Binûn

İbrâhîm Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ يَتَفَكَّرُونَ أَحْوَالَ الْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ، وَبَدَائِعَ صُنْعِهِ سُبْحَانَهُ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُودِهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ، وَفِي ضَرْبِ الْأَمْثَالِ زِيَادَةُ تَذْكِيرٍ وَتَفْهِيمٍ وَتَصْوِيرٍ لِلْمَعَانِي وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا، وَقِيلَ: هِيَ الْكَافِرُ نَفْسُهُ، وَالْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ: الْمُؤْمِنُ نَفْسُهُ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ أَيْ: كَمَثَلِ شَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ، قِيلَ: هِيَ شَجَرَةُ الْحَنْظَلِ، وَقِيلَ: هِيَ شَجَرَةُ الثَّوْمِ، وَقِيلَ: الْكَمْأَةُ، وَقِيلَ: الطُّحْلُبَةُ، وَقِيلَ:

{وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Allah düşünsünler diye insanlara misaller verir” [yani] başlangıç ve ahiret hâllerini, Sübhânehu'nun varlığına ve birliğine delalet eden eşsiz yaratış sanatlarını düşünsünler diye. Misaller getirmekte manaları daha fazla hatırlatma, kavratma ve somutlaştırma vardır. {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ} “Kötü bir kelimenin misali de” ifadesinin tefsiri daha önce geçmişti. Bunun bizzat kâfirin kendisi olduğu, güzel kelimenin de bizzat müminin kendisi olduğu söylenmiştir. {كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ} “kötü bir ağaç gibidir” yani kötü bir ağacın misali gibidir. Bunun ebucehil karpuzu (hantal) ağacı olduğu söylenmiştir; sarımsak ağacı olduğu, domalan (mantar) olduğu, su yosunu olduğu ve şöyle de...

هِيَ الْكُشُوثُ بِالضَّمِّ وَآخِرُهُ مُثَلَّثَةٌ، وَهِيَ شَجَرَةٌ لَا وَرَقَ لَهَا وَلَا عُرُوقَ في الأرض. قال الشاعر:

söylendi: O, ötre ile ve sonu peltek se harfiyle küşûstur (küşûs / كُشُوث). Bu, yaprağı ve yerde kökleri olmayan bir bitkidir. Şair şöyle demiştir:

وهم كشوث فلا أصل ولا ورق

(Onlar kökü ve yaprağı olmayan küşûs gibidir.)

............... ..

............... ..

وَقُرِئَ «وَمَثَلًا كَلِمَةً» بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى «كَلِمَةً طَيِّبَةً» اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ أَيِ:

[Ayet], {كَلِمَةً طَيِّبَةً} kavline atıfla {وَمَثَلًا كَلِمَةً} şeklinde mansub olarak da okunmuştur. {اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ} “yerin üzerinden koparılmış” yani:

اسْتُؤْصِلَتْ وَاقْتُلِعَتْ مِنْ أَصْلِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Kökünden sökülüp çıkarılmıştır. Şairin şu sözü bu kabildendir:

هُوَ الجلاء الذي يجتثّ أصلكم

(O, kökünüzü kazıyıp koparan bir sürgündür.)

............... ..

............... ..

قال المؤرج: أُخِذَتْ جُثَّتُهَا وَهِيَ نَفْسُهَا، وَالْجُثَّةُ: شَخْصُ الْإِنْسَانِ، يُقَالُ جَثَّهُ: قَلَعَهُ، وَاجْتَثَّهُ: اقْتَلَعَهُ، وَمَعْنَى مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ أَنَّهُ لَيْسَ لَهَا أَصْلٌ رَاسِخٌ وَعُرُوقٌ مُتَمَكِّنَةٌ مِنَ الْأَرْضِ مَا لَها مِنْ قَرارٍ أَيْ: مِنِ اسْتِقْرَارٍ عَلَى الْأَرْضِ. وَقِيلَ: مِنْ ثَبَاتٍ عَلَى الْأَرْضِ، كَمَا أَنَّ الْكَافِرَ وَكَلِمَتَهُ لَا حُجَّةَ لَهُ وَلَا ثَبَاتَ فِيهِ وَلَا خَيْرَ يَأْتِي مِنْهُ أَصْلًا، وَلَا يَصْعَدُ لَهُ قَوْلٌ طَيِّبٌ وَلَا عَمَلٌ طَيِّبٌ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ أَيْ: بِالْحُجَّةِ الْوَاضِحَةِ، وَهِيَ الْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ الْمُتَقَدِّمُ ذِكْرُهَا. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهَا كَلِمَةُ الشَّهَادَةِ «شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ» ، وَذَلِكَ إِذَا قَعَدَ الْمُؤْمِنُ فِي قبره قال النبي ﷺ: فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Müerric şöyle demiştir: Cüssesi yani kendisi alınmıştır; cüsse ise insanın şahsıdır/bedenidir. "Cessehû" (onu kopardı), "İctessehû" (onu kökünden söktü) denir. {مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ} “yerin üzerinden” ifadesinin manası; onun kökleşmiş bir kökü ve yere sağlam tutunan damarları yoktur demektir. {مَا لَها مِنْ قَرارٍ} “onun hiçbir kararı (tutunacak yeri) yoktur” yani yer üzerinde hiçbir yerleşmesi/kararı yoktur. Yer üzerinde hiçbir sebatı yoktur, denilmiştir. Nitekim kâfirin ve onun sözünün hiçbir delili, hiçbir sebatı yoktur ve ondan asla hiçbir hayır gelmez; onun ne güzel bir sözü ne de güzel bir ameli [Allah katına] yükselir. {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ} “Allah iman edenleri sabit sözle pekiştirir” yani açık delille [pekiştirir] ki o da daha önce zikri geçen güzel kelimedir. Sahih hadiste bunun şehadet kelimesi, yani "Eşhedü enlâ ilâhe illallâh ve enne Muhammeden Resûlullâh" olduğu sabit olmuştur; bu da mümin kabrinde oturtulduğu vakittir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli budur:

يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ، وَقِيلَ: مَعْنَى تَثْبِيتِ اللَّهِ لَهُمْ هُوَ أَنْ يَدُومُوا عَلَى الْقَوْلِ الثَّابِتِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ:

{يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ} “Allah iman edenleri sabit sözle pekiştirir”. Allah'ın onları pekiştirmesinin/sabit kılmasının manasının, sabit söz üzere devam etmeleri olduğu da söylenmiştir. Abdullah b. Revâha'nın şu sözü bu kabildendir:

يُثَبِّتُ اللَّهُ مَا آتَاكَ مِنْ حُسْنٍ ... تَثْبِيتَ مُوسَى ونصرا كالذي نصرا

(Allah, sana verdiği güzelliği Mûsâ'yı pekiştirdiği gibi pekiştirsin ve ona yardım ettiği gibi bir zafer versin.)

وَمَعْنَى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا أَنَّهُمْ يَسْتَمِرُّونَ عَلَى الْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، قَالَ جَمَاعَةٌ: الْمُرَادُ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْقَبْرُ لِأَنَّ الْمَوْتَى فِي الدُّنْيَا حَتَّى يُبْعَثُوا، وَمَعْنَى وَفِي الْآخِرَةِ وقت الحساب. وقيل:

{فِي الْحَياةِ الدُّنْيا} “dünya hayatında” ifadesinin manası; onların dünya hayatında sabit söz üzere devam etmeleridir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayette dünya hayatından kasıt kabirdir; zira ölüler diriltilinceye kadar dünyadadırlar. {وَفِي الْآخِرَةِ} “ve ahirette” ifadesinin manası ise hesap vaktidir. Şöyle de denilmiştir:

المراد بالحياة الدُّنْيَا: وَقْتُ الْمُسَاءَلَةِ فِي الْقَبْرِ، وَفِي الْآخِرَةِ: وَقْتِ الْمُسَاءَلَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ إِذَا سُئِلُوا عَنْ مُعْتَقَدِهِمْ وَدِينِهِمْ أَوْضَحُوا ذَلِكَ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ مَنْ دُونِ تَلَعْثُمٍ وَلَا تَرَدُّدٍ وَلَا جَهْلٍ، كَمَا يَقُولُ مَنْ لَمْ يُوَفَّقْ:

Dünya hayatından kasıt kabirdeki sorgu vakti, ahiretten kasıt ise kıyamet günündeki sorgu vaktidir. Kastedilen şudur: Onlara inançları ve dinleri sorulduğunda, muvaffak kılınmayan kimsenin söylediği gibi değil, kekelemeden, tereddüt etmeden ve cehalet göstermeden bunu sabit sözle açıklarlar. [Muvaffak kılınmayan kimse ise:]

لَا أَدْرِي، فَيُقَالُ لَهُ: لَا دَرَيْتَ وَلَا تَلَيْتَ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ أَيْ: يُضِلُّهُمْ عَنْ حُجَّتِهِمُ الَّتِي هِيَ الْقَوْلُ الثَّابِتُ، فَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى التَّكَلُّمِ بِهَا فِي قُبُورِهِمْ وَلَا عِنْدَ الْحِسَابِ، كَمَا أَضَلَّهُمْ عَنِ اتِّبَاعِ الْحَقِّ فِي الدُّنْيَا. قيل:

«Bilmiyorum» [der]. Bunun üzerine ona: «Ne bildin ne okudun (öğrendin)!» denilir. {وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri saptırır” [ayeti]; yani dünyada onları hakka uymaktan saptırdığı gibi, onları sabit söz olan hüccetlerinden de saptırır; böylece ne kabirlerinde ne de hesap anında onu konuşmaya güç yetiremezler. Şöyle de denilmiştir:

وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ هُنَا الْكَفَرَةُ، وَقِيلَ: كُلُّ مِنْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَوْ بِمُجَرَّدِ الْإِعْرَاضِ عَنِ الْبَيِّنَاتِ الْوَاضِحَةِ فَإِنَّهُ لَا يَثْبُتُ فِي مَوَاقِفِ الْفِتَنِ وَلَا يَهْتَدِي إِلَى الْحَقِّ، ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ مِنَ التَّثْبِيتِ وَالْخِذْلَانِ لَا رَادَّ لِحُكْمِهِ، وَلَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ: لَا تُنْكَرُ لَهُ قُدْرَةٌ وَلَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ، وَالْإِظْهَارُ فِي مَحَلِّ الْإِضْمَارِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِتَرْبِيَةِ الْمَهَابَةِ كَمَا قِيلَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Buradaki zalimlerden kasıt kâfirlerdir. Sadece açık delillerden yüz çevirmekle bile olsa nefsine zulmeden herkes olduğu da söylenmiştir; nitekim böylesi fitne anlarında sebat edemez ve hakka hidayet bulamaz. Sonra Sübhânehu, [kulunu] sabit kılmaktan ve yüzüstü bırakmaktan dilediğini yapacağını, O'nun hükmünü geri çevirecek kimse olmadığını ve yaptıklarından sorguya çekilemeyeceğini zikretmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: Yani O'nun kudreti inkâr edilemez ve yaptığından sorgulanamaz. İki yerde zamir yerine açık ismin (izharın) kullanılması, denildiği üzere heybet uyandırmak içindir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً قَالَ: شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ وَهُوَ الْمُؤْمِنُ أَصْلُها ثابِتٌ يَقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا إِلَّا اللَّهُ ثَابِتٌ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ يَقُولُ: يُرْفَعُ بِهَا عَمَلُ الْمُؤْمِنِ إِلَى السَّمَاءِ وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ وَهِيَ الشِّرْكُ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ يَعْنِي الْكَافِرَ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَها مِنْ قَرارٍ يَقُولُ: الشِّرْكُ لَيْسَ لَهُ أَصْلٌ يَأْخُذُ بِهِ الْكَافِرُ وَلَا بُرْهَانٌ، وَلَا يَقْبَلُ اللَّهُ مَعَ الشِّرْكِ عَمَلًا. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَالْبَزَّارُ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ [بقناع] بسر فقال: «ومثل كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ» حَتَّى بَلَغَ تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها قَالَ: هِيَ النَّخْلَةُ، وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ حَتَّى بَلَغَ مَا لَها مِنْ قَرارٍ قَالَ: هِيَ الْحَنْظَلَةُ» . وَرُوِيَ مَوْقُوفًا عَلَى أَنَسٍ، قَالَ التِّرْمِذِيُّ: الْمَوْقُوفُ أَصَحُّ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، قَالَ السُّيُوطِيُّ: بِسَنَدٍ جَيِّدٍ، عَنْ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ: قَالَ: هِيَ الَّتِي لَا يَنْقُصُ وَرَقُهَا قَالَ: هِيَ النَّخْلَةُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمًا لِأَصْحَابِهِ: «إِنَّ شَجَرَةً مِنَ الشَّجَرِ لَا يَطَّرِحُ وَرَقُهَا مَثَلُ الْمُؤْمِنِ، قَالَ: فَوَقَعَ الناس في شجر الْبَوَادِي، وَوَقَعَ فِي قَلْبِي أَنَّهَا النَّخْلَةُ، فَاسْتَحْيَيْتُ حَتَّى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هِيَ النَّخْلَةُ» وَفِي لَفْظٍ لِلْبُخَارِيِّ قَالَ: «أَخْبِرُونِي عَنْ شَجَرَةٍ كَالرَّجُلِ الْمُسْلِمِ لَا يَتَحَاتُّ ورقها ولا، ولا، ولا ، وتؤتي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ» . وَفِي لَفْظٍ لِابْنِ جَرِيرٍ وَابْنِ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «هَلْ تَدْرُونَ مَا الشَّجَرَةُ الطَّيِّبَةُ؟، ثُمَّ قَالَ: هِيَ النَّخْلَةُ» . وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها قَالَ: كُلَّ سَاعَةٍ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ، وَذَلِكَ مَثَلُ الْمُؤْمِنِ يُطِيعُ رَبَّهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَكُونُ أَخْضَرَ ثُمَّ يَكُونُ أَصْفَرَ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: كُلَّ حِينٍ قَالَ: جُذَاذُ النَّخْلِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً} “Görmedin mi Allah nasıl bir misal getirdi: Güzel bir kelime...” kavli hakkında şöyle demiştir: [O], 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetidir. {كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ} “güzel bir ağaç gibidir” [ifadesi] mümindir. {أَصْلُها ثابِتٌ} “kökü sabittir” [ifadesi hakkında] şöyle der: 'Lâ ilâhe illallâh' müminin kalbinde sabittir. {وَفَرْعُها فِي السَّماءِ} “dalları ise göktedir” [ifadesi hakkında] şöyle der: Onunla müminin ameli göğe yükseltilir. {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ} “Kötü bir kelimenin misali de” yani şirk, {كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ} “kötü bir ağaç gibidir” yani kâfir gibidir. {اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَها مِنْ قَرارٍ} “yerin üzerinden koparılmış, onun hiçbir kararı (tutunacak yeri) yoktur” [ifadesi hakkında] şöyle der: Şirkin kâfirin tutunacağı hiçbir kökü ve delili yoktur; Allah şirkle beraber hiçbir ameli kabul etmez. Bunun bir benzeri tâbiînden ve sonrakilerden bir topluluktan da rivayet edilmiştir. Tirmizî, Nesâî, Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir tabak koruk hurma getirildi. Bunun üzerine [Resûlullah]: “{وَمَثَلُ كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ} «Güzel bir kelimenin misali güzel bir ağaç gibidir...» ayetini {تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها} «Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir» kısmına kadar okudu ve: «O, hurma ağacıdır» buyurdu. {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ} «Kötü bir kelimenin misali...» ayetini de {مَا لَها مِنْ قَرارٍ} «onun hiçbir kararı yoktur» kısmına kadar okudu ve: «O, ebucehil karpuzudur» buyurdu.” Bu rivayet Enes'e mevkuf olarak da rivayet edilmiştir. Tirmizî: "Mevkuf olanı daha sahihtir" demiştir. Ahmed ve İbn Merdûye'nin -Süyûtî: "Ceyyid bir senetle" demiştir- Ömer'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre O, {كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ} “güzel bir ağaç gibi” kavli hakkında: “O, yaprağı dökülmeyen ağaçtır; o, hurma ağacıdır” buyurmuştur. Buhârî ve diğerlerinin İbn Ömer'in hadisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ashabına: “Ağaçlardan bir ağaç vardır ki yaprağı dökülmez, o müminin misalidir” buyurdu. [İbn Ömer] dedi ki: İnsanların aklı çöl ağaçlarına gitti. Benim gönlüme ise onun hurma ağacı olduğu düştü, fakat utandım; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “O, hurma ağacıdır” buyurdu. Buhârî'nin bir lafzında ise şöyle geçmektedir: “Bana yaprağı dökülmeyen, dökülmeyen, dökülmeyen ve her zaman meyvesini veren müslüman adama benzeyen bir ağacı haber verin” buyurdu ve benzerini zikretti. İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin bir lafzında İbn Ömer'in hadisinden şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Güzel ağacın ne olduğunu bilir misiniz?” buyurdu, sonra da: “O, hurma ağacıdır” dedi. Bunun bir benzeri sahâbe ve tâbiînden bir topluluktan da rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها} “Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir” kavli hakkında: “Gece, gündüz, kış ve yaz olmak üzere her vakitte [verir]; işte bu, Rabbine gece, gündüz, kış ve yaz itaat eden müminin misalidir” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında: "Önce yeşil olur, sonra sarı olur" demiştir. Ondan {كُلَّ حِينٍ} kavli hakkında da: "Hurmanın devşirilme vaktidir" dediği rivayet edilmiştir. Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in yine ondan rivayet ettiğine göre:

تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ قَالَ: تُطْعِمُ فِي كُلِّ سِتَّةِ أَشْهُرٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْحِينُ هُنَا سَنَةٌ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْحِينُ قَدْ يَكُونُ غُدْوَةً وَعَشِيَّةً. وقد

{تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ} “[Rabbinin izniyle] her zaman yemişini verir” [ayeti hakkında İbn Abbâs] şöyle demiştir: Her altı ayda bir meyve verir. Ebû Ubeyd, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in yine ondan rivayet ettiğine göre o: “Buradaki hîn (zaman), bir yıldır” demiştir. Beyhakî'nin yine ondan rivayet ettiğine göre ise şöyle demiştir: “Hîn, bazen sabah ve akşam da olabilir.” Nitekim

رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ فِي هَذَا أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَأَهْلُ السُّنَنِ وَغَيْرُهُمْ عَنِ البراء ابن عَازِبٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «الْمُسْلِمُ إِذَا سُئِلَ فِي الْقَبْرِ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ» .

