وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢) وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤) أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٤٥)
{وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢) وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤) أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٤٥)} “Zulme uğradıktan sonra Allah uğrunda hicret edenleri, dünyada elbette güzel bir yere yerleştireceğiz. Ahiret mükafatı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi! (41) Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler. (42) Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [elçi olarak] göndermedik. Eğer bilmiyorsanız, zikir ehline sorun. (43) [Onları] apaçık deliller ve kitaplarla [gönderdik]. Sana da bu Zikr'i indirdik ki insanlara kendilerine indirileni açıklayasın ve ola ki düşünürler. (44) Kötülükleri tuzak kuranlar, Allah'ın kendilerini yerin dibine geçirmesinden yahut farkında olmadıkları bir yerden azabın kendilerine gelivermesinden güvende midirler? (45)”
أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٤٧) أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ (٤٨) وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠)
{أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٤٧) أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ (٤٨) وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠)} “Yahut dönüp dolaşırlarken onları yakalayıvermesinden [güvende midirler]? Onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir. (46) Yahut onları bir korku ve kaygı üzereyken (veya azar azar eksilterek) yakalayıvermesinden [güvende midirler]? Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (47) Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki gölgeleri sağdan ve soldan Allah'a boyun eğerek ve küçülüp alçalarak secde etmektedir? (48) Göklerde ve yerde bulunan tüm canlılar ve melekler, büyüklük taslamadan Allah'a secde ederler. (49) Üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emredileni yaparlar. (50)”
قَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَى الْهِجْرَةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، وَهِيَ تَرْكُ الْأَهْلِ وَالْأَوْطَانِ، وَمَعْنَى هاجَرُوا فِي اللَّهِ فِي شَأْنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَفِي رِضَاهُ، وَقِيلَ: فِي اللَّهِ فِي دِينِ اللَّهِ، وَقِيلَ: «فِي» بِمَعْنَى اللَّامِ، أَيْ: لِلَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا أَيْ: عُذِّبُوا وَأُهِينُوا، فَإِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ عَذَّبُوا جَمَاعَةً مِنَ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى قَالُوا مَا أَرَادُوا مِنْهُمْ، فَلَمَّا تَرَكُوهُمْ هَاجَرُوا. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ، فَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي صُهَيْبٍ وَبِلَالٍ وَخَبَّابٍ وَعَمَّارٍ.
Hicretin anlamının tahkiki Nisâ Suresi'nde geçmişti; o da aileyi ve yurtları terk etmektir. {هاجَرُوا فِي اللَّهِ} “Allah uğrunda hicret ettiler” ifadesinin anlamı, Allah Sübhânehu'nun rızası ve O'nun uğrundadır. Bir görüşe göre: {فِي اللَّهِ} “Allah uğrunda”, Allah'ın dini uğrunda demektir. Bir görüşe göre de buradaki {فِي} harfi {اللَّامِ} (için/uğruna) anlamındadır; yani Allah için demektir. {مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Zulme uğradıktan sonra” yani kendilerine işkence edilip aşağılandıktan sonra demektir. Zira Mekke ehli, Müslümanlardan bir gruba işkence etmiş, nihayet onlar da müşriklerin istedikleri sözleri söylemişlerdi. Onları bıraktıklarında ise hicret ettiler. Ayetin nüzul sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre Suheyb, Bilâl, Habbâb ve Ammâr hakkında inmiştir.
وَاعْتُرِضَ بِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَذَلِكَ يُخَالِفُ قَوْلَهُ: وَالَّذِينَ هاجَرُوا. وَأُجِيبَ بِأَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ جُمْلَةِ الْآيَاتِ الْمَدَنِيَّةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ كَمَا قَدَّمْنَا فِي عُنْوَانِهَا، وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَبِي جَنْدَلِ بْنِ سُهَيْلٍ، وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَمَّا ظَلَمَهُمُ الْمُشْرِكُونَ بِمَكَّةَ وَأَخْرَجُوهُمْ حَتَّى لَحِقَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ بِالْحَبَشَةِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً.
Surenin Mekkî olduğu ve bunun {وَالَّذِينَ هاجَرُوا} “Hicret edenler” sözüyle çeliştiği öne sürülerek itiraz edilmiştir. Buna karşılık, surenin başlığında belirttiğimiz gibi bu ayetin, bu suredeki Medenî ayetler cümlesinden olabileceği şeklinde cevap verilmiştir. Bir görüşe göre Ebû Cendel b. Sehl hakkında inmiştir. Bir diğer görüşe göre ise Mekke'de müşriklerin kendilerine zulmedip yurtlarından çıkardıkları ve nihayet bir kısmı Habeşistan'a sığınan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı hakkında inmiştir. {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً}
اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى هَذَا عَلَى أَقْوَالٍ فَقِيلَ: الْمُرَادُ نُزُولُهُمُ الْمَدِينَةَ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ وَقَتَادَةُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ الرِّزْقُ الْحَسَنُ قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقِيلَ: النَّصْرُ عَلَى عَدُوِّهِمْ قَالَهُ الضَّحَّاكُ: وَقِيلَ: مَا اسْتَوْلَوْا عَلَيْهِ مِنْ فُتُوحِ الْبِلَادِ وَصَارَ لَهُمْ فِيهَا مِنَ الْوِلَايَاتِ وَقِيلَ: مَا بَقِيَ لَهُمْ فِيهَا مِنَ الثَّنَاءِ وَصَارَ لِأَوْلَادِهِمْ مِنَ الشَّرَفِ.
Bunun anlamı hakkında çeşitli görüşlerle ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre bundan kasıt, onların Medine'ye yerleşmeleridir; bunu İbn Abbâs, el-Hasan, eş-Şa'bî ve Katâde söylemiştir. Bir görüşe göre bundan kasıt güzel rızıktır; bunu Mücâhid söylemiştir. Bir görüşe göre düşmanlarına karşı zafer kazanmaktır; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. Bir görüşe göre fethettikleri beldeleri ele geçirmeleri ve oralarda yöneticilik elde etmeleridir. Bir görüşe göre de dünyada geride bıraktıkları güzel övgü ve çocuklarına kalan şereftir.
وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْأُمُورِ وَمَعْنَى لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مَبَاءَةً حَسَنَةً أَوْ تَبْوِئَةً حَسَنَةً، فَحَسَنَةٌ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَيْ: جَزَاءُ أَعْمَالِهِمْ فِي الْآخِرَةِ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ يَعْلَمَهُ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ قَبْلَ أَنْ يُشَاهِدَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً
Ayeti bütün bu hususlara hamletmeye hiçbir engel yoktur. {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً} “Onları dünyada elbette güzel bir yere yerleştireceğiz” ifadesinin manası; onları güzel bir yurda veya güzel bir şekilde yerleştireceğiz demektir; dolayısıyla {حَسَنَةً} kelimesi mahzuf (düşmüş) bir masdarın sıfatıdır. {وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ} “Ahiret mükafatı ise” yani amellerinin ahiretteki karşılığı {أَكْبَرُ} “elbette daha büyüktür”; öyle ki Allah'ın yarattıklarından hiç kimse onu bizzat görmeden bilemez. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: {وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً}
كَبِيراً
“Baktığın zaman, orada bir nimet ve büyük bir mülk görürsün.”
. لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ أَيْ: لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ الظَّلَمَةُ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ، وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي يَعْلَمُونَ رَاجِعٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ: لَوْ رَأَوْا ثَوَابَ الْآخِرَةِ وَعَايَنُوهُ لَعَلِمُوا أَنَّهُ أَكْبَرُ مِنْ حَسَنَةِ الدُّنْيَا الَّذِينَ صَبَرُوا الْمَوْصُولُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَدْحِ، أَوِ الرَّفْعِ عَلَى تَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ، أَوْ هُوَ بَدَلٌ مِنَ الْمَوْصُولِ الْأَوَّلِ، أَوْ مِنَ الضَّمِيرِ فِي «لَنُبَوِّئَنَّهُمْ» وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ أَيْ: عَلَى رَبِّهِمْ خَاصَّةً يَتَوَكَّلُونَ فِي جَمِيعِ أُمُورِهِمْ مُعْرِضِينَ عَمَّا سِوَاهُ، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الصِّلَةِ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ «نُوحِي» بِالنُّونِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «يُوحَى» بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ رَدٌّ عَلَى قُرَيْشٍ حَيْثُ زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَجَلُّ مِنْ أَنْ يُرْسِلَ رَسُولًا مِنَ الْبَشَرِ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ هَذِهِ عَادَتُهُ وَسُنَّتُهُ أَنْ لَا يُرْسِلَ إِلَّا رِجَالًا مِنَ الْبَشَرِ يُوحِي إِلَيْهِمْ. وَزَعَمَ أَبُو عَلِيٍّ الْجِبَائِيُّ أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يُرْسِلْ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ بِوَحْيِهِ إِلَّا مَنْ هُوَ عَلَى صُورَةِ الرِّجَالِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَيُرَدُّ عَلَيْهِ بِأَنَّ جِبْرِيلَ كَانَ يَأْتِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى صورة مُخْتَلِفَةٍ، وَلَمَّا كَانَ كُفَّارُ مَكَّةَ مُقِرِّينَ بِأَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى هُمْ أَهْلُ الْعِلْمِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، صَرَفَ الْخِطَابَ إِلَيْهِمْ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَرْجِعُوا إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ، فَقَالَ: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ أَيْ: فَاسْأَلُوا أَيُّهَا الْمُشْرِكُونَ مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ إِنْ كنتم لا تعلمون فإنهم سيخبروكم أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ كَانُوا بَشَرًا، أَوِ اسْأَلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ بِمُؤْمِنِيهِمْ كَمَا يُفِيدُهُ الظَّاهِرُ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَرِفُونَ بِذَلِكَ وَلَا يكتمونه وقيل: المعنى: فاسألوا أهل القرآن، وبِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ يتعلّق بأرسلنا، فَيَكُونُ دَاخِلًا فِي حُكْمِ الِاسْتِثْنَاءِ مَعَ رِجَالًا، وأنكر الفرّاء ذلك، وقال: إن صلة مَا قَبْلَ إِلَّا لَا تَتَأَخَّرُ إِلَى مَا بَعْدَهَا، لِأَنَّ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ هُوَ مَجْمُوعُ مَا قَبْلَ إِلَّا مَعَ صِلَتِهِ، كَمَا لَوْ قِيلَ: أَرْسَلْنَا إِلَّا رِجَالًا بِالْبَيِّنَاتِ، فَلَمَّا لَمْ يَصِرْ هَذَا الْمَجْمُوعُ مَذْكُورًا بِتَمَامِهِ امْتَنَعَ إِدْخَالُ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَيْهِ وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ إِلَّا رِجَالًا وَقِيلَ: يَتَعَلَّقُ بِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ، أَيْ: أَرْسَلْنَاهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ، وَيَكُونُ جَوَابًا عَنْ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: لِمَاذَا أَرْسَلَهُمْ؟ فَقَالَ: أرسلناهم بالبينات والزبر وقيل:
. {لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ} “Keşke bilselerdi!” Yani: Şayet bu zalimler bunu bilselerdi. Bir görüşe göre {يَعْلَمُونَ} fiilindeki zamir müminlere racidir; yani: Ahiret sevabını görüp müşahede etselerdi, onun dünya iyiliğinden daha büyük olduğunu bilirlerdi. {الَّذِينَ صَبَرُوا} “Onlar ki sabrettiler” ism-i mevsûlü, medih (övme) üzere mansub veya takdiri bir mübtedanın haberi olarak merfûdur; yahut birinci ism-i mevsûlden ya da {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ} kelimesindeki zamirden bedeldir. {وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “Ve yalnız Rablerine tevekkül ederler.” Yani: O'nun dışındakilerden yüz çevirerek, bütün işlerinde sadece Rablerine güvenirler. Bu cümle sıla cümlesine matuftur veya hal konumunda mansubdur. {وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik.” Âsım'dan rivayetle Hafs «نُوحِي» kelimesini nûn ile okumuş, diğerleri ise iki noktalı yâ ile «يُوحَى» şeklinde okumuşlardır. Bu ayet, Allah Sübhânehu'nun insanlardan bir elçi göndermekten çok daha yüce olduğunu iddia eden Kureyş'e bir reddiyedir. Allah da vahiy gönderdiği insanlardan erkekler dışında elçi göndermemenin Kendi adeti ve sünneti olduğunu bildirerek onlara cevap vermiştir. Ebû Ali el-Cübbâî, ayetin manasının 'Allah Sübhânehu'nun peygamberlere vahyini ancak meleklerden erkek suretinde olanlarla gönderdiği' şeklinde olduğunu iddia etmiştir. Fakat Cebrail'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e farklı suretlerde gelmesiyle bu görüş reddedilir. Mekke kâfirleri, Allah'ın Tevrat ve İncil'de indirdiklerini bilenlerin Yahudiler ve Hristiyanlar olduğunu kabul ettiklerinden, hitap onlara yöneltilip Ehl-i Kitap'a başvurmaları emredilerek şöyle buyrulmuştur: {فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Eğer bilmiyorsanız Zikir ehline sorun.” Yani: Ey müşrikler, şayet bilmiyorsanız Ehl-i Kitab'ın müminlerine sorun; şüphesiz onlar bütün peygamberlerin insan olduğunu size haber verirler. Yahut zahirin ifade ettiği gibi, müminleriyle kayıtlamaksızın Ehl-i Kitap'a sorun; zira onlar bunu itiraf ediyor ve gizlemiyorlardı. Bir görüşe göre mana: 'Kur'an ehline sorun' demektir. {بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ} ifadesi {أَرْسَلْنا} fiiline mütealliktir; dolayısıyla {رِجالًا} kelimesiyle birlikte istisna hükmüne dahil olur. el-Ferrâ bunu kabul etmeyerek şöyle demiştir: 'İllâ'dan (إلّا) öncekine ait sıla/taalluk, ondan sonraya ertelenemez; çünkü müstesna minh, İllâ'dan önceki kısmın tamamıyla sılasıdır. Tıpkı 'أَرْسَلْنَا إِلَّا رِجَالًا بِالْبَيِّنَاتِ' denilmesi gibidir. Bu bütünlük tam olarak zikredilmediği için üzerine istisnanın dahil edilmesi caiz olmaz.' Bir görüşe göre ise sözde takdim ve tehir vardır ve takdiri şöyledir: 'وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ إِلَّا رِجَالًا'. Bir görüşe göre de zikredilenin delalet ettiği mahzuf bir fiile mütealliktir; yani: 'Onları apaçık deliller ve kitaplarla gönderdik' demektir. Sanki 'Onları ne ile gönderdi?' denilmiş de 'Onları apaçık deliller ve kitaplarla gönderdik' denilmiş gibi takdiri bir soruya cevaptır. Bir görüşe göre de:
متعلّق بتعلمون عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُهُ وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ، أَيْ: إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ، وَقِيلَ: مُتَعَلِّقٌ برجالا، أي: رجالا متلبسين بالبينات والزبر وقيل: بنوحي، أَيْ: نُوحِي إِلَيْهِمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ بتقدير أعني، والباء زائدة، وأهل الذِّكْرِ هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ الزجّاج: اسألوا كل من يذكر بعلم، والبينات: الحجج والبراهين، والزّبر: الْكُتُبُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا فِي آلِ عِمْرَانَ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ أَيِ: الْقُرْآنَ، ثُمَّ بَيَّنَ الْغَايَةَ الْمَطْلُوبَةَ مِنَ الْإِنْزَالِ، فَقَالَ: لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ جَمِيعًا مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ فِي هَذَا الذِّكْرِ مِنَ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ أَيْ: إِرَادَةَ أَنْ يَتَأَمَّلُوا وَيُعْمِلُوا أَفْكَارَهُمْ فَيَتَّعِظُوا أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ السَّيِّئَاتُ صِفَةً مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: مَكَرُوا الْمَكَرَاتِ السَّيِّئَاتِ، وَأَنْ تَكُونَ مَفْعُولَةً لِلْفِعْلِ الْمَذْكُورِ عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى الْعَمَلِ، أَيْ: عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ، أَوْ صِفَةً لِمَفْعُولٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: أَفَأَمِنَ الْمَاكِرُونَ الْعُقُوبَاتِ السَّيِّئَاتِ، أَوْ عَلَى حَذْفِ حَرْفِ الجرّ،
[Ayetin devamındaki "bil-beyyinâti ve'z-zübür" ifadesi,] mef'ûlü olmak üzere {تَعْلَمُونَ} fiiline müteallıktır (bağlıdır) ve bâ (بِـ) harf-i cerri zâiddir; yani: "Şayet apaçık delilleri ve kitapları bilmiyorsanız" [demektir]. Bir görüşe göre {رِجَالًا} kelimesine müteallıktır; yani: "Apaçık deliller ve kitaplarla mücehhez adamlar" [demektir]. Bir görüşe göre de {نُوحِي} fiiline müteallıktır; yani: "Onlara apaçık deliller ve kitaplar vahyediyoruz" [demektir]. Bir görüşe göre de bâ harf-i cerri zâid olup takdiri bir "a'nî" (kastediyorum) fiiliyle mansubdur. "Ehlü'z-zikr" ise daha önce geçtiği üzere Ehl-i Kitap'tır. Zeccâc şöyle demiştir: İlimle anılan herkese sorunuz. el-Beyyinât (الْبَيِّنَاتِ): Hüccetler ve kesin delillerdir; ez-Zübür (الزُّبُرِ) ise kitaplardır. Buna dair açıklama Âl-i İmrân [suresinde] daha önce geçmişti. {وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ} “Sana da zikri indirdik” yani Kur'an'ı. Sonra indirilmesinden matlup olan gayeyi açıklayarak şöyle buyurdu: {لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara açıklayasın diye” yani bu zikirde kendilerine indirilen şer'î hükümleri, vaad ve vaîdi bütün insanlara [açıklayasın diye]. {وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “Umulur ki düşünürler” yani etraflıca düşünüp fikirlerini çalıştırsınlar da ibret alsınlar gayesiyle. {أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ} “O kötü tuzakları kuranlar emin mi oldular?” {السَّيِّئَاتِ} kelimesinin mahzuf bir masdarın sıfatı olması muhtemeldir; yani: "Kötü tuzaklar kurdular" [demektir]. Zikredilen fiilin amel (işleme) manasını tazammun etmesi (içermesi) üzere onun mef'ûlü olması da muhtemeldir; yani: "Kötülükleri işlediler" [demektir]. Yahut takdir edilen bir mef'ûlün sıfatı olması muhtemeldir; yani: "Tuzak kuranlar, o kötü cezalandırmalardan emin mi oldular?" [demektir]. Yahut harf-i cerrin hazfedilmiş olması üzere [mansub olması muhtemeldir],
أَيْ: مَكَرُوا بِالسَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ هُوَ مَفْعُولُ أَمِنَ، أَوْ بَدَلٌ مِنْ مَفْعُولِهِ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ مَفْعُولَهُ مَحْذُوفٌ، وَأَنَّ السَّيِّئَاتِ صِفَةٌ لِلْمَحْذُوفِ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَمَكْرُ السَّيِّئَاتِ: سَعْيُهُمْ فِي إِيذَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِيذَاءِ أَصْحَابِهِ عَلَى وَجْهِ الْخِفْيَةِ، وَاحْتِيَالُهُمْ فِي إِبْطَالِ الْإِسْلَامِ، وَكَيْدِ أَهْلِهِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ كَمَا خَسَفَ بِقَارُونَ، يُقَالُ: خُسِفَ الْمَكَانُ يُخْسَفُ خُسُوفًا ذَهَبَ فِي الْأَرْضِ، وَخَسَفَ اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ خُسُوفًا، أَيْ: غَابَ بِهِ فِيهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ ، وَخُسِفَ هُوَ فِي الْأَرْضِ وَخُسِفَ بِهِ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ بِهِ فِي حَالِ غَفْلَتِهِمْ عَنْهُ كَمَا فَعَلَ بِقَوْمِ لُوطٍ وَغَيْرِهِمْ، وَقِيلَ: يُرِيدُ يَوْمَ بَدْرٍ فَإِنَّهُمْ أُهْلِكُوا ذَلِكَ الْيَوْمَ وَلَمْ يَكُنْ فِي حُسْبَانِهِمْ. أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ وُجُوهًا فَقِيلَ: الْمُرَادُ فِي أَسْفَارِهِمْ وَمَتَاجِرِهِمْ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُهْلِكَهُمْ فِي السَّفَرِ كَمَا يُهْلِكُهُمْ فِي الْحَضَرِ، وَهُمْ لَا يَفُوتُونَهُ بِسَبَبِ ضَرْبِهِمْ فِي الْأَرْضِ، وَبُعْدِهِمْ عَنِ الْأَوْطَانِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ فِي حَالِ تَقَلُّبِهِمْ فِي قَضَاءِ أو طارهم بِوُجُودِ الْحِيَلِ، فَيَحُولُ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَقَاصِدِهِمْ وَحِيَلِهِمْ وَقِيلَ: فِي حَالِ تَقَلُّبِهِمْ فِي اللَّيْلِ عَلَى فُرُشِهِمْ، وَقِيلَ: فِي حَالِ إِقْبَالِهِمْ وَإِدْبَارِهِمْ، وَذَهَابِهِمْ وَمَجِيئِهِمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَالْقَلْبُ بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِ: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ ، وَبِالْمَعْنَى الثَّانِي مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِ:
Yani: Kötülüklerle tuzak kurdular. {أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ} “Allah'ın kendilerini yerin dibine geçirmesinden” ifadesi {أَمِنَ} fiilinin mef'ûlüdür; yahut mef'ûlün mahzuf olduğu ve {السَّيِّئَاتِ} kelimesinin bu mahzufun sıfatı olduğu görüşüne göre mef'ûlünden bedeldir. İstifham, azarlama ve kınama içindir. Kötülük tuzakları kurmak: Gizlice Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına eziyet etmeye çalışmaları, İslam'ı geçersiz kılmak ve ehline hile düzenlemek için çabalamalarıdır. {أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ} Tıpkı Karun'u batırdığı gibi [batırmasından]. 'خُسِفَ الْمَكَانُ يُخْسَفُ خُسُوفًا' denir ki 'yerin dibine geçti' demektir. 'خَسَفَ اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ خُسُوفًا' ise 'Allah onu yerin dibine batırdı, onda kaybettirdi' demektir. {فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ} “Nihayet onu da, evini barkını da yerin dibine batırdık” kavli de bundandır. 'خُسِفَ هُوَ فِي الْأَرْضِ' ve 'خُسِفَ بِهِ' de denir. {أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ} “Yahut hiç farkında olmadıkları bir yerden kendilerine azabın gelmesinden [güvende midirler?]” yani Lût kavmine ve diğerlerine yaptığı gibi, ondan tamamen habersiz oldukları bir durumda [azabın gelmesinden]. Bir görüşe göre Bedir gününü kastetmektedir; çünkü onlar hiç hesap etmedikleri o günde helak edilmişlerdir. {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ} “Yahut dönüp dolaşırlarken [kendilerini yakalamasından?]” Müfessirler bu konuda çeşitli vecihler zikretmişlerdir: Bir görüşe göre murat, yolculukları ve ticaretleridir; çünkü Sübhânehu onları hazarda (yerleşik halde) helak ettiği gibi seferde de helak etmeye kadirdir ve onlar yeryüzünde dolaşmalarıyla, yurtlarından uzaklaşmalarıyla O'nu aciz bırakamazlar/kaçamazlar. Bir görüşe göre hilelere başvurarak ihtiyaçlarını gidermek için dönüp dolaştıkları durum kastedilmiştir; böylece Allah onlarla hedefleri ve hileleri arasına girer. Bir görüşe göre geceleyin yataklarında dönüp durdukları an, bir görüşe göre de gece ve gündüz gelip gitmeleri, yönelmeleri ve dönmeleridir. Birinci manadaki dönüp dolaşma: {لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ} “İnkârcıların diyar diyar dönüp dolaşması seni aldatmasın” kavlinden alınmıştır; ikinci manadaki ise şu kavilden alınmıştır:
وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ . فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ أَيْ: بِفَائِتِينَ وَلَا مُمْتَنِعِينَ أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ أَيْ: حَالَ تَخَوُّفٍ وَتَوَقُّعٍ لِلْبَلَايَا بِأَنْ يَكُونُوا مُتَوَقِّعِينَ لِلْعَذَابِ حَذِرِينَ مِنْهُ غَيْرَ غَافِلِينَ عَنْهُ، فَهُوَ خِلَافُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ، وَقِيلَ: مَعْنَى «عَلَى تَخَوُّفٍ» : عَلَى تَنَقُّصٍ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ، أَيْ: عَلَى تَنَقُّصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ حَتَّى أَهْلَكَهُمْ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ عَامَّةُ الْمُفَسِّرِينَ: عَلَى تَخَوُّفٍ، قَالَ: تَنَقُّصٍ إِمَّا بِقَتْلٍ أَوْ بِمَوْتٍ، يَعْنِي بِنَقْصٍ مِنْ أَطْرَافِهِمْ وَنَوَاحِيهِمْ يَأْخُذُهُمُ الْأَوَّلَ فَالْأَوَّلَ حَتَّى يَأْتِيَ الْأَخْذُ عَلَى جَمِيعِهِمْ. قَالَ: وَالتَّخَوُّفُ التَّنَقُّصُ، يُقَالُ: هُوَ يَتَخَوَّفُ الْمَالَ أَيْ: يَتَنَقَّصُهُ، وَيَأْخُذُ مِنْ أَطْرَافِهِ، انْتَهَى. يُقَالُ: تَخَوَّفَهُ الدَّهْرُ وَتَخَوَّنَهُ بِالْفَاءِ وَالنُّونِ: تَنَقَّصَهُ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
{وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ} “Sana türlü işler çevirmişlerdi.” {فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ} “Onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir” yani kaçıp kurtulamazlar ve engel olamazlar. {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ} “Yoksa onları korku ve endişe içindeyken yakalamasından [mı emin oldular?]” Yani azabı bekler, ondan sakınır ve ondan gafil olmaz bir haldeyken, belaları korkup bekledikleri bir durumdayken [yakalamasından]. Bu durum, daha önce geçen: {أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ} “Yahut hiç farkında olmadıkları bir yerden kendilerine azabın gelmesinden” kavlinin zıddıdır. Bir görüşe göre «عَلَى تَخَوُّفٍ» ifadesinin manası: Eksilterek demektir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Yani mallarından, canlarından ve ürünlerinden eksilte eksilte, nihayet onları helak edinceye kadar. el-Vâhidî şöyle dedi: Müfessirlerin geneli {عَلى تَخَوُّفٍ} kavline; öldürülerek yahut ölümle, yani çevrelerinden ve etraflarından eksiltilerek, hepsini yakalayıncaya kadar teker teker eksiltilmesidir demiştir. Dedi ki: et-Tehavvuf (التخوف), eksiltmek demektir. 'هُوَ يَتَخَوَّفُ الْمَالَ' denir; yani malı eksiltir, etrafından alır demektir. [Vâhidî'nin sözü] bitti. 'تَخَوَّفَهُ الدَّهْرُ' ve fâ ile nûn ile 'تَخَوَّنَهُ' denir ki 'onu eksiltti' demektir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:
لا بل هو الشّوق من دار تخوّنها ... مَرًّا سَحَابٌ وَمَرًّا بَارِحٌ تَرِبُ
Hayır, bilakis bu bir özlemdir öyle bir yurttan ki, onu bazen bir bulut, bazen de tozlu sıcak bir rüzgâr eksiltip durmuştur.
