Binûn

İbrâhîm Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْقَطِرَانُ: هُوَ قَطِرَانُ الْإِبِلِ الَّذِي تَهْنَأُ بِهِ أَيْ: قُمْصَانُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ تُطْلَى بِهِ جُلُودُهُمْ حَتَّى يَعُودَ ذَلِكَ الطِّلَاءُ كَالسَّرَابِيلِ وَخُصَّ القطران لسرعة اشتعال النهار فِيهِ مَعَ نَتْنِ رَائِحَتِهِ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ هُوَ

Katran (الْقَطِرَانُ) ise develere sürülen katrandır. Yani gömlekleri katrandandır; bu katran derilerine sürülür, öyle ki o sürülmüş katran gömlekler gibi bir hâl alır. Katranın özellikle zikredilme sebebi, kokusunun pisliğiyle birlikte ateşin onda hızla alev almasıdır. Bir topluluk ise onun

النُّحَاسُ: أَيْ: قُمْصَانُهُمْ مِنْ نُحَاسٍ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ مِنْ قَطِرانٍ بِفَتْحِ الْقَافِ وَتَسْكِينِ الطَّاءِ.

bakır olduğunu söylemiştir; yani gömlekleri bakırdandır. Îsâ b. Ömer {مِنْ قَطِرانٍ} lafzını kâf harfinin fethası ve tı harfinin sükûnu ile (min katrânin) şeklinde okumuştur.

وَقُرِئَ بِكَسْرِ الْقَافِ وَسُكُونِ الطَّاءِ، وَقُرِئَ بِفَتْحِ الْقَافِ وَالطَّاءِ، رُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعِكْرِمَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَيَعْقُوبَ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ أَيْ: تَعْلُو وجههم وَتَضْرِبُهَا وَخَصَّ الْوُجُوهَ لِأَنَّهَا أَشْرَفُ مَا فِي الْبَدَنِ، وَفِيهَا الْحَوَاسُّ الْمُدْرِكَةُ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نصب على الحال أيضا، ولِيَجْزِيَ اللَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: يَفْعَلُ ذَلِكَ بِهِمْ لِيَجْزِيَ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ مِنَ الْمَعَاصِي أَيْ: جَزَاءً مُوَافِقًا لِمَا كَسَبَتْ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ لَا يَشْغَلُهُ عَنْهُ شَيْءٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ هَذَا بَلاغٌ أَيْ: هَذَا الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ بَلَاغٌ، أَيْ: تَبْلِيغٌ وَكِفَايَةٌ فِي الْمَوْعِظَةِ وَالتَّذْكِيرِ. قِيلَ: إِنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى مَا ذَكَرَهُ سُبْحَانَهُ هُنَا مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا إِلَى سَرِيعُ الْحِسابِ أَيْ: هَذَا فِيهِ كِفَايَةٌ مِنْ غَيْرِ مَا انْطَوَتْ عَلَيْهِ السُّورَةُ، وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ إِلَى جَمِيعِ السُّورَةِ، وَقِيلَ: إِلَى الْقُرْآنِ، وَمَعْنَى لِلنَّاسِ لِلْكُفَّارِ، أَوْ لِجَمِيعِ النَّاسِ عَلَى مَا قِيلَ فِي قوله: وَأَنْذِرِ النَّاسَ.