Bu hususta Selef'ten bir topluluktan pek çok görüş rivayet edilmiştir. Buhârî, Müslim, Sünen sahipleri ve diğerlerinin Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Müslüman kabirde sorguya çekildiğinde 'Lâ ilâhe illallâh ve enne Muhammeden Resûlullâh' diye şehadet eder; işte bu, Sübhânehu'nun {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ} «Allah iman edenleri dünya hayatında ve ahirette sabit sözle pekiştirir» kavlidir.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ فِي قَوْلِهِ: يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ قَالَ: التَّثْبِيتُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا إِذَا جَاءَ الْمَلَكَانِ إِلَى الرَّجُلِ فِي الْقَبْرِ فَقَالَا: مَنْ رَبُّكَ؟ فَقَالَ: رَبِّيَ اللَّهُ، قَالَ: وَمَا دِينُكَ؟

İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî'nin Berâ b. Âzib'den {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah iman edenleri pekiştirir” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Dünya hayatındaki sebat/pekiştirme; iki melek kabirde adama gelip: "Rabbin kim?" dediklerinde onun: "Rabbim Allah'tır" demesidir. "Dinin nedir?" dediklerinde,

قَالَ: دِينِي الْإِسْلَامُ، قَالَ: وَمَنْ نَبِيُّكَ؟ قَالَ: نَبِيِّي مُحَمَّدٌ ﷺ، فَذَلِكَ التَّثْبِيتُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: فِي الْآخِرَةِ الْقَبْرِ. وَأَخْرَجَ ابن مردويه عن عائشة قَالَ: «قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ قَالَ: هَذَا فِي الْقَبْرِ» . وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِهَا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ عَنْهَا أَيْضًا قَالَتْ:

"Dinim İslâm'dır" der. "Peygamberin kim?" dediklerinde: "Peygamberim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir" der. İşte dünya hayatındaki pekiştirme budur. Beyhakî, İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir. Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdûye, Ebû Saîd'den ayet hakkında: "Ahiretteki [pekiştirme] kabirdedir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Merdûye'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} ayeti hakkında: «Bu, kabirdedir» buyurdu.” Beyhakî onun hadisinden benzerini rivayet etmiştir. Bezzâr'ın yine ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

«قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ تُبْتَلَى هَذِهِ الْأُمَّةُ فِي قُبُورِهَا، فَكَيْفَ بِي وَأَنَا امْرَأَةٌ ضَعِيفَةٌ؟ قَالَ: يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ» . وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي سُؤَالِ الْمَلَائِكَةِ لِلْمَيِّتِ فِي قَبْرِهِ، وَفِي جَوَابِهِ عَلَيْهِمْ، وَفِي عَذَابِ الْقَبْرِ وَفِتْنَتِهِ، وَلَيْسَ هَذَا مَوْضِعَ بَسْطِهَا، وَهِيَ مَعْرُوفَةٌ.

«Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu ümmet kabirlerinde imtihan edilecek; ben zayıf bir kadınken benim hâlim ne olur?" Buyurdu ki: “{يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} [ayetini okudu]”». Meleklerin kabrinde ölüye soru sorması, onun onlara cevap vermesi, kabir azabı ve kabir fitnesi hakkında pek çok hadis varit olmuştur; bunları genişçe ele almanın yeri burası değildir, onlar zaten bilinmektedir.

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٢٨ الى ٣٤]

[İbrâhîm Sûresi (14), Âyetler 28-34]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠) قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ (٣١) اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢)

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠) قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ (٣١) اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢)} “Allah'ın nimetini inkâra çevirenleri ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenleri görmedin mi? (28) Onlar cehenneme girecekler; ne kötü bir duraktır o! (29) [İnsanları] O'nun yolundan saptırmak için Allah'a ortaklar koştular. De ki: «Eğlenip yararlanın! Çünkü varacağınız yer ateştir.» (30) İman eden kullarıma söyle: Namazı dosdoğru kılsınlar ve hiçbir alışverişin ve dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce, kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak etsinler. (31) Gökleri ve yeri yaratan, gökten su indirip onunla size rızık olsun diye türlü ürünler çıkaran, emriyle denizde akıp gitsin diye gemileri hizmetinize veren ve nehirleri de emrinize amade kılan Allah'tır. (32)”

وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣) وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤)

{وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣) وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤)} “Âdetleri üzere seyreden güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi, geceyi ve gündüzü de emrinize amade kıldı. (33) O, kendisinden dilediğiniz her şeyden size verdi. Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız. Gerçekten insan çok zalimdir, çok nankördür. (34)”

قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ هَذَا خِطَابٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ، وَهُوَ تَعْجِيبٌ مِنْ حَالِ الْكُفَّارِ حَيْثُ جَعَلُوا بَدَلَ نِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمُ الْكُفْرَ، أَيْ: بَدَلَ شُكْرِهَا الْكُفْرَ بِهَا، وَذَلِكَ بِتَكْذِيبِهِمْ مُحَمَّدًا ﷺ حِينَ بَعَثَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ وَأَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِهِ. وَقَدْ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّهُمْ كُفَّارُ مَكَّةَ وَأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِمْ، وَقِيلَ:

{أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi” kavli; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya hitaba muhatap olmaya elverişli herkese yönelik bir hitaptır. Bu, kâfirlerin üzerlerindeki Allah'ın nimetinin yerine küfrü koymalarına, yani o nimete şükretmek yerine onu inkâr etmelerine duyulan bir hayret ifadesidir. Bu da Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i içlerinden göndermesi ve onunla kendilerine lütufta bulunması üzerine onu yalanlamaları sebebiyledir. Müfessirlerin cumhuru bunların Mekke kâfirleri olduğu ve ayetin onlar hakkında indiği görüşüne varmışlardır. Şöyle de denilmiştir:

نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ قَاتَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي بَطْنَيْنِ مِنْ بُطُونِ قُرَيْشٍ بَنِي مَخْزُومٍ وَبَنِي أُمَيَّةَ وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي مُتَنَصِّرَةِ الْعَرَبِ، وَهُمْ جَبَلَةُ بْنُ الْأَيْهَمِ وَأَصْحَابُهُ، وَفِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّ جَبَلَةَ وَأَصْحَابَهُ لَمْ يُسْلِمُوا إِلَّا فِي خِلَافَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ وَقِيلَ: إِنَّهَا عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِتَبْدِيلِ نِعْمَةِ اللَّهِ كُفْرًا أَنَّهُمْ لَمَّا كَفَرُوهَا سَلَبَهُمُ اللَّهُ ذَلِكَ فَصَارُوا مُتَبَدِّلِينَ بِهَا الْكُفْرَ وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ أَيْ: أَنْزَلُوا قَوْمَهُمْ بِسَبَبِ مَا زَيَّنُوهُ لَهُمْ مِنَ الْكُفْرِ دَارَ الْبَوَارِ، وَهِيَ جَهَنَّمُ، وَالْبَوَارُ: الْهَلَاكُ وَقِيلَ: هُمْ

[Ayet] Bedir günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşanlar hakkında inmiştir. Kureyş kabilelerinden iki kabile olan Benî Mahzûm ve Benî Ümeyye hakkında indiği de söylenmiştir. Hristiyanlaşan Araplar, yani Cebele b. Eyhem ve arkadaşları hakkında indiği de söylenmiştir; fakat bunda tutarsızlık vardır; çünkü Cebele ve arkadaşları ancak Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın hilafeti döneminde Müslüman olmuşlardı. Bütün müşrikler hakkında genel olduğu da söylenmiştir. Allah'ın nimetini küfre çevirmelerinden kastın; onlar nimeti inkâr edince Allah'ın bunu ellerinden alması ve böylece onun yerine küfrü koymuş olmaları olduğu da söylenmiştir. {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ} “ve kavimlerini helak yurduna sürüklediler” yani onlara süslü gösterdikleri küfür sebebiyle kavimlerini helak yurduna, yani cehenneme indirdiler. 'Bevâr' (الْبَوَارُ), helak demektir. Şöyle de denilmiştir: Onlar...

قَادَةُ قُرَيْشٍ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ دَارَ الْبَوَارِ أَيِ: الْهَلَاكِ، وَهُوَ الْقَتْلُ الَّذِي أُصِيبُوا بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Kureyş'in önderleridir ki Bedir günü kavimlerini helak yurduna, yani uğradıkları öldürülme/katledilme akıbetine düşürdüler. Şairin şu sözü bu kabildendir:

فَلَمْ أَرَ مِثْلَهُمْ أَبْطَالَ حَرْبٍ ... غَدَاةَ الْحَرْبِ إِذْ خِيفَ الْبَوَارُ

(Helakten korkulduğu savaş sabahında onlar gibi savaş kahramanları görmedim.)

وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ: جَهَنَّمَ فَإِنَّهُ عَطْفُ بَيَانٍ لدار البوار، ويَصْلَوْنَها فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ هُوَ مُسْتَأْنَفٌ لِبَيَانِ كَيْفِيَّةِ حُلُولِهِمْ فِيهَا وَبِئْسَ الْقَرارُ أَيْ: بِئْسَ الْقَرَارُ قَرَارُهُمْ فِيهَا، أَوْ بِئْسَ الْمَقَرُّ جَهَنَّمُ، فَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً مَعْطُوفٌ عَلَى وَأَحَلُّوا أَيْ: جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ فِي الرُّبُوبِيَّةِ، أَوْ فِي التَّسْمِيَةِ وَهِيَ الْأَصْنَامُ. قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو لِيُضِلُّوا بِفَتْحِ الْيَاءِ أَيْ: لِيَضِلُّوا أَنْفُسَهُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَتَكُونُ اللَّامُ لِلْعَاقِبَةِ أَيْ: لِيَتَعَقَّبَ جَعْلَهُمْ لِلَّهِ أَنْدَادًا ضَلَالُهُمْ لِأَنَّ الْعَاقِلَ لَا يُرِيدُ ضَلَالَ نَفْسِهِ، وَحَسُنَ اسْتِعْمَالُ لَامِ الْعَاقِبَةِ هُنَا لِأَنَّهَا تُشْبِهُ الْغَرَضَ وَالْغَايَةَ مِنْ جِهَةِ حُصُولِهَا فِي آخِرِ الْمَرَاتِبِ، وَالْمُشَابَهَةُ أَحَدُ الْأُمُورِ الْمُصَحِّحَةِ لِلْمَجَازِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ لِيُوقِعُوا قَوْمَهُمْ فِي الضَّلَالِ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، فَهَذَا هُوَ الْغَرَضُ مِنْ جَعْلِهِمْ لِلَّهِ أَنْدَادًا. ثُمَّ هَدَّدَهُمْ سبحانه، فقال لنبيه ﷺ: قُلْ تَمَتَّعُوا بِمَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنَ الشَّهَوَاتِ، وَمَا زَيَّنَتْهُ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ مِنْ كُفْرَانِ النِّعَمِ وَإِضْلَالِ النَّاسِ فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ أَيْ: مَرَدُّكُمْ وَمَرْجِعُكُمْ إِلَيْهَا لَيْسَ إِلَّا، وَلَمَّا كَانَ هَذَا حَالَهُمْ، وَقَدْ صَارُوا لِفَرْطِ تَهَالُكِهِمْ عَلَيْهِ وَانْهِمَاكِهِمْ فِيهِ لَا يُقْلِعُونَ عَنْهُ، وَلَا يَقْبَلُونَ فِيهِ نُصْحَ النَّاصِحِينَ جُعِلَ الْأَمْرُ بِمُبَاشَرَتِهِ مكان النهي عن قُرْبَانِهِ إِيضَاحًا لِمَا تَكُونُ عَلَيْهِ عَاقِبَتُهُمْ، وَأَنَّهُمْ لَا مَحَالَةَ صَائِرُونَ إِلَى النَّارِ، فَلَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ تَعَاطِي الْأَسْبَابِ الْمُقْتَضِيَةِ ذَلِكَ، فَجُمْلَةُ فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالتَّمَتُّعِ، وَفِيهِ مِنَ التَّهْدِيدِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدَرُهٌ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ جَوَابًا لِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْكَلَامِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَإِنْ دُمْتُمْ عَلَى ذَلِكَ فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَالنَّظْمُ الْقُرْآنِيِّ عَلَيْهِ أَدَلُّ، وَذَلِكَ كَمَا يُقَالُ لِمَنْ يَسْعَى فِي مُخَالَفَةِ السُّلْطَانِ: اصْنَعْ مَا شِئْتَ مِنَ الْمُخَالَفَةِ فَإِنَّ مَصِيرَكَ إِلَى السَّيْفِ قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً لَمَّا أَمَرَهُ بِأَنْ يَقُولَ لِلْمُبَدِّلِينَ نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا، الْجَاعِلِينَ لِلَّهِ أَنْدَادًا، مَا قَالَهُ لَهُمْ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَقُولَ لِلطَّائِفَةِ الْمُقَابِلَةِ لَهُمْ، وَهِيَ طَائِفَةُ الْمُؤْمِنِينَ هَذَا الْقَوْلَ، وَالْمَقُولُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ أَيْ: قُلْ لِعِبَادِي أَقِيمُوا وَأَنْفِقُوا وَيُقِيمُوا وَيُنْفِقُوا، فَجَزَمَ يُقِيمُوا عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الْأَمْرِ الْمَحْذُوفِ، وَكَذَلِكَ يُنْفِقُوا، ذَكَرَ مَعْنَى هَذَا الْفَرَّاءُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ يُقِيمُوا مَجْزُومٌ بِمَعْنَى اللَّامِ، أَيْ:

{جَهَنَّمَ} kavlinden ötürü birinci görüş daha uygundur; çünkü o, helak yurdunun atf-ı beyanıdır. {يَصْلَوْنَها} “ona girecekler” ifadesi hal olarak mansub konumundadır veya oraya nasıl girdiklerini açıklayan müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir. {وَبِئْسَ الْقَرارُ} “ne kötü bir duraktır o!” yani onların oradaki kararları (kalışları) ne kötüdür ya da karargâh olarak cehennem ne kötüdür; dolayısıyla yerilen şey (el-mahsûs bi'z-zem) hazfedilmiştir. {وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً} “Allah'a ortaklar koştular” ifadesi {وَأَحَلُّوا} fiiline matuftur; yani Allah'a rubûbiyette veya isimlendirmede ortaklar koştular ki bunlar putlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr, yâ harfinin fethasıyla {لِيَضِلُّوا} şeklinde okumuşlardır; yani bizzat kendileri Allah yolundan sapsınlar diye. Buradaki lâm harfi âkıbet (sonuç) içindir; yani Allah'a ortaklar koşmalarını kendi sapkınlıkları takip etsin diye. Zira akıllı kimse bizzat kendisinin sapmasını istemez. Buradaki lâm-ı âkıbet kullanımı güzel olmuştur; çünkü mertebelerin sonunda gerçekleşmesi bakımından maksat ve gayeye benzemektedir; benzerlik de mecazı geçerli kılan hususlardan biridir. Diğer kıraat imamları ise yâ harfinin zammesiyle {لِيُضِلُّوا} şeklinde okumuşlardır; yani kavimlerini Allah yolundan sapıklığa düşürsünler diye; zira onların Allah'a ortaklar koşmalarındaki amaçları budur. Sonra Sübhânehu onları tehdit ederek Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: {قُلْ تَمَتَّعُوا} “De ki: Eğlenip yararlanın”, içinde bulunduğunuz şehvetlerden ve nefislerinizin size süslü gösterdiği nimetleri inkâr edip insanları saptırma hâlinden [yararlanın]. {فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ} “Çünkü varacağınız yer ateştir” yani dönüşünüz ve varışınız ancak orayadır. Onların durumu bu olunca, aşırı düşkünlükleri ve içine dalmaları sebebiyle bundan vazgeçmeyip nasihat edenlerin nasihatini de kabul etmediklerinden; akıbetlerinin ne olacağını ve kaçınılmaz olarak ateşe varacaklarını açıklamak üzere, o şeyden uzak durmayı nehyetmek yerine bizzat onu işlemeleri emredilmiştir. Zira onlar buna yol açan sebepleri mutlaka işleyeceklerdir. {فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ} cümlesi, yararlanma emrinin gerekçesidir (ta'lilidir) ve onda takdir edilemeyecek derecede büyük bir tehdit vardır. Bu cümlenin, sözün akışının delalet ettiği mahzuf bir şartın cevabı olması da caizdir; sanki: "Eğer bu hal üzere devam ederseniz varacağınız yer ateştir" denilmiştir. Birinci görüş daha uygundur ve Kur'an'ın nazmı buna daha çok delalet eder. Nitekim sultana muhalefet etmeye çalışan kimseye: "Dilediğin muhalefeti yap, varacağın yer kılıçtır" denilmesi gibidir. {قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً} “İman eden kullarıma söyle: Namazı dosdoğru kılsınlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak etsinler”; Allah'ın nimetini inkâra çevirenlere ve Allah'a ortaklar koşanlara o sözü söylemesini emredince Sübhânehu, onların karşısındaki taifeye yani müminler topluluğuna da bu sözü söylemesini emretmiştir. Söylenen söz (makûlü'l-kavl) mahzuftur ve zikredilen kısım ona delalet etmektedir; yani: "Kullarıma namazı kılın, infak edin de; onlar da kılsınlar ve infak etsinler." {يُقِيمُوا} fiilini mahzuf emir fiilinin cevabı olduğu için meczum kılmıştır; {يُنْفِقُوا} da böyledir. Bu manayı Ferrâ zikretmiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: {يُقِيمُوا} fiili lâm manası taşıdığı için meczumdur; yani:

لِيُقِيمُوا فَأُسْقِطَتِ اللَّامُ، ثُمَّ ذَكَرَ وَجْهًا آخَرَ لِلْجَزْمِ مِثْلَ مَا ذَكَرَهُ الْفَرَّاءُ: وَانْتِصَابُ سِرًّا وَعَلَانِيَةً، إِمَّا عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مُسِرِّينَ وَمُعْلِنِينَ، أَوْ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ: إِنْفَاقَ سِرٍّ وَإِنْفَاقَ عَلَانِيَةٍ، أَوْ عَلَى الظَّرْفِ، أَيْ:

{لِيُقِيمُوا} [şeklindedir de] lâm düşürülmüştür. Ardından cezm için Ferrâ'nın zikrettiği gibi başka bir vecih daha zikretmiştir. {سِرًّا وَعَلانِيَةً} kelimelerinin nasbı; ya hâl olarak yani "gizleyerek ve açığa vurarak", ya masdar olarak yani "gizli infak ve açık infak [ederek]", yahut zarf olarak yani:

وَقْتَ سِرٍّ وَوَقْتَ عَلَانِيَةٍ. قَالَ الْجُمْهُورُ: السِّرُّ مَا خَفِيَ، وَالْعَلَانِيَةُ مَا ظَهَرَ. وَقِيلَ: السِّرُّ التَّطَوُّعُ، وَالْعَلَانِيَةُ الْفَرْضُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ هَذَا عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ . مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْبَيْعُ هَاهُنَا الْفِدَاءُ، وَالْخِلَالُ الْمُخَالَّةُ، وَهُوَ مَصْدَرٌ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ:

"Gizlilik vaktinde ve açıklık vaktinde" anlamındadır. Cumhur şöyle demiştir: Sır (gizli) saklı olan, alâniye (açık) ise aşikâr olandır. Sırrın nafile, alâniyenin ise farz olduğu da söylenmiştir; bunun açıklaması {إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ} “Sadakaları açıktan verirseniz ne güzel” kavlinin tefsirinde geçmişti. {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ} “hiçbir alışverişin ve dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce”; Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Buradaki bey' (alışveriş) fidye, hilâl ise dostluk kurmaktır ve masdardır. Vâhidî şöyle demiştir:

هَذَا قَوْلُ جَمِيعِ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ خُلَّةٍ مِثْلَ بُرْمَةِ وَبِرَامٍ، وَعُلْبَةِ وَعِلَابٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا بَيْعَ فِيهِ حَتَّى يَفْتَدِيَ الْمُقَصِّرُ فِي الْعَمَلِ نَفْسَهُ مِنْ عَذَابِ الله بدفع عوض عن ذلك،

Bu, bütün lügat ehlinin görüşüdür. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: [Hilâl kelimesinin] burme ve birâm, ulbe ve ilâb gibi hullet (dostluk) kelimesinin çoğulu olması da caizdir. Anlamı [şudur]: Kıyamet gününde hiçbir alışveriş [ve fidye] yoktur ki amelde kusur eden kimse buna karşılık bir bedel ödeyerek kendisini Allah'ın azabından kurtarabilsin,

وَلَيْسَ هُنَاكَ مُخَالَلَةٌ حَتَّى يَشْفَعَ الْخَلِيلُ لِخَلِيلِهِ وَيُنْقِذَهُ مِنَ الْعَذَابِ، فَأَمَرَهُمْ سُبْحَانَهُ بِالْإِنْفَاقِ فِي وُجُوهِ الْخَيْرِ مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ مَا دَامُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا قَادِرِينَ عَلَى إِنْفَاقِ أَمْوَالِهِمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، فَإِنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ بَلْ لَا مَالَ لَهُمْ إِذْ ذَاكَ، فَالْجُمْلَةُ أَعْنِي مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ لِتَأْكِيدِ مَضْمُونِ الْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ فِيهَا أَيْضًا تَأْكِيدٌ لِمَضْمُونِ الْأَمْرِ بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ تَرْكَهَا كَثِيرًا مَا يَكُونُ بِسَبَبِ الِاشْتِغَالِ بِالْبَيْعِ وَرِعَايَةِ حُقُوقِ الْأَخِلَّاءِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ تَفْسِيرُ الْبَيْعِ وَالْخِلَالِ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَيْ: أَبْدَعَهُمَا وَاخْتَرَعَهُمَا عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ وَخَلَقَ مَا فِيهِمَا مِنَ الْأَجْرَامِ الْعُلْوِيَّةِ وَالسُّفْلِيَّةِ، وَالِاسْمُ الشَّرِيفُ مُبْتَدَأٌ وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُهُ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً الْمُرَادُ بِالسَّمَاءِ هُنَا جِهَةُ الْعُلُوِّ، فَإِنَّهُ يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الْفَلَكُ عِنْدَ مَنْ قَالَ: إِنَّ ابْتِدَاءَ الْمَطَرِ مِنْهُ، وَيَدْخُلُ فِيهِ السَّحَابُ عِنْدَ مَنْ قَالَ:

orada hiçbir dostluk da yoktur ki dost dostuna şefaat edip onu azaptan kurtarabilsin. Bu sebeple Sübhânehu onlara, dünya hayatında bulundukları ve mallarını infak etmeye güç yetirebildikleri sürece, kıyamet günü gelmeden önce Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden hayır yollarına infak etmelerini emretmiştir; çünkü o gün buna güç yetiremezler, bilakis o vakit ellerinde hiçbir mal da bulunmaz. Dolayısıyla {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ} cümlesi, Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden infak etme emrinin muhtevasını pekiştirmek içindir. Bu ifadede namazı dosdoğru kılma emrinin muhtevasını pekiştirme bulunması da mümkündür; zira namazın terk edilmesi çoğu kez alışverişle meşgul olmak ve dostların hukukunu gözetmek yüzünden olur. Bakara Sûresi'nde alışveriş ve dostluk kelimelerinin tefsiri geçmişti. {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ} “Gökleri ve yeri yaratan Allah'tır” yani onları daha önce benzeri olmaksızın yaratıp var etti ve onlardaki ulvî ve süflî cisimleri de yarattı. Lafza-i celal mübtedadır, sonrası ise onun haberidir. {وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً} “ve gökten su indirdi”; buradaki semadan kasıt yükseklik yönüdür. Nitekim yağmurun başlangıcının felekten olduğunu söyleyenlere göre felek de buna dâhildir; yağmurun başlangıcının buluttan olduğunu söyleyenlere göre...

إِنَّ ابْتِدَاءَ الْمَطَرِ مِنْهَا، وَتَدْخُلُ فِيهِ الْأَسْبَابُ الَّتِي تُثِيرُ السَّحَابَ كَالرِّيَاحِ، وَتَنْكِيرُ الْمَاءِ هُنَا لِلنَّوْعِيَّةِ، أَيْ: نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الْمَاءِ، وَهُوَ مَاءُ الْمَطَرِ فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ أَيْ: أَخْرَجَ بِذَلِكَ الْمَاءِ مِنَ الثَّمَرَاتِ الْمُتَنَوِّعَةِ رِزْقًا لِبَنِي آدَمَ يَعِيشُونَ بِهِ، وِ «مِنْ» فِي مِنَ الثَّمَراتِ لِلْبَيَانِ كَقَوْلِكَ: أَنْفَقْتُ مِنَ الدَّرَاهِمِ وَقِيلَ: لِلتَّبْعِيضِ لِأَنَّ الثَّمَرَاتِ مِنْهَا مَا هُوَ رِزْقٌ لِبَنِي آدَمَ، وَمِنْهَا مَا لَيْسَ بِرِزْقٍ لَهُمْ، وَهُوَ مَا لَا يَأْكُلُونَهُ وَلَا يَنْتَفِعُونَ بِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ فَجَرَتْ عَلَى إِرَادَتِكُمْ وَاسْتَعْمَلْتُمُوهَا فِي مَصَالِحِكُمْ، وَلِذَا قَالَ: لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ كَمَا تُرِيدُونَ وَعَلَى مَا تَطْلُبُونَ بِأَمْرِهِ أَيْ: بِأَمْرِ اللَّهِ وَمَشِيئَتِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي الْبَقَرَةِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ أَيْ: ذَلَّلَهَا لَكُمْ بِالرُّكُوبِ عَلَيْهَا وَالْإِجْرَاءِ لَهَا إِلَى حَيْثُ تُرِيدُونَ وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لِتَنْتَفِعُوا بِهِمَا وتستضيئوا بضوئهما، وانتصاب دائِبَيْنِ على الحال، والدؤوب:

bulutlar da buna dâhildir; rüzgârlar gibi bulutları harekete geçiren sebepler de buna dâhildir. Buradaki 'su' (mâen) kelimesinin nekra gelmesi nevi bildirmek içindir; yani su türlerinden bir tür olan yağmur suyudur. {فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ} “onunla size rızık olsun diye türlü ürünler çıkardı” yani o suyla Âdemoğullarına geçinecekleri çeşitli meyve ve ürünlerden rızık çıkardı. {مِنَ الثَّمَراتِ} ifadesindeki 'min' edatı, tıpkı "Dirhemlerden harcadım" sözündeki gibi beyan içindir. Te'bîz (kısmîlik bildirme) için olduğu da söylenmiştir; zira meyvelerden Âdemoğluna rızık olan da vardır, rızık olmayan yani yemedikleri ve faydalanmadıkları da vardır. {وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ} “ve gemileri hizmetinize verdi”; böylece sizin iradenize göre hareket ettiler ve onları menfaatleriniz için kullandınız; nitekim bu sebeple {لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ} “denizde akıp gitsin diye”, dilediğiniz ve talep ettiğiniz şekilde {بِأَمْرِهِ} “O'nun emriyle” yani Allah'ın emri ve dilemesiyle [akıp gitsin diye] buyurmuştur. Bunun tefsiri Bakara Sûresi'nde geçmişti. {وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ} “nehirleri de emrinize amade kıldı” yani üzerlerinde yolculuk yapmanız ve onları dilediğiniz yere akıtmanız suretiyle onları size boyun eğdirdi. {وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ} “güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi” ki onlardan faydalansınız ve ışıklarıyla aydınlanasınız. {دائِبَيْنِ} kelimesinin nasbı hâl iledir. De'b (دؤوب) ise:

مُرُورُ الشَّيْءِ فِي الْعَمَلِ عَلَى عَادَةٍ جَارِيَةٍ، أَيْ دَائِبَيْنِ فِي إِصْلَاحِ مَا يُصْلِحَانِهِ مِنَ النَّبَاتِ وَغَيْرِهِ وَقِيلَ: دَائِبَيْنِ فِي السَّيْرِ امْتِثَالًا لِأَمْرِ اللَّهِ، وَالْمَعْنَى: يَجْرِيَانِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا يَفْتُرَانِ وَلَا يَنْقَطِعُ سَيْرُهُمَا وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ يَتَعَاقَبَانِ، فَالنَّهَارُ لِسَعْيِكُمْ فِي أُمُورِ مَعَاشِكُمْ وَمَا تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنْ أُمُورِ دُنْيَاكُمْ، وَاللَّيْلُ لِتَسْكُنُوا كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ . وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ قَالَ الْأَخْفَشُ: أي أعطاكم من كلّ مسؤول سَأَلْتُمُوهُ شَيْئًا فَحُذِفَ شَيْئًا وَقِيلَ: الْمَعْنَى:

Bir işin süregelen bir âdet üzere devam etmesidir; yani bitkilerden ve diğer şeylerden olgunlaştırdıkları şeyleri ıslah etmede âdetleri üzere süreklidirler. Allah'ın emrine boyun eğerek akıp gitmede sürekli oldukları da söylenmiştir. Anlam şudur: Kıyamet gününe kadar akıp giderler, ne gevşerler ne de seyirleri kesintiye uğrar. {وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ} “geceyi ve gündüzü de emrinize amade kıldı” ki birbirini takip ederler; gündüz maişet işleriniz ve dünya işlerinizden ihtiyaç duyduğunuz şeylerde koşuşturmanız için, gece ise dinlenmeniz içindir; nitekim Sübhânehu şöyle buyurmuştur: {وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} “Rahmetinden ötürü geceyi ve gündüzü yaptı ki içinde dinlenesiniz ve O'nun lütfundan arayasınız”. {وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ} “O, kendisinden dilediğiniz her şeyden size verdi”; Ahfeş şöyle demiştir: Yani dilediğiniz her istenen şeyden size verdi [demektir ki burada] 'bir şey' kelimesi hazfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir:

وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَمِنْ كُلِّ مَا لَمْ تَسْأَلُوهُ، فَحُذِفَتِ الْجُمْلَةَ الْأُخْرَى قَالَهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَقِيلَ: مِنْ زَائِدَةٌ، أَيْ: آتَاكُمْ كُلَّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَقِيلَ: لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ: آتَاكُمْ بَعْضَ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ «مِنْ كُلٍّ» بِتَنْوِينِ كُلٍّ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ «مَا» نَافِيَةً، أَيْ: آتَاكُمْ مِنْ جَمِيعِ ذَلِكَ حَالَ كَوْنِكُمْ غَيْرَ سَائِلِينَ لَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً، أَيْ: آتَاكُمْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ الَّذِي سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها أَيْ: وَإِنْ تَتَعَرَّضُوا لِتَعْدَادِ نِعَمِ اللَّهِ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَيْكُمْ إِجْمَالًا فَضْلًا عَنِ التَّفْصِيلِ لَا تُطِيقُوا إِحْصَاءَهَا بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَلَا تَقُومُوا بِحَصْرِهَا عَلَى حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَأَصْلُ الْإِحْصَاءِ أَنَّ الْحَاسِبَ إِذَا بَلَغَ عَقْدًا مُعَيَّنًا مِنْ عُقُودِ الْأَعْدَادِ وَضَعَ حَصَاةً لِيَحْفَظَهُ بِهَا، وَمَعْلُومٌ أنه لو رام فرد

{وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ} “O, Kendisinden istediğiniz her şeyden size verdi” [yani: ve istemediğiniz her şeyden de verdi]; böylece diğer cümle hazfedilmiştir. Bunu İbnü'l-Enbârî söylemiştir. 'Min' (مِنْ) edatının zâid olduğu da söylenmiştir; yani: “Kendisinden istediğiniz her şeyi size verdi” demektir. Teb'îz (kısmilik) için olduğu da söylenmiştir; yani: “Kendisinden istediğiniz her şeyin bir kısmını size verdi” demektir. İbn Abbâs, ed-Dahhâk, el-Hasan ve Katâde «مِنْ كُلٍّ» [şeklinde] “küll” kelimesini tenvinli okumuşlardır. Bu kıraate göre «مَا» edatının nâfiye (olumsuzluk edatı) olması caizdir; yani: “Siz O'ndan istememişken O, bunların tamamından size verdi” demektir. Mevsûle (ilgi zamiri) olması da caizdir; yani: “Kendisinden istediğiniz her şeyden size verdi” demektir. {وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها} “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışırsanız, onu sayıp bitiremezsiniz” yani: Ayrıntısı bir yana, Allah'ın size bahşettiği nimetleri toptan saymaya yeltenseniz bile hiçbir surette onları sayıp bitirmeye güç yetiremez ve hiçbir şekilde onları kuşatıp sınırlandıramazsınız. İhsâ (sayıp dökmek) kelimesinin aslı şudur: Sayım yapan kimse sayı basamaklarından belirli bir basamağa ulaştığında, bunu hatırda tutmak için bir çakıl taşı koyardı. Bilinmektedir ki, kullardan herhangi bir fert...

مِنْ أَفْرَادِ الْعِبَادِ أَنْ يُحْصِيَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِ فِي خَلْقِ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَائِهِ، أَوْ حَاسَّةٍ مِنْ حَوَاسِّهِ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى ذَلِكَ قَطُّ وَلَا أَمْكَنَهُ أَصْلًا، فَكَيْفَ بِمَا عَدَا ذَلِكَ مِنَ النِّعَمِ فِي جَمِيعِ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ فِي بَدَنِهِ، فَكَيْفَ بِمَا عَدَا ذَلِكَ مِنَ النِّعَمِ الْوَاصِلَةِ إِلَيْهِ فِي كُلِّ وَقْتٍ عَلَى تَنَوُّعِهَا وَاخْتِلَافِ أَجْنَاسِهَا. اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُرُكَ عَلَى كُلِّ نِعْمَةٍ أَنْعَمْتَ بِهَا عَلَيْنَا مِمَّا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا أَنْتَ، وَمِمَّا عَلِمْنَاهُ شُكْرًا لَا يُحِيطُ بِهِ حَصْرٌ وَلَا يَحْصُرُهُ عَدٌّ، وَعَدَدَ مَا شَكَرَكَ الشَّاكِرُونَ بِكُلِّ لِسَانٍ فِي كُلِّ زَمَانٍ إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ لِنَفْسِهِ بِإِغْفَالِهِ لِشُكْرِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَظَاهِرُهُ شُمُولُ كُلِّ إِنْسَانٍ.

kullardan herhangi biri, organlarından tek bir organın veya duyularından tek bir duyunun yaratılışında Allah'ın kendisine bahşettiği nimetleri saymak istese buna asla güç yetiremez ve bu kesinlikle mümkün olmazdı. Nerede kaldı ki Allah'ın onun bedeninde yarattığı diğer bütün nimetleri sayabilsin! Nerede kaldı ki çeşitliliği ve farklı türleriyle her an kendisine ulaşan diğer nimetleri sayabilsin! Allahım! Üzerimize lütfettiğin, Senden başkasının bilmediği ve bizim de bildiğimiz her bir nimet için Sana, hiçbir sınırın kuşatamayacağı ve hiçbir sayının kapsayamayacağı bir şükürle, her zamanda her bir dille şükredenlerin şükrü adedince şükrederiz! {إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ} “Gerçekten insan çok zalimdir”; üzerindeki Allah'ın nimetlerine şükretmeyi ihmal etmesi sebebiyle kendi nefsine çok zulmedicidir. Ayetin zahiri bütün insanları kapsamaktadır.

وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْإِنْسَانَ اسْمُ جِنْسٍ يُقْصَدُ بِهِ الْكَافِرُ خَاصَّةً كَمَا قال إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ كَفَّارٌ أَيْ شَدِيدُ كُفْرَانِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ، جَاحِدٌ لَهَا، غَيْرُ شَاكِرٍ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَيْهَا كَمَا يَنْبَغِي وَيَجِبُ عَلَيْهِ.

Zeccâc ise şöyle demiştir: İnsan, tıpkı {إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ} “Gerçekten insan hüsrandadır” ayetinde olduğu gibi özellikle kâfirin kastedildiği bir cins ismidir. {كَفَّارٌ} “çok nankördür” yani üzerindeki Allah'ın nimetlerini son derece inkâr eden, onları görmezden gelen, gerektiği ve üzerine vacip olduğu şekilde Sübhânehu'ya şükretmeyen kimsedir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالْبُخَارِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً قَالَ: هُمْ كُفَّارُ أَهْلِ مَكَّةَ.

Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Buhârî, Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً} “Allah'ın nimetini inkâra çevirenleri görmedin mi?” kavli hakkında: "Onlar Mekke ehlinin kâfirleridir" demiştir.

وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً قَالَ: هُمَا الْأَفْجَرَانِ مِنْ قُرَيْشٍ: بَنُو الْمُغِيرَةِ، وَبَنُو أُمَيَّةَ فَأَمَّا بَنُو الْمُغِيرَةِ فَكُفِيتُمُوهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ وَأَمَّا بَنُو أُمَيَّةَ فَمُتِّعُوا إِلَى حِينٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عُمَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ عَلِيٍّ فِي الْآيَةِ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أُبَيِّ الطُّفَيْلِ أَنَّ ابْنَ الْكَوَّاءِ سَأَلَ عَلِيًّا عَنِ الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا قَالَ: هُمُ الْفُجَّارُ مِنْ قُرَيْشٍ كُفِيتُهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ. قَالَ: فَمَنِ الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا؟ قَالَ: مِنْهُمْ أَهْلُ حَرُورَاءَ. وَقَدْ رُوِيَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ عَنْ عَلِيٍّ مِنْ طُرُقٍ نَحْوُ هَذَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمْ جَبَلَةُ بْنُ الْأَيْهَمِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُ مِنَ الْعَرَبِ فَلَحِقُوا بِالرُّومِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ قَالَ: الْهَلَاكِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:

Buhârî Târîh'inde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre o, {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً} “Allah'ın nimetini inkâra çevirenleri görmedin mi?” kavli hakkında: "Onlar Kureyş'in en fâcir iki kolu olan Benî Mugīre ve Benî Ümeyye'dir. Benî Mugīre'ye gelince; Bedir günü onlara karşı korundunuz (başınızdan savıldılar). Benî Ümeyye ise bir vakte kadar yararlandırıldılar" demiştir. İbn Merdûye, İbn Abbâs vasıtasıyla Ömer'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî el-Evsat'ta, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye çeşitli yollardan Ali'den ayet hakkında yine benzerini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Firyâbî, Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Enbârî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebü't-Tufeyl'den rivayet ettiğine göre İbnü'l-Kevvâ, Ali'ye Allah'ın nimetini küfre çevirenleri sormuş; o da: "Onlar Kureyş'in fâcirleridir; Bedir günü onlara karşı korundunuz" demiştir. O: "Peki, dünya hayatındaki çalışmaları boşa gidenler kimlerdir?" diye sorunca; [Ali]: "Onlardan biri Harûra (Hâricî) ehlidir" demiştir. Bu ayetin tefsirinde Ali'den çeşitli yollardan bunun benzeri rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: "Onlar Cebele b. el-Eyhem ve ona uyup Rumlar'a katılan Araplardır" demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ} “ve kavimlerini helak yurduna sürüklediler” kavli hakkında: "Helak yurduna" demiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o:

وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً قَالَ: أَشْرَكُوا بِاللَّهِ.

{وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً} “Allah'a ortaklar koştular” kavli hakkında: "Allah'a şirk koştular" demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ قَالَ: بِكُلِّ فَائِدَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ قَالَ: دؤوبهما فِي طَاعَةَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ عِكْرِمَةَ وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ قَالَ: مِنْ كُلِّ شَيْءٍ رَغِبْتُمْ إِلَيْهِ فِيهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ الْحَسَنِ قَالَ: مِنْ كُلِّ الَّذِي سَأَلْتُمُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَنْعَمَ عَلَى الْعِبَادِ عَلَى قَدَرِهِ، وَكَلَّفَهُمُ الشُّكْرَ عَلَى قَدَرِهِمْ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ} “nehirleri de emrinize amade kıldı” kavli hakkında: "Her türlü faydasıyla" demiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ} “Âdetleri üzere seyreden güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi” kavli hakkında: "Onların sürekliliği Allah'a itaattedir" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, {وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ} “O, kendisinden dilediğiniz her şeyden size verdi” kavli hakkında: "O'ndan arzu ettiğiniz her şeyden" demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den de aynısını rivayet etmiştir. İbn Cerîr'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o: "İstediğiniz her şeyden" demiştir. İbn Ebi'd-Dünyâ ve Şuab'da Beyhakî'nin Süleymân et-Teymî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah kullara Kendi şanına yaraşır ölçüde nimet verdi; onları ise güçleri nispetinde şükürle mükellef kıldı."

وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ قَالَ: يَا ابْنَ آدَمَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ قَدْرَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْكَ فَغَمِّضْ عَيْنَيْكَ.

Yine her ikisinin Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Ey Âdemoğlu! Allah'ın sana olan nimetinin büyüklüğünü bilmek istiyorsan gözlerini yum!"

وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: مَنْ لَمْ يَعْرِفْ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِلَّا فِي مَطْعَمِهِ وَمَشْرَبِهِ، فَقَدْ قَلَّ عَمَلُهُ وَحَضَرَ عَذَابُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْقُرَشِيِّ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ قَالَ: قَالَ داود ﵇:

Beyhakî'nin Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah'ın üzerindeki nimetini yalnızca yiyeceğinde ve içeceğinde gören kimsenin ameli azalmış ve azabı yaklaşmıştır." İbn Ebî'd-Dünyâ ve Beyhakî'nin Benî Hâşim'in azatlısı Ebû Eyyûb el-Kureşî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Dâvûd aleyhisselâm şöyle dedi:

رَبِّ أَخْبِرْنِي مَا أَدْنَى نِعْمَتِكَ عَلَيَّ؟ فَأَوْحَى إِلَيَّ: يَا دَاوُدُ تَنَفَّسَ فَتَنَفَّسَ، فَقَالَ: هَذَا أَدْنَى نِعْمَتِي عَلَيْكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ظُلْمِي وَكُفْرِي، فَقَالَ قَائِلٌ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَذَا الظُّلْمُ، فَمَا بَالُ الْكُفْرِ؟ قال: إن الإنسان لظلوم كفّار.

"Rabbim! Üzerimdeki en küçük nimetinin ne olduğunu bana bildir" dedi. Bunun üzerine [Allah] ona şöyle vahyetti: "Ey Dâvûd! Bir nefes al." O da nefes aldı. [Allah]: "İşte bu, üzerindeki en küçük nimetimdir" buyurdu. İbn Ebî Hâtim'in Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre o: "Allahım! Zulmümü ve küfrümü bağışla" diye dua etti. Biri: "Ey Müminlerin Emîri! Zulüm anlaşılır da bu küfür (nankörlük) nedir?" diye sordu. O da: “{إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ} «Gerçekten insan çok zalimdir, çok nankördür» [ayetini okudu]” dedi.

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٣٥ الى ٤١]

[İbrâhîm Sûresi (14), Âyetler 35-41]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦) رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧) رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ (٣٨) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٩)

{وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦) رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧) رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ (٣٨) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٩)} “Hani İbrâhim şöyle demişti: «Rabbim! Bu şehri emniyetli kıl, beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut! (35) Rabbim! Doğrusu onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin. (36) Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını Senin hürmete layık kılınmış evinin (Beyt-i Harâm'ın) yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]; artık Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve şükretsinler diye onları türlü ürünlerle rızıklandır. (37) Rabbimiz! Şüphesiz Sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin. Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. (38) İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshak'ı lütfeden Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duaları hakkıyla işitendir. (39)”

رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ (٤١)

{رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ (٤١)} “Rabbim! Beni ve soyumdan gelenleri namazı dosdoğru kılanlardan eyle. Rabbimiz! Duamı kabul buyur! (40) Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anamı babamı ve müminleri bağışla!» (41)”

قَوْلُهُ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ أَيِ: اذْكُرْ وَقْتَ قَوْلِهِ، وَلَعَلَّ الْمُرَادَ بِسِيَاقِ مَا قَالَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ بَيَانُ كُفْرِ قُرَيْشٍ بِالنِّعَمِ الْخَاصَّةِ بِهِمْ، وَهِيَ إِسْكَانُهُمْ مَكَّةَ بَعْدَ مَا بَيَّنَ كُفْرَهُمْ بِالنِّعَمِ الْعَامَّةِ وَقِيلَ: إِنَّ ذِكْرَ قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ هَاهُنَا لِمِثَالِ الْكَلِمَةِ الطَّيِّبَةِ وَقِيلَ: لِقَصْدِ الدُّعَاءِ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَإِنْكَارِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً الْمُرَادُ بِالْبَلَدِ هُنَا مَكَّةُ دَعَا إِبْرَاهِيمُ رَبَّهُ أَنْ يَجْعَلَهُ آمِنًا، أَيْ:

{وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ} “Hani İbrâhim şöyle demişti” kavli mahzuf bir fiile taalluk etmektedir; yani: "Onun söylediği vakti hatırla." İbrâhim aleyhisselâm'ın söylediği şeylerin bu makamda zikredilmesinden maksat, muhtemelen genel nimetleri inkâr ettiklerini açıkladıktan sonra, Kureyş'in kendilerine mahsus özel nimetleri -ki bu da onların Mekke'ye yerleştirilmeleridir- inkâr ettiklerini beyan etmektir. İbrâhim kıssasının burada zikredilmesinin güzel kelimenin misali için olduğu da söylenmiştir; tevhîde davet etmek ve putlara tapmayı reddetmek maksadıyla olduğu da söylenmiştir. {رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً} “Rabbim! Bu şehri emniyetli kıl”; buradaki şehirden kasıt Mekke'dir. İbrâhim Rabbine orayı emniyetli kılması için dua etmiştir, yani:

ذَا أَمْنٍ، وَقَدَّمَ طَلَبَ الْأَمْنِ عَلَى سَائِرِ الْمَطَالِبِ الْمَذْكُورَةِ بَعْدَهُ لِأَنَّهُ إِذَا انْتَفَى الْأَمْنُ لَمْ يَفْرَغِ الْإِنْسَانُ لِشَيْءٍ آخَرَ مِنْ أُمُورِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْبَقَرَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ مَا هُنَا وَمَا هُنَالِكَ أَنَّ الْمَطْلُوبَ هُنَا مُجَرَّدُ الْأَمْنِ لِلْبَلَدِ، وَالْمَطْلُوبَ هُنَالِكَ الْبَلَدِيَّةُ وَالْأَمْنُ وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ، يُقَالُ: جَنَّبْتُهُ كَذَا وَأَجْنَبْتُهُ وَجَنَّبْتُهُ أَيْ: بَاعَدْتُهُ عَنْهُ، وَالْمَعْنَى:

Güvenlik sahibi kılmasını istemiştir. Güvenlik talebini kendisinden sonra zikredilen diğer isteklerin önüne almıştır; zira emniyet ortadan kalktığında insan din ve dünya işlerinden başka hiçbir şeye vakit ayıramaz. Bu ayetin bir benzerinin tefsiri Bakara Sûresi'nde Allah Teâlâ'nın {رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً} “Rabbim! Burayı emniyetli bir şehir kıl” kavlinde geçmişti. Buradaki ile oradaki arasındaki fark şudur: Burada istenen şey şehrin sadece emniyetli olmasıdır; orada istenen şey ise hem şehir olması hem de emniyetli olmasıdır. {وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ} “beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut”; "Cennebtühû kezâ, ecnebtühû ve cennebtühû" [ifadeleri], yani "onu ondan uzaklaştırdım" denir. Anlam şudur:

بَاعِدْنِي، وَبَاعِدْ بَنِيَّ عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ قِيلَ: أَرَادَ بَنِيهِ مِنْ صُلْبِهُ وَكَانُوا ثَمَانِيَةً، وَقِيلَ: أَرَادَ مَنْ كَانَ مَوْجُودًا حَالَ دَعْوَتِهِ مِنْ بَنِيهِ وَبَنِي بَنِيهِ، وَقِيلَ: أَرَادَ جَمِيعَ ذُرِّيَّتِهِ مَا تَنَاسَلُوا، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ مَا قِيلَ مِنْ أَنَّهُ لَمْ يَعْبُدْ أَحَدٌ مِنْ أَوْلَادِ إِبْرَاهِيمَ صَنَمًا، وَالصَّنَمُ: هُوَ التِّمْثَالُ الَّذِي كَانَتْ تَصْنَعُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْأَحْجَارِ وَنَحْوِهَا فَيَعْبُدُونَهُ.

Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzaklaştır. Denildi ki: Kendi sulbünden olan oğullarını kastetmiştir ve onlar sekiz kişiydiler. Bir diğer görüşe göre duası esnasında mevcut olan oğullarını ve torunlarını kastetmiştir. Bir diğer görüşe göre ise nesilleri devam ettiği müddetçe bütün zürriyetini kastetmiştir. İbrâhim'in evlatlarından hiçbirinin puta tapmadığı yönündeki rivayet de bunu desteklemektedir. Sanem (صَنَم) ise Câhiliye ehlinin taştan ve benzeri maddelerden yapıp taptıkları heykeldir.

وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ «وَأَجْنِبْنِي» بِقَطْعِ الْهَمْزَةِ، عَلَى أَنَّ أَصْلَهُ أَجْنَبَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ أَسْنَدَ الْإِضْلَالَ إِلَى الْأَصْنَامِ مَعَ كَوْنِهَا جَمَادَاتٍ لَا تَعْقِلُ لِأَنَّهَا سَبَبٌ لِضَلَالِهِمْ فَكَأَنَّهَا أَضَلَّتْهُمْ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِدُعَائِهِ لِرَبِّهِ، ثُمَّ قَالَ: فَمَنْ تَبِعَنِي أَيْ: مَنْ تَبِعَ دِينِي مِنَ النَّاسِ فَصَارَ مُسْلِمًا مُوَحِّدًا فَإِنَّهُ مِنِّي أَيْ: مِنْ أَهْلِ دِينِي: جَعَلَ أَهْلَ مِلَّتِهِ كَنَفْسِهِ مُبَالَغَةً وَمَنْ عَصانِي فَلَمْ يُتَابِعْنِي وَيَدْخُلْ فِي مِلَّتِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ قَادِرٌ عَلَى أَنْ تَغْفِرَ لَهُ، وقيل: قَالَ هَذَا قَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ لا يغفر أن يشرك

Cahderî ve Îsâ b. Ömer, [fiilin] aslının ecnebe (أَجْنَبَ) olmasına binaen hemzenin kat'ıyla «وَأَجْنِبْنِي» şeklinde okumuşlardır. {رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ} “Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar.” [İbrâhim], akletmeyen cansız varlıklar olmalarına rağmen onların sapmasına sebep teşkil ettikleri için saptırma fiilini putlara isnat etmiştir; sanki onları kendileri saptırmış gibidir. Bu cümle, Rabbine yaptığı duanın gerekçesidir. Sonra şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ تَبِعَنِي} “Artık kim bana uyarsa”, yani insanlardan kim benim dinime uyup müslüman ve muvahhid olursa, {فَإِنَّهُ مِنِّي} “şüphesiz o bendendir”, yani benim dinimdendir. [İbrâhim] mübalağa amacıyla kendi dininin mensuplarını bizzat kendisi gibi saymıştır. {وَمَنْ عَصانِي} “Kim de bana karşı gelirse”, yani bana uymayıp dinime girmezse, {فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin”, yani onu bağışlamaya güç yetirensin. Bir diğer görüşe göre [İbrâhim] bunu, Allah'ın kendisine şirk koşulmasını bağışlamayacağını

بِهِ كَمَا وَقَعَ مِنْهُ الِاسْتِغْفَارُ لِأَبِيهِ وَهُوَ مُشْرِكٌ، كَذَا قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَقِيلَ: الْمُرَادُ عِصْيَانُهُ هُنَا فِيمَا دُونَ الشِّرْكِ وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْمَغْفِرَةَ مُقَيَّدَةٌ بِالتَّوْبَةِ مِنَ الشِّرْكِ، ثُمَّ قَالَ: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ الفراء:

bilmeden önce söylemiştir; nitekim müşrik olduğu hâlde babası için de istiğfarda bulunmuştu. İbnü'l-Enbârî böyle demiştir. Bir diğer görüşe göre burada ona karşı gelmekten maksat şirk dışındaki günahlardır. Bir diğer görüşe göre ise bu bağışlanma şirkten tövbe etme şartına bağlıdır. Sonra şöyle buyurmuştur: {رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي} “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını yerleştirdim”. Ferrâ şöyle demiştir:

لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ: بَعْضِ ذُرِّيَّتِي. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: إِنَّهَا زَائِدَةٌ، أَيْ: أَسْكَنْتُ ذُرِّيَّتِي، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ إِنَّمَا أَسْكَنَ إِسْمَاعِيلَ وَهُوَ بَعْضُ وَلَدِهِ بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ أَيْ: لَا زَرْعَ فِيهِ، وَهُوَ وَادِي مَكَّةَ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ أَيِ: الَّذِي يَحْرُمُ فِيهِ مَا يُسْتَبَاحُ فِي غَيْرِهِ وَقِيلَ: إِنَّهُ مُحَرَّمٌ عَلَى الْجَبَابِرَةِ، وَقِيلَ: مُحَرَّمٌ مِنْ أَنْ تُنْتَهَكَ حُرْمَتُهُ، أَوْ يُسْتَخَفَّ بِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ مَا يُغْنِي عَنِ الْإِعَادَةِ، ثُمَّ قَالَ: رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ اللام متعلقة بأسكنت أَيْ: أَسْكَنْتُهُمْ لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فِيهِ، مُتَوَجِّهِينَ إِلَيْهِ، مُتَبَرِّكِينَ بِهِ، وَخَصَّهَا دُونَ سَائِرِ الْعِبَادَاتِ لِمَزِيدِ فَضْلِهَا، وَلَعَلَّ تَكْرِيرَ النِّدَاءِ لِإِظْهَارِ الْعِنَايَةِ الْكَامِلَةِ بِهَذِهِ الْعِبَادَةِ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ الْأَفْئِدَةُ: جَمْعُ فُؤَادٍ، وَهُوَ الْقَلْبُ، عُبِّرَ بِهِ عَنْ جَمِيعِ الْبَدَنِ لِأَنَّهُ أَشْرَفُ عُضْوٍ فِيهِ.

[Min harfi] teb'îz (kısmîlik) içindir; yani: "Zürriyetimin bir kısmını." İbnü'l-Enbârî ise zâid olduğunu söylemiştir; yani: "Zürriyetimi yerleştirdim." Ancak birinci görüş daha evlâdır; zira o, çocuklarının bir kısmı olan İsmâil'i yerleştirmiştir. {بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ} “ekinsiz bir vadiye”, yani içinde hiçbir ekin bulunmayan [bir yere ki] o da Mekke vadisidir. {عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ} “Senin hürmetli Beyt'inin yanına”, yani başka yerlerde helal olan şeylerin kendisinde haram kılındığı [Beyt'inin yanına]. Zorbalara karşı korunduğu/haram kılındığı da söylenmiştir; hürmetinin çiğnenmesinden veya hafife alınmasından korunmuş olduğu da söylenmiştir. Mâide Sûresi'nde tekrarı gereksiz kılacak açıklama geçmişti. Sonra şöyle buyurmuştur: {رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ} “Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye”; lâm harfi "eskentü" (yerleştirdim) fiiline taalluk etmektedir. Yani: Oraya yönelerek ve oradan bereket umarak içinde namazı dosdoğru kılsınlar diye onları yerleştirdim. Faziletinin büyüklüğünden ötürü diğer ibadetler arasından namazı tahsis etmiştir. Nidanın tekrar edilmesi ise muhtemelen bu ibadete verilen tam önemi göstermek içindir. {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “Artık Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir”; el-ef'ide (الْأَفْئِدَةُ), kalb manasındaki fuâd (فُؤَاد) kelimesinin çoğuludur. Bedendeki en şerefli organ olduğu için onunla bütün beden ifade edilmiştir.

وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ وَفْدٍ وَالْأَصْلُ أَوْفِدَةٌ فَقُدِّمَتِ الْفَاءُ، وَقْلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَجَعَلَ وُفُودًا مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَ «مِنْ» فِي مِنَ النَّاسِ لِلتَّبْعِيضِ وَقِيلَ: زَائِدَةٌ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ أَنْ يَحُجَّ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى بِدُخُولِهِمْ تَحْتَ لَفْظِ النَّاسِ، لِأَنَّ الْمَطْلُوبَ تَوْجِيهُ قُلُوبِ النَّاسِ إِلَيْهِمْ لِلسُّكُونِ مَعَهُمْ وَالْجَلْبِ إِلَيْهِمْ لَا تَوْجِيهُهَا إِلَى الْحَجِّ، وَلَوْ كَانَ هَذَا مرادا لقال لتهوي إِلَيْهِ وَقِيلَ: مِنْ لِلِابْتِدَاءِ، كَقَوْلِكَ: الْقَلْبُ مِنِّي سَقِيمٌ، يُرِيدُ قَلْبِي، وَمَعْنَى تَهْوِي إِلَيْهِمْ: تَنْزِعُ إليهم، يقال: هوى نحوه إذا مال، وهو النَّاقَةُ تَهْوِي هَوْيًا فَهِيَ هَاوِيَةٌ إِذَا عَدَتْ عَدْوًا شَدِيدًا كَأَنَّهَا تَهْوِي فِي بِئْرٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: تَجِيءُ إِلَيْهِمْ أَوْ تُسْرِعُ إِلَيْهِمْ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ أَيِ: ارْزُقْ ذُرِّيَّتِي الَّذِينَ أَسْكَنْتَهُمْ هُنَالِكَ أَوْ هُمْ وَمَنْ يُسَاكِنُهُمْ مِنَ النَّاسِ مِنْ أَنْوَاعِ الثَّمَرَاتِ الَّتِي تَنْبُتُ فِيهِ، أَوْ تُجْلَبُ إِلَيْهِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ نِعَمَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ بِهَا عَلَيْهِمْ رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ أَيْ: مَا نَكْتُمُهُ وَمَا نُظْهِرُهُ لِأَنَّ الظَّاهِرَ وَالْمُضْمَرَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ سِيَّانِ.