وَقَالَ لَبِيدٌ:
Lebîd de şöyle demiştir:
............... ..
............... ..
تخوّنها نُزُولِي وَارْتِحَالِي
Konaklayışım ve göçüşüm onu eksiltti.
أَيْ: تَنَقَّصَ لَحْمُهَا وَشَحْمُهَا. قَالَ الْهَيْثَمُ بْنُ عَدِيٍّ: التَّخَوُّفُ، بِالْفَاءِ، التَّنَقُّصُ لُغَةً لأزد شنوءة، وأنشد:
Yani: Onun etini ve yağını eritti. Heysem b. Adiy dedi ki: Fâ harfiyle et-Tehavvuf (التخوف), Ezd-i Şenûe lügatinde eksiltmek demektir. Şu beyti okudu:
تخوّف غدرهم مَالِي وَأُهْدِي ... سَلَاسِلَ فِي الْحُلُوقِ لَهَا صَلِيلُ
Onların hainliği malımı eksiltti ve boğazlarda çıngırtısı olan zincirler [bana] hediye edildi.
وقيل: على تخوف: على تعجل، قَالَهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَقِيلَ: عَلَى تَقْرِيعٍ بِمَا قَدَّمُوهُ مِنْ ذُنُوبِهِمْ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقِيلَ: عَلَى تَخَوُّفٍ: أَنْ يُعَاقِبَ ويتجاوز، قاله قتادة فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ لا يعاجل، بل يمهل رأفة بكم ورحمة لكم مع استحقاقكم لِلْعُقُوبَةِ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا خَوَّفَ سُبْحَانَهُ الْمَاكِرِينَ بِمَا خَوَّفَ أَتْبَعَهُ ذِكْرَ مَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ فِي تَدْبِيرِ أَحْوَالِ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ وَمَكَانِهِمَا، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَوَلَمْ يَرَوْا لِلْإِنْكَارِ، وَ «ما» مبهمة مفسرة بقوله: مِنْ شَيْءٍ، قرأ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ «تَرَوْا» بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى أَنَّهُ خِطَابٌ لِجَمِيعِ النَّاسِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ بِإِرْجَاعِ الضَّمِيرِ إِلَى الذين مكروا السيئات. وقرأ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ تَتَفَيَّؤُا ظِلَالُهُ بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَاخْتَارَهَا أَبُو عُبَيْدٍ، أَيْ: يَمِيلُ مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ، وَيَكُونُ أَوَّلَ النَّهَارِ عَلَى حَالٍ وَيَتَقَلَّصُ، ثُمَّ يَعُودُ فِي آخِرِ النَّهَارِ عَلَى حَالَةٍ أُخْرَى. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: تَفَيُّؤُ الظِّلَالِ: رُجُوعُهَا بَعْدَ انْتِصَافِ النَّهَارِ، فَالتَّفَيُّؤُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْعَشِيِّ وَمَا انْصَرَفَ عَنْهُ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ، وَالَّذِي يَكُونُ بِالْغَدَاةِ هُوَ الظِّلُّ. وَقَالَ ثَعْلَبٌ: أُخْبِرْتُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّ رُؤْبَةَ قَالَ: كُلُّ مَا كَانَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ فَزَالَتْ عَنْهُ فَهُوَ فَيْءٌ، وَمَا لَمْ تَكُنْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ فَهُوَ ظِلٌّ وَمَعْنَى مِنْ شَيْءٍ مِنْ شَيْءٍ لَهُ ظِلٌّ، وَهِيَ الْأَجْسَامُ، فَهُوَ عام أريد به الخاص، وظلاله: جَمْعُ ظِلٍّ، وَهُوَ مُضَافٌ إِلَى مُفْرَدٍ لِأَنَّهُ وَاحِدٌ يُرَادُ بِهِ الْكَثْرَةُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ أَيْ: عَنْ جِهَةِ أَيْمَانِهَا وَشَمَائِلِهَا، أَيْ: عَنْ جَانِبَيْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَحَّدَ الْيَمِينَ لِأَنَّهُ أَرَادَ وَاحِدًا مِنْ ذَوَاتِ الْأَظْلَالِ، وَجَمَعَ الشَّمَائِلَ لِأَنَّهُ أَرَادَ كُلَّهَا، لِأَنَّ مَا خَلَقَ اللَّهُ لَفْظُهُ مُفْرَدٌ وَمَعْنَاهُ جَمْعٌ. وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَحَّدَ الْيَمِينَ وَالْمُرَادُ بِهِ الْجَمِيعُ إِيْجَازًا في اللفظ كقوله: وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ، وَدَلَّتِ الشَّمَائِلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْجَمْعُ وَقِيلَ: إِنَّ الْعَرَبَ إِذَا ذَكَرَتْ صِيغَتَيْ جَمْعٍ عَبَّرَتْ عَنْ أَحَدِهِمَا بِلَفْظِ الْوَاحِدِ كَقَوْلِهِ: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ ، وَ: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وقيل: المراد باليمين: النُّقْطَةُ الَّتِي هِيَ مَشْرِقُ الشَّمْسِ، وَأَنَّهَا وَاحِدَةٌ. والشمائل: عِبَارَةٌ عَنِ الِانْحِرَافِ فِي فَلَكِ الْإِظْلَالِ بَعْدَ وُقُوعِهَا عَلَى الْأَرْضِ وَهِيَ كَثِيرَةٌ، وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنِ الْمَشْرِقِ بِالْيَمِينِ لِأَنَّ أَقْوَى جَانِبَيِ الْإِنْسَانِ يَمِينُهُ، وَمِنْهُ تَظْهَرُ الْحَرَكَةُ الْقَوِيَّةُ سُجَّداً لِلَّهِ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: حَالَ كَوْنِ الظِّلَالَ سُجَّدًا لِلَّهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَعْنِي أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مَجْبُولَةٌ عَلَى الطَّاعَةِ.
Bir görüşe göre: {عَلى تَخَوُّفٍ} aceleyle [yakalaması] demektir; bunu Leys b. Sa'd söylemiştir. Bir görüşe göre: Önceden işledikleri günahları yüzlerine vurarak/azarlayarak demektir; bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre: {عَلى تَخَوُّفٍ} cezalandırıp bağışlamasıdır; bunu Katâde söylemiştir. {فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” Acele etmez, bilakis cezayı hak etmiş olmanıza rağmen size olan şefkati ve merhameti sebebiyle mühlet verir. {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ} “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi?” Sübhânehu, hile kuranları korkuttuğu şeylerle uyardıktan sonra, yüce ve aşağı alemin hallerini ve mekanlarını sevk ve idare etmedeki kudretinin kemaline delalet eden şeyleri zikretmeyi buna ekledi. {أَوَلَمْ يَرَوْا} kavlindeki istifham inkâr içindir. {ما} müphem olup {مِنْ شَيْءٍ} kavliyle açıklanmıştır. Hamza, Kisâî, Halef, Yahyâ b. Vessâb ve el-A'meş, bütün insanlara bir hitap olmak üzere üstten iki noktalı te ile «تَرَوْا» şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise zamiri kötülük tuzakları kuranlara döndürerek alttan iki noktalı yâ ile okumuşlardır. Ebû Amr ve Ya'kûb {يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ} kavmini üstten iki noktalı te ile okumuşlardır. Diğerleri ise iki noktalı yâ ile okumuş olup Ebû Ubeyd de bunu tercih etmiştir; yani bir taraftan diğer tarafa meyleder, günün başında bir halde olup kısalır, sonra günün sonunda başka bir hale döner. el-Ezherî dedi ki: Gölgelerin tefeyyü' etmesi (تَفَيُّؤُ الظِّلَالِ); gün ortasından sonra geri dönmesidir. Tefeyyü' ancak akşam vakti ve güneş ile ayın çekildiği şeylerde olur; sabahleyin olan ise zıldır (gölgedir). Sa'leb dedi ki: Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre Ru'be şöyle demiştir: Güneşin üzerinde olup da sonradan çekildiği her gölge fey'dir; güneşin hiç üzerine vurmadığı gölge ise zıldır. {مِنْ شَيْءٍ} ifadesinin manası: Gölgeli olan şeylerden demektir ki bunlar cisimlerdir; bu lafız umumi olup kendisiyle hususi mana kastedilmiştir. {ظِلالُهُ} ise zıll (gölge) kelimesinin çoğuludur ve çokluk kastedilen tekil bir kelimeye muzaf kılınmıştır. {عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ} “Sağdan ve soldan” yani onların sağ ve sol yönlerinden, yani her birinin iki yanından. el-Ferrâ şöyle demiştir: Yemîn (sağ) kelimesini tekil kıldı; çünkü gölge sahiplerinden bir tanesini murat etti; şemâil (sol) kelimesini ise çoğul kıldı, çünkü hepsini murat etti; zira {مَا خَلَقَ اللَّهُ} lafız olarak tekil, mana olarak çoğuldur. el-Vâhidî şöyle demiştir: Yemîn kelimesini tekil kıldı, ancak lafızda icaz (kısalık) olması için tıpkı: {وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} kavlinde olduğu gibi hepsi kastedilmiştir; şemâil kelimesi ise muradın çoğul olduğuna delalet etmiştir. Bir görüşe göre Araplar iki çoğul sığayı zikrettiklerinde birini tekil lafızla ifade ederler; tıpkı O'nun: {وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ} ve {خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ} kavillerinde olduğu gibi. Bir görüşe göre yemîn ile kastedilen: Güneşin doğuş noktasıdır ve o tektir. Şemâil ise: Gölgelerin yere düşmesinden sonra felekteki eğrilmelerden kinayedir ve onlar çoktur. Doğudan yemîn (sağ) diye bahsedilmesinin sebebi, insanın en kuvvetli tarafının sağı olması ve kuvvetli hareketin oradan ortaya çıkmasıdır. {سُجَّداً لِلَّهِ} “Allah'a secde ederek” hal olarak mansubdur; yani gölgeler Allah'a secde eder bir haldeyken. ez-Zeccâc şöyle dedi: Yani bu şeyler itaate yatkın yaratılmışlardır.
وَقَالَ أَيْضًا: سُجُودُ الْجِسْمِ انْقِيَادُهُ وَمَا يَرَى مِنْ أَثَرِ الصَّنْعَةِ وَهُمْ داخِرُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: خَاضِعُونَ صَاغِرُونَ، وَالدُّخُورُ: الصَّغَارُ وَالذُّلُّ، يُقَالُ: دَخَرَ الرَّجُلُ فَهُوَ دَاخِرٌ، وَأَدْخَرَهُ اللَّهُ. قَالَ الشَّاعِرُ :
Yine şöyle demiştir: Cismin secdesi, onun boyun eğmesi ve üzerinde görülen sanat eseridir. {وَهُمْ داخِرُونَ} “Kendileri de boyun büküp küçülerek” cümlesi hal konumunda mansubdur; yani boyun eğmiş, küçülmüş kimseler olarak. Duhûr (الدُّخُور): Küçülmek ve zillet demektir. 'دَخَرَ الرَّجُلُ فَهُوَ دَاخِرٌ' ve 'أَدْخَرَهُ اللَّهُ' denir. Şair şöyle demiştir :
فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا دَاخِرٌ فِي مُخَيَّسٍ ... وَمُنَجَحِرٌ فِي غَيْرِ أَرْضِكَ فِي جُحْرِ
Artık Muheyyes'te alçalmış olandan ve senin toprağın dışındaki bir delikte deliğe sinmiş olandan başkası kalmadı.
وَمُخَيَّسٌ: اسْمُ سِجْنٍ كَانَ بِالْعِرَاقِ. وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ أي:
Muheyyes (مُخَيَّس): Irak'ta bulunan bir zindanın adıdır. {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ} “Göklerde ve yerde bulunan bütün canlılar yalnızca Allah'a secde eder” yani:
لَهُ وَحْدَهُ يَخْضَعُ وَيَنْقَادُ لَا لِغَيْرِهِ مَا في السموات جَمِيعًا، وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ تَدِبُّ عَلَى الْأَرْضِ، وَالْمُرَادُ بِهِ كُلُّ دَابَّةٍ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ كَقَوْلِكَ مَا أَتَانِي مِنْ رَجُلٍ مِثْلُهُ، وَمَا أَتَانِي مِنَ الرِّجَالِ مَثَلُهُ. وَقَدْ دخل في عموم ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعُ الْأَشْيَاءِ الْمَوْجُودَةِ فِيهِمَا، وَإِنَّمَا خَصَّ الدَّابَّةَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ قَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ انْقِيَادُ الْجَمَادَاتِ، وَعَطْفُ الْمَلَائِكَةِ عَلَى مَا قَبْلَهُمْ تَشْرِيفًا لَهُمْ، وَتَعْظِيمًا لِدُخُولِهِمْ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَةِ رَبِّهِمْ وَالْمُرَادُ الْمَلَائِكَةُ وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ. وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى قُرَيْشٍ حَيْثُ زَعَمُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالًا مِنْ فَاعِلِ يَسْجُدُ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ، أي: يسجد لله ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ وَالْمَلَائِكَةُ وَهُمْ جَمِيعًا لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنِ السُّجُودِ يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: حَالَ كَوْنِهِمْ يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ، أَوْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ نَفْيِ اسْتِكْبَارِهِمْ، وَمِنْ آثار الخوف عدم الاستكبار، ومن فوقهم متعلق بيخافون عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: يَخَافُونَ عَذَابَ رَبِّهِمْ مِنْ فَوْقِهِمْ، أَوْ يَكُونُ حَالًا مِنَ الرَّبِّ، أَيْ: يَخَافُونَ رَبَّهُمْ حَالَ كَوْنِهِ مِنْ فَوْقِهِمْ، وَقِيلَ: مَعْنَى يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ يَخَافُونَ الْمَلَائِكَةَ فَيَكُونُ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ: يَخَافُونَ مَلَائِكَةَ رَبِّهِمْ كَائِنِينَ مِنْ فَوْقِهِمْ، وَهُوَ تَكَلُّفٌ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا اقْتَضَى مِثْلَ هَذِهِ التأويلات البعيدة المحماة عَلَى مَذَاهِبَ قَدْ رَسَخَتْ فِي الْأَذْهَانِ، وَتَقَرَّرَتْ فِي الْقُلُوبِ، قِيلَ: وَهَذِهِ الْمَخَافَةُ هِيَ مَخَافَةُ الْإِجْلَالِ، وَاخْتَارَهُ الزَّجَّاجُ فَقَالَ: يَخافُونَ رَبَّهُمْ خَوْفَ مُجِلِّينَ، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ ، وَقَوْلُهُ إِخْبَارًا عَنْ فِرْعَوْنَ:
Yalnızca O'na boyun eğer ve itaat eder, başkasına değil; göklerde bulunanların tamamı ve yerde yürüyen her canlı [secde eder]; bununla her canlı kastedilmiştir. el-Ahfeş şöyle dedi: Bu senin 'مَا أَتَانِي مِنْ رَجُلٍ مِثْلُهُ' ve 'مَا أَتَانِي مِنَ الرِّجَالِ مَثَلُهُ' demen gibidir. Göklerde ve yerde bulunanların genelliğine her iki yerdeki mevcut varlıkların tamamı girmiştir. Canlının özellikle zikredilmesi ise, O'nun: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ} kavlinden cansızların boyun eğişinin zaten bilinmesindendir. Meleklerin kendilerinden öncekilere atfedilmesi ise onları onurlandırmak ve matuf aleyhe dahil oluşlarını yüceltmek içindir. {وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ} “Ve onlar büyüklük taslamazlar.” Yani Rablerine ibadet etmekten büyüklük taslamazlar; kastedilen meleklerdir ve cümlenin istînâfiyye (başlangıç cümlesi) olması muhtemeldir. Bunda, meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia eden Kureyş'e bir reddiye vardır. {يَسْجُدُ} fiilinin failinden ve ona matuf olanlardan hal olması da caizdir; yani: Göklerde ve yerde olanlar ile melekler Allah'a secde ederler ve onların hiçbiri secdeden dolayı büyüklük taslamazlar demektir. {يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ} “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar” Bu cümle hal konumunda mansubdur; yani üstlerindeki Rablerinden korkar bir haldeyken; yahut büyüklük taslamalarının nefyedildiğini beyan eden müstakil bir cümledir; zira korkunun eserlerinden biri de büyüklenmemektir. {مِنْ فَوْقِهِمْ} ifadesi mahzuf bir muzaf takdiriyle {يَخافُونَ} fiiline mütealliktir; yani: Üstlerindeki Rablerinin azabından korkarlar; yahut Rab lafzından haldir, yani: Rablerinden, O onların fevkinde (yücesinde) iken korkarlar. Bir görüşe göre {يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ} kavlinin manası: Meleklerden korkarlar demektir; bu takdirde muzafın hazfiyle 'üstlerinde bulunan Rablerinin meleklerinden korkarlar' şeklinde olur; ancak bu, ihtiyaç duyulmayan bir zorlamadır. Zihinlerde yer etmiş ve kalplere yerleşmiş mezhepleri savunma gayreti ancak böylesi uzak tevilleri gerektirmiştir. Bir görüşe göre bu korku, tazim ve yüceltme korkusudur; ez-Zeccâc bunu tercih ederek: 'Rablerinden, O'nu yücelten kimselerin korkusuyla korkarlar' demiştir. Bu mananın doğruluğuna O'nun: {وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ} “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir” kavli ile Firavun'dan haber verdiği şu kavli delalet etmektedir:
وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ . وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ أَيْ: مَا يُؤْمَرُونَ بِهِ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ، يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ، أَوْ جَمِيعَ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَحَمْلُ هَذِهِ الْجُمَلَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ أَوْلَى لِأَنَّ فِي مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ مَنْ يستكبر عن عباده، وَلَا يَخَافُهُ وَلَا يَفْعَلُ مَا يُؤْمَرُ بِهِ، كَالْكُفَّارِ وَالْعُصَاةِ الَّذِينَ لَا يَتَّصِفُونَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ وَإِبْلِيسَ وَجُنُودِهِ.
{وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ} “Ve biz şüphesiz onların üstünde ezici bir güce sahibiz.” {وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ} “Ve kendilerine emredileni yaparlar.” Yani Allah'a itaatten kendilerine ne emredilirse onu yaparlar; melekleri yahut daha önce zikredilenlerin hepsini kastetmektedir. Bu cümleleri meleklere hamletmek daha evladır; çünkü Allah'ın yaratıkları arasında O'na ibadetten büyüklenen, O'ndan korkmayan ve emrolunduğu şeyi yapmayan kimseler de vardır; bu vasıflarla nitelenmeyen kâfirler ve asiler ile İblis ve orduları gibi.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا قَالَ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ هَاجَرُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ ظُلْمِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدَ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَبِي جَنْدَلِ بْنِ سُهَيْلٍ.
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Zulme uğradıktan sonra Allah uğrunda hicret edenler” kavli hakkında: 'Onlar, kendilerine zulmedildikten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret eden Mekke ehlinden bir topluluktur' dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, Dâvûd b. Ebî Hind'den: 'Bu ayet Ebû Cendel b. Sehl hakkında indi' dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ الْآيَةَ قَالَ: هَؤُلَاءِ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ظَلَمَهُمْ أَهْلُ مَكَّةَ، فَأَخْرَجُوهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ، حَتَّى لَحِقَ طَوَائِفُ مِنْهُمْ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ، ثُمَّ بَوَّأَهُمُ اللَّهُ الْمَدِينَةَ بَعْدَ ذَلِكَ فَجَعَلَهَا لَهُمْ دَارَ هِجْرَةٍ، وَجَعَلَ لَهُمْ أَنْصَارًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ قَالَ: أَيْ وَاللَّهِ لَمَا يُصِيبُهُمُ اللَّهُ مِنْ جَنَّتِهِ وَنِعْمَتِهِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جرير الْمُنْذِرِ عَنِ الشَّعْبِيِّ فِي قَوْلِهِ: فِي الدُّنْيا حَسَنَةً قَالَ: الْمَدِينَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: لَنَرْزُقَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا رِزْقًا حَسَنًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أبي حاتم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den O'nun: {وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ} “Allah yolunda hicret edenler...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bunlar, Muhammed'in ashabıdır; Mekke ehli onlara zulmetti ve onları yurtlarından çıkardı; nihayet onlardan birtakım gruplar Habeşistan topraklarına ulaştı. Sonra Allah bundan sonra onları Medine'ye yerleştirdi, orayı onlar için bir hicret yurdu kıldı ve müminlerden onlara yardımcılar (ensâr) nasip etti. {وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ} “Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür” [kavli hakkında] şöyle dedi: ‘Yani Allah'a yemin olsun ki, {لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ} “Keşke bilselerdi!”, Allah'ın cennetinden ve nimetinden onlara eriştireceği şey elbette daha büyüktür.’ İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Şa'bî'den O'nun: {فِي الدُّنْيا حَسَنَةً} “Dünyada güzel bir mükâfat...” kavli hakkında: ‘Medine'dir’ dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: ‘Onları dünyada mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracağız.’ İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim...
عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا رَسُولًا أَنْكَرَتِ الْعَرَبُ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي قوله: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ الْآيَةَ، يَعْنِي: مُشْرِكِي قُرَيْشٍ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَنَفَرٍ مِنْ أَهْلِ التَّوْرَاةِ.
İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Allah Muhammed'i peygamber olarak gönderdiğinde Araplar bunu inkâr etti; bunun üzerine Allah: {وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” ayetini indirdi. Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, ondan {فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ} ayeti hakkında: 'Yani Kureyş müşrikleri [sorsunlar ki] Muhammed Tevrat'ta ve İncil'de Allah'ın elçisidir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den: 'Abdullah b. Selâm ve Tevrat ehlinden bir grup hakkında indi' dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: بِالْبَيِّناتِ قَالَ: الْآيَاتُ وَالزُّبُرِ قَالَ: الْكُتُبُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ قَالَ: نُمْرُوذُ بْنُ كَنْعَانَ وَقَوْمُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ:
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: {بِالْبَيِّناتِ} kavli hakkında: 'Ayetler'; {وَالزُّبُرِ} kavli hakkında da: 'Kitaplar' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den O'nun: {أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ} “Kötülükleri tuzak kuranlar güvende midirler?” kavli hakkında: 'Nemrûd b. Ken'ân ve kavmidir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den ayet hakkında:
أَيِ: الشِّرْكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: تَكْذِيبُهُمُ الرُّسُلَ، وَإِعْمَالُهُمْ بِالْمَعَاصِي.
'Yani şirki [kastetmektedir]' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, ed-Dahhâk'tan: 'Peygamberleri yalanlamaları ve günahları işlemeleridir' dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ قَالَ: فِي اخْتِلَافِهِمْ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ} “Yahut dönüp dolaşırlarken onları yakalayıvermesinden” kavli hakkında: 'Gidip gelmelerindeyken' dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي تَقَلُّبِهِمْ قَالَ: إِنْ شِئْتَ أَخَذْتُهُ فِي سَفَرِهِ أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ يَقُولُ: عَلَى أَثَرِ مَوْتِ صَاحِبِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا عَلى تَخَوُّفٍ قَالَ: تَنَقُّصٍ مِنْ أَعْمَالِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ سَأَلَهُمْ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَقَالُوا: مَا نَرَى إِلَّا أَنَّهُ عِنْدَ تَنَقُّصِ مَا يُرَدِّدُهُ مِنَ الْآيَاتِ، فَقَالَ عُمَرُ: مَا أَرَى إِلَّا أَنَّهُ عَلَى مَا يَتَنَقَّصُونَ مِنْ مَعَاصِي اللَّهِ، فَخَرَجَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ عِنْدَ عُمَرَ فَلَقِيَ أَعْرَابِيًّا، فَقَالَ: يَا فُلَانُ، مَا فَعَلَ رَبُّكَ؟ قَالَ: قَدْ تَخَيَّفْتُهُ، يَعْنِي انْتَقَصْتُهُ، فَرَجَعَ إِلَى عُمَرَ فَأَخْبَرَهُ، فَقَالَ: قَدْ رَأَيْتُهُ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ قَالَ: يَأْخُذُهُمْ بِنَقْصِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عباس في قوله: يَتَفَيَّؤُا قَالَ: يَتَمَيَّلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ داخِرُونَ قَالَ: صَاغِرُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ الْآيَةَ قَالَ: لَمْ يَدَعْ شَيْئًا مِنْ خَلْقِهِ إِلَّا عَبَّدَهُ لَهُ طَائِعًا أَوْ كَارِهًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَسْجُدُ مَنْ فِي السّموات طوعا، ومن في الأرض طوعا وكرها.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, ondan {تَقَلُّبِهِمْ} hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Dilerse onu yolculuğundayken yakalar.' {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ} kavli hakkında da: 'Arkadaşının ölümünün hemen ardından' der. İbn Ebî Hâtim, ondan yine {عَلى تَخَوُّفٍ} hakkında: 'Amellerinden eksilterek' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ömer'den rivayet ettiğine göre o, onlara bu ayet olan {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ} hakkında sordu; onlar: 'Biz bunun ancak tekrarladığı ayetlerin eksilmesi anında olduğunu düşünüyoruz' dediler. Bunun üzerine Ömer: 'Ben ancak bunun Allah'a isyanlarından eksilttikleri şeyler üzerine olduğunu düşünüyorum' dedi. Ömer'in yanındakilerden bir adam dışarı çıktı ve bir bedevi ile karşılaştı ve: 'Ey filan! Efendin ne yaptı?' dedi. O da: 'قَدْ تَخَيَّفْتُهُ' yani onu eksilttim dedi. Adam Ömer'e dönüp bunu haber verdi; Ömer de: 'Ben de onu böyle görmüştüm' dedi. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den O'nun: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ} kavli hakkında: 'Onları birbirlerini eksiltmeleriyle yakalar' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: {يَتَفَيَّؤُا} kavli hakkında: 'Meyleder' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den O'nun: {وَهُمْ داخِرُونَ} kavli hakkında: 'Küçülmüş ve alçalmış kimselerdir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den de aynısını rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den O'nun: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ} ayeti hakkında: 'Yarattıklarından hiçbir şey bırakmamıştır ki ister isteyerek ister istemeyerek olsun O'na boyun eğdirmiş olmasın' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Göklerde bulunanlar isteyerek, yerde bulunanlar ise isteyerek ve istemeyerek secde eder.'
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٥١ الى ٦٢]
[Nahl Suresi (16), Ayet 51-62]
وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١) وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢) وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (٥٣) ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)
{وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١) وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢) وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (٥٣) ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)} “Allah buyurdu ki: İki ilah edinmeyin! O ancak tek bir ilahtır. O halde yalnız Benden korkun! (51) Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; din de sürekli olarak O'nundur. Öyleyken Allah'tan başkasından mı sakınıyorsunuz? (52) Size ulaşan her nimet Allah'tandır. Sonra size bir darlık dokunduğu zaman yalnız O'na yalvarıp yakarırsınız. (53) Sonra sizden darlığı kaldırdığı zaman, bir de bakarsınız ki içinizden bir grup Rablerine ortak koşuyor! (54) Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye! Haydi eğlenin bakalım; yakında bileceksiniz! (55)”
وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧) وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨) يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (٥٩) لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠)
{وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧) وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨) يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (٥٩) لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠)} “Onlar, kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırırlar. Allah'a andolsun ki iftira edip durduğunuz şeylerden mutlaka sorguya çekileceksiniz! (56) Allah'a kızları isnat ederler —hâşâ O bundan münezzehtir— canlarının çektiğini ise kendilerine! (57) Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir! (58) Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı kavminden gizlenir. Onu bir horluk ve aşağılanma üzere tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür! (59) Ahirete inanmayanlar için kötü sıfatlar vardır; en yüce sıfatlar ise Allah'ındır. O, mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (60)”
وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢)
{وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢)} “Eğer Allah insanları zulümleri sebebiyle hemen cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler. (61) Kendilerinin hoşlanmadığı şeyleri Allah'a isnat ederler; dilleri de en güzelin kendilerinin olduğu yalanını söyler durur. Şüphe yok ki onlara cehennem ateşi vardır ve onlar [oraya] en önde sürüleceklerdir! (62)”
لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ مَخْلُوقَاتِهِ السَّمَاوِيَّةَ وَالْأَرْضِيَّةَ مُنْقَادَةٌ لَهُ، خَاضِعَةٌ لِجَلَالِهِ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِالنَّهْيِ عَنِ الشِّرْكِ بِقَوْلِهِ: وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَنَهَى سُبْحَانَهُ عَنِ اتِّخَاذِ إِلَهَيْنِ، ثُمَّ أَثْبَتَ أَنَّ الإلهية منحصرة في إله واحد وهو اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ التَّثْنِيَةَ فِي إِلَهَيْنِ قَدْ دَلَّتْ عَلَى الِاثْنَيْنِيَّةِ، وَالْإِفْرَادُ فِي إِلَهٌ قَدْ دَلَّ عَلَى الْوَحْدَةِ، فَمَا وَجْهُ وصف إلهين باثنين، ووصف إله بواحد؟ فَقِيلَ فِي الْجَوَابِ: إِنَّ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا، وَالتَّقْدِيرُ: لَا تَتَّخِذُوا اثْنَيْنِ إِلَهَيْنِ إِنَّمَا هُوَ وَاحِدٌ إِلَهٌ، وَقِيلَ: إِنَّ التَّكْرِيرَ لِأَجْلِ الْمُبَالَغَةِ فِي التَّنْفِيرِ عَنِ اتِّخَاذِ الشَّرِيكِ وَقِيلَ: إِنَّ فَائِدَةَ زِيَادَةِ اثْنَيْنِ هِيَ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّ النَّهْيَ رَاجِعٌ إِلَى التَّعَدُّدِ لَا إِلَى الْجِنْسِيَّةِ، وَفَائِدَةُ زِيَادَةِ وَاحِدٌ دَفْعُ تَوَهُّمِ أَنَّ الْمُرَادَ إِثْبَاتُ الْإِلَهِيَّةِ دُونَ الْوَاحِدِيَّةِ، مَعَ أَنَّ الْإِلَهِيَّةَ لَهُ سُبْحَانَهُ مُسَلَّمَةٌ فِي نَفْسِهَا، وَإِنَّمَا خِلَافُ الْمُشْرِكِينَ فِي الْوَاحِدِيَّةِ، ثُمَّ نَقَلَ الْكَلَامَ سُبْحَانَهُ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ لِزِيَادَةِ التَّرْهِيبِ، فَقَالَ: فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ أَيْ: إِنْ كُنْتُمْ رَاهِبِينَ شَيْئًا فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ لَا غَيْرِي، وَقَدْ مَرَّ مِثْلُ هَذَا فِي أَوَّلِ الْبَقَرَةِ. ثُمَّ لَمَّا قَرَّرَ سُبْحَانَهُ وَحْدَانِيَّتَهُ، وَأَنَّهُ الَّذِي يَجِبُ أَنْ يُخَصَّ بِالرَّهْبَةِ مِنْهُ وَالرَّغْبَةِ إِلَيْهِ، ذَكَرَ أَنَّ الْكُلَّ فِي مِلْكِهِ وَتَحْتَ تَصَرُّفِهِ فَقَالَ: وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَنْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِلَى آخِرِهِ، وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَيْ: ثَابِتًا وَاجِبًا دَائِمًا لَا يَزُولُ، وَالدِّينُ: هُوَ الطَّاعَةُ وَالْإِخْلَاصُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: واصِباً معناه دائما، ومنه قول الدّؤلي:
Allah Sübhânehu, göklerdeki ve yerdeki mahlukâtının Kendisine boyun eğdiğini ve celâline teslim olduğunu beyan ettikten sonra, ardından şu kavliyle şirkten nehyetmeyi getirmiştir: {وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ} “Allah buyurdu ki: İki ilah edinmeyin! O ancak tek bir ilahtır.” Böylece Sübhânehu iki ilah edinmeyi yasaklamış, ardından ilahlığın tek bir ilaha münhasır olduğunu ispat etmiştir ki O da Allah Sübhânehu'dur. Denilmiştir ki: {إِلهَيْنِ} lafzındaki tesniye (ikilik) zaten iki olmaya delalet etmektedir; {إِلهٌ} lafzındaki tekillik de vahdete (tekliğe) delalet etmektedir; o halde ilahayn lafzını isneyn ({اثْنَيْنِ}) ile, ilah lafzını da vâhid ({واحِدٌ}) ile sıfatlamanın hikmeti nedir? Cevap olarak şöyle denilmiştir: Cümlede takdim ve tehir vardır ve takdiri şöyledir: 'لَا تَتَّخِذُوا اثْنَيْنِ إِلَهَيْنِ إِنَّمَا هُوَ وَاحِدٌ إِلَهٌ'. Bir görüşe göre tekrar, ortak edinmekten nefret ettirmede mübalağa içindir. Bir görüşe göre de {اثْنَيْنِ} kelimesinin ziyadesinin faydası; nehyin cinsiyete değil çokluğa yönelik olduğunun bilinmesidir; {واحِدٌ} kelimesinin ziyadesinin faydası ise vahdâniyet hariç sadece ilahlığın ispatının kastedildiği vehmini bertaraf etmektir; zira ilahlık Sübhânehu'ya ait olarak zaten kabul edilmektedir, müşriklerin ihtilafı ise sadece vahdâniyet (birlik) konusundadır. Sonra Sübhânehu, korkutmayı artırmak için iltifat sanatı yoluyla sözü gâipten mütekellime çevirerek şöyle buyurmuştur: {فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} “O halde yalnız Benden korkun!” Yani bir şeyden korkacaksanız başkasından değil, sadece Benden korkun. Bunun benzeri Bakara Suresi'nin başında geçmişti. Sonra Sübhânehu, vahdâniyetini ve yalnızca Kendisinden korkulup Kendisine yönelinmesi gereken Zât olduğunu perçinleyince, her şeyin Kendi mülkünde ve tasarrufu altında olduğunu zikrederek şöyle buyurdu: {وَلَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur.” Bu cümle, daha önce geçen {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ} kavlini pekiştirmektedir. Haberin öne geçirilmesi ise tahsis (özgüleme) bildirmektedir. {وَلَهُ الدِّينُ واصِباً} “Din de sürekli olarak O'nundur” yani sabit, vacip ve zeval bulmaz bir şekilde daimidir. Din ise itaat ve ihlastır. el-Ferrâ: 'Vâsıben, daimi manasındadır' demiştir. ed-Düelî'nin şu sözü de bundandır:
أَبْتَغِي الْحَمْدَ الْقَلِيلُ بَقَاؤُهُ ... بِذَمٍّ يَكُونُ الدَّهْرُ أَجْمَعَ وَاصِبَا
Bütün bir zaman boyunca sürekli kalacak bir yergi karşılığında, kalıcılığı az olan bir övgüyü arzuluyorum.
أَيْ: دَائِمًا. وَرُوِيَ عَنِ الْفَرَّاءِ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: الْوَاصِبُ: الْخَالِصُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، ومنه قوله سبحانه:
Yani: Daimi olan. Yine el-Ferrâ'dan nakledildiğine göre o: 'Vâsıb: Hâlis (katıksız) demektir' demiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Sübhânehu'nun şu kavli de bundandır:
وَلَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ أَيْ: دَائِمٌ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ: طَاعَتُهُ وَاجِبَةٌ أَبَدًا. فَفَسَّرَ الْوَاصِبَ بِالْوَاجِبِ.
{وَلَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ} “Ve onlar için sürekli bir azap vardır” yani daimidir. ez-Zeccâc şöyle dedi: Yani O'na itaat daima vaciptir; böylece vâsıbı vacip ile tefsir etmiştir.
وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ فِي تَفْسِيرِ الْوَاصِبِ: أَيْ: لَيْسَ أَحَدٌ يُطَاعُ إِلَّا انْقَطَعَ ذَلِكَ بِزَوَالٍ أَوْ بِهَلَكَةٍ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ الطَّاعَةَ تَدُومُ لَهُ، فَفَسَّرَ الْوَاصِبَ بِالدَّائِمِ، وَإِذَا دَامَ الشَّيْءُ دَوَامًا لَا يَنْقَطِعُ فَقَدْ وَجَبَ وَثَبَتَ، يُقَالُ وَصَبَ الشَّيْءُ يَصِبُ وُصُوبًا فَهُوَ وَاصِبٌ إِذَا دَامَ، وَوَصَبَ الرَّجُلُ عَلَى الْأَمْرِ إِذَا وَاظَبَ عَلَيْهِ وَقِيلَ: الْوَصَبُ التَّعَبُ وَالْإِعْيَاءُ، أَيْ: يَجِبُ طَاعَةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَإِنْ تَعِبَ الْعَبْدُ فِيهَا وَهُوَ غَيْرُ مُنَاسِبٍ لِمَا فِي الْآيَةِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ كَمَا فِي نَظَائِرِهِ، وَالْمَعْنَى: إِذَا كَانَ الدِّينُ، أَيِ: الطَّاعَةُ وَاجِبًا لَهُ دَائِمًا لَا يَنْقَطِعُ كَانَ الْمُنَاسِبُ لِذَلِكَ تَخْصِيصَ التَّقْوَى بِهِ وَعَدَمَ إِيقَاعِهَا لِغَيْرِهِ. ثُمَّ امْتَنَّ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ جَمِيعَ مَا هُمْ مُتَقَلِّبُونَ فِيهِ مِنَ النِّعَمِ هُوَ مِنْهُ لَا مِنْ غَيْرِهِ فَقَالَ: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ أَيْ: مَا يُلَابِسُكُمْ مِنَ النِّعَمِ عَلَى اخْتِلَافِ أَنْوَاعِهَا فَمِنَ اللَّهِ: أَيْ فَهِيَ مِنْهُ، فَتَكُونُ مَا شَرْطِيَّةً، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً مُتَضَمِّنَةً مَعْنَى الشَّرْطِ، وبكم صلتها، ومن نِعْمَةٍ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ،
İbn Kuteybe el-vâsıbın tefsirinde şöyle demiştir: Yani Allah Teâlâ dışında kendisine itaat edilen hiç kimse yoktur ki bu [itaat], yok olma veya helak ile kesintiye uğramasın; zira itaat yalnızca O'nun için süreklidir. Böylece o, el-vâsıbı 'ed-dâim' (sürekli olan) ile tefsir etmiştir. Bir şey kesintiye uğramayan bir devamlılıkla sürdüğü zaman vacip ve sabit olmuş olur. Bir şey devam ettiğinde 'وَصَبَ الشَّيْءُ يَصِبُ وُصُوبًا فَهُوَ وَاصِبٌ' (Bir şey sürekli oldu) denilir. Bir kimse bir işe devam ettiğinde de 'وَصَبَ الرَّجُلُ عَلَى الْأَمْرِ' (Adam işe devam etti) denir. el-Vasabın (الْوَصَب) yorgunluk ve bitkinlik olduğu da söylenmiştir; yani kul onda yorulsa bile Allah Sübhânehu'ya itaat vaciptir [anlamındadır], ancak bu ayetteki [bağlama] uygun değildir. {أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ} “Hâl böyleyken Allah'tan başkasından mı korkup sakınıyorsunuz?” kavlindeki istifham (soru), azarlama ve kınama içindir; benzerlerinde olduğu gibi takdirî bir ifadeye matuftur. Manası şudur: Din yani itaat, kesintiye uğramaksızın daimi olarak O'nun için vacip olduğuna göre, buna uygun olan takvanın O'na has kılınması ve O'ndan başkasına yöneltilmemesidir. Sonra Sübhânehu, içinde bulunup tasarruf ettikleri bütün nimetlerin başkasından değil, yalnızca kendisinden olduğunu onlara minnetle hatırlatarak şöyle buyurdu: {وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ} “Nimet olarak size ulaşan ne varsa” yani çeşitleri farklı olmakla birlikte size ulaşan nimetler {فَمِنَ اللَّهِ} “Allah'tandır” yani O'ndandır. Bu durumda 'mâ' şartiyye olur. Şart manasını içeren mevsûle olması da caizdir; {بِكُمْ} onun sılası, {مِنْ نِعْمَةٍ} ise car ve mecrurdaki zamirden haldir,
أو بيان لما. وَقَوْلُهُ: فَمِنَ اللَّهِ الْخَبَرُ، وَعَلَى كَوْنِ مَا شَرْطِيَّةً يَكُونُ فِعْلُ الشَّرْطِ مَحْذُوفًا أَيْ: مَا يَكُنْ، وَالنِّعْمَةُ إِمَّا دِينِيَّةٌ وَهِيَ مَعْرِفَةُ الْحَقِّ لِذَاتِهِ وَمَعْرِفَةُ الْخَيْرِ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، وَإِمَّا دُنْيَوِيَّةٌ نَفْسَانِيَّةٌ، أَوْ بَدَنِيَّةٌ أَوْ خَارِجِيَّةٌ كَالسَّعَادَاتِ الْمَالِيَّةِ وَغَيْرِهَا، وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ جِنْسٌ تَحْتَهُ أَنْوَاعٌ لَا حَصْرَ لَهَا، وَالْكُلُّ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَعَلَى الْعَاقِلِ أَنْ لَا يَشْكُرَ إِلَّا إِيَّاهُ، ثُمَّ بَيَّنَ تَلَوُّنَ الْإِنْسَانِ بَعْدَ اسْتِغْرَاقِهِ فِي بَحْرِ النِّعَمِ فَقَالَ: ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ أَيْ: إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ، أَيَّ مَسٍّ، فَإِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَا إِلَى غَيْرِهِ تَتَضَرَّعُونَ فِي كَشْفِهِ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ، يُقَالُ: جأر يجأر جُؤَارًا: إِذَا رَفَعَ صَوْتَهُ فِي تَضَرُّعٍ. قَالَ الْأَعْشَى يَصِفُ بَقَرَةً:
yahut {مَا} için beyandır. {فَمِنَ اللَّهِ} kavli ise haberdir. {مَا} edatının şartiyye olması halinde şart fiili mahzuf olur; yani: 'ما يكن' (her ne olursa) takdirindedir. Nimet ya dinidir; o da hakkı bizzat kendisi için bilmek ve hayrı gereğince amel etmek için bilmektir; yahut da dünyevidir ki o da nefsi, bedeni veya mali saadetler ve benzeri gibi harici nimetlerdir. Bunların her biri altında sayısız türler barındıran birer cinstir. Hepsi de Allah Sübhânehu'dandır; dolayısıyla akıl sahibine düşen yalnızca O'na şükretmektir. Sonra nimet denizine daldıktan sonra insanın dönekliğini/değişkenliğini beyan ederek şöyle buyurdu: {ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ} “Sonra size bir darlık dokunduğu zaman hemen yalnız O'na yalvarırsınız.” Yani size nasıl bir darlık dokunursa dokunsun, onun kaldırılması için başkasına değil yalnızca Allah Sübhânehu'ya yalvarırsınız; zira onu kaldıracak O'ndan başkası yoktur. Bir kimse yalvararak sesini yükselttiğinde 'جَأَرَ يَجْأَرُ جُؤَارًا' denir. el-A'şâ bir sığırı tasvir ederek şöyle demiştir :
فَطَافَتْ ثَلَاثًا بَيْنَ يَوْمٍ وليلة ... وكان النّكير أن تضيف وَتَجْأَرَا
Bir gün ve bir gece arasında üç defa dolaştı; feryadı ise sığınmak ve böğürüp yalvarmak oldu.
