إِيمَانِ قَوْمِهِمْ لِانْهِمَاكِهِمْ فِي الْكُفْرِ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا. قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَأَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَحْيَى بْنُ وثّاب والأعمش وخلف «كُذِبُوا» بالتخفيف،

«وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ» şeklinde de okunmuştur. Nâfi', Âsım ve Ya'kûb hitap sığasıyla üstten te ile { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “aklınızı kullanmıyor musunuz?” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise gâib sığasıyla alttan ye ile okumuşlardır. { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ } “Nihayet peygamberler ümitlerini kesince...”. Bu gaye (nihayet bildiren ifade), kelamın delalet ettiği mahzuf bir anlama bağlıdır; takdiri şöyledir: 'Ey Muhammed! Senden önce de sadece erkekleri gönderdik ve getirdikleri hakikate iman etmeyen ümmetlerini hemen cezalandırmak için acele etmedik; nihayet peygamberler kavimlerinin cezalandırılması yoluyla kendilerine yardım edilmesinden ümitlerini kesinceye kadar yahut küfürde aşırı gitmeleri sebebiyle kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kesinceye kadar...' { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } “ve kendilerinin yalanlandıklarını düşündüklerinde”. İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ', Hasan[-ı Basrî], Katâde, Ebû Recâ el-Utâridî, Âsım, Hamza, Kisâî, Yahyâ b. Vessâb, A'meş ve Halef, şeddesiz ve hafif olarak «كُذِبُوا» şeklinde okumuşlardır.

أي: ظَنَّ الْقَوْمُ أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ كَذَبُوهُمْ فِيمَا أَخْبَرُوا بِهِ مِنَ الْعَذَابِ وَلَمْ يَصْدُقُوا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: ظَنَّ الْقَوْمُ أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ كَذَبُوا فِيمَا ادَّعَوْا مِنْ نَصْرِهِمْ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَظَنَّ الرُّسُلُ أَنَّهَا قَدْ كَذَبَتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ حِينَ حَدَّثَتْهُمْ بِأَنَّهُمْ يُنْصَرُونَ عَلَيْهِمْ، أَوْ كَذَبَهُمْ رَجَاؤُهُمْ لِلنَّصْرِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «كُذِّبُوا» بِالتَّشْدِيدِ، وَالْمَعْنَى عَلَيْهَا وَاضِحٌ، أَيْ: ظَنَّ الرُّسُلُ بِأَنَّ قَوْمَهُمْ قَدْ كَذَّبُوهُمْ فِيمَا وَعَدُوهُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ، وَيَجُوزُ فِي هَذَا أَنْ يَكُونَ فَاعِلُ ظَنَّ الْقَوْمَ الْمُرْسَلَ إِلَيْهِمْ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ ظَنُّوا أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ كَذَبُوا فِيمَا جَاءُوا بِهِ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَحُمَيْدٌ «قَدْ كَذَبُوا» بِفَتْحِ الْكَافِ وَالذَّالِ مُخَفَّفَتَيْنِ عَلَى مَعْنَى: وَظَنَّ قَوْمُ الرُّسُلِ أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ كَذَبُوا وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الظَّنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَعْنَى الْيَقِينِ لِأَنَّ الرُّسُلَ قَدْ تَيَقَّنُوا أَنَّ قَوْمَهُمْ كَذَّبُوهُمْ، وَلَيْسَ ذَلِكَ مُجَرَّدَ ظَنِّ مِنْهُمْ. وَالَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يُفَسِّرَ الظَّنَّ بِالْيَقِينِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الصورة ويفسر بِمَعْنَاهُ الْأَصْلِيِّ فِيمَا يَحْصُلُ فِيهِ مُجَرَّدُ ظَنٍّ فَقَطْ مِنَ الصُّوَرِ السَّابِقَةِ جاءَهُمْ نَصْرُنا أَيْ: فَجَاءَ الرُّسُلَ نَصْرُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَجْأَةً، أَوْ جَاءَ قَوْمَ الرُّسُلِ الَّذِينَ كَذَّبُوهُمْ نَصْرُ اللَّهِ لِرُسُلِهِ بِإِيقَاعِ الْعَذَابِ عَلَى الْمُكَذِّبِينَ فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ قرأ عاصم «فَنُجِّيَ» بنون واحد. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «فَنُنْجِيَ» بِنُونَيْنِ، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى لِأَنَّهَا فِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ كَذَلِكَ.