Denildi ki: O, vefd (kafile/heyet) kelimesinin çoğuludur; aslı "evfidetün" olup fe harfi öne alınmış ve vav harfi yâ'ya dönüştürülmüştür; sanki şöyle demiştir: "İnsanlardan kafileleri onlara meylettir." {مِنَ النَّاسِ} ifadesindeki "min" teb'îz içindir. Zâid olduğu da söylenmiştir; bu durumda Yahudi ve Hristiyanların "insanlar" lafzına dahil olmalarından ötürü onların da hac yapmaları gerekmez; çünkü talep edilen şey insanların kalplerinin onlarla birlikte yaşamak ve onlara mal getirmek üzere yönlendirilmesidir, hacca yönlendirilmesi değildir. Şayet bu kastedilseydi "oraya (Kâbe'ye) yönelsin" derdi. "Min" harfinin, tıpkı "Kalbim hastadır" anlamında söylediğin "el-kalbü minnî sakîmun" sözünde olduğu gibi ibtidâ (başlangıç) için olduğu da söylenmiştir. {تَهْوِي إِلَيْهِمْ} ifadesinin manası onlara iştiyak duymasıdır. "Hevâ nahvehû" bir şeye meyledildiğinde söylenir. "Heveti'n-nâkatü hevyen fe hiye hâviyetün" ifadesi ise deve kuyuya düşer gibi şiddetle koştuğunda kullanılır. Mananın "onlara gelir" veya "onlara koşar" olması da muhtemeldir ve anlamlar birbirine yakındır. {وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ} “ve onları ürünlerle rızıklandır”, yani oraya yerleştirdiğim zürriyetimi ya da onları ve onlarla birlikte oturan insanları orada yetişen veya oraya getirilen türlü meyvelerle rızıklandır, {لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ} “umulur ki şükrederler”, kendilerine ihsan ettiğin nimetlerine [şükrederler]. {رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ} “Rabbimiz! Şüphesiz Sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin”; yani gizlediğimiz ve açığa vurduğumuz her şeyi bilirsin; çünkü açık olan ile gizli olan O Sübhânehu için birdir.

قِيلَ: وَالْمُرَادُ هُنَا بما نُخْفِي مَا يُقَابِلُ مَا نُعْلِنُ، فَالْمَعْنَى مَا نُظْهِرُهُ وَمَا لَا نُظْهِرُهُ، وَقَدَّمَ مَا نُخْفِي عَلَى مَا نُعْلِنُ لِلدِّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمَا مُسْتَوِيَانِ فِي عِلْمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ عُمُومُ كُلِّ مَا لَا يَظْهَرُ وَمَا يَظْهَرُ مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ بِشَيْءٍ مُعَيَّنٍ مِنْ ذَلِكَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ مَا يُخْفِيهِ إِبْرَاهِيمُ مِنْ وَجْدِهِ بِإِسْمَاعِيلَ وَأُمِّهِ حَيْثُ أَسْكَنَهُمَا بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ، وَمَا يُعْلِنُهُ مِنْ ذَلِكَ وَقِيلَ: مَا يُخْفِيهِ إِبْرَاهِيمُ مِنَ الْوَجْدِ وَيُعْلِنُهُ مِنَ الْبُكَاءِ وَالدُّعَاءِ، وَالْمَجِيءُ بِضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ يُشْعِرُ بِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يُرِدْ نَفْسَهُ فَقَطْ، بَلْ أَرَادَ جَمِيعَ الْعِبَادِ، فَكَأَنَّ الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَعْلَمُ بِكُلِّ مَا يُظْهِرُهُ الْعِبَادُ وَبِكُلِّ مَا لَا يُظْهِرُونَهُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ فَقَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: هُوَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ تَصْدِيقًا لِمَا قَالَهُ إِبْرَاهِيمُ مِنْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَعْلَمُ بِمَا يُخْفِيهِ الْعِبَادُ وَمَا يُعْلِنُونَهُ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ: وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ شَيْءٌ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمَوْجُودَةِ كَائِنًا مَا كَانَ، وَإِنَّمَا ذكر السموات وَالْأَرْضَ لِأَنَّهَا الْمُشَاهَدَةُ لِلْعِبَادِ، وَإِلَّا فَعِلْمُهُ سُبْحَانَهُ مُحِيطٌ بِكُلِّ مَا هُوَ دَاخِلٌ فِي الْعَالَمِ، وَكُلِّ مَا هُوَ خَارِجٌ عَنْهُ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهُ خَافِيَةٌ. قِيلَ: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ تَحْقِيقًا لِقَوْلِهِ الْأَوَّلِ، وَتَعْمِيمًا بَعْدَ التَّخْصِيصِ، ثُمَّ حَمِدَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى بَعْضِ نِعَمِهِ الْوَاصِلَةِ إِلَيْهِ فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ

Denildi ki: Burada {بما نُخْفِي} ile kastedilen, {مَا نُعْلِنُ} ifadesinin zıddıdır; yani mana "açığa vurduğumuz ve açığa vurmadığımız şeyler" demektir. Gizlediğimiz şeylerin açığa vurduğumuz şeylerden önce zikredilmesi, her ikisinin de Allah Sübhânehu'nun ilminde eşit olduğunu göstermek içindir. Kur'an'ın lafız düzeninin zâhiri, belirli bir şeyle sınırlandırmaksızın açıkta olan veya olmayan her şeyi içine alacak şekilde genel olmasıdır. Bir görüşe göre kastedilen, İbrâhim'in, İsmâil ve annesini ekinsiz bir vadiye yerleştirdiğinde duyduğu üzüntüyü gizlemesi ve bundan açığa vurduğu şeylerdir. Bir diğer görüşe göre İbrâhim'in gizlediği keder ve açığa vurduğu ağlama ile duadır. Çoğul zamirinin kullanılması, İbrâhim'in sadece kendisini değil bütün kulları kastettiğini hissettirmektedir; sanki mana şöyledir: Şüphesiz Allah Sübhânehu kulların açığa vurduğu her şeyi de açığa vurmadığı her şeyi de bilir. {وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ} “Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz” kavline gelince; müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Bu, Allah Sübhânehu'nun kulların gizlediklerini ve açığa vurduklarını bildiğine dair İbrâhim'in söylediği sözü doğrulamak üzere Allah Sübhânehu'nun kelâmıdır. Nitekim Sübhânehu şöyle buyurmuştur: Ne olursa olsun mevcut varlıklardan hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. Gökler ve yerin zikredilmesi kullar tarafından müşahede edildiği içindir; yoksa O Sübhânehu'nun ilmi âleme dâhil olan her şeyi de onun dışında kalan her şeyi de kuşatmıştır, hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz. Denildi ki: Bunun, önceki sözünü teyit etmek ve özelden sonra genele geçmek maksadıyla İbrâhim'in sözünden olması da muhtemeldir. Sonra kendisine ulaşan bazı nimetleri sebebiyle Allah Sübhânehu'ya hamdederek şöyle demiştir: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ

إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ

إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ} “İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshak'ı lütfeden Allah'a hamdolsun”

أَيْ: وَهَبَ لِي عَلَى كِبَرِ سنّي وسنّ امرأتي، وقيل: وُلِدَ لَهُ إِسْمَاعِيلُ وَهُوَ ابْنُ تِسْعٍ وَتِسْعِينَ سَنَةً، وَوُلِدَ لَهُ إِسْحَاقُ وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ واثنتي عشرة سنة، قيل: و «على» هنا بمعنى مع، أي: وهو لِي مَعَ كِبَرِي وَيَأْسِي عَنِ الْوَلَدِ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ أَيْ: لَمُجِيبُ الدُّعَاءِ مِنْ قَوْلِهِمْ سَمِعَ كَلَامَهُ إِذَا أَجَابَهُ وَاعْتَدَّ بِهِ وَعَمِلَ بِمُقْتَضَاهُ، وَهُوَ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلْمُبَالَغَةِ إِلَى الْمَفْعُولِ وَالْمَعْنَى: إِنَّكَ لَكَثِيرُ إِجَابَةِ الدُّعَاءِ لِمَنْ يَدْعُوكَ. ثُمَّ سَأَلَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يَجْعَلَهُ مُقِيمَ الصَّلَاةِ، مُحَافِظًا عَلَيْهَا، غَيْرَ مُهْمِلٍ لِشَيْءٍ مِنْهَا، ثُمَّ قَالَ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي أَيْ: بَعْضَ ذُرِّيَّتِي أَيِ: اجْعَلْنِي وَاجْعَلْ بَعْضَ ذُرِّيَّتِي مُقِيمِينَ لِلصَّلَاةِ، وَإِنَّمَا خَصَّ الْبَعْضَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ مِنْهُمْ مِنْ لَا يُقِيمُهَا كَمَا يَنْبَغِي. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيِ: اجْعَلْ مِنْ ذُرِّيَّتِي مَنْ يُقِيمُ الصَّلَاةَ، ثُمَّ سَأَلَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنَّ يَتَقَبَّلَ دُعَاءَهُ عَلَى الْعُمُومِ، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ دُعَاؤُهُ فِي هَذَا الْمَقَامِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا.

Yani: Benim yaşımın ve eşimin yaşının büyüklüğüne rağmen bana lütfeden [Allah'a hamdolsun]. Denildi ki: İsmâil doğduğunda o doksan dokuz yaşındaydı, İshak doğduğunda ise yüz on iki yaşındaydı. Bir görüşe göre buradaki "alâ" harfi "mea" (birlikte/rağmen) anlamındadır; yani: İhtiyarlığıma ve çocuktan ümidimi kesmiş olmama rağmen bana bahşetti. {إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ} “Şüphesiz Rabbim duaları hakkıyla işitendir”; yani duaya icabet edendir. Bu, bir kimsenin sözüne icabet edip onu dikkate alarak gereğini yerine getirdiğinde söylenen "Semia kelâmehû" (sözünü dinledi/icabet etti) ifadesinden gelir. Bu, mübalağa içeren sıfatın mef'ûle izâfetidir; anlamı: Şüphesiz Sen, Sana dua edenin duasına çokça icabet edensin. Sonra Allah Sübhânehu'dan kendisini namazı dosdoğru kılan, onu koruyan ve ondan hiçbir şeyi ihmal etmeyen biri kılmasını diledi. Sonra şöyle dedi: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} “ve soyumdan gelenleri de”, yani zürriyetimin bir kısmını da; yani beni ve zürriyetimin bir kısmını namazı dosdoğru kılanlardan eyle. Zürriyetinin bir kısmını tahsis etti; çünkü onlardan namazı gereği gibi kılmayacak kimseler bulunacağını bildi. Zeccâc şöyle demiştir: Yani: Zürriyetimden namazı kılan kimseler var et. Sonra Allah Sübhânehu'dan genel olarak duasını kabul buyurmasını diledi ki bu makamdaki duası da öncelikli olarak buna dâhildir.

قِيلَ: وَالْمُرَادُ بِالدُّعَاءِ هُنَا الْعِبَادَةُ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَتَقَبَّلْ عِبَادَتِي الَّتِي أَعْبُدُكَ بِهَا، ثُمَّ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ مَا وَقَعَ مِنْهُ مِمَّا يَسْتَحِقُّ أَنْ يَغْفِرَهُ اللَّهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَبِيرًا لِمَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ عَنِ الْكَبَائِرِ.

Denildi ki: Buradaki duadan maksat ibadettir; dolayısıyla anlam: "Sana ibadet ettiğim kulluğumu kabul buyur" demektir. Sonra peygamberlerin büyük günahlardan korunmuş olduğu bilindiğinden ötürü, büyük günah olmasa bile kendisinden sâdır olup Allah'ın bağışlamasına layık olan şeyleri bağışlamasını Allah Sübhânehu'dan talep etti.

ثُمَّ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَنْ يَغْفِرَ لِوَالِدَيْهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ دَعَا لَهُمَا بِالْمَغْفِرَةِ قَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُمَا عَدُوَّانِ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ . وَقِيلَ: كَانَتْ أُمُّهُ مَسْلِمَةً، وَقِيلَ: أَرَادَ بِوَالِدَيْهِ آدَمَ وَحَوَّاءَ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ «وَلِوَالِدِي» بِالتَّوْحِيدِ عَلَى إِرَادَةِ الْأَبِ وَحْدَهُ. وَقَرَأَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ «وَلِوَلَدِي» يَعْنِي إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ، وَكَذَا قَرَأَ يحيى ابن يَعْمُرَ، ثُمَّ اسْتَغْفَرَ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَظَاهِرُهُ شُمُولُ كُلِّ مُؤْمِنٍ سَوَاءٌ كَانَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ أَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ، وَقِيلَ: أَرَادَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ فَقَطْ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ أَيْ: يَوْمَ يَثْبُتُ حِسَابُ الْمُكَلَّفِينَ فِي الْمَحْشَرِ، اسْتُعِيرَ لَهُ لَفْظُ يَقُومُ الَّذِي هُوَ حَقِيقَتُهُ فِي قِيَامِ الرَّجُلِ لدلالة عَلَى أَنَّهُ فِي غَايَةِ الِاسْتِقَامَةِ وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِلْحِسَابِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.

Sonra anne ve babasını bağışlamasını Allah Sübhânehu'dan talep etti. Denildi ki: O, Allah Sübhânehu'nun: {وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ} “İbrâhim'in babası için bağışlanma dilemesi, ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun Allah'a düşman olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı” kavlinde belirtildiği üzere, onların Allah Sübhânehu'ya düşman olduklarını bilmeden önce onlar için mağfiret dilemiştir. Annesinin Müslüman olduğu da söylenmiştir; anne ve babasıyla Âdem ve Havvâ'yı kastettiği de söylenmiştir. Saîd b. Cübeyr, sadece babayı kastederek tekil olarak «وَلِوَالِدِي» şeklinde okumuştur. İbrâhim en-Nehaî ise İsmâil ve İshak'ı kastederek «وَلِوَلَدِي» şeklinde okumuştur; Yahyâ b. Ya'mer de böyle okumuştur. Sonra müminler için mağfiret diledi. İfadenin zâhiri, ister kendi zürriyetinden olsun ister olmasın her mümini kapsamaktadır. Sadece kendi zürriyetinden olan müminleri kastettiği de söylenmiştir. {يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ} “hesabın görüleceği gün”; yani mahşerde mükelleflerin hesabının sâbit olacağı gün demektir. İnsanın ayağa kalkması gerçeğinde kullanılan "yekūmü" (kâim olmak/başlamak) lafzı, hesabın son derece dosdoğru ve âdil olacağını belirtmek için mecazen kullanılmıştır. Anlamın "insanların hesap için ayağa kalkacağı gün" olduğu da söylenmiştir; birincisi daha evlâdır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ الْآيَةَ قَالَ: فَاسْتَجَابَ اللَّهُ لِإِبْرَاهِيمَ دَعْوَتَهُ فِي وَلَدِهِ، فَلَمْ يَعْبُدْ أَحَدٌ مِنْ وَلَدِهِ صَنَمًا بَعْدَ دَعْوَتِهِ، وَاسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُ، وَجَعَلَ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَرَزَقَ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ، وَجَعَلَهُ إِمَامًا، وَجَعَلَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ مَنْ يُقِيمُ الصَّلَاةَ، وَتَقَبَّلَ دُعَاءَهُ فَأَرَاهُ مَنَاسِكَهُ وَتَابَ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي «الدَّلَائِلِ» عَنْ عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا أَتَاهُ السِّتَّةُ النَّفَرِ مِنَ الْأَنْصَارِ جَلَسَ إِلَيْهِمْ عِنْدَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى عِبَادَتِهِ وَالْمُؤَازَرَةِ عَلَى دِينِهِ، فَسَأَلُوهُ أَنْ يَعْرِضَ عَلَيْهِمْ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ، فَقَرَأَ مِنْ سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ، فَرَقَّ الْقَوْمُ وَأَخْبَتُوا حِينَ سَمِعُوا مِنْهُ مَا سَمِعُوا وَأَجَابُوهُ. وأخرج الواقدي وابن عساكر عن طريق عامر ابن سَعْدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: كَانَتْ سَارَةُ تَحْتَ إِبْرَاهِيمَ، فَمَكَثَتْ تَحْتَهُ دَهْرًا لَا تُرْزَقُ مِنْهُ وَلَدًا، فَلَمَّا رَأَتْ ذَلِكَ وَهَبَتْ لَهُ هَاجَرَ أَمَةً لَهَا قِبْطِيَّةً، فَوَلَدَتْ لَهُ إِسْمَاعِيلَ، فَغَارَتْ مِنْ ذَلِكَ سَارَةُ وَوَجَدَتْ فِي نَفْسِهَا وَعَتَبَتْ عَلَى هَاجَرَ، فَحَلَفَتْ أَنْ تَقْطَعَ مِنْهَا ثَلَاثَةَ أشرافا ، فَقَالَ لَهَا إِبْرَاهِيمُ: هَلْ لَكِ أَنْ تُبِرِّي يمينك؟ قالت: كيف أصنع؟

İbn Cerîr'in Mücâhid'den: {وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ} “Hani İbrâhim şöyle demişti...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah, İbrâhim'in evladı hakkındaki duasını kabul buyurdu; bu duasından sonra onun evladından hiçbiri puta tapmadı. Allah onun duasını kabul etti; bu beldeyi güvenli kıldı, halkını türlü ürünlerle rızıklandırdı, onu önder (imam) kıldı, soyundan namazı dosdoğru kılan kimseler var etti, duasını kabul edip ona ibadet yer ve yöntemlerini (menâsikini) gösterdi ve tövbesini kabul buyurdu. Ebû Nuaym ed-Delâil'de Akīl b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre, Ensâr'dan altı kişilik grup Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiklerinde, Akabe Cemresi'nin yanında onların yanına oturdu; onları Allah'a, O'na kulluk etmeye ve dinine destek olmaya davet etti. Onlar da kendisine vahyolunanı kendilerine sunmasını istediler. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] İbrâhim sûresinden: {وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ} “Hani İbrâhim: 'Rabbim! Bu şehri güvenli kıl, beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut!' demişti” ayetinden surenin sonuna kadar okudu. Topluluk ondan işittiklerini duyunca kalpleri yumuşadı, huşû duydular ve davetine icabet ettiler. Vâkıdî ve İbn Asâkir'in Âmir b. Sa'd yoluyla babasından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Sâre, İbrâhim'in nikâhı altındaydı. Uzun bir süre onun nikâhında kaldı fakat ondan çocuğu olmadı. Bu durumu görünce Kıptî olan câriyesi Hâcer'i ona hibe etti. Hâcer ona İsmâil'i doğurdu. Bunun üzerine Sâre kıskandı, içerledi ve Hâcer'e kızdı; onun üç eşrâfını (üç uzvunu) keseceğine yemin etti. İbrâhim ona: "Yeminini yerine getirmek ister misin?" deyince Sâre: "Nasıl yapayım?" dedi.