وَالضُّرُّ: الْمَرَضُ وَالْبَلَاءُ وَالْحَاجَةُ وَالْقَحْطُ، وَكُلُّ مَا يَتَضَرَّرُ بِهِ الْإِنْسَانُ ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ أَيْ: إِذَا رَفَعَ عَنْكُمْ مَا نَزَلْ بِكُمْ مِنَ الضُّرِّ إِذا فَرِيقٌ
Darr (الضُّرُّ): Hastalık, bela, muhtaçlık, kıtlık ve insanın zarar gördüğü her şeydir. {ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ} “Sonra sizden darlığı kaldırdığı zaman, bir de bakarsınız ki içinizden bir grup Rablerine ortak koşuyor!” Yani başınıza gelen darlığı sizden giderdiği vakit, içinizden bir fırka,
أَيْ: جَمَاعَةٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ الذي رُفِعَ الضُّرَّ عَنْهُمْ يُشْرِكُونَ فَيَجْعَلُونَ مَعَهُ إِلَهًا آخَرَ مِنْ صَنَمٍ أَوْ نَحْوِهِ، وَالْآيَةُ مَسُوقَةٌ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ فِعْلِ هَؤُلَاءِ حَيْثُ يَضَعُونَ الْإِشْرَاكَ بِاللَّهِ الَّذِي أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِكَشْفِ مَا نَزَلْ بِهِمْ مِنَ الضُّرِّ مَكَانَ الشُّكْرِ لَهُ، وَهَذَا الْمَعْنَى قَدْ تَقَدَّمَ فِي الْأَنْعَامِ وَيُونُسَ، وَيَأْتِي في سبحان . قال الزجّاج: هذا خاص بمن وَكُفْرٍ.
Yani: İçinizden bir grup, üzerlerindeki darlığı kaldıran Rablerine ortak koşarlar; böylece put veya benzeri başka bir ilahı O'na ortak kılarlar. Ayet, başlarına gelen sıkıntıyı gidermek suretiyle kendilerine nimet veren Allah'a şükretmek yerine O'na şirk koştukları için bu kimselerin yaptıklarına hayret ettirmek amacıyla sevk edilmiştir. Bu mana En'âm ve Yûnus surelerinde geçmiş olup İsrâ (Sübhân) Suresi'nde de gelecektir. ez-Zeccâc dedi ki: Bu, [darlığın kalkmasını] inkâr ve küfürle [karşılayan] kimselere mahsustur.
وَقَابَلَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْهُ بِالْجُحُودِ وَالْكُفْرِ، وَعَلَى هَذَا فَتَكُونُ «مِنْ» فِي «مِنْكُمْ» لِلتَّبْعِيضِ حَيْثُ كَانَ الْخِطَابُ لِلنَّاسِ جَمِيعًا، وَالْفَرِيقُ هُمُ الْكَفَرَةُ وَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ مُوَجَّهًا إِلَى الْكُفَّارِ فمن لِلْبَيَانِ، وَاللَّامُ فِي لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ لَامُ كَيْ، أَيْ: لِكَيْ يَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ نعمة كشف الضرّ، وحتى كَأَنَّ هَذَا الْكُفْرَ مِنْهُمُ الْوَاقِعُ فِي مَوْضِعِ الشُّكْرِ الْوَاجِبِ عَلَيْهِمْ غَرَضٌ لَهُمْ وَمَقْصِدٌ مِنْ مَقَاصِدِهِمْ، وَهَذَا غَايَةٌ فِي الْعُتُوِّ وَالْعِنَادِ لَيْسَ وَرَاءَهَا غَايَةٌ وَقِيلَ: اللَّامُ لِلْعَاقِبَةِ، يَعْنِي: مَا كَانَتْ عَاقِبَةُ تِلْكَ التَّضَرُّعَاتِ إِلَّا هَذَا الْكُفْرَ. ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّهْدِيدِ وَالتَّرْهِيبِ مُلْتَفِتًا مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ فَتَمَتَّعُوا بِمَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنْ ذَلِكَ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ عَاقِبَةَ أَمْرِكُمْ وَمَا يَحِلُّ بِكُمْ فِي هَذِهِ الدَّارِ وَمَا تَصِيرُونَ إِلَيْهِ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ. ثُمَّ حَكَى سُبْحَانَهُ نَوْعًا آخَرَ مِنْ قَبَائِحِ أَعْمَالِهِمْ فَقَالَ: وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ أَيْ: يَقَعُ مِنْهُمْ هَذَا الْجَعْلُ بَعْدَ مَا وَقَعَ مِنْهُمُ الْجُؤَارُ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي كَشْفِ الضُّرِّ عَنْهُمْ وَمَا يَعْقُبُ كَشْفَهُ عَنْهُمْ مِنَ الْكُفْرِ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْإِشْرَاكِ بِهِ، وَمَعَ ذَلِكَ يَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ حَقِيقَتَهُ مِنَ الْجَمَادَاتِ وَالشَّيَاطِينِ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ يَتَقَرَّبُونَ بِهِ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ، أَيِ: الْكُفَّارُ، يَجْعَلُونَ لِلْأَصْنَامِ وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا لِكَوْنِهِمْ جَمَادَاتٍ، فَفَاعِلُ يَعْلَمُونَ عَلَى هَذَا هِيَ الْأَصْنَامُ، وَأَجْرَاهَا مَجْرَى الْعُقَلَاءِ فِي جَمْعِهَا بِالْوَاوِ وَالنُّونِ جَرْيًا عَلَى اعْتِقَادِ الْكُفَّارِ فِيهَا.
Ve üzerindeki zararın kaldırılmasını inkâr ve küfürle karşılamıştır. Buna göre, hitabın bütün insanlara yönelik olması durumunda {مِنْكُمْ} kelimesindeki {مِنْ} teb'îz (kısmiyet) içindir ve bu grup kâfirlerdir. Eğer hitap kâfirlere yönelikse {مِنْ} beyan içindir. {لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ} “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye” kavlindeki lâm harfi, key lâmıdır (sebep bildiren lâm); yani zararı giderme nimetine nankörlük etsinler diye demektir; öyle ki üzerlerine vacip olan şükrün yerine geçen bu küfürleri, sanki kendileri için bir amaç ve hedeflerinden bir hedef haline gelmiştir. Bu ise haddi aşma ve inatçılıkta ulaşılabilecek son noktadır ki ötesi yoktur. Bir görüşe göre lâm akıbet içindir; yani: O yalvarıp yakarmaların sonu ancak bu küfür oldu demektir. Sonra Sübhânehu tehdit ve korkutma yoluyla gâipten muhataba iltifat ederek şöyle buyurdu: {فَتَمَتَّعُوا} “Haydi yararlanın/eğlenin” içinde bulunduğunuz bu durumla [eğlenin], {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Yakında bileceksiniz” işinizin akıbetini, bu dünyada başınıza gelecekleri ve ahiret yurdunda varacağınız yeri. Sonra Sübhânehu onların çirkin amellerinden bir diğer türü naklederek şöyle buyurdu: {وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ} “Onlar, mahiyetini bilmedikleri şeylere, kendilerine rızık olarak verdiklerimizden pay ayırırlar.” Yani onlardan bu pay ayırma eylemi; kendilerinden zararı gidermesi için Allah Sübhânehu'ya yalvarıp yakarmalarından ve O'nun bu zararı kaldırmasının hemen ardından Allah'ı inkâr edip O'na ortak koşmalarından sonra gerçekleşmektedir. Bununla birlikte, mallarından kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden, mahiyetini bilmedikleri cansız varlıklara ve şeytanlara, kendilerine yakınlaşmak amacıyla bir pay ayırırlar. Bir görüşe göre mana şöyledir: Onlar, yani kâfirler, cansız varlıklar oldukları için hiçbir şey bilmeyen putlara pay ayırırlar; bu takdirde {يَعْلَمُونَ} fiilinin faili putlar olur ve kâfirlerin onlar hakkındaki inançlarına binaen putları akıl sahipleri gibi vâv ve nûn ile çoğul kılmıştır.
وَحَاصِلُ الْمَعْنَى: وَيَجْعَلُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ لِلْأَصْنَامِ الَّتِي لَا تَعْقِلُ شَيْئًا نَصِيبًا مِنْ أَمْوَالِهِمُ الَّتِي رزقهم الله إياها
Mananın özeti şudur: Bu kâfirler, hiçbir şeyi akletmeyen putlar için, Allah'ın kendilerine rızık olarak bahşettiği mallarından bir hisse [ve pay] ayırırlar.
تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ هَذَا رُجُوعٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ، وَهَذَا السُّؤَالُ سُؤَالُ تَقْرِيعٍ وَتَوْبِيخٍ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ تَخْتَلِقُونَهُ مِنَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي الدُّنْيَا وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ هذا نوع آخر من فضائحه وَقَبَائِحِهِمْ، وَقَدْ كَانَتْ خُزَاعَةُ وَكِنَانَةُ تَقُولُ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ سُبْحانَهُ نَزَّهَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهُ عَمَّا نَسَبَهُ إِلَيْهِ هَؤُلَاءِ الْجُفَاةُ الَّذِينَ لَا عُقُولَ لَهُمْ صَحِيحَةً وَلَا أَفْهَامَ مُسْتَقِيمَةً إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ وَفِي هَذَا التَّنْزِيهِ تَعْجِيبٌ مِنْ حَالِهِمْ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ أَيْ: وَيَجْعَلُونَ لِأَنْفُسِهِمْ مَا يَشْتَهُونَهُ مِنَ الْبَنِينَ عَلَى أَنَّ «مَا» فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِالْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ. وَأَنْكَرَ النَّصْبَ الزَّجَّاجُ قَالَ: لِأَنَّ الْعَرَبَ لَا يَقُولُونَ جَعَلَ لَهُ كَذَا وَهُوَ يَعْنِي نَفْسَهُ، وَإِنَّمَا يَقُولُونَ جَعَلَ لِنَفْسِهِ كَذَا، فَلَوْ كَانَ مَنْصُوبًا لَقَالَ وَلِأَنْفُسِهِمْ مَا يَشْتَهُونَ. وَقَدْ أَجَازَ النَّصْبَ الْفَرَّاءُ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ كَرَاهَتَهُمْ لِلْإِنَاثِ الَّتِي جَعَلُوهَا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فَقَالَ: وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى أَيْ: إِذَا أُخْبِرَ أَحَدُهُمْ بِوِلَادَةِ بِنْتٍ لَهُ ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا أَيْ:
{تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ} “Allah'a andolsun ki, uydurup durduğunuz şeylerden mutlaka sorguya çekileceksiniz.” Bu, gâipten muhataba bir dönüştür. Bu soru, dünyada Allah Sübhânehu'ya karşı uydurduğunuz yalanlar sebebiyle bir azarlama ve kınama sorusudur. {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ} “Allah'a kızlar isnat ediyorlar” Bu, onların rezilliklerinden ve çirkinliklerinden bir diğer türdür. Huzâa ve Kinâne kabileleri: 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' derlerdi. {سُبْحانَهُ} “O, bundan münezzehtir” Sübhânehu, sağlam bir akla ve dosdoğru bir anlayışa sahip olmayan bu kaba kimselerin Kendisine nispet ettikleri şeylerden Kendi Zâtını tenzih etmiştir; {إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ} “Onlar ancak hayvanlar gibidir, hatta daha da şaşkındırlar.” Bu tenzihte onların haline karşı bir hayret ettirme vardır. {وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ} “Kendilerine ise arzu ettikleri şeyleri [oğulları verirler].” Yani 'مَا' kelimesinin takdiri bir fiille mansub olması esasına göre, kendileri için arzu ettikleri erkek çocukları ayırırlar; mübteda olarak merfû konumda olması da caizdir. ez-Zeccâc nasbı kabul etmeyerek şöyle demiştir: 'Çünkü Araplar kendisini kastederek 'ona şunu kıldı' demezler; ancak 'kendisine şunu kıldı' derler. Şayet mansub olsaydı 'وَلِأَنْفُسِهِمْ مَا يَشْتَهُونَ' derdi.' el-Ferrâ ise nasbı caiz görmüştür. Sonra Sübhânehu, Allah Sübhânehu'ya nispet ettikleri kız çocuklarından kendilerinin nasıl hoşlanmadığını zikrederek şöyle buyurdu: {وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى} “Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman” yani onlardan birine bir kızı doğduğu haber verildiği vakit, {ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا} “yüzü kapkara kesilir” yani:
مُتَغَيِّرًا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ السَّوَادَ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْبَيَاضِ، بَلِ الْمُرَادُ الْكِنَايَةُ بِالسَّوَادِ عَنِ الِانْكِسَارِ وَالتَّغَيُّرِ بِمَا يَحْصُلُ مِنَ الْغَمِّ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِكُلِّ مَنْ لَقِيَ مَكْرُوهًا قَدِ اسْوَدَّ وَجْهُهُ غَمًّا وَحُزْنًا قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْمَاوَرْدِيُّ:
rengi değişir; kastedilen beyazın zıddı olan siyahlık değildir. Bilakis siyahlıktan kasıt, meydana gelen keder sebebiyle yaşanan kırgınlık ve bozulmadan kinayedir. Araplar, hoşlanmadığı bir şeyle karşılaşan herkes için 'keder ve hüzünden yüzü karardı' derler; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. el-Mâverdî ise şöyle demiştir:
بَلِ الْمُرَادُ سَوَادُ اللَّوْنِ حَقِيقَةً، قَالَ: وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، فَإِنَّ الْمَعْلُومَ بِالْوِجْدَانِ أَنَّ مَنْ غَضِبَ وَحَزَنَ وَاغْتَمَّ لَا يَحْصُلُ فِي لَوْنِهِ إِلَّا مُجَرَّدُ التَّغَيُّرِ وَظُهُورِ الْكَآبَةِ وَالِانْكِسَارِ لَا السَّوَادُ الْحَقِيقِيُّ، وَجُمْلَةُ وَهُوَ كَظِيمٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أي: ممتلئ مِنَ الْغَمِّ، مَأْخُوذٌ مِنِ الْكِظَامَةِ وَهُوَ سَدُّ فم البئر قاله عليّ ابن عِيسَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ أَيْ: يَتَغَيَّبُ وَيَخْتَفِي مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيْ: مِنْ سُوءِ الْحُزْنِ وَالْعَارِ وَالْحَيَاءِ الَّذِي يَلْحَقُهُ بِسَبَبِ حُدُوثِ الْبِنْتِ لَهُ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَيْ:
Bilakis murat, hakiki anlamda rengin siyahlaşmasıdır; dedi ki: Bu cumhurun görüşüdür. Fakat birinci görüş daha evladır; zira bizzat tecrübe ile bilinmektedir ki öfkelenen, üzülen ve kederlenen kimsenin renginde hakiki bir siyahlık değil, sadece renk değişimi ile hüzün ve kırgınlığın belirmesi meydana gelir. {وَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o öfkesinden yutkunup durur / içi keder doludur” cümlesi hal konumunda mansubdur; yani kederle dopdoludur. Bu kelime, kuyu ağzını kapatmak anlamına gelen el-kizâme (الكِظَامة) kelimesinden alınmıştır; bunu Ali b. Îsâ söylemiştir. Bu husus Yûsuf Suresi'nde geçmişti. {يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ} “Kavminden gizlenir” yani kaybolur ve saklanır. {مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ} “Kendisine müjdelenen şeyin kötülüğünden” yani bir kızı olması sebebiyle kendisine ulaşan hüznün, utancın ve hayânın kötülüğünden dolayı [saklanır]. {أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ} “Onu horluk ve zillet içinde mi tutsun” yani:
لَا يَزَالُ مُتَرَدِّدًا بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ: وَهُوَ إِمْسَاكُ الْبِنْتِ الَّتِي بُشِّرَ بِهَا، أَوْ دَفْنُهَا فِي التُّرَابِ عَلى هُونٍ أَيْ: هَوَانٍ، وَكَذَا قَرَأَ عِيسَى الثَّقَفِيُّ. قَالَ الْيَزِيدِيُّ: وَالْهُونُ الْهَوَانُ بِلُغَةِ قُرَيْشٍ، وَكَذَا حَكَاهُ أَبُو عُبَيْدٍ عَنِ الْكِسَائِيِّ، وَحُكِيَ عَنِ الْكِسَائِيِّ أَنَّهُ الْبَلَاءُ وَالْمَشَقَّةُ، قَالَتِ الْخَنْسَاءُ:
İki durum arasında tereddüt edip durur: Müjdelendiği kız çocuğunu yanında mı tutsun, yoksa toprağa mı gömsün? {عَلى هُونٍ} yani horluk ve zillet üzere; Îsâ es-Sekafî de böyle okumuştur. el-Yezîdî: 'Hûn (الهُون), Kureyş lügatinde zillet ve horluk demektir' demiştir. Ebû Ubeyd de Kisâî'den bunu böyle nakletmiştir. Yine Kisâî'den bunun bela ve meşakkat olduğu nakledilmiştir. Hansâ şöyle demiştir:
نُهِينُ النُّفُوسَ وَهَوْنُ النُّفُو ... سِ يَوْمَ الْكَرِيهَةِ أَبْقَى لَهَا
Biz canları feda ederiz; savaş gününde canların feda edilmesi ise onları daha kalıcı kılar.
وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْهُونُ الْقَلِيلُ بِلُغَةِ تَمِيمٍ. وَحَكَى النَّحَّاسُ عَنِ الْأَعْمَشِ أَنَّهُ قَرَأَ: «أَيُمْسِكُهُ عَلَى سُوءٍ» أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَيْ: يُخْفِيهِ فِي التُّرَابِ بِالْوَأْدِ كَمَا كَانَتْ تَفْعَلُهُ الْعَرَبُ، فَلَا يَزَالُ الَّذِي بُشِّرَ بِحُدُوثِ الْأُنْثَى مُتَرَدِّدًا بَيْنَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، وَالتَّذْكِيرُ فِي يُمْسِكُهُ وَيَدُسُّهُ مَعَ كَوْنِهِ عِبَارَةً عَنِ الْأُنْثَى لِرِعَايَةِ اللَّفْظِ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ «أَمْ يَدُسُّهَا فِي التُّرَابِ» وَيَلْزَمُهُ أَنْ يَقْرَأَ أَيُمْسِكُهَا، وَقِيلَ: دَسُّهَا: إِخْفَاؤُهَا عَنِ النَّاسِ حَتَّى لَا تُعْرَفَ كَالْمَدْسُوسِ لِإِخْفَائِهِ عَنِ الْأَبْصَارِ أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ حَيْثُ أَضَافُوا الْبَنَاتِ الَّتِي يَكْرَهُونَهَا إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَأَضَافُوا الْبَنِينَ الْمَحْبُوبِينَ عِنْدَهُمْ إِلَى أَنْفُسِهِمْ، وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى . لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ أَيْ: لِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِهَذِهِ الْقَبَائِحِ
Ferrâ şöyle demiştir: “el-Hûn (الْهُون), Temîm kabilesinin lügatinde 'az' demektir.” en-Nehhâs, A‘meş'in bu kısmı «أَيُمْسِكُهُ عَلَى سُوءٍ» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. { أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ } “Yoksa onu toprağa mı gömsün?” yani Arapların yaptığı gibi [kız çocuğunu] diri diri gömerek (ve'd) toprağa mı gizlesin? Kendisine kız çocuğu doğumu müjdelenen kimse bu iki durum arasında tereddüt edip durur. [Kastedilen] kız çocuğu olduğu hâlde { يُمْسِكُهُ } ve { يَدُسُّهُ } fiillerindeki zamirin müzekker (eril) getirilmesi, lafza riayet etmek içindir. el-Cahderî ise «أَمْ يَدُسُّهَا فِي التُّرَابِ» şeklinde okumuştur; buna göre onun [önceki kısmı da] «أَيُمْسِكُهَا» diye okuması gerekir. Bir görüşe göre onun d откры (دَسّ) edilmesi; gözlerden saklanan gizli bir şey gibi, tanınmasın diye insanlardan gizlenmesidir. { أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kötüdür!” Zira onlar hoşlanmadıkları kız çocuklarını Allah Sübhânehu’ya nispet etmişler, sevdikleri erkek çocukları ise kendilerine ayırmışlardır. Nitekim Allah Teâlâ’nın şu buyruğu da bunun gibidir: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى . تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى } “Erkek size, dişi O'na öyle mi? O zaman bu pek haksız/insafsız bir taksimdir!” { لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ } “Ahirete inanmayanlar için kötü bir sıfat/örnek vardır” yani Allah Sübhânehu’nun bu çirkin vasıflarla nitelediği kimseler için...
الْفَظِيعَةِ مَثَلُ السَّوْءِ، أَيْ: صِفَةُ السَّوْءِ مِنَ الْجَهْلِ وَالْكُفْرِ بِاللَّهِ وَقِيلَ: هُوَ وَصْفُهُمْ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ بِالصَّاحِبَةِ وَالْوَلَدِ وَقِيلَ: هُوَ حَاجَتُهُمْ إِلَى الْوَلَدِ لِيَقُومَ مَقَامَهُمْ وَوَأْدُ الْبَنَاتِ لِدَفْعِ الْعَارِ وَخَشْيَةِ الْإِمْلَاقِ وَقِيلَ: الْعَذَابُ وَالنَّارُ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ أَضْدَادُ صِفَةِ الْمَخْلُوقِينَ مِنَ الْغِنَى الْكَامِلِ وَالْجُودِ الشَّامِلِ وَالْعِلْمِ الْوَاسِعِ، أَوِ التَّوْحِيدُ وَإِخْلَاصُ الْعِبَادَةِ، أَوْ أَنَّهُ خَالِقٌ رَازِقٌ قَادِرٌ مُجَازٍ وَقِيلَ: شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَقِيلَ: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ . وَهُوَ الْعَزِيزُ الَّذِي لَا يُغَالَبُ فَلَا يَضُرُّهُ نِسْبَتُهُمْ إِلَيْهِ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ الْحَكِيمُ فِي أَفْعَالِهِ وَأَقْوَالِهِ. ثُمَّ لَمَّا حَكَى سُبْحَانَهُ عَنِ الْقَوْمِ عَظِيمَ كُفْرِهِمْ بَيَّنَ سِعَةَ كَرَمِهِ وَحِلْمِهِ حَيْثُ لَمْ يُعَاجِلْهُمْ بِالْعُقُوبَةِ وَلَمْ يُؤَاخِذْهُمْ بِظُلْمِهِمْ، فَقَالَ: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ وَالْمُرَادُ بِالنَّاسِ هُنَا الْكُفَّارُ أَوْ جَمِيعُ الْعُصَاةِ مَا تَرَكَ عَلَيْها أَيْ: عَلَى الْأَرْضِ وَإِنْ لَمْ يُذْكَرْ فَقَدْ دَلَّ عَلَيْهَا ذِكْرُ النَّاسِ وَذِكْرُ الدَّابَّةِ، فَإِنَّ الْجَمِيعَ مُسْتَقِرُّونَ عَلَى الْأَرْضِ، وَالْمُرَادُ بِالدَّابَّةِ الْكَافِرُ، وَقِيلَ: كُلُّ مَا دَبَّ وَقَدْ قِيلَ عَلَى هَذَا كَيْفَ يَعُمُّ بِالْهَلَاكِ مَعَ أَنَّ فِيهِمْ مَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ؟ وَأُجِيبَ بِإِهْلَاكِ الظَّالِمِ انْتِقَامًا مِنْهُ، وَإِهْلَاكُ غَيْرِهِ إِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ التَّكْلِيفِ فَلِأَجْلِ تَوْفِيرِ أَجْرِهِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ غَيْرِهِمْ فَبِشُؤْمِ ظُلْمِ الظالمين، ولله الحكمة البالغة لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ ، وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُهُ: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً . وَفِي مَعْنَى هَذَا أَحَادِيثُ مِنْهَا مَا عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ عَذَابًا أَصَابَ الْعَذَابُ مَنْ كَانَ فِيهِمْ ثُمَّ بُعِثُوا عَلَى نِيَّاتِهِمْ» ، وَكَذَلِكَ حَدِيثُ الْجَيْشِ: «الَّذِينَ يُخْسَفُ بِهِمْ فِي الْبَيْدَاءِ، وَفِي آخِرِهِ: أَنَّهُمْ يُبْعَثُونَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ» وَقَدْ قَدَّمْنَا عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَاتَّقُوا فِتْنَةً الْآيَةَ تَحْقِيقًا حَقِيقًا بِالْمُرَاجَعَةِ لَهُ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى مَعْلُومٌ عِنْدَهُ وَهُوَ مُنْتَهَى حَيَاتِهِمْ وَانْقِضَاءُ أَعْمَارِهِمْ أَوْ أَجَلُ عَذَابِهِمْ، وَفِي هَذَا التَّأْخِيرِ حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ مِنْهَا الْإِعْذَارُ إِلَيْهِمْ وَإِرْخَاءُ الْعِنَانِ مَعَهُمْ، وَمِنْهَا حُصُولُ مَنْ سَبَقَ فِي عِلْمِهِ مِنْ أَوْلَادِهِمْ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ الَّذِي سَمَّاهُ لَهُمْ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنْ دُونِ تَقَدُّمٍ عَلَيْهِ وَلَا تَأَخُّرٍ عَنْهُ، وَالسَّاعَةُ الْمَدَّةُ الْقَلِيلَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا هَذَا وَتَحْقِيقُهُ.
ve korkunç vasıflarla nitelediği kimseler için kötü bir durum/örnek vardır. Yani cehalet ve Allah'ı inkâr etme gibi kötü sıfatlar [onlara aittir]. Bir görüşe göre bu, onların Allah Teâlâ'ya eş ve çocuk nispet etmeleridir. Bir görüşe göre, yerlerine geçecek erkek çocuğa ihtiyaç duymaları, utancı savuşturmak ve fakirlik korkusuyla da kız çocuklarını diri diri gömmeleridir. Bir diğer görüşe göre ise azap ve ateştir. {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى} “En yüce sıfatlar ise Allah'ındır.” Bu da yaratılmışların sıfatlarının zıttı olan mutlak zenginlik, kuşatıcı cömertlik ve geniş ilimdir. Ya da tevhid ve ibadette ihlastır; yahut O'nun yaratan, rızık veren, her şeye kadir olan ve karşılığını veren olmasıdır. Bir görüşe göre 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetidir. Bir görüşe göre ise: {اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun temsili...” ayetidir. {وَهُوَ الْعَزِيزُ} “O, Azîz'dir”; asla mağlup edilemez, dolayısıyla onların Kendisine layık olmayan şeyleri nispet etmeleri O'na zarar vermez. {الْحَكِيمُ} “Hakîm'dir”; fiillerinde ve sözlerinde hikmet sahibidir. Sonra Allah Teâlâ, o topluluğun küfrünün büyüklüğünü anlattıktan sonra, onlara cezayı acele vermeyip zulümleri sebebiyle hemen yakalamamak suretiyle lütfunun ve hilminin genişliğini beyan ederek şöyle buyurdu: {وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ} “Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden cezalandıracak olsaydı”; buradaki insanlardan kasıt kâfirler veya bütün günahkârlardır, {مَا تَرَكَ عَلَيْها} “onun (yeryüzünün) üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı.” [Yeryüzü] açıkça zikredilmemiş olsa da insanların ve canlıların zikredilmesi ona delalet etmektedir; zira hepsi yeryüzünde yerleşiktir. {دَابَّةٍ} “canlı” ifadesinden kasıt kâfirdir; bir görüşe göre ise yerde hareket eden her şeydir. Buna karşılık şöyle denilmiştir: İçlerinde günahsız olanlar bulunduğu halde helak nasıl hepsini kuşatır? Buna şöyle cevap verilmiştir: Zalimin helak edilmesi ondan bir intikamdır; mükellef olan başkalarının helak edilmesi ise onların ecirlerinin artırılması içindir; mükellef olmayanların helak edilmesi ise zalimlerin zulmünün uğursuzluğu sebebiyledir. Şüphesiz Allah üstün bir hikmet sahibidir; {لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ} “O, yaptığından sorumlu tutulamaz; onlar ise sorguya çekileceklerdir.” Bunun bir benzeri de şu buyruktur: {وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً} “Öyle bir fitneden sakının ki, aranızdan sadece zulmedenlere dokunmakla kalmaz.” Bu manada hadisler de mevcuttur. Bunlardan biri Müslim ve diğerlerinin İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Allah bir kavme azap murat ettiğinde, o azap içlerinde bulunan herkese isabet eder; sonra da niyetlerine göre diriltilirler.» Yine Beydâ çölünde yere batırılacak ordu hadisi de böyledir; onun sonunda da: «Onlar niyetlerine göre diriltilirler» buyrulmuştur. Biz Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّقُوا فِتْنَةً} ayetinin tefsirinde, müracaat edilmeye değer geniş bir tahkik sunmuştuk. {وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Fakat onları belirlenmiş bir vakte kadar erteler.” Bu, O'nun katında malum olan ömürlerinin sonu, hayatlarının tükenişi yahut azaplarının vaktidir. Bu ertelemede pek çok üstün hikmet vardır: Bunlardan biri onlara mazeret bırakmamak ve onlara mühlet tanımak, diğeri ise O'nun ilminde daha önce geçmiş olan nesillerinin dünyaya gelmesidir. {فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ} “Ecelleri geldiği zaman”; yani kendileri için belirlediği vakit geldiğinde, Allah Teâlâ'nın sözü tam o vakitte gerçekleşir, {لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ} “ne bir an geri bırakılabilirler ne de öne geçebilirler.” Saat, az bir zaman dilimidir; bunun tefsiri ve tahkiki daha önce geçmişti.
ثُمَّ ذَكَرَ نَوْعًا آخَرَ مِنْ جَهْلِهِمْ وَحُمْقِهِمْ فَقَالَ: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ أَيْ: يَنْسِبُونَ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ مَا يَكْرَهُونَ نِسْبَتَهُ إِلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْبَنَاتِ، وَهُوَ تَكْرِيرٌ لِمَا قَدْ تَقَدَّمَ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ وَالتَّقْرِيرِ وَلِزِيَادَةِ التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ هَذَا مِنَ النَّوْعِ الْآخَرِ الَّذِي ذَكَرَهُ سُبْحَانَهُ مِنْ قَبَائِحِهِمْ وَهُوَ، أَيْ: هَذَا الَّذِي تَصِفُهُ أَلْسِنَتُهُمْ مِنَ الْكَذِبِ هُوَ قَوْلُهُمْ: أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى أَيِ: الْخَصْلَةُ الْحُسْنَى، أَوِ الْعَاقِبَةُ الْحُسْنَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَصِفُونَ أَنَّ لَهُمْ مَعَ قُبْحِ قَوْلِهِمْ مِنَ اللَّهِ الْجَزَاءَ الْحَسَنَ. قَالَ الزَّجَّاجُ أَيْضًا وَالْفَرَّاءُ: أُبْدِلَ مِنْ قَوْلِهِ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الكذب قوله أن لهم الحسنى، والكذب مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ تَصِفُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنِ: الْكُذُبُ بِرَفْعِ الْكَافِ وَالذَّالِ وَالْبَاءِ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ للألسن وهو جمع كذوب، فَيَكُونُ الْمَفْعُولُ عَلَى هَذَا هُوَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى. ثُمَّ رَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ أَيْ: حَقًّا أَنَّ لَهُمْ مَكَانَ مَا جَعَلُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ مِنَ الْحُسْنَى النَّارَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ هَذَا وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ قال ابن الأعرابي
Sonra [Allah], onların cehalet ve ahmaklıklarının başka bir çeşidini zikrederek şöyle buyurdu: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ } “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah’a ayırırlar.” Yani kendilerine nispet edilmesinden hoşlanmadıkları şeyleri, kız çocuklarını Allah Teâlâ'ya nispet ederler. Bu, tekit (vurgu), takrir (pekiştirme) ve kınama ile azarlamayı artırmak amacıyla daha önce geçen ifadenin tekrar edilmesidir. { وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ } “Dilleri de yalanı nitelendirir (söyler).” Bu da Allah Teâlâ'nın onların çirkinliklerinden zikrettiği bir diğer türdür. O, yani dillerinin nitelendirdiği bu yalan, onların şu sözleridir: { أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى } “En güzel sonuç kendilerinindir.” Yani en güzel haslet veya en güzel akıbet [onlarındır]. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Sözlerinin çirkinliğine rağmen Allah katında kendileri için güzel bir mükâfat olduğunu nitelendirip iddia ederler.” Yine ez-Zeccâc ve el-Ferrâ şöyle demiştir: «وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الكذب» ifadesinden «أن لهم الحسنى» sözü bedel yapılmıştır; “el-kezib” (الْكَذِبَ) ise “tasifu” (تَصِفُ) fiilinin mefulü (nesnesi) olduğu için mansubdur. İbn Abbâs, Ebû’l-Âliye, Mücâhid ve İbn Muhaysın; kâf, zâl ve bâ harflerinin dammesiyle (ötresiyle) “el-kuzub” (الْكُذُبُ) şeklinde okumuşlardır. Bu, “el-elsün” (diller) kelimesinin sıfatıdır ve “kezûb” kelimesinin çoğuludur. Bu kıraate göre meful (nesne), «أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى» ifadesi olur. Sonra Allah Teâlâ onlara şu buyruğuyla cevap vermiştir: { لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ } “Şüphesiz ki onlar için ateş vardır.” Yani kendileri için belirledikleri o en güzel şeyin (el-hüsnâ) yerine onlar için gerçekten ateş vardır. Bunun tahkiki daha önce geçmişti. { وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ } “Ve onlar [ateşe] önceden sürüleceklerdir/terk edileceklerdir.” İbnü'l-A'râbî...
وَأَبُو عُبَيْدَةَ: أَيْ: مَتْرُوكُونَ مَنْسِيُّونَ فِي النَّارِ، وَبِهِ قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ فَيَكُونُ مُشْتَقًّا مِنْ أَفْرَطْتُ فُلَانًا خَلْفِي:
ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Yani ateşte terk edilmiş, unutulmuşlardır.' el-Kisâî ve el-Ferrâ da bu görüştedir. Buna göre kelime, 'Falancayı arkamda bıraktım/unuttum' anlamındaki 'أَفْرَطْتُ فُلَانًا خَلْفِي' ifadesinden türemiştir;
إِذَا خَلَّفْتُهُ وَنَسِيتُهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: مُعَجَّلُونَ إِلَيْهَا مُقْدَّمُونَ فِي دُخُولِهَا مِنْ أَفَرَطْتُهُ، أَيْ: قَدَّمْتُهُ فِي طَلَبِ الْمَاءِ، وَالْفَارِطُ هُوَ الَّذِي يَتَقَدَّمُ إِلَى الْمَاءِ، وَالْفُرَّاطُ الْمُتَقَدِّمُونَ فِي طَلَبِ الْمَاءِ، وَالْوُرَّادُ الْمُتَأَخِّرُونَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: «أَنَا فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ» أَيْ: مُتَقَدِّمُكُمْ. قَالَ الْقَطَامِيُّ:
yani onu arkada bıraktığım ve unuttuğum zaman kullanılır. Katâde ve el-Hasan ise şöyle demiştir: 'Oraya aceleyle sevk edilecekler ve oraya girişte öne geçirileceklerdir.' Bu anlam 'Su aramak için onu öne geçirdim' manasındaki 'أَفْرَطْتُهُ' ifadesinden gelir. 'el-Fârit' (الفَارِط) suya ilk önce varan kimsedir. 'el-Furrât' (الفُرَّاط) su aramak için önden gidenler, 'el-vurrâd' (الوُرَّاد) ise arkadan gelenlerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bu köktendir: «Ben havuz başında sizin öncünüzüm (faratukum).» Yani sizin önden gideninizim. el-Katâmî şöyle demiştir:
فَاسْتَعْجَلُونَا وَكَانُوا مِنْ صَحَابَتِنَا ... كَمَا تَعَجَّلَ فُرَّاطٌ لِوُرَّادِ
Bizim arkadaşlarımız oldukları halde bizi acele ettirdiler / Önden gidenlerin arkadan gelenleri acele ettirdiği gibi.
وَقَرَأَ نَافِعٌ فِي رِوَايَةِ وَرْشٍ مُفْرَطُونَ بِكَسْرِ الرَّاءِ وَتَخْفِيفِهَا، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمَعْنَاهُ: مُسْرِفُونَ فِي الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي يُقَالُ: أَفْرَطَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ إِذَا أَرْبَى عَلَيْهِ وَقَالَ لَهُ أَكْثَرَ مِمَّا قَالَ مِنَ الشَّرِّ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ الْقَارِّيُّ: مُفْرَطُونَ بِكَسْرِ الرَّاءِ وَتَشْدِيدِهَا أَيْ: مُضَيِّعُونَ أَمْرَ اللَّهِ، فَهُوَ مِنَ التَّفْرِيطِ فِي الْوَاجِبِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «مُفْرَطُونَ» بِفَتْحِ الرَّاءِ مُخَفَّفًا، وَمَعْنَاهُ: مُقَدَّمُونَ إِلَى النَّارِ.
Nâfi', Verş rivayetinde rânın kesresi ve şeddesiz haliyle «مُفْرِطُونَ» şeklinde okumuştur; bu İbn Mes'ûd ve İbn Abbas'ın da kıraatidir. Manası: 'Günahlarda ve isyanlarda haddi aşanlardır' demektir. Nitekim bir kimse başkasına galebe çalıp haddi aştığında ve ona kötülük namına söylediğinden fazlasını söylediğinde 'أَفْرَطَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ' denilir. Kârî Ebû Ca'fer ise rânın kesresi ve şeddesiyle «مُفَرِّطُونَ» şeklinde okumuştur; yani 'Allah'ın emrini zayi edenler' demektir ki bu da vacip olanı ihmal etmek (tefrît) kökündendir. Diğer kıraat imamları ise rânın fethası ve şeddesiz haliyle «مُفْرَطُونَ» şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı da: 'Ateşe önden sevk edilenler' demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَهُ الدِّينُ واصِباً قَالَ: الدِّينُ الْإِخْلَاصُ، وَوَاصِبًا دَائِمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً قَالَ:
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den nakletmiştir ki o, {وَلَهُ الدِّينُ واصِباً} ayeti hakkında: 'Dîn, ihlastır; vâsıben ise süreklidir' demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten naklettiğine göre o, {وَلَهُ الدِّينُ واصِباً} ayeti hakkında şöyle demiştir:
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ واصِباً قَالَ: دَائِمًا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ وَاجِبًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وابن أبي حاتم عن مجاهد تَجْئَرُونَ قَالَ: تَتَضَرَّعُونَ دُعَاءً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: تَصِيحُونَ بِالدُّعَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ قَالَ: وَعِيدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَجْعَلُونَ لِما لَا يَعْلَمُونَ الْآيَةَ قَالَ: يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمْ وَيَضُرُّهُمْ وَيَنْفَعُهُمْ، ثُمَّ يَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ جَعَلُوا لِأَوْثَانِهِمْ وَشَيَاطِينِهِمْ مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ، وَجَزَّءُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ جُزْءًا فَجَعَلُوهُ لِأَوْثَانِهِمْ وَشَيَاطِينِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ قَوْلُهُمْ: «هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ الْآيَةَ يَقُولُ: يَجْعَلُونَ لِيَ الْبَنَاتِ يَرْتَضُونَهُنَّ لِي وَلَا يَرْتَضُونَهُنَّ لِأَنْفُسِهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا وُلِدَ لِلرَّجُلِ مِنْهُمْ جَارِيَةٌ أَمْسَكَهَا عَلَى هَوَانٍ أَوْ دَسَّهَا فِي التُّرَابِ وَهِيَ حَيَّةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ قَالَ: يَعْنِي بِهِ الْبَنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ قَالَ: يَئِدُ ابْنَتَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: أَلا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ قَالَ: بِئْسَ مَا حَكَمُوا، يَقُولُ: شَيْءٌ لَا يَرْضَوْنَهُ لِأَنْفُسِهِمْ فَكَيْفَ يَرْضَوْنَهُ لِي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى قَالَ: شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى قال: يقول ليس كمثله شيء.