Kâf harfinin kesresi ve tı harfinin sükûnu ile (kıtrân) şeklinde de okunmuş; kâf ve tı harflerinin her ikisinin fethası ile (kataran) şeklinde de okunmuştur. Bu okuyuş İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, İkrime, Saîd b. Cübeyr ve Ya'kūb'dan rivayet edilmiştir. Bu cümle mahallen mansub olup hâldir. {وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} “Yüzlerini de ateş bürür” yani yüzlerini kaplar ve vurur. Yüzlerin özellikle zikredilmesi, bedenin en şerefli uzvu olması ve idrak edici duyuların orada bulunması sebebiyledir. Bu cümle de mahallen mansub olup hâldir. {لِيَجْزِيَ اللَّهُ} “Allah cezalandırsın [veya mükâfatlandırsın] diye” ifadesi hazfedilmiş bir fiile taalluk etmektedir; yani Allah, {كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ} işlediği günahlar sebebiyle her nefsi cezalandırmak yahut hayır veya şerden kazandığına uygun bir karşılık vermek için onlara bunu yapar. {إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ} “Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir”; hiçbir şey O'nu bundan alıkoyamaz. Bunun tefsiri daha önce geçmişti. {هَذَا بَلاغٌ} “Bu bir tebliğdir” yani sana indirilen bu şey bir tebliğdir; nasihat ve hatırlatma konusunda bir duyuru ve yeterliliktir. Buradaki işaretin, Allah Teâlâ'nın burada zikrettiği {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا} “Sakın Allah'ı gafil sanma” ifadesinden {سَرِيعُ الْحِسابِ} “hesabı pek çabuk görendir” ifadesine kadar olan kısma yönelik olduğu söylenmiştir; yani sûrenin içerdiği diğer hususlar bir yana, sadece bunda bile bir kifayet (yeterlilik) vardır. İşaretin sûrenin tamamına yönelik olduğu da söylenmiştir, Kur'an'a yönelik olduğu da söylenmiştir. {لِلنَّاسِ} “insanlar için” ifadesinin manası; kâfirler içindir yahut {وَأَنْذِرِ النَّاسَ} “İnsanları uyar” âyetinde söylendiği üzere bütün insanlar içindir.

وَلِيُنْذَرُوا بِهِ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحْذُوفٍ، أَيْ: لِيُنْصَحُوا وَلِيُنْذَرُوا بِهِ، وَالْمَعْنَى: وَلِيُخَوَّفُوا بِهِ، وَقُرِئَ «وَلِيَنْذَرُوا» بِفَتْحِ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ وَالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ، يُقَالُ: نَذَرْتُ بِالشَّيْءِ أَنْذِرَ إِذَا عَلِمْتَ بِهِ فَاسْتَعْدَدْتَ لَهُ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ أَيْ: لِيَعْلَمُوا بِالْأَدِلَّةِ التَّكْوِينِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ سَابِقًا وَحْدَانِيَّةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وأنه لا شريك له وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ أَيْ: وَلِيَتَّعِظَ أَصْحَابُ الْعُقُولِ، وَهَذِهِ اللَّامَاتُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَا، أَوْ مُتَعَلِّقَةٌ بِالْبَلَاغِ الْمَذْكُورِ، أَيْ: كِفَايَةً لَهُمْ فِي أَنْ يُنْصَحُوا وَيُنْذَرُوا وَيَعْلَمُوا بِمَا أَقَامَ اللَّهُ مِنَ الْحُجَجِ وَالْبَرَاهِينِ وَحْدَانِيَّتَهُ سُبْحَانَهُ وَأَنَّهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَلِيَتَّعِظَ بِذَلِكَ أَصْحَابُ الْعُقُولِ الَّتِي تَعْقِلُ وَتُدْرِكُ.