Yani: Kavim, peygamberlerin kendilerine haber verdikleri azap hususunda kendilerine yalan söylediğini ve doğruyu söylemediğini zannetti. Bir görüşe göre mana şöyledir: Kavim, peygamberlerin kendilerine yardım edileceği yönündeki iddialarında yalan söylediklerini sandı. Diğer bir görüşe göre ise: Peygamberler, nefislerinin kendilerine üstün geleceklerini fısıldarken kendilerini aldattığını yahut zafer ümitlerinin kendilerini yanılttığını düşündüler. Diğer kıraat imamları ise şeddeli olarak «كُذِّبُوا» şeklinde okumuşlardır ve bu kıraate göre mana gayet açıktır; yani peygamberler, kavimlerinin kendilerini vadettikleri azap hususunda kesinlikle yalanladıklarını bildiler. Bu kıraatte 'zan' fiilinin failinin kendilerine peygamber gönderilen kavim olması da mümkündür; bu takdirde peygamberlerin getirdikleri vaat ve tehditlerde yalanlandıklarını/yalan söylediklerini zannettikleri manasına gelir. Mücâhid ve Humeyd hem kâf hem de zâl harfinin fethasıyla ve şeddesiz olarak «قَدْ كَذَبُوا» şeklinde okumuşlardır; bunun manası: 'Peygamberlerin kavmi, peygamberlerin yalan söylediğini sandı' demektir. Bu ayetteki 'zann' kelimesinin yakîn (kesin bilgi) manasında olduğu da söylenmiştir; zira peygamberler kavimlerinin kendilerini yalanladığını kesin olarak biliyorlardı ve bu durum onlar için kuru bir zandan ibaret değildi. Uygun olan şudur: Bu gibi durumlarda zan kelimesi yakîn ile tefsir edilmeli; önceki durumlardan sadece zannın hâsıl olduğu yerlerde ise kendi asıl manasıyla açıklanmalıdır. { جاءَهُمْ نَصْرُنا } “onlara yardımımız geldi”; yani peygamberlere Allah Sübhânehu'nun yardımı ansızın geldi yahut peygamberleri yalanlayan kavimlere, yalanlayanların üzerine azabın indirilmesi suretiyle Allah'ın peygamberlerine olan yardımı ulaştı. { فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ } “böylece dilediğimiz kimseler kurtarıldı”. Âsım tek nûn ile meçhul olarak «فَنُجِّيَ» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise iki nûn ile malum olarak «فَنُنْجِيَ» (kurtarırız) şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyde birinci kıraati tercih etmiştir; zira Hz. Osman'ın mushafında bu şekilde yazılıdır.

وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ «فَنَجَا» عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، فَتَكُونُ «مَنْ» عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا نَائِبُ الْفَاعِلِ، وَتَكُونُ عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهَا مَفْعُولٌ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّالِثَةِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا فَاعِلٌ، وَالَّذِينَ نَجَّاهُمُ اللَّهُ هُمُ الرُّسُلُ وَمَنْ آمَنَ مَعَهُمْ، وَهَلَكَ الْمُكَذِّبُونَ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ عِنْدَ نُزُولِهِ بِهِمْ، وَفِيهِ بَيَانُ مَنْ يَشَاءُ اللَّهُ نَجَاتَهُ مِنَ الْعَذَابِ وَهُمْ مَنْ عَدَا هَؤُلَاءِ الْمُجْرِمِينَ لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ أَيْ قَصَصِ الرُّسُلِ ومن بعثوا إليه مِنَ الْأُمَمِ، أَوْ فِي قَصَصِ يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ وَأَبِيهِ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ وَالْعِبْرَةُ: الْفِكْرَةُ وَالْبَصِيرَةُ الْمُخَلِّصَةُ مِنَ الْجَهْلِ وَالْحَيْرَةِ. وَقِيلَ: هِيَ نَوْعٌ مِنَ الِاعْتِبَارِ، وَهِيَ الْعُبُورُ مِنَ الطَّرَفِ الْمَعْلُومِ إِلَى الطَّرَفِ الْمَجْهُولِ، وَأُولُو الْأَلْبَابِ هُمْ ذَوُو العقول السليمة الذي يَعْتَبِرُونَ بِعُقُولِهِمْ فَيَدْرُونَ مَا فِيهِ مَصَالِحُ دِينِهِمْ، وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا الْقَصَصُ عِبْرَةً لِمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِخْبَارَاتِ الْمُطَابِقَةِ لِلْوَاقِعِ مَعَ بُعْدِ المدّة بَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ وَبَيْنَ الرُّسُلِ الَّذِينَ قُصَّ حَدِيثُهُمْ، وَمِنْهُمْ يُوسُفُ وَإِخْوَتُهُ وَأَبُوهُ مَعَ كَوْنِهِ لَمْ يَطَّلِعْ عَلَى أَخْبَارِهِمْ وَلَا اتَّصَلَ بِأَحْبَارِهِمْ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى أَيْ مَا كَانَ هَذَا الْمَقْصُوصُ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ ذِكْرُ الْقَصَصِ وَهُوَ الْقُرْآنُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى ذَلِكَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ أَيْ مَا قَبْلَهُ مِنَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ كَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ. وَقُرِئَ بِرَفْعِ «تَصْدِيقُ» عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُوَ تَصْدِيقُ وَتَفْصِيلُ كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الشَّرَائِعِ الْمُجْمَلَةِ الْمُحْتَاجَةِ إِلَى تَفْصِيلِهَا لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يُفَرِّطْ فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ وَقِيلَ: تَفْصِيلُ كُلِّ شَيْءٍ مِنْ قِصَّةِ يُوسُفَ مَعَ إِخْوَتِهِ وَأَبِيهِ. قِيلَ: وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ مَا يَقْتَضِيهِ مِنَ الْعُمُومِ، بَلِ الْمُرَادُ بِهِ الْأُصُولُ والقوانين وما يؤول إِلَيْهَا وَهُدىً فِي الدُّنْيَا يَهْتَدِي بِهِ كُلُّ مَنْ أَرَادَ اللَّهُ هِدَايَتَهُ وَرَحْمَةً فِي الْآخِرَةِ يَرْحَمُ اللَّهُ بِهَا عِبَادَهُ الْعَامِلِينَ بِمَا فِيهِ شَرْطُ الْإِيمَانِ الصَّحِيحِ، وَلِهَذَا قَالَ: لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ أَيْ يُصَدِّقُونَ بِهِ وَبِمَا تَضَمَّنَهُ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَشَرَائِعِهِ وَقَدَرِهِ، وَأَمَّا مَنْ عَدَاهُمْ فَلَا يَنْتَفِعُ بِهِ وَلَا يَهْتَدِي بِمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْهُدَى، فَلَا يَسْتَحِقُّ ما يستحقونه.