«Lâ ilâhe illallâh»tır. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وَاصِبًا} [kelimesi] hakkında: «Dâimâ (sürekli)» demiştir. el-Firyâbî ve İbn Cerîr'in ondan naklettiğine göre ise «Vâciben (zorunlu/gerekli)» demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {تَجْأَرُونَ} ayeti hakkında: «Dua ile yalvarıp yakarırsınız» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre o: «Dua ederek feryat edersiniz» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan naklettiğine göre o, {فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Şimdi eğlenin bakalım, yakında bileceksiniz!” ayeti hakkında: «[Bu bir] tehdittir» demiştir. İbn Cerîr'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ} “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden ne olduğunu bilmedikleri şeylere pay ayırırlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Onlar Allah'ın kendilerini yarattığını, kendilerine zarar ve fayda verdiğini bilirler; sonra da kendilerine zarar veya fayda vermediğini bilmedikleri şeylere, kendilerine rızık olarak verdiklerimizden bir pay ayırırlar.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Onlar Arap müşrikleridir; Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden putlarına ve şeytanlarına pay ayırmışlar, mallarından bir hisse bölüp onu putlarına ve şeytanlarına tahsis etmişlerdir.» İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Bu, onların: {هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا} “Kendi zanlarınca: 'Bu Allah için, bu da ortaklarımız (putlarımız) içindir'” sözleridir.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ} “Onlar kızları Allah'a isnat ederler...” ayeti hakkında şöyle demektedir: «[Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: 'Kız çocuklarını Bana isnat ediyorlar; onları Bana layık görüyorlar da kendilerine layık görmüyorlar.' Bu da şundandır: Onlar Câhiliye döneminde aralarından birinin bir kız çocuğu doğduğunda, onu ya horluk ve aşağılanma içinde tutar ya da diri diri toprağa gömerlerdi.» İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ed-Dahhâk'ten naklettiğine göre o, {وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ} “Kendilerine ise canlarının istediğini [ayırırlar]” ayeti hakkında: «Bununla erkek çocukları kastediyor» demiştir. İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'ten naklettiğine göre o, {أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ} “Yoksa onu toprağa mı gömsün?” ayeti hakkında: «Kız çocuğunu diri diri toprağa gömer» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre o, {أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kötüdür!” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Verdikleri hüküm ne kötüdür! [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: 'Kendilerine layık görmedikleri bir şeyi Bana nasıl layık görüyorlar?'» Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى} “En yüce sıfatlar ise Allah'ındır” ayeti hakkında: «Lâ ilâhe illallâh şehadetidir» demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى} ayeti hakkında: «[Bu,] {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” demektir» demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ قَالَ: مَا سَقَاهُمُ الْمَطَرَ.
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ} ayeti hakkında: 'Onlara yağmur yağdırmazdı' dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: قَدْ فُعِلَ ذَلِكَ فِي زَمَنِ نُوحٍ، أَهْلَكَ اللَّهُ مَا عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا مَا حَمَلَ فِي سَفِينَتِهِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: ذُنُوبُ ابْنِ آدَمَ قَتَلَتِ الْجُعْلَ فِي جُحْرِهِ، ثُمَّ قَالَ: أَيْ وَاللَّهِ، زَمَنَ غَرَقِ قَوْمِ نُوحٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْهُ قَالَ: كَادَ الْجُعْلُ أَنْ يُعَذَّبَ فِي جُحْرِهِ بِذَنْبِ ابْنِ آدَمَ، ثُمَّ قَرَأَ: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا عَنْ أَنَسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلًا يَقُولُ: إِنَّ الظَّالِمَ لَا يَضُرُّ إِلَّا نَفْسَهُ، قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: بَلَى وَاللَّهِ إِنَّ الْحُبَارَى لَتَمُوتُ هُزَالًا فِي وَكْرِهَا مِنْ ظُلْمِ الظَّالِمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ قَالَ: يَجْعَلُونَ له الْبَنَاتِ وَيَكْرَهُونَ ذَلِكَ لِأَنْفُسِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى قَالَ:
Yine es-Süddî'den de benzeri rivayet edilmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bu durum Nûh zamanında yapılmıştı; Allah yeryüzündeki tüm canlıları helak etmiş, sadece onun gemisine bindirdiklerini bırakmıştı.' Ahmed ez-Zühd'de İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Âdemoğlunun günahları bokböceğini (cu'al) yuvasında öldürdü.' Sonra şöyle dedi: 'Evet, vallahi, Nûh kavminin boğulduğu zamanda.' İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Âdemoğlunun günahı yüzünden bokböceği neredeyse yuvasında azap görecekti.' Sonra şu ayeti okudu: {وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ} “Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden cezalandıracak olsaydı, onun (yeryüzünün) üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı.” Abd b. Humeyd ve İbn Ebi'd-Dünyâ, Enes'ten de benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiklerine göre o, bir adamın: 'Zalim ancak kendisine zarar verir' dediğini işitmiş; bunun üzerine Ebû Hüreyre şöyle demiştir: 'Hayır, vallahi! Toy kuşu bile zalimin zulmü yüzünden yuvasında zayıflıktan ölür.' İbn Ebî Hâtim, ed-Dahhâk'tan {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ} ayeti hakkında: 'O'na kızları nispet ederler, kendileri için ise bundan hoşlanmazlar' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى} ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir:
قَوْلُ كُفَّارِ قُرَيْشٍ لَنَا الْبَنُونَ وَلَهُ الْبَنَاتُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ قَالَ: مَنْسِيُّونَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: مُعَجَّلُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ.
'Kureyş kâfirlerinin «Erkek çocuklar bize, kızlar ise O'na aittir» sözüdür.' Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den de benzerini nakletmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den {وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ} ayeti hakkında: 'Unutulmuşlardır' dediğini nakletmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den de benzerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Katâde'den: 'Önden sevk edileceklerdir' dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan da benzerini nakletmiştir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٦٣ الى ٦٩]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 63-69]
تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤) وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥) وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦) وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧)
{تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤) وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥) وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦) وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧)} “Allah'a yemin olsun ki, senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik. Fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi. İşte bugün de o, onların dostudur ve onlar için elem verici bir azap vardır. (63) Biz bu Kitab'ı sana, ancak hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın ve inanan bir kavim için hidayet ve rahmet olsun diye indirdik. (64) Allah gökten bir su indirdi de onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltti. Şüphesiz bunda dinleyen bir kavim için elbette bir ibret vardır. (65) Kuşkusuz sizin için hayvanlarda da bir ibret vardır. Size onların karınlarındaki işkembe pisliği ile kan arasından, içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt içiriyoruz. (66) Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden de hem sarhoşluk veren bir içecek hem de güzel bir rızık elde edersiniz. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir kavim için elbette bir ibret vardır. (67)”
وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)
{وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)} “Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: 'Dağlardan, ağaçlardan ve insanların kurdukları çardaklardan evler edin! (68) Sonra bütün meyvelerden ye de Rabbinin kolaylaştırılmış yollarına gir!' Onların karınlarından renkleri çeşitli bir içecek çıkar ki, onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz bunda düşünen bir kavim için elbette bir ibret vardır. (69)”
بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ مِثْلَ صَنِيعِ قُرَيْشٍ قَدْ وَقَعَ مِنْ سَائِرِ الأمم، فقال مسليا لرسول الله ﷺ: تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ أَيْ: رُسُلًا فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ الْخَبِيثَةَ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْيَوْمُ عِبَارَةً عَنْ زَمَانِ الدُّنْيَا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: فَهُوَ قَرِينُهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْيَوْمُ عِبَارَةً عَنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَمَا بَعْدَهُ، فَيَكُونُ لِلْحَالِ الْآتِيَةِ، وَيَكُونُ الْوَلِيُّ بِمَعْنَى النَّاصِرِ، وَالْمُرَادُ نَفْيُ النَّاصِرِ عَنْهُمْ عَلَى أَبْلَغِ الْوُجُوهِ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ لَا يُتَصَوَّرُ مِنْهُ النُّصْرَةَ أَصْلًا فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، وَإِذَا كَانَ النَّاصِرُ مُنْحَصِرًا فِيهِ لَزِمَ أَنْ لَا نُصْرَةَ مِنْ غَيْرِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالْيَوْمِ بَعْضَ زَمَانِ الدُّنْيَا، وَهُوَ عَلَى وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُرَادَ الْبَعْضُ
Allah Teâlâ, Kureyş'in yaptığının benzerinin diğer ümmetlerden de vuku bulduğunu beyan ederek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek üzere şöyle buyurdu: {تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ} “Allah'a yemin olsun ki, senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik.” {فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ} “Fakat şeytan onlara çirkin amellerini süslü gösterdi.” {فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ} “İşte bugün de o, onların dostudur.” 'Bugün' (el-yevm) kelimesinin dünya zamanından kinaye olması muhtemeldir; bu takdirde mana: 'O, dünyada onların yoldaşıdır' şeklinde olur. Bu kelimenin kıyamet günü ve sonrasından kinaye olması da muhtemeldir; bu takdirde gelecek zamandaki durumu ifade eder ve 'velî' kelimesi de 'yardımcı' manasına gelir. Buradaki maksat, en beliğ biçimde onlardan yardımcının nefyedilmesidir; çünkü ahiret yurdunda şeytandan herhangi bir yardım gelmesi asla düşünülemez. Yardımcı yalnızca ona hasredildiğinde ise, başkasından hiçbir yardım gelmeyeceği sabit olur. 'Bugün' lafzı ile dünya zamanının bir kısmının kastedilmiş olması da muhtemeldir; bu da iki şekildedir: Birincisi:
الَّذِي قَدْ مَضَى، وَهُوَ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ التَّزْيِينُ مِنَ الشَّيْطَانِ لِلْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ فَيَكُونُ عَلَى طَرِيقِ الْحِكَايَةِ لِلْحَالِ الْمَاضِيَةِ.
Geçmiş zamanın kastedilmesidir ki bu, şeytanın geçmiş ümmetlere amellerini süslediği zamandır; böylece geçmiş halin hikaye edilmesi tarzında olur.
الثَّانِي: أَنْ يُرَادَ الْبَعْضُ الْحَاضِرُ، وَهُوَ وَقْتُ نُزُولِ الْآيَةِ. وَالْمُرَادُ تَزْيِينُ الشَّيْطَانِ لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ فَيَكُونُ الضَّمِيرُ فِي وَلِيُّهُمُ لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ، أَيْ: فَهُوَ وَلِيُّ هَؤُلَاءِ الْيَوْمَ، أَوْ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: فَهُوَ وَلِيُّ أَمْثَالِ أُولَئِكَ الْأُمَمِ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أَيْ: فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ عَذَابُ النَّارِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ مَا هَلَكَ مَنْ هَلَكَ إِلَّا بَعْدَ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ وَإِزَاحَةِ الْعِلَّةِ مِنْهُمْ، فَقَالَ: وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهَذَا خِطَابٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، والمراد بالكتاب الْقُرْآنُ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَحْوَالِ، أَيْ: مَا أَنْزَلْنَاهُ عَلَيْكَ لِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ وَلَا لِعِلَّةٍ مِنَ الْعِلَلِ إِلَّا لِعِلَّةِ التَّبْيِينِ لَهُمْ، أَيْ: لِلنَّاسِ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ التَّوْحِيدِ وأحوال البعث وسائر الأحكام الشرعية، وَانتصاب هُدىً وَرَحْمَةً عَلَى أَنَّهُمَا مَفْعُولٌ لَهُمَا مَعْطُوفَانِ عَلَى مَحَلِّ لِتُبَيِّنَ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى اللَّامِ لِأَنَّهُمَا فِعْلَا فَاعِلِ الْفِعْلِ الْمُعَلَّلِ، بِخِلَافِ التَّبْيِينِ فَإِنَّهُ فِعْلُ الْمُخَاطَبِ لَا فِعْلُ الْمُنَزِّلِ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ وَيُصَدِّقُونَ مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ وَنَزَلَتْ بِهِ الْكُتُبُ.
İkincisi: Şimdiki zamanın kastedilmesidir ki bu, ayetin indiği vakittir. Maksat ise şeytanın Kureyş kâfirlerine amellerini süslemesidir. Bu takdirde {وَلِيُّهُمُ} kelimesindeki zamir Kureyş kâfirlerine ait olur; yani: 'Bugün o, bunların dostudur' manasına gelir. Yahut hazfedilmiş bir muzaf takdiriyle: 'Bugün o, o ümmetlerin benzerlerinin dostudur' demektir. {وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ} “ve onlar için elem verici bir azap vardır”; yani ahirette, ki o da cehennem azabıdır. Sonra Allah Teâlâ, helak olan kimsenin ancak aleyhlerine hüccet ikame edilip mazeretleri ortadan kaldırıldıktan sonra helak olduğunu zikrederek şöyle buyurdu: {وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Biz bu Kitab'ı sana, ancak hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın diye indirdik.” Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır. 'Kitap'tan kasıt Kur'an'dır. İstisna ise en genel hallerden yapılmış bir istisna-i müferrağdır; yani: 'Biz onu sana hiçbir hal ve hiçbir gerekçe için indirmedik; ancak onlara, yani insanlara tevhid, ba's halleri ve diğer şer'î hükümler konusunda ihtilafa düştükleri şeyleri açıklaman gerekçesiyle indirdik.' {هُدىً وَرَحْمَةً} kelimelerinin mansub oluşu ise {لِتُبَيِّنَ} lafzının mahalline matuf mef'ûlün leh olmalarındandır. Başına lâm harf-i cerrine ihtiyaç duyulmamıştır; zira bu ikisi gerekçelendirilen fiili yapan zatın fiilidir; beyan etme (tebyîn) fiili ise indiren zatın değil muhatabın fiilidir. {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “inanan bir kavim için”; yani Allah Teâlâ'ya inanan, peygamberlerin getirdiklerini ve kitapların indirdiklerini tasdik eden kimseler için.
ثُمَّ عَادَ سُبْحَانَهُ إِلَى تَقْرِيرِ وَجُودِهِ وَتَفَرُّدِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ بِذِكْرِ آيَاتِهِ الْعِظَامِ فَقَالَ: وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً أَيْ: مِنَ السَّحَابِ، أو مِنْ جِهَةِ الْعُلُوِّ كَمَا مَرَّ، أَيْ: نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الْمَاءِ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها أَيْ: أَحْيَاهَا بِالنَّبَاتِ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ يَابِسَةً لَا حَيَاةَ بِهَا إِنَّ فِي ذلِكَ الْإِنْزَالِ وَالْإِحْيَاءِ لَآيَةً أَيْ:
Sonra Allah Teâlâ, yüce ayetlerini zikrederek varlığını ve ilahlıkta tek oluşunu pekiştirmeye dönüp şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً} “Allah gökten bir su indirdi”; yani buluttan veya daha önce geçtiği üzere yukarı cihetten bir su çeşidi indirdi, {فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها} “bununla yeryüzünü ölümünden sonra diriltti”; yani kuruyup cansız hale geldikten sonra onu bitkilerle diriltti. {إِنَّ فِي ذلِكَ} “Şüphesiz bu” indirmede ve diriltmede {لَآيَةً} “elbette bir delil/ibret vardır”; yani:
عَلَامَةً دَالَّةً عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَعَلَى بَعْثِهِ لِلْخَلْقِ وَمُجَازَاتِهِمْ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ وَيَفْهَمُونَ مَا يَتَضَمَّنُهُ مِنَ الْعِبَرِ، ويتفكّرون في خلق السموات وَالْأَرْضِ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً الْأَنْعَامُ هِيَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ وَيَدْخُلُ فِي الْغَنَمِ الْمَعِزُ، وَالْعِبْرَةُ أَصْلُهَا تَمْثِيلُ الشَّيْءِ بِالشَّيْءِ لِيُعْرَفَ حقيقته بطريق المشاكلة، ومنه: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ . وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: الْعِبْرَةُ فِي الْأَنْعَامِ تَسْخِيرُهَا لِأَرْبَابِهَا وَطَاعَتُهَا لَهُمْ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْعِبْرَةَ هِيَ قَوْلُهُ: نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً لِبَيَانِ الْعِبْرَةِ. قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ نُسْقِيكُمْ بِفَتْحِ النُّونِ مِنْ سَقَى يَسْقِي. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّ النُّونِ مِنْ أَسْقَى يَسْقِي، قِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ. قَالَ لَبِيدٌ:
O'nun birliğine, mahlûkatı yeniden dirilteceğine ve onlara karşılıklarını vereceğine delalet eden açık bir alamet vardır; {لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} “dinleyen bir kavim için”; yani Allah'ın kelamını dinleyen, içerdiği ibretleri anlayan, göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünen kimseler için. {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً} “Kuşkusuz sizin için hayvanlarda da bir ibret vardır.” el-En'âm: Deve, sığır ve koyundur; keçi de koyun kapsamına girer. 'İbret' kelimesinin aslı, bir şeyin hakikatinin benzerlik yoluyla bilinmesi için bir şeyi başka bir şeyle kıyaslayıp temsil etmektir. {فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ} “Ey basiret sahipleri, ibret alın!” ayeti de bu köktendir. Ebû Bekir el-Verrâk şöyle demiştir: 'Hayvanlardaki ibret, sahiplerinin hizmetine verilmiş (musahhar kılınmış) olmaları ve onlara itaat etmeleridir.' Zahir olan şudur ki ibret, O'nun şu buyruğudur: {نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ} “Size onların karınlarındakinden içiriyoruz.” Dolayısıyla bu cümle ibreti açıklamak için getirilmiş bir müste'nefe (başlangıç) cümlesi olur. Medine ehli, İbn Âmir ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım, 'sekâ yeskî' fiilinden nûn harfinin fethasıyla «نَسْقِيكُمْ» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ile Hafs'ın Âsım'dan rivayeti ise 'eskâ yüskî' fiilinden nûn harfinin zammesiyle «نُسْقِيكُمْ» şeklinde okumuşlardır. Bunların iki ayrı lügat olduğu söylenmiştir. Lebîd şöyle demiştir:
سَقَى قَوْمِي بَنِي مَجْدٍ وَأَسْقَى ... نُمَيْرًا وَالْقَبَائِلَ مِنْ هِلَالِ
Kavmim Benî Mecd'i suladı; Numeyr'e ve Hilâl kabilelerine de su verdi.
وَقُرِئَ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى الْأَنْعَامِ، وَقُرِئَ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى إِرْجَاعِ الضَّمِيرِ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَهُمَا ضَعِيفَتَانِ، وَجَمِيعُ الْقُرَّاءِ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ، وَالْفَتْحُ لُغَةُ قُرَيْشٍ، وَالضَّمُّ لُغَةُ حِمْيَرَ وَقِيلَ: إِنَّ بَيْنَ سَقَى وَأَسْقَى فَرْقًا، فَإِذَا كَانَ الشَّرَابُ مِنْ يَدِ السَّاقِي إِلَى فَمِ الْمَسْقِيِّ فَيُقَالُ سَقَيْتُهُ، وَإِنْ كَانَ بِمُجَرَّدِ عَرْضِهِ عَلَيْهِ وَتَهْيِئَتِهِ لَهُ قِيلَ أَسْقَاهُ. وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِمَّا فِي بُطُونِهِ رَاجِعٌ إِلَى الْأَنْعَامِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: الْعَرَبُ تُخْبِرُ عَنِ الْأَنْعَامِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَمَّا كَانَ لَفْظُ الْجَمْعِ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، فَيُقَالُ هُوَ الْأَنْعَامُ، وَهِيَ الْأَنْعَامُ جَازَ عَوْدُ الضَّمِيرِ بِالتَّذْكِيرِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: مَعْنَاهُ مِمَّا فِي بُطُونِ مَا ذَكَرْنَا فَهُوَ عَلَى هَذَا عَائِدٌ إِلَى المذكور.
[Fiil], zamirin en‘âma (hayvanlara) dönmesi üzere üstten iki noktalı te (ت) ile de okunmuştur. Zamirin Allah Teâlâ'ya dönmesi üzere alttan iki noktalı ye (ي) ile de okunmuştur; ancak bu iki kıraat zayıftır. Bütün kurrâ ilk iki kıraat [neskîkum ve nuskîkum] üzerindedir. Fetha ile okuyuş Kureyş lehçesi, damme ile okuyuş ise Himyer lehçesidir. Şöyle de denilmiştir: Sekâ (سَقَى) ile Eskâ (أَسْقَى) arasında bir fark vardır; şayet içecek sunanın elinden bizzat içenin ağzına verilirse 'sekaytühû' (ona su verdim/içirdim) denir. Eğer sadece ona sunulup önüne hazırlanmışsa 'eskaytühû' denir. {مِمَّا فِي بُطُونِهِ} “karınlarındakinden” buyruğundaki zamir, el-en‘âm (hayvanlar) kelimesine dönmektedir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: 'Araplar en‘âm kelimesini tekil haberiyle haber verirler [ondan tekil zamirle bahsederler].' ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Çoğul lafzı hem müzekker hem müennes kabul edildiği için -nitekim 'huve'l-en‘âm' ve 'hiye'l-en‘âm' denir- zamirin müzekker olarak dönmesi caiz olmuştur.' el-Kisâî de şöyle demiştir: 'Bunun anlamı, 'zikrettiğimiz şeyin karınlarındakinden' demektir; dolayısıyla bu yaklaşıma göre [zamir] zikredilene (el-mezkûr) dönmektedir.'