{وَلِيُنْذَرُوا بِهِ} “Ve onunla uyarılsınlar diye” ifadesi mahzuf bir kelimeye matuftur; yani nasihat edilsinler ve onunla uyarılsınlar diyedir. Manası: Onunla korkutulsunlar diyedir. Bu kelime, alt noktalı yâ ve noktalı zâl harfinin fethası ile "ve liyenzerû" şeklinde de okunmuştur. Bir şeyi bilip ona hazırlık yaptığında "Nezertü bi'ş-şey'i enzaru" denir. {وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ} “Ve O'nun yalnızca tek bir ilah olduğunu bilsinler diye” yani daha önce zikredilen yaratılışa dair deliller vasıtasıyla Allah Teâlâ'nın birliğini ve O'nun hiçbir ortağı olmadığını bilsinler diyedir. {وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ} “Ve akıl sahipleri iyice düşünüp öğüt alsınlar diye” yani akıl sahipleri ibret alsın diyedir. Bu lâm harfleri mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; takdiri: "İşte böylece indirdik" şeklindedir yahut daha önce zikredilen "belâğ" (tebliğ) kelimesine taalluk etmektedir; yani kendilerine nasihat edilmesi, uyarılmaları, Allah'ın ortaya koyduğu delil ve bürhanlarla O'nun birliğini ve ortağının bulunmadığını bilmeleri ve akleden, idrak eden akıl sahiplerinin bundan ibret alması için onlara bir kifayettir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ قَالَ: عَزِيزٌ وَاللَّهِ فِي أَمْرِهِ، يُمْلِي وَكَيْدُهُ مَتِينٌ، ثُمَّ إِذَا انْتَقَمَ انْتَقَمَ بِقُدْرَةٍ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ ثَوْبَانَ قَالَ: «جَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: أَيْنَ يَكُونُ النَّاسُ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: فِي الظُّلْمَةِ دُونَ الْجِسْرِ» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ أَيْضًا وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ. قَالَتْ: «أَنَا أَوَّلُ مَنْ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ قُلْتُ: أَيْنَ النَّاسُ يَوْمَئِذٍ؟ قَالَ: عَلَى الصِّرَاطِ» . وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فِي قَوْلِ اللَّهِ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ قَالَ: أَرْضٌ بَيْضَاءُ، كَأَنَّهَا فِضَّةٌ لَمْ يُسْفَكْ فِيهَا دَمٌ حَرَامٌ، وَلَمْ يُعْمَلْ بِهَا خَطِيئَةٌ» . وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنْهُ مَوْقُوفًا نَحْوَهُ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: الْمَوْقُوفُ أَصَحُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عن زيد ابن ثَابِتٍ قَالَ: «أَتَى الْيَهُودُ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: جَاءُونِي يَسْأَلُونَنِي وَسَأُخْبِرُهُمْ قَبْلَ أَنْ يَسْأَلُونِي يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ قَالَ: أَرْضٌ بَيْضَاءُ كَالْفِضَّةِ، فَسَأَلَهُمْ فَقَالُوا: أَرْضٌ بَيْضَاءُ كَالنَّقِيِّ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ} “Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, intikam alıcıdır” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Vallahi O, emrinde Azîzdir; mühlet verir, tuzağı ise pek çetindir. Sonra intikam aldığında kudretle intikam alır." Müslim ve diğerleri Sevbân'ın rivayet ettiği hadiste şöyle nakletmişlerdir: “Yahudilerden bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün insanlar nerede olacak?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Köprünün (Sırat'ın) berisinde, karanlıkta' buyurdu.” Yine Müslim ve başkaları Âişe'nin rivayet ettiği hadiste şöyle nakletmişlerdir: “Âişe [radıyallâhu anhâ] dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} «Yerin başka bir yere dönüştürüleceği gün» âyetini ilk soran ben oldum; «O gün insanlar nerede olacak?» dedim. «Sırat'ın üzerinde» buyurdu.'” Bezzâr, İbnü'l-Münzir, Taberânî el-Evsat'ta, İbn Merdûye, Beyhakî el-Ba's'ta ve İbn Asâkir İbn Mes'ûd'dan şöyle nakletmişlerdir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} «Yerin başka bir yere dönüştürüleceği gün» buyruğu hakkında şöyle dedi: «Üzerinde hiç haram kan dökülmemiş ve üzerinde hiçbir günah işlenmemiş gümüş gibi beyaz bir yerdir.»” Bunu Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de ve Hâkim ile tashih ederek Beyhakî el-Ba's'ta mevkûf olarak benzer şekilde rivayet etmişlerdir. Beyhakî: "Mevkûf olanı daha sahihtir" demiştir. İbn Cerîr ve İbn Merdûye Zeyd b. Sâbit'ten şöyle nakletmişlerdir: “Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Bunun üzerine [Peygamber]: «Bana sormak için geldiler; onlar bana sormadan önce ben onlara haber vereceğim» dedi. «Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün; gümüş gibi beyaz bir yerdir» buyurdu. Sonra onlara sordu, onlar da: «Halis beyaz un gibi beyaz bir yerdir» dediler.” İbn

مَرْدَوَيْهِ مَرْفُوعًا عَنْ عَلِيٍّ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ مَوْقُوفًا نَحْوَهُ، وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ. وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى أَرْضٍ بَيْضَاءَ عَفْرَاءَ كَقُرْصَةِ نَقِيٍّ» . وَفِيهِمَا أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «تَكُونُ الْأَرْضُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خُبْزَةً وَاحِدَةً يَتَكَفَّؤُهَا الْجَبَّارُ بِيَدِهِ» الْحَدِيثِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ قَالَ الْكُبُولُ.

Merdûye, Ali'den merfû olarak İbn Mes'ûd'dan geçen rivayetin bir benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Merdûye Enes'ten mevkûf olarak bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. Benzer bir rivayet sahâbeden bir topluluktan da nakledilmiştir. Sahîhayn'da Sehl b. Sa'd hadisinden sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «İnsanlar kıyamet gününde halis beyaz undan yapılmış çörek gibi beyaz ve kızıla çalan beyaz bir yerde haşredilirler.»” Yine Sahîhayn'da Ebû Saîd'in hadisinde şöyle geçer: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kıyamet günü yeryüzü tek bir ekmek olur; Cebbâr olan [Allah] onu eliyle altüst eder...» buyurmuştur.” Hadisin devamı vardır. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ} “zincirlere vurulmuş” âyeti hakkında: “Bukağılar (prangalar) içindedirler” demiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْأَصْفادِ قَالَ: الْقُيُودِ وَالْأَغْلَالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: فِي السَّلَاسِلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْأَصْفادِ يَقُولُ: فِي وِثَاقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ سَرابِيلُهُمْ قَالَ: قُمُصُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ:

Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {الْأَصْفادِ} “zincirler” hakkında: "Bukağılar ve boyunduruklardır" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o: "Zincirlerdedirler" demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {الْأَصْفادِ} hakkında: "Bağlar içindedirler" demektedir. İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {سَرابِيلُهُمْ} “gömlekleri” hakkında: "Gömlekleridir" demiştir. İbn Cerîr, İbn Zeyd'den de bunun bir benzerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan naklettiğine göre o,

مِنْ قَطِرانٍ قَالَ: قَطِرَانِ الْإِبِلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَذَا الْقَطِرَانُ يُطْلَى بِهِ حَتَّى يَشْتَعِلَ نَارًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُوَ النُّحَاسُ الْمُذَابُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ قَرَأَ مِنْ قَطِرانٍ فقال: القطر: الصّفر، و: الآن: الْحَارُّ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «النَّائِحَةُ إِذَا لَمْ تَتُبْ قَبْلَ مَوْتِهَا تُقَامُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَعَلَيْهَا سِرْبَالٌ مِنْ قَطِرَانٍ، وَدِرْعٌ مَنْ جَرَبٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ قَالَ:

{مِنْ قَطِرانٍ} “katrandandır” âyeti hakkında: "Deve katranıdır" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den naklettiğine göre o bu âyet hakkında: "Bu, ateş alev alana kadar sürülen katrandır" demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: "O, erimiş bakırdır" demiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'in {مِنْ قَطِرانٍ} lafzını [kıtrin ânin şeklinde] okuduğunu ve şöyle dediğini nakletmiştir: "Kıtr: Bakırdır; ân ise sıcaktır." Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İkrime'den bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. Müslim ve başkaları Ebû Mâlik el-Eş'arî'den şöyle nakletmişlerdir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ölü arkasından feryat ederek ağlayan kadın, ölmeden önce tövbe etmezse, kıyamet gününde üzerinde katrandan bir gömlek ve uyuzdan bir zırh olduğu hâlde kaldırılır» buyurdu.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, {هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ} “Bu, insanlara bir tebliğdir” buyruğu hakkında şöyle demiştir:

الْقُرْآنُ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ قال: بالقرآن.

"Kur'an'dır." {وَلِيُنْذَرُوا بِهِ} “Ve onunla uyarılsınlar diye” buyruğu hakkında ise: "Kur'an ile [uyarılsınlar]" demiştir.