قَالَ: اثْقُبِي أُذُنَيْهَا وَاخْفِضِيهَا، وَالْخَفْضُ: هُوَ الْخِتَانُ، فَفَعَلَتْ ذَلِكَ بِهَا، فَوَضَعَتْ هَاجَرُ فِي أُذُنَيْهَا قُرْطَيْنِ فَازْدَادَتْ بِهِمَا حُسْنًا، فَقَالَتْ سَارَةُ: أَرَانِي أَنَّمَا زِدْتُهَا جَمَالًا فَلَمْ تُقَارَّهُ عَلَى كَوْنِهِ مَعَهَا، وَوَجِدَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ وَجْدًا شَدِيدًا، فَنَقَلَهَا إِلَى مَكَّةَ، فَكَانَ يَزُورُهَا فِي كُلِّ يَوْمٍ مِنَ الشَّامَ عَلَى الْبُرَاقِ مِنْ شَغَفِهِ بِهَا وَقِلَّةِ صَبْرِهِ عَنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ: أَسْكَنَ إِسْمَاعِيلَ وَأُمَّهُ مَكَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حِينَ قَالَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ لَوْ قَالَ أَفْئِدَةَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ لَازْدَحَمَتْ عَلَيْهِ فَارِسُ وَالرُّومُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وابن أبي حاتم عَنِ الْحَكَمِ قَالَ: سَأَلْتُ عِكْرِمَةَ وَطَاوُسًا وَعَطَاءَ بْنَ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ: فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ فَقَالُوا: الْبَيْتُ تَهْوِي إِلَيْهِ قُلُوبُهُمْ يَأْتُونَهُ وَفِي لَفْظٍ قَالُوا: هَوَاهُمْ إِلَى مَكَّةَ أَنْ يَحُجُّوا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: تَهْوِي إِلَيْهِمْ قَالَ: تَنْزِعُ إِلَيْهِمْ.

Dedi ki: "Onun kulaklarını del ve onu sünnet et." Hıfâd (الْخَفْضُ) kadınların sünnet edilmesidir. Sâre bunu ona yaptı. Hâcer de kulaklarına iki küpe taktı ve bunlarla güzelliği daha da arttı. Bunun üzerine Sâre: "Görüyorum ki onun güzelliğini sadece artırmışım" dedi ve İbrâhim'in onunla kalmasına razı olmadı. İbrâhim ise Hâcer'e karşı derin bir sevgi duyuyordu. Onu Mekke'ye nakletti. Ona olan düşkünlüğü ve onsuzluğa sabrının azlığı sebebiyle Şam'dan Burak ile her gün onu ziyarete gelirdi. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan {إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي} kavli hakkında: "İsmâil'i ve annesini Mekke'ye yerleştirdi" dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir yine ondan şöyle rivayet etmiştir: İbrâhim {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} derken şayet: "İnsanların kalplerini onlara meylettir" deseydi, Farslar ve Rumlar oraya akın ederdi. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Hakem'den şöyle rivayet etmişlerdir: İkrime, Tâvûs ve Atâ b. Ebî Rebâh'a bu {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} ayetini sordum; dediler ki: "Beyt'e kalpleri meyleder, oraya gelirler." Bir lafızda da şöyle dediler: "Mekke'ye hac etmek onların arzusudur." Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den {تَهْوِي إِلَيْهِمْ} kavli hakkında: "Onlara can atar/iştiyak duyar" dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ الطَّائِفِيِّ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا دَعَا لِلْحَرَمِ وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ نَقَلَ اللَّهُ الطَّائِفَ مِنْ فِلَسْطِينَ!. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ نَقَلَ قَرْيَةً مِنْ قُرَى الشَّامِ فَوَضَعَهَا بِالطَّائِفِ لِدَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، قَالَ السُّيُوطِيُّ: بِسَنَدٍ حَسَنٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: لَوْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ قَالَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ لَحَجَّ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالنَّاسُ كُلُّهُمْ، وَلَكِنَّهُ قَالَ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ فَخَصَّ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ قَالَ: مِنَ الْحُزْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ فِي قَوْلِهِ:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Müslim et-Tâifî'den; İbrâhim Harem için {وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ} diye dua edince Allah'ın Tâif'i Filistin'den naklettiğini rivayet etmişlerdir! İbn Ebî Hâtim, Zührî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah, İbrâhim'in duası sebebiyle Şam köylerinden bir köyü nakledip Tâif'e yerleştirdi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī rivayet etmişlerdir; Süyûtî dedi ki: Hasan bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Eğer İbrâhim aleyhisselâm: "İnsanların gönüllerini onlara meylettir" deseydi, Yahudiler, Hristiyanlar ve bütün insanlar hac ederdi; fakat o: {أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ} "insanlardan bir kısmının gönüllerini" diyerek bunu müminlere tahsis etti. İbn Ebî Hâtim yine ondan {مَا نُخْفِي وَما نُعْلِنُ} kavli hakkında: "Hüzünden [gizlediğimizi ve açığa vurduğumuzu]" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbrâhim en-Nehaî'den kavli hakkında şöyle rivayet etmiştir:

رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي قَالَ: مِنْ حُبِّ إِسْمَاعِيلَ وَأُمِّهِ وَما نُعْلِنُ قَالَ: مَا نُظْهِرُ لِسَارَةَ مِنَ الْجَفَاءِ لَهُمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ قَالَ: هَذَا بَعْدَ ذَلِكَ بِحِينٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: بُشِّرَ إِبْرَاهِيمُ بَعْدَ سَبْعَ عشرة سنة ومائة سنة.

{رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي} "Gizlediğimiz şeyi": "İsmâil ve annesine olan sevgiden" dedi; {وَما نُعْلِنُ} "açığa vurduğumuz şeyi": "Sâre'ye karşı onlara gösterdiğimiz mesafeli tavrı" dedi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ} kavli hakkında: "Bu, ondan bir müddet sonraydı" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: İbrâhim yüz on yedi yıl sonra müjdelendi.

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٢ الى ٤٦]

[İbrâhim Sûresi (14), 42-46. Âyetler]

وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ (٤٢) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (٤٣) وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦)

{وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ} “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O, onları sadece gözlerin dehşetten dikilip kalacağı bir güne ertelemektedir.” (42) {مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ} “[O gün onlar] başlarını yukarı dikerek koşarlar, bakışları kendilerine dönmez [şaşkınlıktan gözlerini bile kırpamazlar] ve kalpleri bomboştur.” (43) {وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ} “İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar! O gün zulmedenler şöyle diyecekler: 'Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine uyalım ve peygamberlerin peşinden gidelim.' [Onlara denilir ki:] 'Daha önce sizin için hiçbir zeval (son bulma) olmadığına dair yemin etmemiş miydiniz?'” (44) {وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ} “Üstelik kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz; onlara neler yaptığımız size apaçık belli oldu ve size misaller de verdik.” (45) {وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ} “Gerçekten onlar tuzaklarını kurdular. Halbuki onların tuzakları yüzünden dağlar yerinden oynayacak olsa bile, onların tuzakları[nın karşılığı] Allah katındadır.” (46)

قَوْلُهُ: وَلا تَحْسَبَنَّ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ تَعْرِيضٌ لِأُمَّتِهِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَلَا تَحْسَبُ أُمَّتُكَ يَا مُحَمَّدُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ، وَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ مِنْ غَيْرِ تَعْرِيضٍ لِأُمَّتِهِ فَمَعْنَاهُ التَّثْبِيتُ عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنْ عَدَمِ الْحُسْبَانِ كَقَوْلِهِ: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَنَحْوِهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: وَلَا تَحْسَبَنَّهُ يُعَامِلُهُمْ مُعَامَلَةَ الْغَافِلِ عَمَّا يَعْمَلُونَ، وَلَكِنْ مُعَامَلَةَ الرَّقِيبِ عَلَيْهِمْ أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ بِالنَّهْيِ عَنِ الْحُسْبَانِ الْإِيذَانَ بِأَنَّهُ عَالِمٌ بِذَلِكَ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهُ خَافِيَةٌ. وَفِي هَذَا تَسْلِيَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِعْلَامٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ تَأْخِيرَ الْعَذَابِ عَنْهُمْ لَيْسَ لِلرِّضَا بِأَفْعَالِهِمْ، بَلْ سُنَّةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي إِمْهَالِ الْعُصَاةِ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ أَيْ: يُؤَخِّرُ جَزَاءَهُمْ وَلَا يُؤَاخِذُهُمْ بِظُلْمِهِمْ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ السَّابِقِ.

{وَلا تَحْسَبَنَّ} kavli Peygamber ﷺ'e bir hitaptır; ancak ümmetine bir ta'rizdir (dolaylı uyarıdır). Sanki şöyle buyurmuştur: "Ey Muhammed! Ümmetin sakın sanmasın." Mükelleflerden bu hitaba muhatap olmaya uygun olan herkese yönelik olması da caizdir. Eğer hitap ümmetine ta'riz olmaksızın bizzat Peygamber ﷺ'e yönelikse, bunun anlamı {وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Sakın müşriklerden olma!” ve benzeri ayetlerde olduğu gibi, zaten üzerinde bulunduğu zannetmeme hâlinde sebat etmesini sağlamaktır. Denildi ki: Kastedilen şudur: "Sakın O'nun, yaptıklarından habersiz olan bir kimse gibi onlara muamele ettiğini sanma; bilakis O, onları gözetleyen bir murakıp gibi muamele etmektedir." Yahut zannetmekten nehyetmekle kastedilen, O'nun bunu bildiğini ve hiçbir gizli şeyin O'na gizli kalmadığını bildirmektir. Bunda Resûlullah ﷺ için bir teselli, müşrikler için ise azabın kendilerinden ertelenmesinin yaptıkları işlerden razı olunduğu anlamına gelmediğini, bilakis günahkârlara mühlet vermenin Allah Sübhânehu'nun bir sünneti olduğunu bildirme vardır. {إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ} “O, onları sadece gözlerin dehşetle donup kalacağı bir güne erteliyor”; yani cezalarını erteler ve zulümleri sebebiyle onları hemen hesaba çekmez. Bu cümle önceki nehyin gerekçesidir.

وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالسُّلَمِيُّ وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَبِي عَمْرٍو بِالنُّونِ فِي نُؤَخِّرُهُمْ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ. وَاخْتَارَهَا أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ لِقَوْلِهِ: وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ وَمَعْنَى لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ أَيْ: تُرْفَعُ فِيهِ أَبْصَارُ أَهْلِ الْمَوْقِفِ، وَلَا تُغْمِضُ مِنْ هَوْلِ مَا تَرَاهُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، هَكَذَا قَالَ الْفَرَّاءُ. يُقَالُ: شَخَصَ الرَّجُلُ بَصَرَهُ وَشَخَصَ الْبَصَرُ نَفْسُهُ إِلَى السَّمَاءِ مِنْ هَوْلِ مَا يَرَى، وَالْمُرَادُ أَنَّ الْأَبْصَارَ بَقِيَتْ مَفْتُوحَةً لَا تَتَحَرَّكُ مِنْ شِدَّةِ الْحَيْرَةِ وَالدَّهْشَةِ مُهْطِعِينَ أَيْ: مُسْرِعِينَ، مِنْ أَهْطَعَ يَهْطَعُ إِهْطَاعًا إِذَا أَسْرَعَ وَقِيلَ: الْمُهْطِعُ: الَّذِي يَنْظُرُ فِي ذُلٍّ وَخُشُوعٍ. وَمِنْهُ:

Hasan ve Sülemî -ki bu Ebû Amr'dan bir rivayettir- «نُؤَخِّرُهُمْ» şeklinde nûn ile okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise ye ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim, {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ} kavlinden dolayı bunu tercih etmişlerdir. {لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ} kavlinin anlamı: O gün mahşer ehlinin gözleri yukarı dikilir ve o günde gördükleri dehşetten ötürü gözlerini kırpamazlar; Ferrâ böyle demiştir. Kişinin gözünü dikmesi durumunda "Şahasa'r-raculü basarahû" ve gördüğü dehşetten ötürü bizzat gözün kendisi dikildiğinde "Şahasa'l-basaru nefsuhû ile's-semâi" denir. Kastedilen, aşırı şaşkınlık ve dehşetten ötürü gözlerin açık kalıp hareket edememesidir. {مُهْطِعِينَ} “başlarını dikmiş koşanlar olarak”; acele edenler demektir. "Ehta'a yühtı'u ihtâan" hızlıca koştuğunda söylenir. Denildi ki: Mühtı' (الْمُهْطِعُ), zillet ve huşû içinde bakan kimsedir. Şairin şu beyti bundandır:

بِدَجْلَةَ دَارُهُمْ وَلَقَدْ أَرَاهُمْ ... بِدَجْلَةَ مُهْطِعِينَ إِلَى السّماع

Dicle'dedir onların yurtları, onları görmüşümdür... Dicle'de çağırana boyun eğip koşarlarken

وَقِيلَ: الْمُهْطِعُ: الَّذِي يُدِيمُ النَّظَرَ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: قَدْ يَكُونُ الْوَجْهَانِ جَمِيعًا، يَعْنِي الْإِسْرَاعَ مَعَ إِدَامَةِ النَّظَرِ وَقِيلَ: الْمُهْطِعُ الَّذِي لَا يَرْفَعُ رَأْسَهُ. وَقَالَ ثَعْلَبٌ: الْمُهْطِعُ الَّذِي يَنْظُرُ فِي ذُلٍّ وَخُضُوعٍ وَقِيلَ: هُوَ السَّاكِتُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْمَعْرُوفُ فِي اللُّغَةِ أَهْطَعَ إِذَا أَسْرَعَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ أي: رافعي رؤوسهم، وَإِقْنَاعُ الرَّأْسِ: رَفْعُهُ، وَأَقْنَعَ صَوْتَهُ: إِذَا رَفَعَهُ، والمعنى: أنهم يومئذ رافعون رؤوسهم إِلَى السَّمَاءِ يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا نَظَرَ فَزَعٍ وَذُلٍّ وَلَا يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ. وَقِيلَ: إِنَّ إِقْنَاعَ الرَّأْسِ نَكْسُهُ وَقِيلَ: يُقَالُ أَقْنَعَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ، وَأَقْنَعَ: إِذَا طَأْطَأَ ذِلَّةً وَخُضُوعًا، وَالْآيَةُ مُحْتَمِلَةٌ لِلْوَجْهَيْنِ. قَالَ الْمِبْرَدُ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَعْرَفُ فِي اللُّغَةِ.

Denildi ki: Mühtı', bakışını sürekli dikip ayırmayan kimsedir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: İki vecih bir arada da olabilir; yani gözünü dikmekle birlikte hızlıca koşmak. Mühtı'in başını kaldıramayan kimse olduğu da söylenmiştir. Sa'leb: "Mühtı', zillet ve boyun eğişle bakan kimsedir" demiştir. Sessiz duran kimse olduğu da söylenmiştir. Nehhâs: "Dilbiliminde meşhur olan, 'ehta'a' fiilinin acele edip koştuğu anlamına gelmesidir" demiştir. {مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ} yani başlarını yukarı kaldıranlar demektir. İknâu'r-re's (إِقْنَاعُ الرَّأْسِ) başı yukarı kaldırmaktır; sesini yükselttiğinde "akna'a savtehû" denir. Anlam şudur: Onlar o gün başlarını semaya doğru kaldırmış, korku ve zillet nazarıyla oraya bakarlar, birbirlerine dönüp bakamazlar. Başı iknâ etmenin onu öne eğmek olduğu da söylenmiştir. Başını yukarı kaldırdığında "akna'a", zillet ve tevazu ile başını öne eğdiğinde de "akna'a" denildiği söylenmiştir. Ayet iki vechhe de uygundur. Müberred: "Birinci görüş dilde daha çok bilinendir" demiştir.

قَالَ الشَّاعِرُ:

Şair şöyle demiştir:

أَنَغْضَ نَحْوِي رَأْسَهُ وَأَقْنَعَا ... كَأَنَّمَا أَبْصَرَ شَيْئًا أَطْمَعَا

Bana doğru başını salladı ve dikti ... Sanki göz diktiği bir şey görmüş gibi.

لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ أَيْ: لَا تَرْجِعُ إِلَيْهِمْ أَبْصَارُهُمْ، وَأَصْلُ الطَّرْفِ: تَحْرِيكُ الْأَجْفَانِ وَسُمِّيَتِ الْعَيْنُ طَرْفًا لِأَنَّهُ يَكُونُ بِهَا، وَمِنْ إِطْلَاقِ الطَّرْفِ على العين قول عَنْتَرَةَ:

{لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ} “gözleri kendilerine bile dönüp bakamaz”; yani bakışları kendilerine geri dönmez. Tarf (طَرْف) kelimesinin aslı göz kapaklarını hareket ettirmektir; bu fiil onunla gerçekleştiği için göze de tarf denmiştir. Tarf kelimesinin göz anlamında kullanımına dair Antere'nin şu sözü zikredilebilir:

وَأَغُضُّ طَرَفِي مَا بَدَتْ لِي جَارَتِي ... حَتَّى يُوَارِيَ جَارَتِي مَأْوَاهَا

Komşum bana göründüğünde gözümü sakınırım / Ta ki sığınağı (evi) komşumu gizleyinceye kadar.

وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ الْهَوَاءُ فِي اللُّغَةِ: الْمُجَوَّفُ الْخَالِي الَّذِي لَمْ تَشْغَلْهُ الْأَجْرَامُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ قُلُوبَهُمْ خَالِيَةٌ عَنِ الْعَقْلِ وَالْفَهْمِ لِمَا شَاهَدُوا مِنَ الْفَزَعِ وَالْحَيْرَةِ وَالدَّهَشِ، وَجَعْلُهَا نَفْسَ الْهَوَى مُبَالَغَةٌ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْأَحْمَقِ وَالْجَبَانِ قَلْبُهُ هَوَاءٌ، أَيْ: لَا رَأْيَ فِيهِ وَلَا قُوَّةَ وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهَا خَرَجَتْ قُلُوبُهُمْ عَنْ مَوَاضِعِهَا فَصَارَتْ فِي الْحَنَاجِرِ.

{وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ} “ve kalpleri bomboştur”; hevâ (الْهَوَاءُ) lügatte cisimlerin doldurmadığı içi boş, oyuk şeydir. Mana şudur: Gördükleri korku, şaşkınlık ve dehşetten dolayı kalpleri akıl ve idrakten yoksundur. Kalplerin bizzat "hevâ" (boşluk) kılınması mübalağa içindir; ahmak ve korkak kimse için "kalbi havadır", yani içinde ne bir görüş ne de bir güç vardır denilmesi bundandır. Ayetin anlamının, kalplerinin yerlerinden fırlayıp gırtlaklara dayanması olduğu da söylenmiştir.

وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّ أَفْئِدَةَ الْكُفَّارِ فِي الدُّنْيَا خَالِيَةٌ عَنِ الْخَيْرِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَأَفْئِدَتُهُمْ ذَاتُ هَوَاءٍ. وَمِمَّا يُقَارِبُ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً أَيْ: خَالِيًا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِلَّا مِنْ هَمِّ مُوسَى وَأَنْذِرِ النَّاسَ هَذَا رُجُوعٌ إِلَى خطاب رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُنْذِرَ النَّاسَ، وَالْمُرَادُ النَّاسُ عَلَى الْعُمُومِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ كُفَّارُ مَكَّةَ، وَقِيلَ: الْكُفَّارُ عَلَى الْعُمُومِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ الْإِنْذَارَ كَمَا يَكُونُ لِلْكَافِرِ يَكُونُ أَيْضًا لِلْمُسْلِمِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ . وَمَعْنَى: يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَيْ: خَوِّفْهُمْ هَذَا الْيَوْمَ، وَهُوَ يَوْمُ إِتْيَانِ الْعَذَابِ، وَإِنَّمَا اقْتُصِرَ عَلَى ذِكْرِ إِتْيَانِ الْعَذَابِ فِيهِ مَعَ كَوْنِهِ يَوْمَ إِتْيَانِ الثَّوَابِ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ تَهْدِيدٍ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ يَوْمُ مَوْتِهِمْ فَإِنَّهُ أَوَّلُ أَوْقَاتِ إِتْيَانِ الْعَذَابِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ يَوْمُ هَلَاكِهِمْ بِالْعَذَابِ الْعَاجِلِ، وَانْتِصَابُ يَوْمَ عَلَى أنه مفعول ثان لأنذر فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ ظَلَمُوا هَاهُنَا هُمُ النَّاسُ، أَيْ: فَيَقُولُونَ، وَالْعُدُولُ إِلَى الْإِظْهَارِ مَكَانَ الْإِضْمَارِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ الظُّلْمَ هُوَ الْعِلَّةُ فِيمَا نَزَلَ بِهِمْ، هَذَا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ هُمُ الْكُفَّارَ. وَعَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِ الْمُرَادِ بِهِمْ مَنْ يَعُمُّ الْمُسْلِمِينَ، فَالْمَعْنَى: فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَهُمُ الْكُفَّارُ رَبَّنا أَخِّرْنا أَمْهِلْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ إِلَى أَمَدٍ مِنَ الزَّمَانِ مَعْلُومٍ غَيْرِ بَعِيدٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ أَيْ دَعْوَتَكَ لِعِبَادِكَ عَلَى أَلْسُنِ أَنْبِيَائِكَ إِلَى تَوْحِيدِكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ الْمُرْسَلِينَ مِنْكَ إِلَيْنَا فَنَعْمَلْ بِمَا بَلَّغُوهُ إِلَيْنَا مِنْ شَرَائِعِكَ، وَنَتَدَارَكْ مَا فَرَطَ مِنَّا مِنَ الْإِهْمَالِ، وَإِنَّمَا جُمِعَ الرُّسُلُ، لِأَنَّ دَعْوَتَهُمْ إِلَى التَّوْحِيدِ مُتَّفِقَةٌ، فَاتِّبَاعُ وَاحِدٍ مِنْهُمُ اتِّبَاعٌ لِجَمِيعِهِمْ، وَهَذَا مِنْهُمْ سُؤَالٌ لِلرُّجُوعِ إِلَى الدُّنْيَا لَمَّا ظَهَرَ لَهُمُ الْحَقُّ فِي الْآخِرَةِ: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ . ثُمَّ حَكَى سُبْحَانَهُ مَا يُجَابُ بِهِ عَنْهُمْ عِنْدَ أَنْ يَقُولُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ، فَقَالَ: أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ أَيْ: فَيُقَالُ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلُ تَوْبِيخًا وتقريعا، أي: أو لم تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلِ هَذَا الْيَوْمِ مَا لَكَمَ مِنْ زَوَالٍ مِنْ دَارِ الدُّنْيَا وَقِيلَ: إِنَّهُ لَا قَسَمَ مِنْهُمْ حَقِيقَةً، وَإِنَّمَا كَانَ لِسَانُ حَالِهِمْ ذَلِكَ لِاسْتِغْرَاقِهِمْ فِي الشَّهَوَاتِ وَإِخْلَادِهِمْ إِلَى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَقِيلَ: قَسَمُهُمْ هَذَا هُوَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ ، وَجَوَابُ الْقَسَمِ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ وَإِنَّمَا جَاءَ بِلَفْظِ الْخِطَابِ فِي مَا لَكَمَ مِنْ زَوَالٍ لِمُرَاعَاةِ أَقْسَمْتُمْ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَقَالَ: مَا لَنَا مِنْ زَوَالٍ وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ أَيِ: اسْتَقْرَرْتُمْ، يُقَالُ: سَكَنَ الدَّارَ وَسَكَنَ فِيهَا، وَهِيَ بِلَادُ ثَمُودَ وَنَحْوِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْكُفْرِ بِاللَّهِ وَالْعِصْيَانِ لَهُ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ قَرَأَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ نُبَيِّنُ بِالنُّونِ وَالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ. وَقَرَأَ مَنْ عَدَاهُ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ وَالْفِعْلِ الْمَاضِي، أَيْ: تَبَيَّنَ لَكُمْ بِمُشَاهَدَةِ الْآثَارِ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ وَالْعَذَابِ الشَّدِيدِ بِمَا فَعَلُوهُ مِنَ الذُّنُوبِ، وَفَاعِلُ تَبَيَّنَ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْجُمْلَةُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدَهُ، أَيْ: تَبَيَّنَ لَكُمْ فِعْلُنَا العجيب بهم

Bir görüşe göre mana şöyledir: Kâfirlerin kalpleri dünyada iken hayırdan boştur. Başka bir görüşe göre ise: Onların kalpleri hava doludur (içi boştur). Bu ayetin manasına yaklaşan ifadelerden biri de Yüce Allah'ın şu kavlidir: {وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً} “Mûsâ'nın annesinin kalbi bomboş sabahladı”; yani Mûsâ'nın derdinden başka her şeyden arınmış/boşalmış olarak sabahladı. {وَأَنْذِرِ النَّاسَ} “İnsanları uyar”; bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan hitaba bir dönüştür. Allah Teâlâ ona insanları uyarmasını emretmiştir. Buradaki insanlardan maksat genel olarak bütün insanlardır. Bir görüşe göre Mekke kâfirleridir; diğer bir görüşe göre ise genel olarak kâfirlerdir. Ancak birinci görüş daha evladır; çünkü uyarı kâfire yapıldığı gibi Müslümana da yapılır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ} “Sen ancak zikre (Kur'an'a) uyan kimseyi uyarırsın”. {يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ} “Onlara azabın geleceği günle” ifadesinin manası kıyamet günüdür; yani: 'Onları bu günle, azabın geleceği günle korkut.' Kıyamet günü aynı zamanda mükâfatın da verileceği bir gün olmasına rağmen sadece azabın gelişinin zikredilmesi, makamın tehdit ve korkutma makamı olmasından ötürüdür. Bir görüşe göre bundan maksat ölüm günleridir; zira ölüm, azabın geliş vakitlerinin ilkidir. Başka bir görüşe göre ise dünyadaki peşin azapla helak edilecekleri gündür. "Yevme" (يَوْمَ) kelimesi mef'ûl-i sânî (ikinci nesne) olduğu için mansuptur. {فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “O zulmedenler: 'Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele' derler”; burada zulmedenlerden maksat insanlardır, yani 'insanlar derler' demektir. Zamir yerine açık isim (ızhâr) getirilmesi, başlarına gelen şeyin illetinin zulüm olduğunu hissettirmek içindir. Bu durum, insanlardan maksadın kâfirler olması halindedir. İnsanlardan maksadın Müslümanları da kapsayan genel bir ifade olduğu takdirde ise mana şöyledir: Onlardan zulmedenler -ki onlar kâfirlerdir- şöyle derler: {رَبَّنا أَخِّرْنا} 'Rabbimiz, bize mühlet ver', {إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ} 'uzak olmayan, belirli yakın bir zamana kadar.' {نُجِبْ دَعْوَتَكَ} “Senin davetine icabet edelim”; yani peygamberlerinin diliyle kullarını tevhide çağırdığın davetine uyalım; {وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ} “ve peygamberlere uyalım”; katından bize gönderilen elçilere uyalım, onların şeriatından bize tebliğ ettikleriyle amel edelim ve ihmalkârlığımızdan kaynaklanan kusurlarımızı telafi edelim. Burada peygamberlerin çoğul olarak zikredilmesi, onların tevhid konusundaki davetlerinin bir olmasından ötürüdür; dolayısıyla onlardan birine uymak hepsine uymak demektir. Bu onların, ahirette hakikat kendilerine ayan beyan ortaya çıkınca dünyaya dönmeyi istemeleridir; nitekim {وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ} “Şayet geri döndürülselerdi, yine menedildikleri şeylere dönerlerdi” buyrulmuştur. Ardından Yüce Allah, onlar bu sözü söylediklerinde kendilerine verilecek cevabı naklederek şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ} “Daha önce sizin için hiçbir zeval (son/yok oluş) olmadığına yemin etmemiş miydiniz?”; yani onları azarlamak ve kınamak amacıyla kendilerine böyle denilecektir: 'Siz bu günden önce dünya yurdundan sizin için bir ayrılış/yok oluş olmayacağına yemin etmemiş miydiniz?' Bir görüşe göre onlar hakikatte böyle bir yemin etmemişlerdi; fakat şehvetlere dalmaları ve dünyaya meyletmeleri sebebiyle hal dilleri böyleydi. Başka bir görüşe göre ise onların bu yemini, Allah'ın onlar hakkında naklettiği şu kavlidir: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ} “'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye olanca güçleriyle Allah'a yemin ettiler”. Yeminin cevabı ise {مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ} “sizin için hiçbir zeval yoktur” ifadesidir. {مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ} ifadesinde hitap sığasıyla gelinmesi {أَقْسَمْتُمْ} kavline riayet etmek içindir; aksi halde [kendi sözleri olarak] 'Bizim için hiçbir zeval yoktur' denilirdi. {وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz”; yani yerleştiniz. Arapçada 'sekene'd-dâr' ve 'sekene fîhâ' (evde ikamet etti) denilir. Bunlar Semûd kavmi ve benzeri, Allah'ı inkâr edip O'na isyan ederek kendilerine zulmetmiş kâfirlerin beldeleridir. {وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ} “Onlara neler yaptığımız size apaçık belli olmuştu”; Abdurrahman es-Sülemî, nun harfiyle ve muzari fiil olarak {نُبَيِّنُ} ("açıklarız") şeklinde okumuştur. Onun dışındakiler ise üstten iki noktalı te ile ve mazi fiil olarak {تَبَيَّنَ} ("belli oldu") şeklinde okumuşlardır; yani onların işledikleri günahlar sebebiyle onlara ne tür cezalar ve şiddetli azaplar uyguladığımız kalıntıları/harabeleri bizzat görmenizle size apaçık belli olmuştu. "Tebeyyene" fiilinin faili, kendisinden sonra zikredilen cümlenin delalet ettiği manadır; yani 'Onlara yaptığımız o ibret verici muamele size apaçık ortaya çıkmıştı.'

وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ فِي كُتُبِ اللَّهِ وَعَلَى أَلْسُنِ رُسُلِهِ إِيضَاحًا لَكُمْ وَتَقْرِيرًا وَتَكْمِيلًا لِلْحُجَّةِ عَلَيْكُمْ وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: فَعَلْنَا بِهِمْ مَا فَعَلْنَا، وَالْحَالُ أَنَّهُمْ قَدْ مَكَرُوا فِي رَدِّ الْحَقِّ وَإِثْبَاتِ الْبَاطِلِ مَكْرَهُمُ الْعَظِيمَ، الَّذِي اسْتَفْرَغُوا فِيهِ وُسْعَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ أَيْ: وَعِنْدَ اللَّهِ جَزَاءُ مَكْرِهِمْ، أَوْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْتُوبٌ مَكْرُهُمْ فَهُوَ مُجَازِيهِمْ، أَوْ عِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمُ الَّذِي يَمْكُرُهُمْ بِهِ عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمَكْرُ مضافا إلى المفعول وقيل: وَالْمُرَادُ بِهِمْ قَوْمُ مُحَمَّدٍ ﷺ مكروا بالنبي ﷺ حِينَ هَمُّوا بِقَتْلِهِ أَوْ نَفْيِهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ مَا وَقَعَ مِنَ النُّمْرُوذِ حَيْثُ حَاوَلَ الصُّعُودَ إِلَى السَّمَاءِ، فَاتَّخَذَ لِنَفْسِهِ تَابُوتًا وَرَبَطَ قَوَائِمَهُ بِأَرْبَعَةِ نُسُورٍ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ قَرَأَ عُمَرُ وَعَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيٌّ وَإِنْ كَادَ مَكْرُهُمْ بِالدَّالِ الْمُهْمَلَةِ مَكَانَ النُّونِ. وَقَرَأَ غَيْرُهُمْ مِنَ الْقُرَّاءِ وَإِنْ كانَ بِالنُّونِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَالْكِسَائِيُّ «لَتَزُولُ» بِفَتْحِ اللَّامِ عَلَى أَنَّهَا لَامُ الِابْتِدَاءِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِهَا عَلَى أَنَّهَا لَامُ الْجُحُودِ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: الِاخْتِيَارُ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ، يَعْنِي قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ زَالَتْ لَمْ تَكُنْ ثَابِتَةً فَعَلَى قِرَاءَةِ الْكِسَائِيِّ وَمَنْ مَعَهُ تَكُونُ إِنْ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاللَّامُ هِيَ الْفَارِقَةَ، وَزَوَالُ الْجِبَالِ مَثَلٌ لِعِظَمِ مَكْرِهِمْ وَشِدَّتِهِ، أَيْ: وَإِنَّ الشَّأْنَ كَانَ مَكْرُهُمْ مُعَدًّا لِذَلِكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ يَبْلُغُ فِي الْكَيْدِ إِلَى إِزَالَةِ الْجِبَالِ فَإِنَّ اللَّهَ يَنْصُرُ دِينَهُ وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنْ تَكُونَ إِنْ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَالْمَعْنَى كَمَا مَرَّ. وَالثَّانِي أَنْ تَكُونَ نَافِيَةً وَاللَّامُ الْمَكْسُورَةُ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ كَقَوْلِهِ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ وَالْمَعْنَى: وَمُحَالٌّ أَنْ تَزُولَ الْجِبَالُ بِمَكْرِهِمْ، عَلَى أَنَّ الْجِبَالَ مَثَلٌ لِآيَاتِ اللَّهِ وَشَرَائِعِهِ الثَّابِتَةِ عَلَى حَالِهَا مَدَى الدَّهْرِ، فَالْجُمْلَةُ عَلَى هَذَا حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي مَكَرُوا لَا مِنْ قَوْلِهِ: وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّ مَكْرَهُمْ لَمْ يَكُنْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ.

{وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ} “ve size misaller de verdik”; size açıklamak, pekiştirmek ve aleyhinizdeki hücceti tamamlamak için Allah'ın kitaplarında ve elçilerinin diliyle [misaller verdik]. {وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ} “Gerçekten onlar tuzaklarını kurmuşlardı”; cümle hal makamında mansuptur; yani: Onlar hakkı reddetmek ve bâtılı yerleştirmek için bütün güçlerini sarf ettikleri o büyük tuzaklarını kurmuşken, biz onlara yapacağımızı yaptık. {وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ} “onların tuzakları Allah'ın katındadır”; yani onların tuzaklarının cezası Allah katındadır, yahut tuzakları Allah katında yazılıdır ve O onlara cezalarını verecektir, yahut mekr kelimesinin mef'ûle izâfet olması üzere Allah'ın onlara kuracağı tuzak Allah katındadır. Denildi ki: Onlarla kastedilen, Peygamber ﷺ'i öldürmeye veya sürmeye yeltendikleri vakit O'na tuzak kuran Muhammed ﷺ'in kavmidir. Nemrud'un göğe çıkmaya yeltenip kendisine bir tabut yapması ve ayaklarına dört kartal bağlamasıyla meydana gelen hadisenin kastedildiği de söylenmiştir. {وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ} “tuzakları yüzünden dağlar yerinden oynayacak olsa bile”; Ömer, Ali, İbn Mes'ûd ve Übeyy, nûn yerine dâl ile «وَإِنْ كَادَ مَكْرُهُمْ» şeklinde okumuşlardır. Onların dışındaki kurrâ ise nûn ile {وَإِنْ كانَ} şeklinde okumuşlardır. İbn Muhaysın, İbn Cüreyc ve Kisâî, ibtidâ lâmı olması üzere lâmın fethasıyla «لَتَزُولُ» şeklinde okumuşlardır. Cumhûr ise cuhûd lâmı (olumsuzluğu pekiştiren lâm) olması üzere lâmın kesresiyle okumuştur. İbn Cerîr şöyle demiştir: Tercih edilen kıraat budur, yani cumhûrun kıraatidir; zira şayet dağlar zâil olsaydı sâbit kalmazdı. Kisâî ve onunla beraber olanların kıraatine göre "in", şeddeli "inne"den hafifletilmiş (muhaffefe) olur, lâm ise fârika (ayırt edici) lâm olur. Dağların zevali ise tuzaklarının büyüklüğü ve şiddeti için bir temsildir; yani: Gerçek şu ki onların tuzakları neredeyse bunu yapacak güçteydi. Zeccâc şöyle demiştir: Onların tuzakları hilede dağları yerinden oynatacak dereceye ulaşsa bile şüphesiz Allah dinine yardım eder. Cumhûrun kıraatine göre ise iki vecih muhtemeldir: Birincisi, "in" edatının şeddeliden hafifletilmiş olmasıdır ve mana geçtiği gibidir. İkincisi, "in" edatının nâfiye (olumsuzluk bildiren) olması ve kesreli lâmın da tıpkı: {وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ} “Allah imanınızı zayi edecek değildir” kavlinde olduğu gibi olumsuzluğu pekiştirmek için olmasıdır. Mana: Onların tuzağıyla dağların yerinden oynaması imkânsızdır; dağlar ise Allah'ın zaman boyunca aynı hâl üzere sâbit kalan ayetleri ve şeriatları için bir temsildir. Buna göre cümle, {وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ} kavlinden değil, "mekerû" fiilindeki zamirden hâldir; yani: Oysa onların tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم، والخرائطي في مساوئ الْأَخْلَاقِ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ قَالَ: هِيَ تَعْزِيَةٌ لِلْمَظْلُومِ وَوَعِيدٌ لِلظَّالِمِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ قَالَ: شَخَصَتْ فِيهِ وَاللَّهِ أَبْصَارُهُمْ فَلَا تَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مُهْطِعِينَ قَالَ: يَعْنِي بِالْإِهْطَاعِ النَّظَرَ مِنْ غَيْرِ أن يطرف مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ قال: الإقناع رفع رؤوسهم لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ قَالَ: شَاخِصَةٌ أَبْصَارُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ مِنَ الْخَيْرِ، فَهِيَ كَالْخَرِبَةِ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Mesâviü'l-Ahlâk'ta Harâitî, Meymûn b. Mihrân'dan {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu, mazlum için bir teselli, zalim için ise bir tehdittir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ} kavli hakkında: "Vallahi o günde gözleri dikilip kalır da bir daha kendilerine dönüp bakamaz" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {مُهْطِعِينَ} kavli hakkında: "İhtâ'dan kasıt göz kırpmadan bakmaktır" dediğini rivayet etmişlerdir; {مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ} hakkında: "İknâ başlarını yukarı kaldırmaktır" dedi; {لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ} hakkında: "Gözleri dikilip kalmıştır" dedi; {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ} hakkında ise: "İçinde hiçbir hayır yoktur, harabe gibidir" dedi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مُهْطِعِينَ قَالَ: مُدِيمِي النَّظَرِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ مُهْطِعِينَ قَالَ: مُسْرِعِينَ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ قَالَ: لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ، خَرَجَتْ مِنْ صُدُورِهِمْ فَنَشِبَتْ فِي حُلُوقِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وابن أبي حاتم عن مُرَّةَ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ قَالَ: مُنْخَرِقَةٌ لَا تَعِي شَيْئًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ يَقُولُ: أَنْذِرْهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {مُهْطِعِينَ} “[başlarını dikip] koşanlar” ifadesi hakkında: "Gözlerini dikip bakanlar" demiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {مُهْطِعِينَ} ifadesi hakkında: "Aceleyle koşanlar" demiştir. Yine bu râviler Katâde'den {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ} “ve kalpleri bomboştur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "İçlerinde hiçbir şey yoktur; göğüslerinden çıkıp boğazlarına takılıp kalmıştır." İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mürre'den rivayet ettiğine göre o, {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ} kavli hakkında: "Delinmiş, [içinde] hiçbir şeyi tutmayan [kalpler]" demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ} “İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar” kavli hakkında şöyle demiştir: "[Yani] kendilerine azap gelmeden önce onları dünyada uyar." İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: "{يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ} kavli kıyamet günüdür" demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ قَالَ: عَمَّا أَنْتُمْ فِيهِ إِلَى مَا تَقُولُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ قَالَ: بَعْثٍ بَعْدَ الْمَوْتِ.

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ} kavli hakkında: "İçinde bulunduğunuz hâlden o söylediğiniz şeye bir geçiş [olmadığına]" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den {مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ} kavli hakkında: "Ölümden sonra bir diriliş [olmadığına]" dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ قَالَ: عَمِلْتُمْ بِمِثْلِ أَعْمَالِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ يَقُولُ: مَا كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ يَقُولُ: شِرْكُهُمْ كَقَوْلِهِ: تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ: وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ ثُمَّ فَسَّرَهَا فَقَالَ: إِنَّ جَبَّارًا مِنَ الْجَبَابِرَةِ قَالَ:

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Hasan'dan {وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} kavli hakkında: "Onların amellerinin benzerini işlediniz" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan {وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ} kavli hakkında: "Onların tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ} hakkında: "Şirkleridir; nitekim: {تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا} “Bundan dolayı neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir” buyrulmuştur" dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Enbârî, Ali b. Ebî Tâlib'den bu {وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ} ayetini okuyup ardından tefsir ederek şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Zorbalardan bir zorba şöyle dedi:

لَا أَنْتَهِي حَتَّى أَنْظُرَ إِلَى مَا فِي السَّمَاءِ، فَأَمَرَ بِفِرَاخِ النُّسُورِ تُعْلَفُ اللَّحْمَ حَتَّى شَبَّتْ وَغَلُظَتْ، وَأَمَرَ بِتَابُوتٍ فَنُجِرَ يَسَعُ رَجُلَيْنِ، ثُمَّ جَعَلَ فِي وَسَطِهِ خَشَبَةً، ثُمَّ رَبَطَ أَرْجُلَهُنَّ بِأَوْتَادٍ، ثُمَّ جَوَّعَهُنَّ، ثُمَّ جَعَلَ على رأس الخشبة لحمة، ثُمَّ دَخَلَ هُوَ وَصَاحِبُهُ فِي التَّابُوتِ، ثُمَّ رَبَطَهُنَّ إِلَى قَوَائِمِ التَّابُوتِ، ثُمَّ خَلَّى عَنْهُنَّ يُرِدْنَ اللَّحْمَ، فَذَهَبْنَ بِهِ مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ قَالَ لِصَاحِبِهِ: افْتَحْ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى فَفَتَحَ فَقَالَ: انْظُرْ إِلَى الْجِبَالِ كَأَنَّهَا الذُّبَابُ، قَالَ:

"Gökte ne olduğuna bakmadıkça vazgeçmeyeceğim." Kartal yavrularının getirilmesini emretti; büyüyüp irileşinceye kadar onlara et yedirildi. İki kişinin sığabileceği bir tabut yapılmasını emretti, tabut yapıldı. Sonra ortasına bir direk dikti, sonra kartalların ayaklarını kazıklara bağladı, sonra onları aç bıraktı. Sonra direğin tepesine bir parça et koydu. Sonra kendisi ve arkadaşı tabuta girdiler. Sonra kartalları tabutun ayaklarına bağladı, sonra ete ulaşmak isteyen kartalları serbest bıraktı. Kuşlar Allah'ın dilediği kadar onu yukarılara taşıdılar. Sonra arkadaşına: "Aç da bak, ne görüyorsun?" dedi. Arkadaşı açtı ve: "Dağlara bak, sinek gibi görünüyorlar" dedi. Zorba:

أَغْلِقْ فَأَغْلَقَ، فَطِرْنَ بِهِ مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ قَالَ: افْتَحْ فَفَتَحَ، فَقَالَ: انْظُرْ مَاذَا تَرَى؟ فَقَالَ: مَا أَرَى إِلَّا السَّمَاءَ وَمَا أَرَاهَا تَزْدَادُ إِلَّا بُعْدًا، قَالَ: صَوِّبِ الْخَشَبَةَ، فَصَوَّبَهَا فَانْقَضَّتْ تُرِيدُ اللَّحْمَ، فَسَمِعَ الْجِبَالَ هَدَّتَهَا فَكَادَتْ تَزُولُ عَنْ مَرَاتِبِهَا. وَقَدْ رُوِيَ نحو هذه القصة لبختنصر وَلِلنُّمْرُوذِ مِنْ طُرُقٍ ذِكْرُهَا فِي «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ» .

"Kapat" dedi ve kapattı. Kuşlar Allah'ın dilediği kadar onu uçurdular. Sonra: "Aç" dedi, arkadaşı açtı. "Bak, ne görüyorsun?" dedi. Arkadaşı: "Gökyüzünden başka bir şey görmüyorum ve onun da ancak daha çok uzaklaştığını görüyorum" dedi. Zorba: "Direği aşağı doğru çevir" dedi. Direği aşağı çevirince kuşlar eti isteyerek hızla aşağı süzüldüler. Dağların onların iniş gürültüsünü işittiği ve neredeyse yerlerinden oynayacağı nakledilmiştir. Bu kıssanın bir benzeri Buhtunnasr ve Nemrud hakkında da rivayet edilmiş olup rivayet yolları ed-Dürrü'l-Mensûr'da zikredilmiştir.

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٧ الى ٥٢]

[İbrâhim Sûresi (14), 47-52. Âyetler]

فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧) يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١)

{فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧) يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١)} “Sakın Allah'ın peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, intikam alandır. (47) O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür; insanlar tek ve mutlak hâkim olan Allah'ın huzuruna çıkarlar. (48) O gün günahkârları zincirlere vurulmuş görürsün. (49) Gömlekleri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür. (50) Allah herkese kazandığının karşılığını versin diye [böyle yapar]. Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir. (51)”

هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢)

{هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢)} “Bu [Kur'an], insanlara bir tebliğdir; hem onunla uyarılsınlar, hem O'nun tek bir ilah olduğunu bilsinler, hem de akıl sahipleri düşünüp öğüt alsınlar diye [gönderilmiştir]. (52)”

مُخْلِفَ مُنْتَصِبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ تَحْسَبَنَّ، وانتصاب رسله على أنه مفعول وعده، وقيل: وَذَلِكَ عَلَى الِاتِّسَاعِ، وَالْمَعْنَى: مُخْلِفَ رُسُلِهِ وَعْدَهُ. قال القتبي: هُوَ مِنَ الْمُقَدَّمِ الَّذِي يُوَضِّحُهُ التَّأْخِيرُ، وَالْمُؤَخَّرُ الَّذِي يُوَضِّحُهُ التَّقْدِيمُ وَسَوَاءٌ فِي ذَلِكَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ وَمُخْلِفَ رُسُلِهِ وَعْدَهُ، وَمِثْلُ مَا في الآية قول الشاعر:

{مُخْلِفَ} lafzı "tahsebenné" fiilinin mef'ûlü olarak mansuptur; "rusülehû" lafzının mansup olması ise "va'dehû" lafzının mef'ûlü olmasındandır. Denildi ki: Bu, ittisâ' (genişletme) yoluyladır; mana: "Peygamberlerine verdiği sözden cayan" demektir. Kutebî şöyle demiştir: Bu, sonraya bırakılanın öne alınmasıyla açıklandığı takdim ve tehîr kabilindendir; bu hususta "muhlife va'dihî rusülehû" ile "muhlife rusülihî va'dehû" birdir. Ayettekine benzer bir ifade şairin şu beytinde yer almaktadır:

ترى الدّور مُدْخِلَ الظِّلِّ رَأْسَهُ ... وَسَائِرُهَ بَادٍ إِلَى الشَّمْسِ أَجْمَعُ

Görürsün bukalemun başını gölgeye sokmuş ... Vücudunun geri kalanı ise tamamen güneşe çıkmış.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: قَدَّمَ الْوَعْدَ لِيُعْلِمَ أَنَّهُ لَا يُخْلِفُ الْوَعْدَ أَصْلًا كَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ ثُمَّ قَالَ رُسُلَهُ: لِيُؤْذِنَ أَنَّهُ إِذَا لَمْ يُخْلِفْ وَعْدَهُ أَحَدًا، وَلَيْسَ مِنْ شَأْنِهِ إِخْلَافُ الْمَوَاعِيدِ، فَكَيْفَ يُخْلِفُهُ رُسُلَهُ الَّذِينَ هُمْ خِيرَتُهُ وَصَفْوَتُهُ وَالْمُرَادُ بِالْوَعْدِ هُنَا هُوَ مَا وَعَدَهُمْ سبحانه بقوله: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا

Zemahşerî şöyle demiştir: {إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ} “Şüphesiz Allah verdiği sözden caymaz” kavlinde olduğu gibi, O'nun asla sözünden dönmeyeceğini bildirmek için önce vaadi takdim etmiştir. Sonra {رُسُلَهُ} “peygamberlerine” buyurmuştur; ta ki O'nun hiç kimseye verdiği sözden dönmediği ve vaadinden dönmenin O'nun şanından olmadığı bilindiğinde, O'nun seçkinleri ve halis kulları olan peygamberlerine verdiği sözden nasıl döneceğini idrak ettirsin. Buradaki vaatten kasıt, Sübhânehu'nun: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا} “Şüphesiz Biz peygamberlerimize yardım ederiz”

و

[Ve]

كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي وَقُرِئَ: «مُخْلِفَ وَعْدَهُ رُسُلِهِ» بِجَرِّ رُسُلِهِ وَنَصْبِ وَعْدِهِ. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ فِي الضَّعْفِ كَمَنْ قَرَأَ: «قَتْلُ أَوْلَادَهُمْ شُرَكَائِهِمْ» . إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَالِبٌ لَا يُغَالِبُهُ أَحَدٌ ذُو انتِقامٍ يَنْتَقِمُ مِنْ أَعْدَائِهِ لِأَوْلِيَائِهِ وَالْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ، وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فِي أَوَّلِ آلِ عِمْرَانَ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ قَالَ الزَّجَّاجُ: انْتِصَابُ يَوْمَ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ يَوْمَ يَأْتِيهِمْ، أَوْ عَلَى الظَّرْفِ لِلِانْتِقَامِ انْتَهَى، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ بِمُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، أَيْ: وَاذْكُرْ أَوْ وَارْتَقِبْ، وَالتَّبْدِيلُ قَدْ يَكُونُ فِي الذَّاتِ كَمَا فِي بَدَّلْتُ الدَّرَاهِمَ دَنَانِيرَ، وَقَدْ يَكُونُ فِي الصِّفَاتِ كَمَا فِي بَدَّلْتُ الْحَلْقَةَ خَاتَمًا، وَالْآيَةُ تَحْتَمِلُ الْأَمْرَيْنِ، وَقَدْ قِيلَ: الْمُرَادُ تَغَيُّرُ صِفَاتِهَا، وَبِهِ قَالَ الْأَكْثَرُ، وَقِيلَ: تَغَيُّرُ ذَاتِهَا، ومعنى وَالسَّماواتُ أي: وتبدّل السّموات غير السّموات عَلَى الِاخْتِلَافِ الَّذِي مَرَّ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ أَيْ: بَرَزَ الْعِبَادُ لِلَّهِ أَوِ الظَّالِمُونَ كَمَا يُفِيدُهُ السِّيَاقُ أَيْ:

{كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي} “Allah: «Andolsun Ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz» diye yazmıştır” kavliyle onlara vaat ettiği şeydir. «مُخْلِفَ وَعْدَهُ رُسُلِهِ» şeklinde "rusülihî" cer ve "va'dehû" nasb ile de okunmuştur. Zemahşerî: "Bu kıraat zayıflık bakımından «قَتْلُ أَوْلَادَهُمْ شُرَكَائِهِمْ» şeklinde okuyan kimsenin kıraati gibidir" demiştir. {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} “Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir”, yani galiptir, hiç kimse O'na galip gelemez; {ذُو انتِقامٍ} “intikam alandır”, dostları uğruna düşmanlarından intikam alır. Bu cümle önceki nehyin gerekçesidir; tefsiri Âl-i İmrân'ın başında geçmişti. {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “O gün yer başka bir yere dönüştürülür”; Zeccâc şöyle demiştir: "Yevme" lafzının mansup oluşu "yevme ye'tîhim" kavlinden bedel olması yahut intikam için zarf olması sebebiyledir. Kelâmın delalet ettiği takdirî bir fiille mensup olması da caizdir; yani: Hatırla veya gözetle. Tebdîl (dönüştürme), tıpkı "Dirhemleri dinara dönüştürdüm" sözünde olduğu gibi bizzat zâtta olabileceği gibi; "Halkayı yüzüğe dönüştürdüm" sözünde olduğu gibi sıfatlarda da olabilir. Ayet her iki ihtimale de uygundur. Kastedilenin sıfatlarının değişmesi olduğu söylenmiştir ki çoğunluğun görüşü budur; bizzat zâtının değişmesi olduğu da söylenmiştir. {وَالسَّماواتُ} kavlinin anlamı; yani geçen ihtilaf üzere gökler de başka göklere dönüştürülür. {وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ} “ve insanlar tek ve mutlak hâkim olan Allah'ın huzuruna çıkarlar”; yani kullar Allah'ın huzuruna çıkarlar, yahut bağlamın ifade ettiği üzere zalimler [çıkarlar]; yani:

ظَهَرُوا مِنْ قُبُورِهِمْ، أَوْ ظَهَرَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ مَا كَانُوا يَكْتُمُونَهُ، وَالتَّعْبِيرُ عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ الْمَاضِي لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَحَقُّقِ وُقُوعِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ والْواحِدِ الْقَهَّارِ الْمُتَفَرِّدُ بِالْأُلُوهِيَّةِ الْكَثِيرُ الْقَهْرِ لِمَنْ عَانَدَهُ وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ مَعْطُوفٌ عَلَى بَرَزُوا أَوْ عَلَى تُبَدَّلُ، وَالْمَجِيءُ بِالْمُضَارِعِ لاستحضار الصورة، والمجرمون هم المشركون، ويومئذ يعني يوم القيامة، ومُقَرَّنِينَ أَيْ: مَشْدُودِينَ إِمَّا بِجَعْلِ بَعْضِهِمْ مَقْرُونًا مَعَ بَعْضٍ، أَوْ قُرِنُوا مَعَ الشَّيَاطِينِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ أَوْ جُعِلَتْ أَيْدِيهُمْ مَقْرُونَةً إِلَى أَرْجُلِهِمْ، وَالْأَصْفَادُ: الأغلال والقيود، والجار والمجرور متعلّق بمقرّنين أَوْ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِهِ، يُقَالُ: صَفَدْتُهُ صَفْدًا، أَيْ: قَيَّدْتُهُ. وَالِاسْمُ الصَّفْدُ، فَإِذَا أَرَدْتَ التَّكْثِيرَ قُلْتَ: صَفَّدْتُهُ. قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:

Kabirlerinden çıkarlar yahut gizledikleri amelleri ortaya çıkar. {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ} “Ve Sûr'a üflenir” kavlinde olduğu gibi, geleceğin geçmiş zaman kipiyle ifade edilmesi vukuunun kesinliğine dikkat çekmek içindir. {الْواحِدِ الْقَهَّارِ} ilahlıkta tek olan, kendisine karşı gelenleri son derece kahredendir. {وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ} “O gün günahkârları zincirlere vurulmuş görürsün”; "berazû" fiiline yahut "tübiddelü" fiiline matuftur. Muzâri kipinin kullanılması manzarayı göz önüne getirmek içindir. Mücrimler müşriklerdir. "Yevmeizin" kıyamet günü demektir. {مُقَرَّنِينَ} yani birbirine bağlanmış olanlar; ya bazılarının bazısıyla bağlanması suretiyle, ya da: {نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ} “Biz ona bir şeytanı musallat ederiz de o onun yoldaşı olur” kavlinde olduğu gibi şeytanlarla bağlanmışlardır, yahut elleri ayaklarına bağlanmıştır. Esfâd (الْأَصْفَادُ) boyunduruklar ve bukağılardır. Câr ve mecrûr "mukarranîne" lafzına taalluk etmektedir yahut onun zamirinden hâldir. Bir kimseyi bağladığında "Safedtühû safden" denir, ismi ise safd (es-safd)dır; çoğaltmak istediğinde "saffedtühû" dersin. Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:

فَآبُوا بِالنِّهَابِ وَبِالسَّبَايَا ... وَأُبْنَا بِالْمُلُوكِ مُصَفَّدِينَا

Onlar ganimetlerle ve esirlerle döndüler ... Biz ise zincire vurulmuş krallarla döndük.

وَقَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ:

Hassân b. Sâbit de şöyle demiştir:

مِنْ بَيْنِ مَأْسُورٍ يَشُدُّ صَفَادَهُ ... صقر إذا لاقى الكريهة حام

Bukağısını sıkan bir esirin arasından ... Savaşa denk geldiğinde dönüp duran bir şahin gibi.

وَيُقَالُ: صَفَدْتُهُ وَأَصْفَدْتُهُ إِذَا أَعْطَيْتَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

Bir kimseye ihsanda bulunduğunda da "Safedtühû ve asfedtühû" denir. Nâbiğa'nın şu sözü bundandır:

............... ....

............... ....

وَلَمْ أُعَرِّضْ أَبَيْتَ اللَّعْنَ بِالصَّفَدِ

Ve istemedim -lanetten uzak olasın- bir ihsan

سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ السَّرَابِيلُ: الْقُمُصُ، وَاحِدُهَا سِرْبَالٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ:

{سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ} “Gömlekleri katrandandır”; serâbîl (السَّرَابِيلُ) gömleklerdir, tekili sirbâl (سِرْبَالٌ)dir. Kâ'b b. Mâlik'in şu sözü bundandır:

تَلْقَاكُمْ عُصَبٌ حَوْلَ النَّبِيِّ لَهُمْ ... مِنْ نَسْجِ دَاوُدَ فِي الْهَيْجَا سَرَابِيلُ

Peygamber'in etrafında bölükler karşılar sizi ... Savaşta Dâvûd'un dokuduğu zırh gömlekler vardır üzerlerinde.