قَالَ الْفَرَّاءُ: وَهُوَ صَوَابٌ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: هَذَا فَاشٍ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ مِثْلُ قَوْلِهِ لِلشَّمْسِ هذا رَبِّي يَعْنِي هَذَا الشَّيْءَ الطَّالِعَ، وَكَذَلِكَ: وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ ، ثم قال: فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ ، وَلَمْ يَقُلْ جَاءَتْ لِأَنَّ الْمَعْنَى جَاءَ الشَّيْءُ الذي ذكرنا انتهى، ومن ذلك قوله: إِنَّها تَذْكِرَةٌ- فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ ومثله قول الشاعر:
el-Ferrâ şöyle demiştir: 'Bu doğrudur.' el-Müberred de şöyle demiştir: 'Bu durum Kur'an'da çok yaygındır; nitekim güneşe hitaben {هذا رَبِّي} “Bu benim Rabbimdir” denilmesi gibi; yani 'doğan bu şey' kastedilmiştir. Yine {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ} buyrulmuş, sonra da: {فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ} denilmiştir; 'câet' denmemiştir, zira mana: 'Zikrettiğimiz şey Süleyman'a geldiğinde' şeklindedir' (sözü bitti). Şu ayet de böyledir: {إِنَّها تَذْكِرَةٌ- فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ} “Şüphesiz bu bir öğüttür. Artık dileyen onu düşünüp öğüt alır.” Şairin şu sözü de bunun gibidir:
مثل الفراخ نتفت حَوَاصِلُهُ وَلَمْ يَقُلْ حَوَاصِلُهَا. وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Kursakları yolunmuş kuş yavruları gibi; 'havâsıluhâ' dememiş, 'havâsıluhû' demiştir. Bir diğerinin şu sözü de böyledir:
وَطَابَ إِلْقَاحُ اللُّبَانِ وَبَرَدَ وَلَمْ يَقُلْ وَبَرُدَتْ. وَحُكِيَ عَنِ الْكِسَائِيِّ أَنَّ الْمَعْنَى مِمَّا فِي بُطُونِ بَعْضِهِ وَهِيَ الْإِنَاثُ لِأَنَّ الذُّكُورَ لَا أَلْبَانَ لَهَا، وَبِهِ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَحُكِيَ عَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّهُ قَالَ: النَّعَمُ وَالْأَنْعَامُ وَاحِدٌ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، وَلِهَذَا تَقُولُ الْعَرَبُ:
Günlük ağacının aşılanması hoş oldu ve serinledi; 've berudet' dememiş, 've berede' demiştir. Kisâî'den nakledildiğine göre mana: 'Onun bazısının karınlarındakinden' şeklindedir ki onlar da dişilerdir; çünkü erkeklerin sütü olmaz. Ebû Ubeyde de bu görüştedir. el-Ferrâ'dan da şöyle dediği nakledilmiştir: 'en-Neam ve el-en'âm aynı şeydir, hem müzekker hem müennes kullanılır. Bu yüzden Araplar şöyle der:
هَذِهِ نَعَمٌ وَارِدٌ فَرَجَعَ الضَّمِيرُ إِلَى لَفْظِ النَّعَمِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْأَنْعَامِ، وَهُوَ كَقَوْلِ الزَّجَّاجِ وَرَجَّحَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فَقَالَ: إِنَّمَا يَرْجِعُ التَّذْكِيرُ إِلَى مَعْنَى الْجَمْعِ، وَالتَّأْنِيثُ إِلَى مَعْنَى الْجَمَاعَةِ، فَذَكَّرَهُ هُنَا بِاعْتِبَارِ لَفْظِ الْجَمْعِ وَأَنَّثَهُ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ بِاعْتِبَارِ لَفْظِ الْجَمَاعَةِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ الْفَرْثُ: الزِّبْلُ الَّذِي يَنْزِلُ إِلَى الْكَرِشِ، فَإِذَا خَرَجَ مِنْهُ لَمْ يُسَمَّ فَرْثًا، يُقَالُ: أَفْرَثَتِ الْكَرِشُ إِذَا أَخْرَجَتْ مَا فِيهَا. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي تَأْكُلُهُ يَكُونُ مِنْهُ مَا فِي الْكَرِشِ، وَهُوَ الْفَرْثُ وَيَكُونُ مِنْهُ الدَّمُ، فَيَكُونُ أَسْفَلُهُ فَرْثًا، وَأَعْلَاهُ دَمًا، وَأَوْسَطُهُ لَبَناً فَيَجْرِي الدَّمُ فِي الْعُرُوقِ وَاللَّبَنُ فِي الضُّرُوعِ، وَيَبْقَى الْفَرْثُ كَمَا هُوَ خالِصاً يَعْنِي مِنْ حُمْرَةِ الدَّمِ وَقَذَارَةِ الْفَرْثِ بَعْدَ أَنْ جَمَعَهُمَا وِعَاءٌ وَاحِدٌ سائِغاً لِلشَّارِبِينَ أَيْ: لَذِيذًا هَنِيئًا لَا يُغَصُّ بِهِ مَنْ شَرِبَهُ، يُقَالُ: سَاغَ الشَّرَابُ يَسُوغُ سَوْغًا، أَيْ: سَهُلَ مَدْخَلُهُ فِي الْحَلْقِ وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: التَّقْدِيرُ:
«Bu, suya gelen bir deve sürüsüdür (hâzihî neamün vâridun)»; burada zamir, el-en'âm manasında olan en-ne'am lafzına dönmüştür.' Bu, ez-Zeccâc'ın sözü gibidir. İbnü'l-Arabî bunu tercih ederek şöyle demiştir: 'Müzekker zamir çoğul (cem') manasına, müennes zamir ise topluluk (cemaat) manasına döner. Dolayısıyla burada çoğul lafzı itibarıyla müzekker getirilmiş, Mü'minûn Suresi'nde ise topluluk lafzı itibarıyla müennes getirilmiştir.' {مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ} “işkembe pisliği ile kan arasından”; Fers (الْفَرْثُ): İşkembeye inen pisliktir; oradan çıktığı zaman artık fers olarak adlandırılmaz. İşkembedekini çıkardığı zaman 'أَفْرَثَتِ الْكَرِشُ' denilir. Mana şudur: Hayvanın yediği şeyden işkembedeki oluşur ki o ferstir, yine ondan kan oluşur; böylece en alttakisi fers, en üsttekisi kan ve ortasındakisi ise {لَبَناً} “süt” olur. Kan damarlarda, süt memelerde akar; fers ise olduğu gibi kalır. {خالِصاً} “halis/arı duru olarak”; yani aynı kapta bir arada bulunmalarına rağmen kanın kırmızılığından ve işkembe pisliğinin kirinden arınmış olarak. {سائِغاً لِلشَّارِبِينَ} “içenlerin boğazından kolayca geçen”; yani içeni tıkamayan, lezzetli ve afiyet verici bir içecektir. İçecek boğazdan rahatça aktığı zaman 'سَاغَ الشَّرَابُ يَسُوغُ سَوْغًا' denilir. {وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ} “Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden de”; İbn Cerîr şöyle demiştir: 'Takdir şöyledir:
وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ مَا تَتَّخِذُونَ، فحذف وَدَلَّ عَلَى حَذْفِهِ قَوْلُهُ مِنْهُ، وَقِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْأَنْعَامِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنَّ لَكُمْ مِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ لَعِبْرَةً، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى مِمَّا فِي بُطُونِهِ، أَيْ:
«Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden de elde ettiğiniz şeyler vardır»; hazfedilmiştir ve onun hazfedildiğine {مِنْهُ} sözü delalet etmektedir.' Bir görüşe göre {الْأَنْعامِ} kelimesine matuftur ve takdiri: 'Şüphesiz sizin için hurma ağaçlarının meyvelerinde ve üzümlerde de bir ibret vardır' şeklindedir. {مِمَّا فِي بُطُونِهِ} ifadesine matuf olması da caizdir; yani:
نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ، وَيَجُوزُ أن يتعلق بمحذوف دلّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ تَقْدِيرُهُ: وَنَسْقِيكُمْ مِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ، وَيَكُونُ عَلَى هَذَا تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً بَيَانًا لِلْإِسْقَاءِ وَكَشْفًا عَنْ حَقِيقَتِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يتعلّق بتتخذون، تَقْدِيرُهُ وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ ثَمَرٌ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا، وَيَكُونُ تَكْرِيرُ الظَّرْفِ، وَهُوَ قَوْلُهُ مِنْهُ لِلتَّأْكِيدِ كَقَوْلِكَ زِيدٌ فِي الدَّارِ فِيهَا، وَإِنَّمَا ذُكِرَ الضَّمِيرُ فِي مِنْهُ لِأَنَّهُ يَعُودُ إِلَى الْمَذْكُورِ، أَوْ إِلَى الْمُضَافِ الْمَحْذُوفِ وَهُوَ الْعَصِيرُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَمِنْ عَصِيرِ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ، وَالسَّكَرُ مَا يُسْكِرُ مِنَ الْخَمْرِ، وَالرِّزْقُ الْحَسَنُ جَمِيعُ مَا يُؤْكَلُ مِنْ هَاتَيْنِ الشَّجَرَتَيْنِ كَالثَّمَرِ وَالدِّبْسِ وَالزَّبِيبِ وَالْخَلِّ، وَكَانَ نُزُولُ هَذِهِ الْآيَةِ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ وَقِيلَ: إِنَّ السَّكَرَ الْخَلُّ بِلُغَةِ الْحَبَشَةِ، وَالرِّزْقُ الْحَسَنُ الطَّعَامُ مِنَ الشَّجَرَتَيْنِ وَقِيلَ:
'Size onların karınlarındakinden ve hurma ağaçlarının meyvelerinden içiriyoruz' demektir. Kendisinden önceki cümlenin delalet ettiği mahzuf bir fiile taalluk etmesi de caizdir ki takdiri: 'Size hurma ağaçlarının meyvelerinden de içiriyoruz' şeklinde olur; bu takdirde {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً} cümlesi içirmenin beyanı ve hakikatinin açıklaması olur. {تَتَّخِذُونَ} fiiline taalluk etmesi de caizdir; bu takdirde: 'Hurma ağaçlarının ve üzümlerin meyvelerinden öyle meyveler vardır ki ondan sarhoşluk veren bir içecek edinirsiniz' şeklinde olur. Zarfın, yani {مِنْهُ} ifadesinin tekrar edilmesi ise tıpkı 'Zeyd evdedir, onun içindedir' sözünde olduğu gibi pekiştirme (tekit) içindir. {مِنْهُ} ifadesindeki zamirin müzekker getirilmesi ise mezkûra dönmesinden yahut 'şıra/özsu' (el-asîr) şeklindeki mahzuf muzafa dönmesindendir; sanki: 'Hurma ve üzüm meyvelerinin şırasından içecek edinirsiniz' denilmiş gibidir. 'es-Seker' (السَّكَرُ): Şarabın sarhoşluk veren kısmıdır. 'el-Rızku'l-hasen' (الرِّزْقُ الْحَسَنُ) ise bu iki ağaçtan yenen taze meyve, pekmez, kuru üzüm ve sirke gibi şeylerin tamamıdır. Bu ayetin inişi şarabın haram kılınmasından önce idi. Bir görüşe göre Seker, Habeş lügatinde sirkedir; güzel rızık ise bu iki ağaçtan elde edilen yiyecektir. Bir görüşe göre de:
السَّكَرُ الْعَصِيرُ الْحُلْوُ الْحَلَالُ، وَسُمِّيَ سَكَرًا لِأَنَّهُ قَدْ يَصِيرُ مُسْكِرًا إِذَا بَقِيَ، فَإِذَا بَلَغَ الْإِسْكَارَ حَرُمَ. وَالْقَوْلُ
[Bu takdirde] seker (السَّكَرُ), tatlı ve helal olan meyve suyudur (şıradır). Bekletildiğinde sarhoş edici hale gelebileceği için ona seker adı verilmiştir; sarhoş edicilik derecesine ulaştığında ise haram olur. [Bu konudaki] görüş
الْأَوَّلُ أَوْلَى وَعَلَيْهِ الْجُمْهُورُ، وَقَدْ صَرَّحَ أَهْلُ اللُّغَةِ بِأَنَّ السَّكَرَ اسْمٌ لِلْخَمْرِ، وَلَمْ يُخَالِفْ فِي ذَلِكَ إِلَّا أَبُو عُبَيْدَةَ، فَإِنَّهُ قَالَ: السَّكَرُ: الطَّعْمُ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى مَا قَالَهُ جُمْهُورُ أَهْلِ اللُّغَةِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
daha evladır ve cumhur da bu görüştedir. Lügat alimleri seker kelimesinin şarabın bir ismi olduğunu açıkça belirtmişlerdir; buna sadece Ebû Ubeyde muhalefet etmiş ve: 'Seker, yiyecektir/tattır' demiştir. Lügat alimlerinin cumhurunun söylediğine şairin şu sözü delalet etmektedir:
بِئْسَ الصِّحَابُ وَبِئْسَ الشُّرْبُ شُرْبُهُمُ ... إِذَا جَرَى فِيهِمُ الْهَذْيُ وَالسَّكَرُ
Ne kötü arkadaşlardır onlar! İçtikleri içki de ne kötüdür / Aralarında hezeyan ve sarhoşluk baş gösterdiği zaman!
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى مَا قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ مَا أَنْشَدَهُ:
Ebû Ubeyde'nin söylediğine delalet eden ise inşad ettiği şu beyittir:
جَعَلْتُ عَيْبَ الْأَكْرَمِينَ سَكَرًا أَيْ: جَعَلْتُ ذَمَّهُمْ طَعْمًا، وَرَجَّحَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ فَقَالَ: إِنَّ السَّكَرَ مَا يُطْعَمُ مِنَ الطَّعَامِ وَيَحِلُّ شُرْبُهُ مِنْ ثِمَارِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ وَهُوَ الرِّزْقُ الْحَسَنُ، فَاللَّفْظُ مُخْتَلِفٌ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، مثل: نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ
Kerim insanların ayıbını seker kıldım; yani onların kınanmasını bir gıda/yiyecek edindim. İbn Cerîr bunu tercih ederek şöyle demiştir: 'Seker, yenen ve hurma ile üzüm meyvelerinden içilmesi helal olan şeydir ve o güzel rızıktır; dolayısıyla lafız farklı, mana birdir.' Tıpkı: {إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} ayetinde olduğu gibi.
. قَالَ الزَّجَّاجُ: قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ هَذَا لَا يُعْرَفُ، وَأَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى خِلَافِهِ وَلَا حُجَّةَ فِي الْبَيْتِ الَّذِي أَنْشَدَهُ لِأَنَّ مَعْنَاهُ عِنْدَ غَيْرِهِ أَنَّهُ يَصِفُ أَنَّهَا تَتَخَمَّرُ بِعُيُوبِ النَّاسِ، وَقَدْ حَمَلَ السَّكَرَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْحَنَفِيَّةِ عَلَى مَا لَا يُسْكِرُ مِنَ الْأَنْبِذَةِ وَعَلَى مَا ذَهَبَ ثُلُثَاهُ بِالطَّبْخِ، قَالُوا: وَإِنَّمَا يَمْتَنُّ اللَّهُ عَلَى عِبَادِهِ بِمَا أَحَلَّهُ لَهُمْ لَا بِمَا حَرَّمَهُ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا مَرْدُودٌ بِالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْمُتَوَاتِرَةِ عَلَى فَرْضِ تَأَخُّرِهِ عَنْ آيَةِ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ، اه. إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ أَيْ: لَدَلَالَةً لِمَنْ يَسْتَعْمِلُ الْعَقْلَ وَيَعْمَلُ بِمَا يَقْتَضِيهِ عِنْدَ النَّظَرِ فِي الْآيَاتِ التَّكْوِينِيَّةِ وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي الْوَحْيِ وَأَنَّهُ يَكُونُ بِمَعْنَى الْإِلْهَامِ، وَهُوَ مَا يَخْلُقُهُ فِي الْقَلْبِ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ ظَاهِرٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها ، وَمِنْ ذَلِكَ إِلْهَامُ الْبَهَائِمِ لِفِعْلِ مَا يَنْفَعُهَا وَتَرْكِ مَا يَضُرُّهَا، وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ إِلَى النَّحْلِ بِفَتْحِ الْحَاءِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَسُمِّيَ نَحْلًا لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ نَحَلَهُ الْعَسَلَ الَّذِي يَخْرُجُ مِنْهُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالنَّحْلُ وَالنَّحْلَةُ الدَّبْرُ يَقَعُ عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً أَيْ: بِأَنِ اتَّخِذِي، عَلَى أَنَّ «أَنِ» هِيَ الْمَصْدَرِيَّةُ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَفْسِيرِيَّةً لِأَنَّ فِي الْإِيحَاءِ مَعْنَى الْقَوْلِ، وَأُنِّثَ الضَّمِيرُ فِي اتَّخِذِي لِكَوْنِهِ أَحَدَ الْجَائِزَيْنِ كَمَا تَقَدَّمَ، أَوْ لِلْحَمْلِ عَلَى الْمَعْنَى أَوْ لِكَوْنِ النَّحْلِ جمعا، وأهل الحجاز يؤنّثون النحل ومِنَ فِي «مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً» وَكَذَا فِي مِنَ الشَّجَرِ وَكَذَا فِي مِمَّا يَعْرِشُونَ لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ: مَسَاكِنَ تُوَافِقُهَا وَتَلِيقُ بِهَا فِي كُوَى الْجِبَالِ وَتَجْوِيفِ الشَّجَرِ، وَفِي الْعُرُوشِ الَّتِي يُعَرِّشُهَا بَنُو آدم من الأجباح»
. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Ebû Ubeyde'nin bu sözü bilinmemektedir; tefsir ehli de bunun aksini savunmaktadır. İnşad ettiği beyitte de bir delil yoktur; çünkü başkalarına göre o beytin manası, onun insanların ayıplarıyla sarhoş olduğunu vasfetmesidir.' Hanefîlerden bir grup seker kelimesini nebizlerin sarhoş etmeyenine ve kaynatılarak üçte ikisi gitmiş olanına hamletmiş ve: 'Allah kullarına haram kıldığı şeyleri değil, ancak helal kıldığı şeyleri nimet olarak hatırlatır' demişlerdir. Şarabın haram kılınması ayetinden sonra olduğu varsayıldığında bu görüş, sahih ve mütevatir hadislerle reddedilmiştir. {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “Şüphesiz bunda aklını kullanan bir kavim için elbette bir ibret vardır.” Yani kevnî ayetleri incelerken aklını kullanan ve onun gereğiyle amel eden kimseler için açık bir delil vardır. {وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} “Rabbin bal arısına vahyetti”; vahiy konusu daha önce geçmişti; vahyin ilham manasına geldiği, bunun da zahirî bir sebep olmaksızın Allah'ın kalpte doğrudan yarattığı şey olduğu belirtilmişti. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: {وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها} “Nefse ve onu düzgün bir biçimde şekillendirip ona kötülüğünü ve takvasını ilham edene andolsun.” Hayvanlara kendilerine fayda veren şeyleri yapmalarının ve zarar veren şeyleri terk etmelerinin ilham edilmesi de bu türdendir. Yahyâ b. Vessâb 'en-nahl' kelimesini hâ harfinin fethasıyla «إِلَى النَّحَلِ» şeklinde okumuştur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Ona nahl denilmiştir; çünkü Allah Teâlâ ondan çıkan balı karşılıksız bir bağış (nihle) olarak vermiştir.' el-Cevherî ise: 'en-Nahl ve en-Nahle arı demektir; hem erkek hem dişi için kullanılır' demiştir. {أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً} “Dağlardan evler edin!” Yani 'edinmen için'; «أَنِ» harfinin masdariyye olması takdirine göredir. Tefsiriyye olması da caizdir, çünkü vahyetmekte söz manası vardır. {اتَّخِذِي} lafzındaki zamirin müennes getirilmesi, daha önce geçtiği üzere caiz olan iki durumdan biri olmasından, yahut manaya hamletmekten veya nahl kelimesinin çoğul olmasındandır; Hicaz ehli nahl kelimesini müennes kabul eder. {مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً} ifadesindeki {مِنَ} harfi ile {مِنَ الشَّجَرِ} ve {مِمَّا يَعْرِشُونَ} ifadelerindeki 'min' harfleri teb'îz (kısmîlik) içindir; yani dağların kovuklarında, ağaçların oyuklarında ve Âdemoğullarının kovanlardan,
وَالْحِيطَانِ وَغَيْرِهَا، وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِيمَا يَكُونُ مِنَ الْخَشَبِ، يُقَالُ عَرَّشَ يُعَرِّشُ بِكَسْرِ الرَّاءِ وَضَمِّهَا. وَبِالضَّمِّ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَشُعْبَةُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ.
duvarlardan ve diğer şeylerden yaptıkları çardaklarda kendilerine uygun ve layık meskenler [edinmeleri ilham edilmiştir]. Bu kelime çoğunlukla ahşaptan yapılan şeyler için kullanılır. 'عَرَّشَ يُعَرِّشُ' fiili rânın kesresi ve zammesiyle okunur. İbn Âmir ve Şu'be zamme ile okumuştur. Diğerleri ise kesre ile okumuştur.