İbn Muhaysın ise mazi ve malum sığasıyla «فَنَجَا» şeklinde okumuştur. Bu durumda 'men' kelimesi birinci kıraate göre nâib-i fâil olarak ref mahallinde, ikinci kıraate göre meful olarak nasb mahallinde, üçüncü kıraate göre ise fâil olarak ref mahallindedir. Allah'ın kurtardığı kimseler peygamberler ve onlarla birlikte iman edenlerdir; yalanlayanlar ise helak olmuşlardır. { وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “Azabımız ise suçlu/günahkâr topluluktan asla geri çevrilmez”; azabımız onların üzerine indiği anda geri döndürülmez. Bu ifadede, Allah'ın azaptan kurtulmasını dilediği kimselerin bu mücrimlerin dışındakiler olduğuna dair bir açıklama vardır. { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ } “Andolsun ki onların kıssalarında vardır”; yani peygamberlerin ve kendilerine gönderildikleri ümmetlerin kıssalarında yahut Yusuf'un, kardeşlerinin ve babasının kıssasında, { عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “akıl sahipleri için bir ibret vardır”. İbret: İnsanı cehalet ve şaşkınlıktan kurtaran tefekkür ve basirettir. Bir görüşe göre o bir nevi itibardır; yani bilinen taraftan bilinmeyen tarafa geçiş yapmaktır. Ülü'l-elbâb ise akıllarıyla ibret alan ve dinlerinin menfaatine olan şeyleri kavrayan selim akıl sahipleridir. Bu kıssaların ibret verici olması, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile kıssaları anlatılan peygamberler —ki Yusuf, kardeşleri ve babası da bunlardandır— arasında çok uzun zaman geçmiş olmasına ve kendisi onların haberlerine muttali olmamış, din âlimleriyle görüşmemiş bulunmasına rağmen, vakıaya tamamen mutabık haberler içermesindendir. { مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى } “[Bu Kur'an] uydurulacak bir söz değildir”; yani kıssaların zikredilmesinin delalet ettiği bu anlatılanlar ve bunları ihtiva eden Kur'an, uydurulan bir söz olamaz. { وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “aksine kendinden öncekilerin tasdikidir”; yani Tevrat, İncil ve Zebur gibi kendisinden önce indirilen kitapların tasdikidir. 'Tasdîku' kelimesi mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile de okunmuştur; yani 'o bir tasdiktir'. { وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ } “ve her şeyin açıklamasıdır”; açıklanmaya muhtaç olan mücmel şeriatlerin beyanıdır, zira Allah Sübhânehu Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmamıştır. Bir görüşe göre Yusuf'un kardeşleri ve babasıyla olan kıssasındaki her şeyin açıklamasıdır. Denildi ki: Bundan maksat lafzın gerektirdiği mutlak umumilik değil, dinin asılları, kaideleri ve bunlara raci olan hususlardır. { وَهُدىً } “ve bir hidayettir”; dünyada Allah'ın hidayetini dilediği herkesin kendisiyle doğru yolu bulduğu bir rehberdir; { وَرَحْمَةً } “ve bir rahmettir”; ahirette Allah'ın, sahih iman şartıyla içindekilerle amel eden kullarına onunla merhamet edeceği bir rahmettir. İşte bu sebeple { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “iman eden bir kavim için” buyurmuştur; yani onu ve Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, şeriatlerine ve kadere imanı ihtiva eden muhtevasını tasdik edenler için. Bunların dışındakilere gelince, onlar Kur'an'dan istifade edemez ve onun içerdiği hidayetle doğru yolu bulamazlar; dolayısıyla müminlerin hak ettiği mükâfatı hak edemezler.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا قَالَ: أَيْ لَيْسُوا مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ كَمَا قُلْتُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَا نَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ رَسُولًا قَطُّ إِلَّا مِنْ أَهْلِ الْقُرَى، لِأَنَّهُمْ كَانُوا أَعْلَمَ وَأَحَلْمَ مِنْ أَهْلِ الْمَعْمُورِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَالَ: كَيْفَ عَذَّبَ اللَّهُ قَوْمَ نُوحٍ وَقَوْمَ لُوطٍ وَقَوْمَ صَالِحٍ وَالْأُمَمَ الَّتِي عَذَّبَ اللَّهَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ طَرِيقِ عُرْوَةَ أَنَّهُ سَأَلَ عائشة عن قول الله سبحانه حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا قَالَ: قُلْتُ أَكُذِبُوا أَمْ كُذِّبُوا؟ يَعْنِي عَلَى هَذِهِ الْكَلِمَةِ مُخَفَّفَةً أَمْ مُشَدَّدَةً، فَقَالَتْ: بَلْ كُذِّبُوا تَعْنِي بِالتَّشْدِيدِ، قُلْتُ: وَاللَّهِ لَقَدِ اسْتَيْقَنُوا أَنَّ قَوْمَهُمْ كَذَّبُوهُمْ، فَمَا هُوَ بِالظَّنِّ، قَالَتْ: أَجَلْ لَعَمْرِي لَقَدِ اسْتَيْقَنُوا بِذَلِكَ، فَقُلْتُ: لَعَلَّهَا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا، مُخَفَّفَةٌ، قَالَتْ:

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا } “Senden önce de ancak erkekleri peygamber gönderdik” ayeti hakkında: 'Yani sizin iddia ettiğiniz gibi gök ehlinden göndermedik' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Allah'ın şehirler halkından başka bir yerden peygamber gönderdiğini bilmiyoruz; çünkü onlar yerleşik hayat sürenlerin en bilgilisi ve en vakarlı olanlarıydı.' İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî]'den: { كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna [baksınlar]” ayeti hakkında: 'Allah'ın Nuh kavmine, Lût kavmine, Sâlih kavmine ve azap ettiği diğer ümmetlere nasıl azap ettiğine [baksınlar]' dediğini rivayet etmiştir. Buhârî ve diğerleri Urve tarikiyle şöyle rivayet etmişlerdir: Urve, Âişe'ye Allah Sübhânehu'nun: { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } ayetini sorarak: '«Küzibû» (şeddesiz) mü yoksa «küzzibû» (şeddeli) mü okunur?' dedi. Âişe: 'Bilakis «küzzibû» (şeddeli) okunur' dedi. Urve: 'Allah'a yemin olsun ki onlar kavimlerinin kendilerini yalanladığını kesin olarak biliyorlardı, bu bir zan değildi ki?' deyince Âişe şöyle dedi: 'Evet, ömrüme andolsun ki bunu kesinlikle biliyorlardı.' Bunun üzerine Urve: 'O halde ayet şeddesiz olarak «ve zannû ennehüm kad küzibû» şeklinde olmasın?' deyince Âişe şöyle cevap verdi:

مَعَاذَ اللَّهِ، لَمْ تَكُنِ الرُّسُلُ لِتَظُنَّ ذَلِكَ بِرَبِّهَا، قُلْتُ: فَمَا هَذِهِ الْآيَةُ؟ قَالَتْ: هُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ الَّذِينَ آمنوا وَصَدَّقُوهُمْ، وَطَالَ عَلَيْهِمُ الْبَلَاءُ، وَاسْتَأْخَرَ عَلَيْهِمُ النَّصْرُ، حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ مِمَّنْ كَذَّبَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ، وَظَنَّتِ الرُّسُلُ أَنَّ أَتْبَاعَهُمْ قَدْ كَذَّبُوهُمْ، جَاءَهُمْ نَصْرُ اللَّهِ عِنْدَ ذَلِكَ.

'Allah'a sığınırım! Peygamberler Rableri hakkında asla böyle bir zanda bulunmazlar.' Urve: 'Peki bu ayetin manası nedir?' diye sorunca Âişe şöyle dedi: 'Onlar, peygamberlere iman edip onları tasdik eden mümin tâbileridir. Üzerlerindeki bela uzayıp yardım gecikince, nihayet peygamberler kavimlerinden kendilerini yalanlayanların iman etmesinden ümitlerini kesip tâbilerinin de kendilerini yalanladığını/aldattığını sandıkları anda Allah'ın yardımı onlara ulaştı.'

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ: أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَرَأَهَا عَلَيْهِ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا مُخَفَّفَةً يَقُولُ: أُخْلِفُوا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا بَشَرًا، وَتَلَا: حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ، قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ: وَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا خَالَفَتْ ذَلِكَ وَأَبَتْهُ، وَقَالَتْ: وَاللَّهِ ما وعد الله رسوله مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عَلِمَ أَنَّهُ سَيَكُونُ قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَزَلِ الْبَلَاءُ بِالرُّسُلِ حَتَّى ظَنُّوا أَنَّ مَنْ مَعَهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قد كذبوهم، وكانت تقرؤها مُثَقَّلَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ عُرْوَةَ عن عائشة أن النبي قَرَأَ: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا مُخَفَّفَةً. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ قَدْ كُذِبُوا مُخَفَّفَةً، قَالَ: يَئِسَ الرُّسُلُ مِنْ قَوْمِهِمْ أَنْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ، وَظَنَّ قَوْمُهُمْ أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ كَذَبُوهُمْ بِمَا جَاءُوا بِهِ جاءَهُمْ نَصْرُنا قَالَ: جَاءَ الرُّسُلَ نَصْرُنَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ تَمِيمِ بْنِ حَذْلَمٍ قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى ابْنِ مَسْعُودٍ الْقُرْآنَ فَلَمْ يَأْخُذْ عَلَيَّ إلا حرفين:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Abdullah b. Ebî Müleyke'den rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs ona ayeti şeddesiz olarak { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } şeklinde okumuş ve 'uhlifû' (kendilerine verilen vaatten dönüldüğünü sandılar) manasında olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs: 'Onlar da birer beşerdi' demiş ve şu ayeti okumuştur: { حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Nihayet peygamber ve beraberindeki müminler: «Allah'ın yardımı ne zaman?» diyecek raddeye geldiler”. İbn Ebî Müleyke dedi ki: Urve bana, Âişe'nin bu görüşe muhalefet edip onu reddettiğini ve şöyle dediğini haber verdi: 'Allah'a yemin olsun ki, Allah Resulü'ne ne vaat ettiyse mutlaka ölmeden önce onun gerçekleşeceğini bilirdi. Fakat peygamberlerin başına bela gelmeye öyle devam etti ki, nihayet beraberlerindeki müminlerin kendilerini yalanladığını sandılar.' Âişe bu kelimeyi şeddeli okurdu. İbn Merdûye, Urve tarikiyle Âişe'den Peygamber'in: { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } ayetini şeddesiz okuduğunu rivayet etmiştir. Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan onun «kad küzibû» şeklinde şeddesiz okuduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Abbâs demiştir ki: 'Peygamberler kavimlerinin kendilerine icabet etmesinden ümit kestiler; kavimleri ise peygamberlerin getirdikleri şeylerde kendilerine yalan söylediğini sandılar. İşte o anda { جاءَهُمْ نَصْرُنا } “onlara yardımımız geldi”'; yani peygamberlere yardımımız ulaştı. Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve Ebû'ş-Şeyh, Temîm b. Hazlem'den şöyle rivayet etmişlerdir: İbn Mes'ûd'a Kur'an okudum; iki harf/kelime dışında hiçbir okuyuşumu düzeltmedi:

كلّ آتوه داخرين فَقَالَ: أَتَوْهُ مُخَفَّفَةٌ. وَقَرَأْتُ عَلَيْهِ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا فَقَالَ: كُذِبُوا مُخَفَّفَةً، قَالَ: اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ مِنْ إِيمَانِ قَوْمِهِمْ أَنْ يُؤْمِنُوا بِهِمْ، وَظَنَّ قَوْمُهُمْ حِينَ أَبْطَأَ الْأَمْرُ أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ أَبِي الْأَحْوَصِ عَنْهُ قَالَ: حَفِظْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي سُورَةِ يُوسُفَ: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا خَفِيفَةً. وَلِلسَّلَفِ فِي هَذَا كَلَامٌ يَرْجِعُ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْخِلَافِ عَنِ الصَّحَابَةِ.

{ كُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ } “Hepsi boyun eğerek O'na gelirler” ayetini okudum; o hafifçe «أَتَوْهُ» dedi. Ona: { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } ayetini okudum; o da şeddesiz olarak «كُذِبُوا» dedi ve şöyle açıkladı: 'Peygamberler kavimlerinin kendilerine iman etmesinden ümitlerini kestiler; kavimleri de iş gecikince peygamberlerin kendilerine yalan söylediğini zannetti.' İbn Merdûye, Ebu'l-Ahvas tarikiyle İbn Mes'ûd'dan: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Yûsuf suresindeki { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } ayetini şeddesiz olarak hıfzettim' dediğini rivayet etmiştir. Selef-i sâlihînin bu husustaki sözleri, sahâbeden aktardığımız bu ihtilafa racidir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ قَالَ: فَنُنْجِيَ الرُّسُلَ وَمَنْ نَشَاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ بَعَثَ الرُّسُلَ يَدْعُونَ قَوْمَهُمْ، فَأَخْبَرُوهُمْ أَنَّ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ نَجَا وَمَنْ عَصَاهُ عُذِّبَ وَغَوَى. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: جاءَهُمْ نَصْرُنا الْعَذَابُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا قَالَ: عَذَابُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: لَقَدْ

İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ } “böylece dilediğimiz kimseler kurtarıldı” ayeti hakkında: 'Peygamberleri ve dilediğimiz kimseleri kurtarırız; { وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “Azabımız ise suçlu topluluktan asla geri çevrilmez”. Bu da Allah'ın peygamberleri kavimlerini davet etmek üzere göndermesi; onlara Allah'a itaat edenin kurtulacağını, O'na isyan edenin ise azaba uğrayıp sapacağını bildirmeleri sebebiyledir' dediğini nakletmiştir. Ebû'ş-Şeyh ondan: { جاءَهُمْ نَصْرُنا } “onlara yardımımız geldi” ifadesi hakkında: 'Azap geldi' dediğini rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den { وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا } “Azabımız asla geri çevrilmez” ifadesi hakkında: 'O'nun azabı' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ } “Andolsun ki onların kıssalarında vardır” ayeti hakkında:

كانَ فِي قَصَصِهِمْ

{ كانَ فِي قَصَصِهِمْ } “onların kıssalarında vardır” buyruğu için:

قَالَ: يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ قَالَ: مَعْرُوفَةٌ لِذَوِي الْعُقُولِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى قَالَ: الْفِرْيَةُ: الْكَذِبُ، وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ قَالَ: الْقُرْآنُ يُصَدِّقُ الْكُتُبَ الَّتِي كَانَتْ قَبْلَهُ مِنْ كُتُبِ اللَّهِ الَّتِي أَنْزَلَهَا عَلَى أَنْبِيَائِهِ كَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ، وَيُصَدِّقُ ذَلِكَ كُلَّهُ وَيَشْهَدُ عَلَيْهِ أَنَّ جَمِيعَهُ حَقٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ فَصَلَ اللَّهُ بَيْنَ حَلَالِهِ وَحَرَامِهِ، وَطَاعَتِهِ ومعصيته.

'Yusuf ve kardeşlerinin [kıssasında]' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, { عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “akıl sahipleri için bir ibret” ifadesi hakkında: 'Akıl sahipleri için bilinip anlaşılan bir ibrettir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { مَا كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى } “[Bu Kur'an] uydurulacak bir söz değildir” ifadesi hakkında: 'İftira yalandır'; { وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “aksine kendinden öncekilerin tasdikidir” ifadesi hakkında ise: 'Kur'an, Tevrat, İncil ve Zebur gibi Allah'ın peygamberlerine indirdiği kendisinden önceki ilahi kitapları tasdik eder; bütün bunların Allah katından gelen birer hakikat olduğuna şahitlik eder. { وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ } “ve her şeyin açıklamasıdır” ifadesi hakkında ise: Allah onunla helali ile haramını, itaati ile isyanını birbirinden ayırıp açıklamıştır' dediğini rivayet etmişlerdir.