وَقُرِئَ أَيْضًا بُيُوتًا بِكَسْرِ الْبَاءِ وَضَمِّهَا ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ لِأَنَّهَا تَأْكُلُ النَّوْرَ مِنَ الْأَشْجَارِ فَإِذَا أَكَلْتِهَا فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ أَيِ: الطُّرُقَ الَّتِي فَهَّمَكِ اللَّهُ وَعَلَّمَكِ، وَأَضَافَهَا إِلَى الرَّبِّ لِأَنَّهُ خالقها
Ayrıca {بُيُوتًا} kelimesi bâ harfinin kesresi ve zammesiyle de okunmuştur. {ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ} “Sonra her türlü meyveden ye!” [ifadesindeki] {مِنْ} edatı teb'îz (kısmîlik bildirmek) içindir; zira [arı] ağaçların çiçeklerini/tomurcuklarını yer. Onları yediğin zaman {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ} “Rabbinin yollarına gir!”, yani Allah'ın sana kavrattığı ve öğrettiği yollara gir. [Yolları] Rabbe izafe etmiştir; çünkü o yolları yaratan O'dur
وَمُلْهِمُ النَّحْلِ أَنْ تَسْلُكَهَا أَيِ ادْخُلِي طُرُقَ رَبِّكِ لِطَلَبِ الرِّزْقِ فِي الْجِبَالِ وَخِلَالِ الشَّجَرِ، أَوِ اسْلُكِي مَا أَكَلْتِ فِي سُبُلِ رَبِّكِ، أَيْ: فِي مَسَالِكِهِ الَّتِي يُحِيلُ فِيهَا بِقُدْرَتِهِ النَّوْرَ عَسَلًا أَوْ إِذَا أَكَلْتِ الثِّمَارَ فِي الْأَمْكِنَةِ الْبَعِيدَةِ فَاسْلُكِي إِلَى بُيُوتِكِ رَاجِعَةً سُبُلَ رَبِّكِ لَا تَضِلِّينَ فِيهَا، وَانْتِصَابُ ذُلُلًا عَلَى الْحَالِ مِنَ السُّبُلِ، وَهِيَ جَمْعُ ذَلُولٍ أَيْ: مُذَلَّلَةً غَيْرَ مُتَوَعِّرَةٍ، وَاخْتَارَ هَذَا الزَّجَّاجُ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَقِيلَ: حَالٌ مِنَ النَّحْلِ، يَعْنِي: مُطِيعَةً لِلتَّسْخِيرِ وَإِخْرَاجِ الْعَسَلِ مِنْ بُطُونِهَا، وَاخْتَارَ هَذَا ابْنُ قُتَيْبَةَ، وَجُمْلَةُ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها مُسْتَأْنَفَةٌ عَدَلَ بِهِ عَنْ خِطَابِ النَّحْلِ، تَعْدِيدًا لِلنِّعَمِ، وتعجيبا لكل سامع، وتنبيها على العبرة، وَإِرْشَادًا إِلَى الْآيَاتِ الْعَظِيمَةِ الْحَاصِلَةِ مِنْ هَذَا الحيوان الشبيه بالذباب، والمراد بال شَرابٌ فِي الْآيَةِ هُوَ الْعَسَلُ، وَمَعْنَى مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ أَنَّ بَعْضَهُ أَبْيَضُ وَبَعْضَهُ أَحْمَرُ وَبَعْضَهُ أَزْرَقُ وَبَعْضَهُ أَصْفَرُ بِاخْتِلَافِ ذَوَاتِ النَّحْلِ وَأَلْوَانِهَا وَمَأْكُولَاتِهَا. وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْعَسَلَ يَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِ النَّحْلِ وَقِيلَ: مِنْ أَسْفَلِهَا وَقِيلَ: لَا يُدْرَى مِنْ أَيْنَ يَخْرُجُ مِنْهَا، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ رَاجِعٌ إِلَى الشَّرَابِ الْخَارِجِ مِنْ بُطُونِ النَّحْلِ وَهُوَ الْعَسَلُ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الْجُمْهُورُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَابْنُ كَيْسَانَ وَجَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ: إِنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ فِيمَا قَصَصْنَا عَلَيْكُمْ مِنَ الْآيَاتِ وَالْبَرَاهِينِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ، وَلَا وَجْهَ لِلْعُدُولِ عَنِ الظَّاهِرِ وَمُخَالَفَةِ الْمَرْجِعِ الْوَاضِحِ وَالسِّيَاقِ الْبَيِّنِ.
ve arıya o yollara girmeyi ilham eden O'dur. Yani dağlarda ve ağaç aralarında rızık aramak için Rabbinin yollarına gir; yahut yediğin şeyleri Rabbinin yollarına sok, yani O'nun kudretiyle tomurcuğu bala dönüştürdüğü seyrüsefer mecralarına sok; yahut uzak yerlerdeki meyvelerden yediğin zaman hiç şaşırmadan Rabbinin yollarına uyarak kovanlarına geri dön. {ذُلُلًا} kelimesi {السُّبُلَ} kelimesinden hal olarak mansubdur; 'zelûl' kelimesinin çoğuludur, yani 'kolaylaştırılmış, engebesiz yollar' demektir; ez-Zeccâc ve İbn Cerîr bunu tercih etmiştir. Bir görüşe göre ise arıdan (en-nahl) haldir; yani 'boyun eğdirilmeye ve karınlarından bal çıkarmaya itaatkâr kılınmış olarak' demektir; İbn Kuteybe de bu görüşü tercih etmiştir. {يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها} “onların karınlarından çıkar” cümlesi müste'nefedir; nimetleri saymak, dinleyen herkesi hayrete düşürmek, ibrete dikkat çekmek ve sineğe benzeyen bu hayvandan hâsıl olan muazzam ayetlere rehberlik etmek amacıyla arıya hitaptan iltifât sanatı ile dönülmüştür. Ayetteki {شَرابٌ} “içecek”ten kasıt baldır. {مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ} “renkleri çeşitli” ifadesinin manası; arıların cinslerinin, renklerinin ve yedikleri şeylerin farklılığına göre kimi beyaz, kimi kırmızı, kimi mavi ve kimi sarı olmasıdır. Müfessirlerin cumhuru balın arıların ağızlarından çıktığı görüşündedir; bir görüşe göre alt kısımlarından çıkar, bir görüşe göre ise onlardan nereden çıktığı bilinmez. {فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ} “onda insanlar için şifa vardır” buyruğundaki zamir, arıların karınlarından çıkan içeceğe, yani bala dönmektedir; cumhur bu görüştedir. el-Ferrâ, İbn Keysân ve Selef'ten bir grup ise zamirin Kur'an'a döndüğünü, takdirin de 'Size anlattığımız ayet ve delillerde insanlar için şifa vardır' şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Ancak zahir olandan yüz çevirmenin, açık olan merciye ve belirgin olan bağlama muhalefet etmenin hiçbir tutar tarafı yoktur.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ: هَلْ هَذَا الشِّفَاءُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ فِي الْعَسَلِ عَامٌّ لِكُلِّ دَاءٍ أَوْ خَاصٌّ بِبَعْضِ الْأَمْرَاضِ؟
İlim ehli, Allah'ın bala koyduğu bu şifanın her derde mi şamil olduğu yoksa bazı hastalıklara mı has olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir.
فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ عَلَى الْعُمُومِ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّ ذَلِكَ خَاصٌّ بِبَعْضِ الْأَمْرَاضِ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا أَنَّ الْعَسَلَ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ فَلَا يَكُونُ عَامًّا، وَتَنْكِيرُهُ إِنْ أُرِيدَ بِهِ التَّعْظِيمُ لَا يَدُلُّ إِلَّا عَلَى أَنَّ فِيهِ شِفَاءً عَظِيمًا لِمَرَضٍ أَوْ أَمْرَاضٍ، لَا لِكُلِّ مَرَضٍ، فَإِنَّ تَنْكِيرَ التَّعْظِيمِ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ، وَالظَّاهِرُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ التَّجْرِبَةِ وَمِنْ قَوَانِينِ عِلْمِ الطِّبِّ، أَنَّهُ إِذَا اسْتُعْمِلَ مُنْفَرِدًا كَانَ دَوَاءً لِأَمْرَاضٍ خَاصَّةٍ وَإِنْ خُلِطَ مَعَ غَيْرِهِ كَالْمَعَاجِينِ وَنَحْوِهَا كَانَ مَعَ مَا خُلِطَ بِهِ دَوَاءً لِكَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرَاضِ. وَبِالْجُمْلَةِ فَهُوَ مِنْ أَعْظَمِ الْأَغْذِيَةِ وَأَنْفَعِ الْأَدْوِيَةِ، وَقَلِيلًا مَا يَجْتَمِعُ هَذَانِ الْأَمْرَانِ فِي غَيْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ الْمَذْكُورِ مِنْ أَمْرِ النِّحَلِ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ أَيْ: يُعْمِلُونَ أَفْكَارَهُمْ عِنْدَ النَّظَرِ فِي صُنْعِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَعَجَائِبِ مَخْلُوقَاتِهِ، فَإِنَّ أَمْرَ النِّحَلِ مِنْ أَعْجَبِهَا وَأَغْرَبِهَا وَأَدَقِّهَا وَأَحْكَمِهَا.
Bir grup bunun genel olduğunu söylerken, diğer bir grup bunun bazı hastalıklara has olduğunu belirtmiştir. Şifa kelimesinin olumlu cümle bağlamında belgisiz (nekire) gelmesi de buna delalet eder; dolayısıyla umum (genellik) ifade etmez. Eğer onun nekire oluşuyla tazim (büyüklük) kastedilmişse, bu da her hastalığa değil, bir veya birkaç hastalığa büyük bir şifa olduğunu gösterir; zira tazim ifade eden nekire umumiyet bildirmez. Tecrübeden ve tıp ilminin kurallarından anlaşılan zahir durum şudur ki; bal tek başına kullanıldığında özel hastalıklara ilaç olur, macunlar ve benzeri gibi başka şeylerle karıştırıldığında ise karıştırıldığı şeylerle birlikte pek çok hastalığa ilaç olur. Velhasıl o, gıdaların en büyüklerinden ve ilaçların en faydalılarındandır; bu iki vasıf onun dışındakilerde pek nadir bir araya gelir. {إِنَّ فِي ذلِكَ} “Şüphesiz arı meselesinden zikredilen bu hususta” {لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “düşünen bir kavim için elbette bir ibret vardır.” Yani Allah Teâlâ'nın sanatını ve yarattığı eşsiz mahlûkatı incelerken fikirlerini işletenler için [bir delil vardır]. Zira arı meselesi yaratılışın en hayret verici, en ilginç, en ince ve en hikmetli olanlarındandır.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ:
Abdürrezzâk, el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nehhâs, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, es-Sünen'inde el-Beyhakî ve İbn Merdûye; İbn Abbas'tan naklettiklerine göre ona şu ayet sorulmuştur:
تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً قَالَ: السَّكَرُ: مَا حَرُمَ مِنْ ثَمَرَتِهِمَا، وَالرِّزْقُ الْحَسَنُ: مَا حَلَّ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: السَّكَرُ: الْحَرَامُ، وَالرِّزْقُ الْحَسَنُ: زَبِيبُهُ وَخَلُّهُ وَعِنَبُهُ وَمَنَافِعُهُ.
{تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً} “ondan hem sarhoşluk veren bir içecek hem de güzel bir rızık elde edersiniz”; şöyle demiştir: 'Seker, bu iki meyveden haram kılınan şeydir; güzel rızık ise helal kılınan şeydir.' el-Firyâbî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin ondan naklettiğine göre: 'Seker haram olandır; güzel rızık ise kuru üzümü, sirkesi, yaş üzümü ve sağladığı diğer faydalarıdır' demiştir.
وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: السَّكَرُ النَّبِيذُ، وَالرِّزْقُ الْحَسَنُ الزَّبِيبُ، فَنَسَخَتْهَا هَذِهِ الْآيَةُ: إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: فحرّم الله بعد ذلك السكر منع تَحْرِيمِ الْخَمْرِ لِأَنَّهُ مِنْهُ، ثُمَّ قَالَ: وَرِزْقاً حَسَناً فَهُوَ الْحَلَالُ مِنَ الْخَلِّ وَالزَّبِيبِ وَالنَّبِيذِ وَأَشْبَاهِ ذَلِكَ، فَأَقَرَّهُ اللَّهُ وَجَعَلَهُ حَلَالًا لِلْمُسْلِمِينَ. وأخرج الفريابي وابن أبي
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan nakletmiştir ki o şöyle demiştir: 'Seker nebizdir, güzel rızık ise kuru üzümdür; daha sonra şu ayet bunu neshetmiştir: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} “Şarap ve kumar ancak...”' İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî'nin yine ondan bu ayet hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: 'Allah bundan sonra şarabın haram kılınmasıyla birlikte sekeri de yasakladı; çünkü o da ondandır. Sonra {وَرِزْقاً حَسَناً} buyurdu; bu da sirke, kuru üzüm, nebiz ve benzeri helal olan şeydir; Allah bunu sabit kılmış ve Müslümanlara helal kılmıştır.' el-Firyâbî, İbn Ebî
شيبة وابن حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ السَّكَرِ، فَقَالَ: الْخَمْرُ بِعَيْنِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: السَّكَرُ خَمْرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ قَالَ: أَلْهَمَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:
Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Ömer'den naklettiğine göre ona seker sorulmuş, o da: 'Şarabın ta kendisidir' demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Mes'ûd'dan: 'Seker şaraptır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan {وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} ayeti hakkında: 'Ona ilham etti' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şu ayet hakkında nakletmiştir:
فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا قَالَ: طُرُقًا لَا يَتَوَعَّرُ عَلَيْهَا مَكَانٌ سَلَكَتْهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ ذُلُلًا قَالَ: مُطِيعَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: ذَلِيلَةً.
{فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا} “Rabbinin kolaylaştırılmış yollarına gir!”; şöyle demiştir: 'Girdiği hiçbir yer kendisine engebeli ve zor gelmeyen yollara [gir demektir].' Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {ذُلُلًا} kelimesi hakkında: 'İtaatkâr olarak' dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den: 'Boyun eğmiş olarak' dediğini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ قَالَ: الْعَسَلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ الْعَسَلُ فِيهِ الشِّفَاءُ وَفِي الْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّ الْعَسَلَ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ، وَالْقُرْآنُ شِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: عَلَيْكُمْ بِالشِّفَاءَيْنِ الْعَسَلِ وَالْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، وَابْنُ السُّنِّيِّ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْخَطِيبُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «عَلَيْكُمْ بِالشِّفَاءَيْنِ الْعَسَلِ وَالْقُرْآنِ» . وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ فِي كَوْنِ الْعَسَلُ شِفَاءً مِنْهَا مَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الشِّفَاءُ فِي ثَلَاثَةٍ فِي شَرْطَةِ مِحْجَمٍ أَوْ شَرْبَةِ عَسَلٍ أَوْ كَيَّةٍ بِنَارٍ، وَأَنَا أَنْهَى أُمَّتِي عَنِ الْكَيِّ» .
İbn Cerîr, İbn Abbas'tan {يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ} ayeti hakkında: 'Bal' dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bu ayet hakkında: 'O baldır; onda ve Kur'an'da şifa vardır' dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bal her derde devadır; Kur'an ise göğüslerdeki hastalıklara şifadır.' Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini nakletmiştir: 'İki şifaya sarılınız: Bal ve Kur'an.' İbn Mâce, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, İbn Merdûye, Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, İbnü's-Sünnî, Ebû Nuaym ve el-Hatîb; İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İki şifaya sarılınız: Bal ve Kur'an.» Balın şifa olduğuna dair hadisler gelmiştir; bunlardan biri Buhârî'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiği hadistir; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şifa üç şeydedir: Hacamat aletinin çizmesinde, bal şerbetinde veya ateşle dağlamada. Fakat ben ümmetimi dağlamaktan nehyederim.»
وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ: «أَنَّ رَجُلًا أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَخِي اسْتَطْلَقَ بَطْنُهُ، فَقَالَ: اسْقِهِ عَسَلًا، فَسَقَاهُ عَسَلًا، ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ: سَقَيْتُهُ عَسَلًا فَمَا زَادَهُ إِلَّا اسْتِطْلَاقًا، قَالَ: اذْهَبْ فَاسْقِهِ عَسَلًا فَذَهَبَ فَسَقَاهُ، ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ: مَا زَادَهُ إِلَّا اسْتِطْلَاقًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: صَدَقَ اللَّهُ وَكَذَبَ بَطْنُ أَخِيكَ اذْهَبْ فَاسْقِهِ عَسَلًا، فذهب فسقاه عسلا فبرأ» .
Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Saîd'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Yâ Resûlallah, kardeşimin karnı bozuldu/ishal oldu' dedi. Resûlullah: 'Ona bal içir' buyurdu. Adam ona bal içirdi, sonra gelip: 'Ona bal içirdim fakat bu onun ishalini artırmaktan başka bir işe yaramadı' dedi. Resûlullah: 'Git ve ona bal içir' buyurdu. Adam gidip içirdi, sonra tekrar gelip: 'İshalini artırmaktan başka bir şey yapmadı' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah doğru söyledi, kardeşinin karnı ise yalan söyledi! Git ve ona bal içir' buyurdu. Adam gidip ona bal içirdi ve iyileşti.»
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٠ الى ٧٤]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 70-74]
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠) وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٧٤)
{وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠) وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٧٤)} “Allah sizi yarattı, sonra da canınızı alacaktır. İçinizden kimi de, bildikten sonra bir şey bilmesin diye ömrün en düşkün çağına (erzel-i ömre) ulaştırılır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye kadirdir. (70) Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere (kölelerine) rızıklarını vermezler ki onda eşit olsunlar. Şimdi Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar? (71) Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı; eşlerinizden de size oğullar ve torunlar verdi ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı. Şimdi batıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar? (72) Allah'ı bırakıp da göklerden ve yerden kendileri için hiçbir rızka sahip olmayan ve buna güçleri de yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorlar? (73) Artık Allah'a benzerler koşmaya kalkmayın! Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. (74)”
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ بَعْضَ أَحْوَالِ الْحَيَوَانِ وَمَا فِيهَا مِنْ عَجَائِبِ الصَّنْعَةِ الْبَاهِرَةِ، وَخَصَائِصِ الْقُدْرَةِ الْقَاهِرَةِ، أَتْبَعَهُ بِعَجَائِبِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْعِبَرِ، فَقَالَ: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَلَمْ تَكُونُوا شَيْئًا ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ عِنْدَ انْقِضَاءِ آجَالِكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ يُقَالُ: رَذَلَ يَرْذُلُ رَذَالَةً، وَالْأَرْذَلُ وَالرَّذَالَةُ: أَرْدَأُ الشَّيْءِ وَأَوْضَعُهُ. قَالَ النَّيْسَابُورِيُّ: وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُقَلَاءَ ضَبَطُوا مَرَاتِبَ عُمْرِ الْإِنْسَانِ فِي أَرْبَعٍ: أُولَاهَا سِنُّ النُّشُوِّ.
Allah Sübhânehu hayvanların bazı durumlarını, bunlardaki göz kamaştırıcı yaratılış harikalarını ve mutlak kudretin hususiyetlerini zikredince, bunun peşinden insanın yaratılışındaki harikaları ve onda bulunan ibretleri zikrederek şöyle buyurdu: { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ } “Sizi Allah yarattı” -ki siz hiçbir şey değildiniz-, { ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ } “sonra ecelleriniz bittiğinde sizi vefat ettirir”, { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } “ve içinizden kimi de ömrün en düşkün çağına (erzel-i ömre) ulaştırılır”. [Arapçada] rezele yerzülü rezâleten (رَذَلَ يَرْذُلُ رَذَالَةً) denilir. Erzel (الْأَرْذَل) ve rezâlet (الرَّذَالَة), bir şeyin en kötüsü ve en bayağısıdır. Nîsâbûrî şöyle demiştir: “Bil ki akıl sahipleri, insan ömrünün mertebelerini dört döneme ayırmışlardır: Birincisi, büyüme ve gelişme (nüşû) çağıdır.”
وَثَانِيهَا: سِنُّ الْوُقُوفِ وَهُوَ سِنُّ الشَّبَابِ. وَثَالِثُهَا: سِنُّ الِانْحِطَاطِ الْيَسِيرِ، وَهُوَ سِنُّ الْكُهُولَةِ. وَرَابِعُهَا: سِنُّ الِانْحِطَاطِ الظَّاهِرِ، وَهُوَ سِنُّ الشَّيْخُوخَةِ. قِيلَ: وَأَرْذَلُ الْعُمُرِ هُوَ عِنْدَ أَنْ يَصِيرَ الْإِنْسَانُ إِلَى الْخَرَفِ، وَهُوَ أَنْ يَصِيرَ بِمَنْزِلَةِ الصَّبِيِّ الَّذِي لَا عَقْلَ لَهُ وَقِيلَ: خَمْسٌ وَسَبْعُونَ سَنَةً، وَقِيلَ: تِسْعُونَ سَنَةً، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ- ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ . ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ رَدَّ مَنْ يَرُدُّهُ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ بِقَوْلِهِ: لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ كَانَ قَدْ حَصَلَ لَهُ شَيْئاً مِنَ الْعِلْمِ لَا كَثِيرًا وَلَا قَلِيلًا، أَوْ شَيْئًا مِنَ الْمَعْلُومَاتِ إِذَا كَانَ الْعِلْمُ هُنَا بِمَعْنَى الْمَعْلُومِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعِلْمِ هُنَا الْعَقْلُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ لِئَلَّا يَعْلَمَ زِيَادَةً عَلَى عِلْمِهِ الَّذِي قَدْ حَصَلَ لَهُ قَبْلَ ذَلِكَ. ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ خَلْقَ الْإِنْسَانِ وَتَقَلُّبَهُ فِي أَطْوَارِ الْعُمْرِ ذَكَرَ طَرَفًا مِنْ أَحْوَالِهِ لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ عِنْدَ ذَلِكَ فَقَالَ: وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَجَعَلَكُمْ مُتَفَاوِتِينَ فِيهِ فَوَسَّعَ عَلَى بَعْضِ عِبَادِهِ حَتَّى جَعَلَ لَهُ مِنَ الرِّزْقِ مَا يَكْفِي أُلُوفًا مُؤَلَّفَةً مِنْ بَنِي آدَمَ، وَضَيَّقَهُ عَلَى بَعْضِ عِبَادِهِ حَتَّى صَارَ لَا يَجِدُ الْقُوتَ إِلَّا بِسُؤَالِ النَّاسِ وَالتَّكَفُّفِ لَهُمْ، وَذَلِكَ لِحِكْمَةٍ بَالِغَةٍ تَقْصُرُ عُقُولُ الْعِبَادِ عَنْ تَعَقُّلِهَا وَالِاطِّلَاعِ عَلَى حَقِيقَةِ أَسْبَابِهَا، وَكَمَا جَعَلَ التَّفَاوُتَ بَيْنَ عِبَادِهِ فِي الْمَالِ جَعَلَهُ بَيْنَهُمْ فِي الْعَقْلِ وَالْعِلْمِ وَالْفَهْمِ وَقُوَّةِ الْبَدَنِ وَضَعْفِهِ وَالْحُسْنِ وَالْقُبْحِ وَالصِّحَّةِ وَالسُّقْمِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحْوَالِ وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ:
İkincisi: Duraklama çağıdır ki o gençlik çağıdır. Üçüncüsü: Hafif gerileme çağıdır ki o kemâl/orta yaş (kühûlet) çağıdır. Dördüncüsü: Belirgin gerileme çağıdır ki o yaşlılık (şeyhûhat) çağıdır. Erzel-i ömrün, insanın bunama evresine ulaşması olduğu söylenmiştir; bu da aklı olmayan bir çocuk konumuna gelmesidir. Bunun yetmiş beş yaş veya doksan yaş olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu ayet gibidir: {لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ- ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ} “Biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra da onu aşağıların aşağısına çevirdik.” Sonra Allah Teâlâ erzel-i ömre ulaştırılan kimsenin bu durumunu şu sözüyle gerekçelendirmiştir: {لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ} “bildikten sonra bilmesin diye”; yani daha önce elde etmiş olduğu bilgiden sonra {شَيْئاً} “hiçbir şeyi”; ne az ne çok hiçbir bilgiyi veya -eğer buradaki ilim malum manasında ise- malumat kabilinden hiçbir şeyi bilmez hale gelsin diye. Bir görüşe göre buradaki ilimden kasıt akıldır; bir diğer görüşe göre ise daha önce elde etmiş olduğu ilminin üzerine fazladan bir şey bilmemesidir. Sonra Allah Teâlâ insanın yaratılışını ve ömür merhalelerindeki evrelerini beyan edince, belki ibret alıp hatırlar diye onun hallerinden bir diğerini zikrederek şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ} “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı.” Yani rızık hususunda sizi farklı kıldı; kullarından bazısına geniş rızık verdi, öyle ki ona Âdemoğlundan binlerce kişiye yetecek kadar rızık sağladı; kullarından bazısına ise rızkı daralttı, öyle ki insanlardan dilenip el açmadıkça yiyecek bulamaz hale geldi. Bu, kulların akıllarının kavramaktan ve hakiki sebeplerine muttali olmaktan aciz kaldığı üstün bir hikmet sebebiyledir. Kullarının arasında mal hususunda farklılık kıldığı gibi; akıl, ilim, anlayış, bedenin gücü ve zayıflığı, güzellik ve çirkinlik, sağlık ve hastalık ile diğer hallerde de aralarında farklılıklar kılmıştır. Bir görüşe göre ayetin manası: