أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَعْطَى الْمَوَالِيَ أَفْضَلَ مِمَّا أَعْطَى مَمَالِيكَهُمْ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ أَيْ: فَمَا الَّذِينَ فَضَّلَهُمُ اللَّهُ بِسَعَةِ الرِّزْقِ عَلَى غَيْرِهِمْ بِرَادِّي رِزْقِهِمُ الَّذِي رَزَقَهُمُ اللَّهُ إِيَّاهُ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ مِنَ الْمَمَالِيكِ فَهُمْ أَيِ: الْمَالِكُونَ وَالْمَمَالِيكُ فِيهِ أَيْ: فِي الرِّزْقِ سَواءٌ أَيْ: لَا يَرُدُّونَهُ عَلَيْهِمْ بِحَيْثُ يُسَاوُونَهُمْ، فَالْفَاءُ عَلَى هَذَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ التَّسَاوِيَ مُتَرَتِّبٌ عَلَى التَّرَادِّ، أَيْ: لَا يَرُدُّونَهُ عَلَيْهِمْ رَدًّا مُسْتَتْبِعًا لِلتَّسَاوِي، وَإِنَّمَا يَرُدُّونَ عَلَيْهِمْ مِنْهُ شَيْئًا يَسِيرًا، وَهَذَا مِثْلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِعَبَدَةِ الْأَصْنَامِ، أَيْ: إِذَا لَمْ يَكُونُوا عَبِيدَكُمْ مَعَكُمْ سَوَاءً وَلَا تَرْضَوْنَ بِذَلِكَ، فَكَيْفَ تَجْعَلُونَ عَبِيدِي مَعِي سَوَاءً وَالْحَالُ أَنَّ عَبِيدَكُمْ مُسَاوُونَ لَكُمْ فِي الْبَشَرِيَّةِ وَالْمَخْلُوقِيَّةِ، فَلَمَّا لَمْ تَجْعَلُوا عَبِيدَكُمْ مُشَارِكِينَ لَكُمْ فِي أَمْوَالِكُمْ، فَكَيْفَ تَجْعَلُونَ بَعْضَ عِبَادِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ شُرَكَاءَ لَهُ فَتَعْبُدُونَهُمْ مَعَهُ، أَوْ كَيْفَ تَجْعَلُونَ بَعْضَ مَخْلُوقَاتِهِ كَالْأَصْنَامِ شُرَكَاءَ لَهُ فِي الْعِبَادَةِ ذَكَرَ مَعْنَى هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي مَا رَزَقْناكُمْ . وَقِيلَ: إِنَّ الْفَاءَ فِي «فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ» بِمَعْنَى حَتَّى أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ حَيْثُ تَفْعَلُونَ مَا تَفْعَلُونَ مِنَ الشَّرَكِ، وَالنِّعْمَةُ هِيَ كَوْنُهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الْمَالِكِينَ مُفَضَّلِينَ عَلَى الْمَمَالِيكِ، وَقَدْ قُرِئَ يَجْحَدُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ وَالْفَوْقِيَّةِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَأَبُو حَاتِمٍ: وَقِرَاءَةُ الْغَيْبَةِ أَوْلَى لِقُرْبِ الْمُخْبَرِ عَنْهُ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ خِطَابًا لَكَانَ ظَاهِرُهُ لِلْمُسْلِمِينَ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ، أَيْ: يُشْرِكُونَ بِهِ فَيَجْحَدُونَ نِعْمَتَهُ، وَيَكُونُ الْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ الْخِطَابِ أَنَّ الْمَالِكِينَ لَيْسُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَمَالِيكِهِمْ، بَلْ أَنَا الَّذِي أَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاهُمْ فَلَا يَظُنُّوا أَنَّهُمْ يُعْطُونَهُمْ شَيْئًا، وَإِنَّمَا هُوَ رِزْقِي أُجْرِيهِ عَلَى أَيْدِيهِمْ، وَهُمْ جَمِيعًا فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ لَا مَزِيَّةَ لَهُمْ عَلَى مَمَالِيكِهِمْ، فَيَكُونُ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ الْمُقَدَّرُ فِعْلًا يُنَاسِبُ هذا المعنى، كأن
Allah Sübhânehû'nun, efendilere kölelerine verdiğinden daha fazlasını verdiğidir; nitekim şu buyruk buna delildir: { فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } “Fakat üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere rızıklarını verip de...” Yani Allah'ın rızık genişliğiyle başkalarına üstün kıldığı kimseler, Allah'ın kendilerine ihsan ettiği rızkı ellerinin altındaki kölelere vermezler { فَهُمْ } “böylece onlar” -yani efendiler ile köleler- { فِيهِ } “onda” -yani rızıkta- { سَواءٌ } “eşit [olsunlar].” Yani onlarla eşit seviyeye gelecek şekilde [rızıklarını] onlara aktarmazlar. Buna göre [«fehüm»deki] fâ (فَ), eşitliğin rızkı aktarmaya bağlı olduğunu göstermek içindir; yani eşitliği netice verecek bir biçimde rızıklarını onlara vermezler, bilakis ondan kendilerine pek az bir şey verirler. Bu, Allah Sübhânehû'nun putperestlere verdiği bir misaldir. Yani: Köleleriniz sizinle bir ve eşit olamazken ve siz buna razı olmazken, köleleriniz insanlıkta ve yaratılmış olmakta sizinle eşit oldukları halde nasıl olur da Benim kullarımı Benimle bir tutarsınız? Kendi kölelerinizi mallarınıza ortak kılmazken, nasıl olur da Allah Sübhânehû'nun bazı kullarını O'na ortak kılıp O'nunla birlikte onlara taparsınız yahut putlar gibi bazı mahlûklarını ibadette O'na nasıl ortak koşarsınız? İbn Cerîr bu manayı zikretmiştir. Bu ayetin bir benzeri de Sübhânehû'nun şu buyruğudur: { ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي مَا رَزَقْناكُمْ } “O, size kendi nefislerinizden bir misal getirdi: Size verdiğimiz rızıklarda ellerinizin altında bulunanlardan [kölelerinizden] ortaklarınız var mıdır?” { فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ } buyruğundaki fâ harfinin «hattâ» (حَتَّى) manasında olduğu da söylenmiştir. { أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar?” [ifadesi], şirk adına yaptıklarınızı yapmanız sebebiyledir. Nimet ise, Sübhânehû'nun efendileri kölelerden üstün kılmış olmasıdır. [Ayet metnindeki] { يَجْحَدُونَ } kelimesi hem [ye harfiyle] gâib (üçüncü şahıs) hem de [te harfiyle] muhatap (ikinci şahıs) olarak okunmuştur. Ebû Ubeyde ve Ebû Hâtim şöyle demiştir: Gâib kıraati, hakkında haber verilen merciye yakınlığından dolayı ve şayet muhatap sigası olsaydı zahirinin Müslümanlara yönelik olacağı gerekçesiyle daha evladır. Soru inkâr içindir; fâ harfi ise takdirî bir fiile atıftır; yani “O'na şirk koşuyorlar da böylece O'nun nimetini inkâr mı ediyorlar?” demektir. Muhatap kıraatine göre mana şöyledir: Efendiler kölelerine rızıklarını verenler değildir, bilakis hem onları hem de kölelerini rızıklandıran Benim; dolayısıyla kendilerinin onlara bir şey verdiğini sanmasınlar! O ancak Benim rızkımdır ve onu onların eliyle ulaştırmaktayım. Hepsi bu hususta eşittir, kölelerine karşı bir üstünlükleri yoktur. Bu durumda mukadder matûfun aleyh bu manaya uygun bir fiil olur; sanki şöyle...
يُقَالَ: لَا يَفْهَمُونَ ذَلِكَ فَيَجْحَدُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْحَالَةَ الْأُخْرَى مِنْ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ فَقَالَ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يَعْنِي النِّسَاءَ فَإِنَّهُ خَلَقَ حَوَّاءَ مِنْ ضِلْعِ آدَمَ، أَوِ الْمَعْنَى:
denilmektedir: Bunu anlamıyorlar da Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar? Sonra Allah Teâlâ insanın hallerinden bir diğer halini zikrederek şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً} “Allah size kendi nefislerinizden eşler var etti.” Müfessirler şöyle demiştir: Yani kadınları var etti; zira O, Havva'yı Âdem'in kaburga kemiğinden yaratmıştır. Yahut mana:
خَلَقَ لَكُمْ مِنْ جِنْسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْتَأْنِسُوا بِهَا، لِأَنَّ الْجِنْسَ يَأْنَسُ إِلَى جِنْسِهِ وَيَسْتَوْحِشُ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ، وَبِسَبَبِ هَذِهِ الْأُنْسَةِ يَقَعُ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ مَا هُوَ سَبَبٌ لِلنَّسْلِ الَّذِي هُوَ الْمَقْصُودُ بِالزَّوَاجِ، وَلِهَذَا قَالَ: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً الْحَفْدَةُ: جَمْعُ حَافِدٍ، يُقَالُ: حَفَدَ يَحْفِدُ حَفْدًا وَحُفُودًا إِذَا أَسْرَعَ، فَكُلُّ مَنْ أَسْرَعَ فِي الْخِدْمَةِ فَهُوَ حَافِدٌ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْحَفْدُ: الْعَمَلُ وَالْخِدْمَةُ. قَالَ الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ: الْحَفَدَةُ عِنْدَ الْعَرَبِ الْخَدَمُ، وَمِنْ ذلك قول الشاعر، وهو الأعشى:
kendileriyle ünsiyet kurasınız diye kendi cinsinizden eşler yarattı demektir; zira bir cins kendi cinsine ünsiyet duyar, kendi cinsinden olmayandan ise ürker. Bu ünsiyet sebebiyle de kadın ve erkek arasında evlilikten asıl maksat olan neslin sebebi meydana gelir. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً} “ve eşlerinizden sizin için oğullar ve torunlar var etti.” Hafede (حَفَدَة), hâfid (حَافِد) kelimesinin çoğuludur. Hızlı davrandığında 'hafede yahfidu hafden ve hufûden' (حَفَدَ يَحْفِدُ حَفْدًا وَحُفُودًا) denir. Dolayısıyla hizmette acele ve gayretli davranan herkes hâfiddir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Hafd (الْحَفْدُ), amel ve hizmettir. Halîl b. Ahmed şöyle demiştir: Arapların nezdinde hafede (الْحَفَدَةُ), hizmetçilerdir. Şair A'şâ'nın şu sözü de bu kabildendir:
كلّفت مجهولها نوقا يمانية ... إذا الْحُدَاةُ عَلَى أَكْتَافِهَا حَفَدُوا
Bilinmez çöllere Yemen develerini sürdüm / Deveciler omuzları üzerinde koşturup hizmet ettiği vakit.
أَيِ: الْخَدَمُ وَالْأَعْوَانُ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: قِيلَ: الْحَفَدَةُ: أَوْلَادُ الْأَوْلَادِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقِيلَ:
Yani hizmetçiler ve yardımcılardır. Ezherî şöyle demiştir: Hafedenin çocukların çocukları (torunlar) olduğu söylenmiştir ve bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الْأَخْتَانُ، قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَعَلْقَمَةُ وَأَبُو الضُّحَى وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :
damatlardır; bunu İbn Mes'ûd, Alkame, Ebü'd-Duhâ, Saîd b. Cübeyr ve İbrâhim en-Nehaî söylemiştir. Şairin şu sözü de bu manadadır:
فَلَوْ أَنَّ نَفْسِي طَاوَعَتْنِي لَأَصْبَحَتْ ... لَهَا حَفَدٌ مِمَّا يُعَدُّ كَثِيرُ
Nefsim bana itaat etseydi, elbette / Sayıca pek çok damatları ve hizmetçileri olurdu.
وَلَكِنَّهَا نَفْسٌ عَلَيَّ أَبِيَّةٌ ... عَيُوفٌ لِأَصْهَارِ اللِّئَامِ قَذُورُ
Fakat o, bana karşı dik başlı bir nefistir / Alçak kimselerin dünürlüğünden kaçınır ve tiksinir.
وَقِيلَ: الْحَفَدَةُ الْأَصْهَارُ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الْخَتْنُ مَنْ كَانَ مِنْ قِبَلِ الْمَرْأَةِ كَابْنِهَا وَأَخِيهَا وَمَا أَشْبَهَهُمَا، وَالْأَصْهَارُ مِنْهُمَا جَمِيعًا، يُقَالُ: أَصْهَرُ فُلَانٌ إِلَى بَنِي فُلَانٍ وَصَاهَرَ وَقِيلَ: هُمْ أَوْلَادُ امْرَأَةِ الرَّجُلِ مِنْ غَيْرِهِ وَقِيلَ: الْأَوْلَادُ الَّذِينَ يَخْدِمُونَهُ وَقِيلَ: الْبَنَاتُ الْخَادِمَاتُ لِأَبِيهِنَّ. وَرَجَّحَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُمْ أَوْلَادُ الْأَوْلَادِ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ امْتَنَّ عَلَى عِبَادِهِ بِأَنَّ جَعَلَ لَهُمْ مِنَ الْأَزْوَاجِ بَنِينَ وَحَفَدَةً، فَالْحَفَدَةُ فِي الظَّاهِرِ مَعْطُوفُونَ عَلَى الْبَنِينَ وَإِنْ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَجَعَلَ لَكُمْ حَفَدَةً، وَلَكِنْ لَا يَمْتَنِعُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى الظَّاهِرِ أَنْ يُرَادَ بِالْبَنِينَ مَنْ لَا يَخْدِمُ، وَبِالْحَفَدَةِ مَنْ يَخْدِمُ الْأَبَ مِنْهُمْ، أَوْ يُرَادُ بِالْحَفَدَةِ الْبَنَاتُ فَقَطْ، وَلَا يُفِيدُ أَنَّهُمْ أَوْلَادُ الْأَوْلَادِ إِلَّا إِذَا كَانَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ، وَمِنَ الْبَنِينِ حَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ الَّتِي تستطيبونها وتستلذونها، ومن لِلتَّبْعِيضِ لِأَنَّ الطَّيِّبَاتِ لَا تَكُونُ مُجْتَمِعَةً إِلَّا فِي الْجَنَّةِ، ثُمَّ خَتَمَ سُبْحَانَهُ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ التَّوْبِيخِيِّ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ، أَيْ: يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ فَيُؤْمِنُونَ بِالْبَاطِلِ، وفي تقدّم فَبِالْباطِلِ عَلَى الْفِعْلِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ إِيمَانٌ إِلَّا بِهِ، وَالْبَاطِلُ هُوَ اعْتِقَادُهُمْ فِي أَصْنَامِهِمْ أَنَّهَا تَضُرُّ وَتَنْفَعُ وَقِيلَ: الْبَاطِلُ مَا زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مِنْ تَحْرِيمِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَنَحْوِهِمَا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ يُؤْمِنُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ أَبُو بكر بالفوقية على الخطاب وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ أَيْ: مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِمْ مِمَّا لَا يُحِيطُ بِهِ حَصْرٌ، وَفِي تَقْدِيمِ النِّعْمَةِ وَتَوْسِيطِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ كُفْرَهُمْ مُخْتَصٌّ بِذَلِكَ، لَا يَتَجَاوَزُهُ لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ وَالتَّأْكِيدِ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هُوَ معطوف على
Hafede'nin (الْحَفَدَةُ), hısımlar/dünürler (ashâr) olduğu da söylenmiştir. Asmaî şöyle demiştir: "Haten (الْخَتْنُ), kadının tarafından olan kimsedir; kadının oğlu, erkek kardeşi ve benzerleri gibi. Sıhr (الْأَصْهَارُ) ise her iki tarafı da kapsar. 'Filan kimse falan oğullarına dünür oldu / damat girdi (أَصْهَرَ / صَاهَرَ)' denilir." Hafede'nin, erkeğin hanımının başkasından olan çocukları [üvey evlatlar] olduğu da söylenmiştir. Onların, kişiye hizmet eden evlatları olduğu söylenmiştir. Babalarına hizmet eden kız çocukları olduğu da söylenmiştir. Âlimlerin birçoğu, bunların torunlar (evlatların evlatları) olduğu görüşünü tercih etmiştir. Zira Allah Sübhânehu, kullarına eşlerinden oğullar ve hafede (torunlar) var ettiğini belirterek lütufta bulunmuştur. Zahire göre hafede, oğullar (el-benîn) kelimesine matuftur; her ne kadar mânanın "Eşlerinizden sizin için oğullar var etti ve sizin için hafede var etti" şeklinde olması caiz olsa da. Ancak bu zahirî mânaya göre, oğullar ile [babasına] hizmet etmeyenlerin, hafede ile de onlardan babaya hizmet edenlerin kastedilmiş olması veya hafede ile sadece kız çocuklarının kastedilmiş olması imkânsız değildir. [Bu lafız], ancak ayetin takdiri "Eşlerinizden sizin için oğullar, oğullardan da torunlar kıldı" şeklinde olursa onların torunlar olduğunu ifade eder. {وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ} “ve sizi temiz/güzel rızıklarla rızıklandırdı” [ifadesi], hoşunuza giden ve lezzet aldığınız şeylerdir. {مِنْ} edatı teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir; zira bütün temiz ve güzel nimetler ancak cennette bir arada bulunur. Sonra Allah Sübhânehu ayeti {أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ} “Hâlâ batıla mı inanıyorlar?” buyruğuyla noktalamıştır. İstifham (soru), kınayıcı bir inkâr (inkâr-ı tevbihî) içindir. Fâ harfi ise takdirî bir ifadeye atıftır; yani: "Allah'ı inkâr edip de batıla mı inanıyorlar?" demektir. {بِالْبَاطِلِ} ifadesinin fiilden önce gelmesi, onların yalnızca batıla inandıklarına delalet eder. Batıl ise, putlarının zarar ve fayda verdiğine dair inançlarıdır. Batılın, şeytanın onlara süslü gösterdiği bahîre ve sâibe gibi hayvanları haram kılma âdetleri ve benzeri şeyler olduğu da söylenmiştir. Cumhûr [kıraat imamları], {يُؤْمِنُونَ} kelimesini ye harfiyle [üçüncü şahıs olarak] okumuştur. Ebû Bekr ise hitap olarak te harfiyle [{تُؤْمِنُونَ}] okumuştur. {وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ} “ve Allah'ın nimetini onlar mı inkâr ediyorlar?” [ayeti]; yani saymakla bitirilemeyecek derecede onlara bahşettiği nimetleri [inkâr ediyorlar] demektir. Nimetin öne alınmasında ve fasıl zamirinin araya getirilmesinde, mübalağa ve tekit kastıyla, onların inkârının yalnızca buna has kılındığına ve bunu aşmadığına bir delil vardır. {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp tapıyorlar” ifadesi, [...] matuftur.
يَكْفُرُونَ دَاخِلٌ تَحْتَ الْإِنْكَارِ التَّوْبِيخِيِّ إِنْكَارًا مِنْهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ حَيْثُ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ، وَهِيَ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ، وَلِهَذَا قَالَ: مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ شَيْئًا بَدَلٌ مِنَ الرِّزْقِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِإِيقَاعِ الرِّزْقِ عَلَيْهِ، فَجَعَلَ رِزْقًا مَصْدَرًا عَامِلًا فِي شَيْئًا، وَالْأَخْفَشُ جَعَلَهُ اسْمًا لِلرِّزْقِ وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَأْكِيدًا لِقَوْلِهِ: لَا يَمْلِكُ أَيْ: لَا يَمْلِكُ شَيْئًا مِنَ الْمِلْكِ، وَالْمَعْنَى:
{يَكْفُرُونَ} fiiline matuftur ve Allah Teâlâ'nın ne fayda ne de zarar verebilen putlara tapmaları sebebiyle onları azarlayıcı inkârının kapsamına girmektedir. İşte bu yüzden şöyle buyurmuştur: {ما لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً} “göklerden ve yerden kendileri için hiçbir rızka malik olmayan şeylere.” Ahfeş şöyle demiştir: Şey'en (شَيْئًا) kelimesi rızk (الرِّزْقِ) kelimesinden bedeldir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Rızk fiilinin ona geçmesiyle mensuptur; böylece rızk lafzını şey'en üzerinde amel eden bir masdar kılmıştır. Ahfeş ise onu rızkın ismi yapmıştır. Bir görüşe göre bunun {لَا يَمْلِكُ} fiilini tekit etmesi caizdir; yani mülkiyet kabilinden hiçbir şeye malik değildir. Mana şudur:
أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ يَعْبُدُونَ مَعْبُودَاتٍ لَا تَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا أَيَّ رزق، ومن السموات وَالْأَرْضِ صِفَةٌ لِرِزْقٍ، أَيْ:
Bu kâfirler, kendileri için hiçbir rızka sahip olmayan ilahlara tapmaktadırlar. 'Göklerden ve yerden' ifadesi ise rızkın sıfatıdır; yani:
كَائِنًا مِنْهُمَا، وَالضَّمِيرُ فِي وَلا يَسْتَطِيعُونَ رَاجِعٌ إِلَى مَا، وَجُمِعَ جَمْعَ الْعُقَلَاءِ بِنَاءً عَلَى زَعْمِهِمُ الْبَاطِلِ، وَالْفَائِدَةُ فِي نَفْيِ الِاسْتِطَاعَةِ عَنْهُمْ أَنَّ مَنْ لَا يَمْلِكُ شَيْئًا قَدْ يَكُونُ مَوْصُوفًا بِاسْتِطَاعَةِ التَّمَلُّكِ بِطَرِيقٍ مِنَ الطُّرُقِ، فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهَا لَا تَمْلِكُ وَلَا تَسْتَطِيعُ وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي يَسْتَطِيعُونَ لِلْكُفَّارِ: أَيْ لَا يَسْتَطِيعُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ مَعَ كَوْنِهِمْ أَحْيَاءً مُتَصَرِّفِينَ، فَكَيْفَ بِالْجَمَادَاتِ الَّتِي لَا حَيَاةَ لَهَا وَلَا تَسْتَطِيعُ التَّصَرُّفَ؟ ثُمَّ نَهَاهُمْ سُبْحَانَهُ عَنْ أَنْ يُشَبِّهُوهُ بِخَلْقِهِ، فَقَالَ: فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ فَإِنَّ ضَارِبَ الْمَثَلِ يُشَبِّهُ حَالًا بِحَالٍ وَقِصَّةً بِقِصَّةٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ مَثَلًا لِأَنَّهُ وَاحِدٌ لَا مَثَلَ لَهُ، وَكَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ أَجَلُّ مِنْ أَنْ يَعْبُدَهُ الْوَاحِدُ مِنَّا، فَكَانُوا يَتَوَسَّلُونَ إِلَى الْأَصْنَامِ وَالْكَوَاكِبِ، كَمَا أَنَّ أَصَاغِرَ النَّاسِ يَخْدِمُونَ أَكَابِرَ حَضْرَةِ الْمَلِكِ، وَأُولَئِكَ الْأَكَابِرُ يَخْدِمُونَ الْمَلِكَ فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ، وَعَلَّلَ النَّهْيَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ يَعْلَمُ مَا عَلَيْكُمْ مِنَ الْعِبَادَةِ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ مَا فِي عِبَادَتِهَا مِنْ سُوءِ الْعَاقِبَةِ، وَالتَّعَرُّضِ لِعَذَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، أَوْ أَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، وَفِعْلُكُمْ هَذَا هُوَ عَنْ تَوَهُّمٍ فَاسِدٍ وَخَاطِرٍ بَاطِلٍ وَخَيَالٍ مُخْتَلٍّ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ كَيْفَ تُضْرَبُ الْأَمْثَالُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ذَلِكَ.
o ikisinden meydana gelen [rızka]. {وَلا يَسْتَطِيعُونَ} “ve güçleri de yetmeyen” ifadesindeki zamir mâ (ما) lafzına dönmektedir ve onların bâtıl zanlarına binaen akıllılar çoğuluyla getirilmiştir. Onlardan gücün yetmesinin nefyedilmesindeki fayda şudur: Bir şeye malik olmayan kimse bazen yollardan biriyle mülk edinmeye güç yetirme vasfına sahip olabilir; Allah Teâlâ onların ne malik olduklarını ne de buna güç yetirebileceklerini beyan etmiştir. Şöyle de denilmiştir: {يَسْتَطِيعُونَ} fiilindeki zamirin kâfirlere ait olması caizdir; yani bu kâfirler diri ve tasarruf sahibi oldukları halde buna güç yetiremezken, hayatı olmayan ve hiçbir tasarrufa güç yetiremeyen cansız varlıklar nasıl güç yetirsin? Sonra Allah Teâlâ kendisini yaratılmışlarına benzetmelerini onlara yasaklayarak şöyle buyurdu: {فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ} “Artık Allah'a benzerler koşmayın.” Zira misal getiren kimse bir hali başka bir hale, bir kıssayı başka bir kıssaya benzetir. Zeccâc şöyle demiştir: Allah için bir benzer kılmayın, zira O tektir, hiçbir dengi ve benzeri yoktur. Müşrikler şöyle diyorlardı: 'Âlemin ilahı, bizden birinin doğrudan O'na ibadet etmesinden daha yücedir.' Bu yüzden kralın huzurundaki büyük şahsiyetlere halkın küçüklerinin hizmet etmesi ve o büyüklerin de krala hizmet etmesi gibi, putlara ve yıldızlara tevessül ediyorlardı; işte bundan nehyedildiler. Allah Teâlâ bu nehyi şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah bilir”; sizin üzerinize düşen ibadeti bilir; {وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “siz ise bilmezsiniz”; o putlara ibadet etmekteki kötü akıbeti ve Allah'ın azabına maruz kalmayı bilmezsiniz yahut bunlardan hiçbirini bilmezsiniz; bu yaptığınız fiil ancak bozuk bir vehim, bâtıl bir düşünce ve tutarsız bir hayalden ibarettir. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: Allah'a misaller getirmeyin, şüphesiz Allah misallerin nasıl verileceğini bilir, siz ise bunu bilmezsiniz.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَلِيٍّ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ قَالَ: خَمْسٌ وَسَبْعُونَ سَنَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: هُوَ الْخَرَفُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ لَمْ يُرَدَّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ، ثُمَّ قَرَأَ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً.
İbn Cerîr, {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ} “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına ulaştırılır” ayeti hakkında Ali'den [radıyallâhu anh] onun: 'Yetmiş beş yaştır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den: 'O bunamadır' dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kim Kur'an okursa ömrün en düşkün çağına ulaştırılmaz.' Sonra da {لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً} “bildikten sonra hiçbir şeyi bilmesin diye” ayetini okumuştur.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ طَاوُسٍ قَالَ: الْعَالِمُ لَا يُخَرِّفُ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ فِي الصَّحِيحِ وَغَيْرِهِ أَنَّهُ كَانَ يَتَعَوَّذُ بِاللَّهِ أَنْ يُرَدَّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ قَالَ: لَمْ يَكُونُوا لِيُشْرِكُوا عَبِيدَهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ وَنِسَائِهِمْ فَكَيْفَ يُشْرِكُونَ عَبِيدِي مَعِي فِي سُلْطَانِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَذَا مَثَلٌ لِآلِهَةِ الْبَاطِلِ مَعَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً قَالَ: خَلَقَ آدَمَ، ثُمَّ خَلَقَ زَوْجَتَهُ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: بَنِينَ وَحَفَدَةً قَالَ: الْحَفَدَةُ الْأَخْتَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْحَفَدَةُ الْأَصْهَارُ. وَأَخْرَجَا عَنْهُ قَالَ: الْحَفَدَةُ الْوَلَدُ وَوَلَدُ الْوَلَدِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْحَفَدَةُ بَنُو الْبَنِينَ.
İbn Ebî Şeybe, Tâvûs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Âlim bunamaz.' Nitekim Sahih'te ve diğer eserlerde sabit olduğuna göre [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem ömrün en düşkün çağına ulaştırılmaktan Allah'a sığınırdı. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ} “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlar mallarında ve kadınlarında kölelerini kendilerine ortak kılmıyorlardı; öyleyse nasıl olur da kullarımı hâkimiyetimde bana ortak kılarlar?' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bu ayet hakkında: 'Bu, Allah ile birlikte bâtıl ilahlar için bir misaldir' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً} “Allah size kendi nefislerinizden eşler var etti” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Âdem'i yarattı, sonra da eşini ondan yarattı.' Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Târih'inde Buhârî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar” ayeti hakkında: 'Hafede, damatlardır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: 'Hafede, hısımlardır (sıhri akrabalardır)' dediğini rivayet etmiştir. Yine ikisi ondan: 'Hafede, çocuk ve çocuğun çocuğudur' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim yine ondan: 'Hafede, oğulların oğullarıdır' dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي جَمْرَةَ قَالَ: سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ قَوْلِهِ: بَنِينَ وَحَفَدَةً قال: من أعابك فقد
İbn Cerîr, Ebû Cemre'den rivayet etti ki şöyle dedi: İbn Abbâs'a {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar” buyruğu hakkında soruldu; o da şöyle dedi: 'Sana yardım ve hizmet eden kimse seni',
حَفَدَكَ، أَمَا سَمِعْتَ الشَّاعِرَ يَقُولُ:
hâfid kılmıştır (hizmet etmiştir). Şairin şöyle dediğini işitmedin mi:
حَفَدَ الْوَلَائِدُ حَوْلَهُنَّ وَأَسْلَمَتْ ... بِأَكُفِّهِنَّ أَزِمَّةُ الْأَجْمَالِ
Hizmetçi cariyeler onların etrafında koşuşturup hizmet etti ve teslim edildi / Avuçlarına develerin yularları.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْحَفَدَةُ بَنُو امْرَأَةِ الرَّجُلِ لَيْسُوا مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ قَالَ: الشِّرْكُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: هو الشيطان وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ قَالَ: مُحَمَّدٍ ﷺ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ الْآيَةَ قَالَ: هَذِهِ الْأَوْثَانُ الَّتِي تُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا تَمْلِكُ لِمَنْ يَعْبُدُهَا رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَيْرًا وَلَا حَيَاةً وَلَا نُشُورًا فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ فَإِنَّهُ أَحَدٌ صَمَدٌ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ يَعْنِي اتِّخَاذَهُمُ الْأَصْنَامَ، يَقُولُ: لَا تَجْعَلُوا مَعِي إِلَهًا غيري، فإنه لا إله غيري.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Hafede, adamın kendisinden olmayan üvey erkek çocuklarıdır.' İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ} “Hâlâ bâtıla mı inanıyorlar?” ayeti hakkında: 'Şirktir' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'O şeytandır.' {وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ} “ve Allah'ın nimetini” hakkında ise: 'Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem' demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp da tapıyorlar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah'ı bırakıp da tapılan bu putlar, kendilerine tapanlar için göklerden ve yerden hiçbir rızka, hiçbir hayra, ne bir hayata ne de yeniden diriltmeye malik değildirler.' {فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ} “Artık Allah'a benzerler koşmayın”; 'Zira O tektir, Samed'dir, doğurmamış ve doğurulmamıştır, hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın {فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ} “Artık Allah'a benzerler koşmayın” buyruğu hakkında putlar edinmelerini kastederek şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: 'Benimle beraber benden başka ilah kılmayın; zira benden başka hiçbir ilah yoktur.'
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٥ الى ٧٩]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 75-79]
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٧٥) وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧) وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨) أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩)
{ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٧٥) وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧) وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨) أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩)} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve açık olarak infak eden kimseyi misal verdi. Hiç bunlar bir olur mu? Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler. (75) Allah iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve efendisine bir yüktür; onu nereye gönderse bir hayır getirmez. Bu adam ile doğru yol üzerinde olup adaleti emreden kimse bir olur mu? (76) Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Kıyametin kopması ise ancak bir göz açıp kapama gibi veya daha da yakındır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (77) Allah sizi annelerinizin karnından hiçbir şey bilmez bir halde çıkardı; şükredesiniz diye size işitme [duyusu], gözler ve kalpler verdi. (78) Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları Allah'tan başkası tutmuyor. Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette ayetler (deliller) vardır. (79)”
قَوْلُهُ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لَمَّا قَالَ سُبْحَانَهُ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَيْ: بِالْمَعْلُومَاتِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا كَيْفَ يَضْرِبُ الْأَمْثَالَ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ، عَلَّمَهُمْ سُبْحَانَهُ كَيْفَ تُضْرَبُ الْأَمْثَالُ فَقَالَ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا أَيْ: ذَكَرَ شَيْئًا يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى تَبَايُنِ الْحَالِ بَيْنَ جَنَابِ الْخَالِقِ سُبْحَانَهُ، وَبَيْنَ مَا جَعَلُوهُ شَرِيكًا لَهُ مِنَ الْأَصْنَامِ، ثُمَّ ذَكَرَ ذَلِكَ فَقَالَ: عَبْداً مَمْلُوكاً وَالْمَثَلُ فِي الْحَقِيقَةِ هِيَ حَالَةٌ لِلْعَبْدِ عَارِضَةٌ لَهُ، وَهِيَ الْمَمْلُوكِيَّةُ وَالْعَجُزُ عَنِ التَّصَرُّفِ، فَقَوْلُهُ: عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ تَفْسِيرٌ لِلْمَثَلِ وَبَدَلٌ مِنْهُ، وَوَصَفَهُ بِكَوْنِهِ مَمْلُوكًا لِأَنَّ الْعَبْدَ وَالْحُرَّ مُشْتَرِكَانِ فِي كَوْنِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَبْدًا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، وَوَصَفَهُ بِكَوْنِهِ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ لِأَنَّ الْمُكَاتِبَ وَالْمَأْذُونَ يَقْدِرَانِ عَلَى بَعْضِ التَّصَرُّفَاتِ، فَهَذَا الْوَصْفُ لِتَمْيِيزِهِ عَنْهُمَا وَمَنْ رَزَقْناهُ مَنْ هِيَ الْمَوْصُولَةُ، وَهِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى عَبْداً أَيْ: وَالَّذِي رَزَقْنَاهُ مِنَّا أَيْ: مِنْ جِهَتِنَا رِزْقاً حَسَناً مِنَ الْأَحْرَارِ الَّذِينَ يَمْلِكُونَ الْأَمْوَالَ وَيَتَصَرَّفُونَ بِهَا كَيْفَ شاؤوا، والمراد يكون الرِّزْقِ حَسَنًا أَنَّهُ مِمَّا يَحْسُنُ فِي عُيُونِ النَّاسِ لِكَوْنِهِ رِزْقًا كَثِيرًا مُشْتَمِلًا عَلَى أَشْيَاءَ مُسْتَحْسَنَةٍ نَفِيسَةٍ تَرُوقُ النَّاظِرِينَ إِلَيْهَا، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ:
{ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا} “Allah bir misal verdi” buyruğu: Allah Teâlâ şüphesiz Allah bilir, yani misallerin nasıl getirileceğini de içeren malumatı bilir, siz ise bilmezsiniz buyurunca, misallerin nasıl verileceğini onlara öğreterek {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا} “Allah bir misal verdi” buyurdu. Yani Yaratıcı Teâlâ'nın yüce zatı ile O'na ortak koştukları putlar arasındaki halin farklılığına delil teşkil edecek bir şey zikretti. Sonra bunu açıklayarak şöyle buyurdu: {عَبْداً مَمْلُوكاً} “hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle”. Misal, gerçekte köleye arız olan bir durumdur ki o da kölelik ve tasarruftan acizliktir. {عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ} “hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle” ifadesi misalin tefsiri ve ondan bedeldir. Onu 'memlûk' (köle) olarak nitelemiştir, çünkü köle de hür de her ikisinin de Allah Teâlâ'nın kulu olması hususunda müşterektir. Onu 'hiçbir şeye gücü yetmeyen' olarak nitelemiştir, çünkü mükâtep (azatlık sözleşmesi yapan) köle ile me'zûn (ticarete izin verilmiş) köle bazı tasarruflara güç yetirebilir; dolayısıyla bu niteleme onu bu ikisinden ayırt etmek içindir. {وَمَنْ رَزَقْناهُ} “ve rızık verdiğimiz kimse” ifadesindeki men (مَنْ) ismi mevsuldür ve {عَبْداً} kelimesine matuftur; yani: ve katımızdan, yani kendi tarafımızdan {رِزْقاً حَسَناً} “güzel bir rızık” verdiğimiz kimseyi; mallara sahip olan ve onlarda diledikleri gibi tasarruf eden hür kimseleri. Rızkın güzel olmasından maksat, pek çok olup görenlerin hoşuna giden nefis ve beğenilen şeyleri içermesi sebebiyle insanların gözünde güzel görünmesidir. Şu buyruktaki fâ harfi:
فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ لِتَرْتِيبِ الْإِنْفَاقِ عَلَى الرِّزْقِ، أَيْ: يُنْفِقُ مِنْهُ فِي وُجُوهِ الْخَيْرِ وَيَصْرِفُ مِنْهُ إِلَى أَنْوَاعِ الْبِرِّ
{فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ} “ve ondan infak eden”; infakın rızka terettüp ettiğini göstermek içindir; yani hayır yollarında ondan infak eder ve iyiliğin
وَالْمَعْرُوفِ، وَانْتِصَابُ سِرًّا وَجَهْراً عَلَى الْحَالِ، أَيْ: يُنْفِقُ مِنْهُ فِي حَالِ السِّرِّ وَحَالِ الْجَهْرِ وَالْمُرَادُ بَيَانُ عُمُومِ الْإِنْفَاقِ لِلْأَوْقَاتِ، وَتَقْدِيمُ السِّرِّ عَلَى الْجَهْرِ مُشْعِرٌ بِفَضِيلَتِهِ عَلَيْهِ، وَأَنَّ الثَّوَابَ فِيهِ أَكْثَرُ وَقِيلَ: إِنَّ مَنْ فِي وَمَنْ رَزَقْناهُ مَوْصُوفَةٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَحُرًّا رَزَقْنَاهُ لِيُطَابِقَ عَبْدًا هَلْ يَسْتَوُونَ أَيِ: الْحُرُّ وَالْعَبْدُ الْمَوْصُوفَانِ بِالصِّفَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَجُمِعَ الضَّمِيرُ لِمَكَانِ مَنْ لِأَنَّهُ اسْمٌ مُبْهَمٌ يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالِاثْنَانِ وَالْجَمْعُ وَالْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ وَقِيلَ: إِنَّهُ أُرِيدَ بِالْعَبْدِ وَالْمَوْصُولِ الذي هو عبادة عَنِ الْحُرِّ الْجِنْسُ، أَيْ: مَنِ اتَّصَفَ بِتِلْكَ الْأَوْصَافِ مِنَ الْجِنْسَيْنِ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: هَلْ يَسْتَوِي الْعَبِيدُ وَالْأَحْرَارُ الْمَوْصُوفُونَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ مَعَ كَوْنِ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ مَخْلُوقَيْنِ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ مِنْ جُمْلَةِ الْبَشَرِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُمْ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَهُمْ، فَكَيْفَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ شُرَكَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا، وَيَجْعَلُونَهُمْ مُسْتَحِقِّينَ لِلْعِبَادَةِ مَعَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ؟
ve ihsanın çeşitlerine ondan harcar. {سِرًّا وَجَهْراً} “gizli ve açık olarak” ifadelerinin nasbı hal olmalarındandır; yani gizli halde ve açık halde ondan infak eder. Maksat, infakın vakitlere genelliğini açıklamaktır. Gizlinin açığa takdim edilmesi, onun açığa olan üstünlüğünü ve bundaki sevabın daha çok olduğunu hissettirir. {وَمَنْ رَزَقْناهُ} ibaresindeki men (مَنْ) lafzının mevsûfe olduğu, sanki köle kelimesine mutabık olsun diye 've rızıklandırdığımız hür bir kimseyi' denildiği de söylenmiştir. {هَلْ يَسْتَوُونَ} “Hiç bunlar bir olur mu?”; yani daha önce zikredilen sıfatlarla nitelenmiş olan hür ve köle [eşit olur mu]? Zamirin çoğul getirilmesi men lafzının konumundan ötürüdür; zira o tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müenneste eşit olan müphem bir isimdir. Köle ile hürden kinaye olan mevsul ile cinsin kastedildiği, yani iki cinsten bu vasıflarla nitelenen kimselerin kastedildiği de söylenmiştir. Soru inkâr içindir; yani her iki zümre de insan kabilinden Allah Teâlâ'nın yaratığı olduğu halde bu sıfatlarla nitelenen köleler ile hürler bir olur mu? Onların nezdinde bunların eşit olmadığı bilinen bir gerçektir; hal böyleyken kendilerine ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetiremeyen ortakları Allah Teâlâ'ya nasıl koşarlar ve Allah Teâlâ ile birlikte onları nasıl ibadete layık kılarlar?
وَحَاصِلُ الْمَعْنَى: أَنَّهُ كَمَا لَا يَسْتَوِي عِنْدَكُمْ عَبْدٌ مَمْلُوكٌ لَا يَقْدِرُ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى شَيْءٍ وَرَجُلٌ حُرٌّ قَدْ رَزَقَهُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ منه، كذلك لا يستوي الربّ الخالق الرازق وَالْجَمَادَاتُ مِنَ الْأَصْنَامِ الَّتِي تَعْبُدُونَهَا وَهِيَ لَا تُبْصِرُ وَلَا تَسْمَعُ وَلَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعَبْدِ الْمَمْلُوكِ فِي الْآيَةِ هُوَ الْكَافِرُ الْمَحْرُومُ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَعُبُودِيَّتِهِ، وَالْآخَرُ هُوَ الْمُؤْمِنُ وَالْغَرَضُ أَنَّهُمَا لَا يَسْتَوِيَانِ فِي الرُّتْبَةِ وَالشَّرَفِ وَقِيلَ: الْعَبْدُ هُوَ الصَّنَمُ، وَالثَّانِي عَابِدُ الصَّنَمِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُمَا لَا يَسْتَوِيَانِ فِي الْقُدْرَةِ وَالتَّصَرُّفِ لِأَنَّ الْأَوَّلَ جَمَادٌ، وَالثَّانِيَ إِنْسَانٌ الْحَمْدُ لِلَّهِ أَيِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ كُلُّهُ لِأَنَّهُ الْمُنْعِمُ لَا يَسْتَحِقُّ غَيْرُهُ مِنِ الْعِبَادِ شَيْئًا مِنْهُ، فَكَيْفَ تَسْتَحِقُّ الْأَصْنَامُ مِنْهُ شَيْئًا وَلَا نِعْمَةَ مِنْهَا أَصْلًا لَا بِالْأَصَالَةِ وَلَا بِالتَّوَسُّطِ وَقِيلَ: أَرَادَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَى أَوْلِيَائِهِ مِنْ نِعْمَةِ التَّوْحِيدِ وَقِيلَ: أَرَادَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَالْخِطَابُ إِمَّا لِمُحَمَّدٍ ﷺ أَوْ لِمَنْ رَزَقَهُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ مَثَلًا مُطَابِقًا لِلْغَرَضِ كَاشِفًا عَنِ الْمَقْصُودِ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، أَيْ: عَلَى قُوَّةِ هَذِهِ الْحُجَّةِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ حَتَّى يَعْبُدُوا مَنْ تَحِقُّ لَهُ الْعِبَادَةُ وَيَعْرِفُوا الْمُنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِالنِّعَمِ الْجَلِيلَةِ، وَنَفْيُ الْعِلْمِ عَنْهُمْ إِمَّا لِكَوْنِهِمْ مِنَ الْجَهْلِ بِمَنْزِلَةٍ لَا يَفْهَمُونَ بِسَبَبِهَا مَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ، أَوْ هُمْ يَتْرُكُونَ الْحَقَّ عِنَادًا مَعَ عِلْمِهِمْ بِهِ فَكَانُوا كَمَنْ لَا عِلْمَ لَهُ، وَخَصَّ الْأَكْثَرَ بِنَفْيِ الْعِلْمِ إِمَّا لِكَوْنِهِ يُرِيدُ الْخَلْقَ جَمِيعًا، وَأَكْثَرُهُمُ الْمُشْرِكُونَ، أَوْ ذَكَرَ الْأَكْثَرَ وَهُوَ يُرِيدُ الْكُلَّ، أَوِ الْمُرَادُ أَكْثَرُ الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّ فِيهِمْ مَنْ يَعْلَمُ وَلَا يَعْمَلُ بِمُوجَبِ الْعِلْمِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَثَلًا ثَانِيًا ضَرَبَهُ لِنَفْسِهِ، وَلِمَا يُفِيضُ عَلَى عِبَادِهِ مِنَ النِّعَمِ الدِّينِيَّةِ وَالدُّنْيَوِيَّةِ، وَلِلْأَصْنَامِ الَّتِي هِيَ أَمْوَاتٌ لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ فَقَالَ: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا أَيْ: مَثَلًا آخَرَ أَوْضَحَ مِمَّا قَبْلَهُ وأظهر منه، ورَجُلَيْنِ بَدَلٌ مِنْ مَثَلٍ وَتَفْسِيرٌ لَهُ، وَالْأَبْكَمُ:
Mananın özü şudur: Kendi işinden hiçbir şeye gücü yetmeyen köle bir kul ile Allah'ın kendisine güzel bir rızık verdiği ve ondan infak eden hür bir adam sizin yanınızda nasıl eşit olmuyorsa; aynı şekilde her şeyi yaratan ve rızık veren Rab ile ibadet ettiğiniz, görmeyen, işitmeyen, zarar ve fayda vermeyen cansız putlar da asla eşit olamaz. Bir görüşe göre ayetteki 'memlûk kul' ile kastedilen, Allah'a itaatten ve O'na kulluktan mahrum bırakılan kâfirdir; diğeri ise mümindir ve gaye, mertebe ve şeref bakımından o ikisinin eşit olmayacağıdır. Bir diğer görüşe göre köle puttur, ikincisi ise puta tapandır; maksat ise birincisi cansız, ikincisi insan olduğu için kudret ve tasarrufta eşit olmadıklarıdır. {الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Hamd Allah'a mahsustur”; yani hamd bütünüyle Allah'a aittir, zira asıl nimet veren O'dur; kullardan O'ndan başkası hamdden hiçbir şeyi hak etmez. Hal böyleyken, ne bizzat ne de vasıtayla hiçbir nimeti bulunmayan putlar hamdden nasıl bir şey hak edebilir? Bir görüşe göre: Dostlarına ihsan ettiği tevhid nimetinden ötürü hamd Allah'a aittir, denmek istenmiştir. Bir görüşe göre de: 'De ki: Hamd Allah'a mahsustur' anlamı kastedilmiştir ve hitap ya Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem ya da Allah'ın kendisine güzel bir rızık verdiği kimseyedir. Maksada tam uyan ve gayeyi açıklayan bir misal zikredince {الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Hamd Allah'a mahsustur” buyurduğu, yani bu hüccetin kuvvetinden ötürü hamd ettiği de söylenmiştir. {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat onların çoğu bilmezler”; bunu bilmezler ki ibadete layık olana ibadet etsinler ve kendilerine yüce nimetler bahşeden Zat'ı tanısınlar. Onlardan ilmin nefyedilmesi; ya üzerlerine vacip olanı anlamayacak derecede bir cehalet içinde bulunmalarındandır ya da hakkı bildikleri halde inatla terk ettiklerinden ilmi olmayan kimse gibi sayılmalarındandır. İlmin nefyinin çoğunluğa tahsis edilmesi; ya bütün mahlûkatı kastettiği ve onların çoğunun müşrikler olmasındandır, ya çoğunluğu zikredip bütünü kastettiğindendir ya da müşriklerin çoğunluğu kastedildiğindendir; zira onların içinde bilip de ilminin gereğiyle amel etmeyen kimseler vardır. Sonra Allah Teâlâ kendisi için, kullarına akıttığı dini ve dünyevi nimetler için ve hiçbir zarar ve fayda vermeyen ölü putlar için getirdiği ikinci bir misali zikrederek şöyle buyurdu: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا} “Allah iki adamı da misal verdi”; yani öncekinden daha açık ve daha belirgin başka bir misal verdi. {رَجُلَيْنِ} “iki adamı” lafzı, mesel lafzından bedel ve onun tefsiridir. Ebkem (الْأَبْكَمُ):
الْعَيِيُّ الْمُفْحَمُ وَقِيلَ: هُوَ الْأَقْطَعُ اللِّسَانِ الَّذِي لَا يُحْسِنُ الْكَلَامَ، وَرَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ أَنَّهُ الَّذِي لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ، ثُمَّ وَصَفَ الْأَبْكَمَ فَقَالَ: لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِنَفْسِهِ أَوْ بِغَيْرِهِ لِعَدَمِ فَهْمِهِ وَعَدَمِ قُدْرَتِهِ عَلَى النُّطْقِ، وَمَعْنَى كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ ثَقِيلٌ عَلَى وَلِيِّهِ وَقَرَابَتِهِ وَعِيَالٌ عَلَى مَنْ يَلِي أَمْرَهُ وَيَعُولُهُ وَوَبَالٌ عَلَى إِخْوَانِهِ، وَقَدْ يُسَمَّى الْيَتِيمُ كَلًّا لِثِقَلِهِ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
konuşmaktan aciz, dilsiz kimsedir. Dili kesik olup sözü güzel söyleyemeyen kimse olduğu da söylenmiştir. Sa'leb, İbnü'l-A'râbî'den onun ne işiten ne de gören kimse olduğunu rivayet etmiştir. Sonra ebkemi niteleyerek şöyle buyurdu: {لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ} “hiçbir şeye gücü yetmez”; anlamaması ve konuşmaya gücü yetmemesi sebebiyle gerek kendi nefsine gerek başkasına dair hiçbir şeye gücü yetmez. {وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ} “ve o efendisine bir yüktür” ifadesinin manası; velisine ve akrabasına ağır bir yüktür, işini üstlenen ve ona bakan kimsenin üzerinde bir bakmakla yükümlü kimsedir ve kardeşlerine bir vebaldir. Yetim de kendisine bakan kimseye ağırlığından ötürü 'kell' olarak adlandırılabilir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
أَكُولٌ لِمَالِ الْكَلِّ قَبْلَ شَبَابِهِ ... إِذَا كَانَ عَظْمُ الْكَلِّ غَيْرَ شَدِيدِ
Gençlik çağından önce bakıma muhtaç olanın malını oburca yer / Bakıma muhtaç olanın kemikleri henüz sertleşmediğinde.
وَفِي هَذَا بَيَانٌ لِعَدَمِ قُدْرَتِهِ عَلَى إِقَامَةِ مَصَالِحِ نَفْسِهِ بَعْدَ ذِكْرِ عَدَمِ قُدْرَتِهِ عَلَى شَيْءٍ مُطْلَقًا. ثُمَّ وَصَفَهُ بِصِفَةٍ
Bunda, mutlak olarak hiçbir şeye güç yetiremediği zikredildikten sonra kendi maslahatlarını yerine getirmeye de gücünün yetmediğinin beyanı vardır. Sonra onu
رَابِعَةٍ فَقَالَ: أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ أَيْ: إِذَا وَجَّهَهُ إِلَى أَيِّ جِهَةٍ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ قَطُّ لِأَنَّهُ لَا يَفْهَمُ وَلَا يَعْقِلُ مَا يُقَالُ لَهُ وَلَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقُولَ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ «أَيْنَمَا يُوَجَّهْ» عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «أَيْنَمَا تَوَجَّهَ» عَلَى صِيغَةِ الْمَاضِي هَلْ يَسْتَوِي هُوَ فِي نَفْسِهِ مَعَ هَذِهِ الْأَوْصَافِ الَّتِي اتَّصَفَ بِهَا وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ أَيْ: يَأْمُرُ النَّاسَ بِالْعَدْلِ مَعَ كَوْنِهِ فِي نَفْسِهِ يَنْطِقُ بِمَا يُرِيدُ النُّطْقَ بِهِ وَيَفْهَمُ، وَيَقْدِرُ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي الْأَشْيَاءِ وَهُوَ فِي نَفْسِهِ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ عَلَى دِينٍ قَوِيمٍ وَسِيرَةٍ صَالِحَةٍ لَيْسَ فِيهِ مَيْلٌ إِلَى أَحَدِ جَانِبَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، قَابَلَ أَوْصَافَ الْأَوَّلِ بِهَذَيْنَ الْوَصْفَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ لِلْآخَرِ لِأَنَّ حَاصِلَ أَوْصَافِ الْأَوَّلِ عَدَمُ اسْتِحْقَاقِهِ لِشَيْءٍ، وَحَاصِلُ وَصْفَيْ هَذَا أَنَّهُ مُسْتَحِقٌّ أَكْمَلَ اسْتِحْقَاقٍ، وَالْمَقْصُودُ الِاسْتِدْلَالُ بِعَدَمِ تَسَاوِي هَذَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ عَلَى امْتِنَاعِ التَّسَاوِي بَيْنَهُ سُبْحَانَهُ وَبَيْنَ مَا يَجْعَلُونَهُ شَرِيكًا لَهُ. وَلَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ ذِكْرِ الْمَثَلَيْنِ مَدَحَ نَفْسَهُ بِقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ: يَخْتَصُّ ذَلِكَ بِهِ لَا يُشَارِكُهُ فِيهِ غَيْرُهُ وَلَا يَسْتَقِلُّ بِهِ، وَالْمُرَادُ عَلِمَ مَا غَابَ عَنِ الْعِبَادِ فِيهِمَا، أَوْ أَرَادَ بِغَيْبِهِمَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِأَنَّ عِلْمَهُ غَائِبٌ عَنِ الْعِبَادِ، وَمَعْنَى الْإِضَافَةِ إِلَيْهِمَا التَّعَلُّقُ بِهِمَا. وَالْمَعْنَى: التَّوْبِيخُ لِلْمُشْرِكِينَ وَالتَّقْرِيعُ لَهُمْ، أَيْ: أَنَّ الْعِبَادَةَ إِنَّمَا يَسْتَحِقُّهَا مَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَتَهُ لَا مَنْ كَانَ جَاهِلًا عَاجِزًا لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ وَلَا يَعْلَمُ بِشَيْءٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْعِلْمِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ الَّتِي هِيَ أَعْظَمُ مَا وَقَعَتْ فِيهِ الْمُمَارَاةُ مِنَ الْغُيُوبِ الْمُخْتَصَّةِ بِهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اللَّمْحُ النَّظَرُ بِسُرْعَةٍ، وَلَا بُدَّ فِيهِ مِنْ زَمَانٍ تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْحَدَقَةُ نَحْوَ الْمَرْئِيِّ وَكُلُّ زَمَانٍ قَابِلٌ لِلتَّجْزِئَةِ، وَلِذَا قَالَ: أَوْ هُوَ أَيْ: أَمْرُهُمَا أَقْرَبُ وَلَيْسَ هَذَا مِنْ قَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ، بَلْ هُوَ كَلَامٌ فِي غَايَةِ الصِّدْقِ لِأَنَّ مُدَّةَ مَا بَيْنَ الْخِطَابِ وَقِيَامِ السَّاعَةِ مُتَنَاهِيَةٌ، وَمِنْهَا إِلَى الْأَبَدِ غَيْرُ مُتَنَاهٍ، وَلَا نِسْبَةَ لِلْمُتَنَاهِي إِلَى غَيْرِ الْمُتَنَاهِي أَوْ يُقَالُ: إِنَّ السَّاعَةَ لَمَّا كَانَتْ آتِيَةً وَلَا بُدَّ جُعِلَتْ مِنَ الْقُرْبِ كَلَمْحِ الْبَصَرِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَمْ يُرِدْ أَنَّ السَّاعَةَ تَأْتِي فِي لَمْحِ الْبَصَرِ، وَإِنَّمَا وَصَفَ سُرْعَةَ الْقُدْرَةِ عَلَى الْإِتْيَانِ بِهَا، لِأَنَّهُ يَقُولُ لِلشَّيْءِ كُنْ فَيَكُونُ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: هِيَ عِنْدَ اللَّهِ كَذَلِكَ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ عِنْدَ الْمَخْلُوقِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً- وَنَراهُ قَرِيباً . وَلَفْظُ أَوْ فِي:
dördüncü bir sıfatla niteleyerek şöyle buyurdu: {أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ} “onu nereye gönderse bir hayır getirmez.” Yani onu hangi tarafa yönlendirirse yönlendirsin asla hayır getirmez; çünkü kendisine söyleneni ne anlar ne kavrar, ne de bir şey söylemesi mümkündür. Yahyâ b. Vessâb meçhul kipiyle «أَيْنَمَا يُوَجَّهْ» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd ise mazi kipiyle «أَيْنَمَا تَوَجَّهَ» şeklinde okumuştur. {هَلْ يَسْتَوِي هُوَ} “Bu adam hiç bir olur mu?”; yani bizzat kendisi, taşımış olduğu bu sıfatlarla birlikte {وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “adaleti emreden kimse ile”; yani kendisi konuşmak istediğini konuşabilen, anlayan ve eşyada tasarrufa güç yetiren biri olmakla beraber insanlara adaleti emreden kimse ile [bir olur mu?] {وَهُوَ} “ve kendisi” bizzat {عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ} “doğru bir yol üzerindedir”; dosdoğru bir din ve ifrat ile tefritin hiçbir tarafına meyli bulunmayan salih bir gidişat üzeredir. Birincisinin sıfatlarını, diğeri için zikredilen bu iki vasıfla karşılaştırmıştır; zira birincisinin sıfatlarının neticesi hiçbir şeyi hak etmemesidir, bunun iki vasfının neticesi ise en kâmil derecede hak edici olmasıdır. Maksat, zikredilen bu iki şahsın eşit olmamasından hareketle Allah Teâlâ ile O'na koştukları ortaklar arasında eşitliğin imkânsızlığına delil getirmektir. Allah Teâlâ iki misali zikretmeyi bitirince kendi zatını şu buyruğuyla övdü: {وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir.” Yani bu yalnızca O'na mahsustur; başkası bu hususta O'na ortak olamaz ve buna müstakil olarak güç yetiremez. Maksat, o ikisinde kullardan gizli kalan şeyleri bilmesidir; yahut o ikisinin gaybı ile kıyamet gününü kastetmiştir, çünkü onun bilgisi kullardan gizlidir. O ikisine izafe edilmesinin manası ise onlarla irtibatlı olmasıdır. Mana, müşrikleri azarlamak ve kınamaktır; yani ibadeti hak eden ancak bu sıfatta olandır, yoksa hiçbir zarar ve fayda vermeyen, hiçbir ilim türünden bir şey bilmeyen cahil ve aciz olanlar değildir. {وَما أَمْرُ السَّاعَةِ} “Kıyametin kopması ise”; O'na mahsus gayblardan olup hakkında en çok tartışma yapılan kıyametin durumu {إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ} “ancak bir göz açıp kapama gibidir.” Lemh (الْلَمْحُ), hızlıca bakmaktır; bunda gözbebeğinin görülen şeye doğru hareket ettiği bir zaman dilimi mutlaka gereklidir ve her zaman bölünmeye müsaittir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {أَوْ هُوَ} “veya onun durumu” {أَقْرَبُ} “daha da yakındır.” Bu mübalağa kabilinden değildir, bilakis son derece doğru bir sözdür; zira hitap ile kıyametin kopması arasındaki süre sonludur, kıyametten ebediyete kadar olan süre ise sonsuzdur; sonlunun sonsuza nispeti ise olamaz. Yahut şöyle denilir: Kıyamet mutlaka geleceği için yakınlıkta göz açıp kapama gibi kılınmıştır. Zeccâc şöyle demiştir: Kıyametin göz açıp kapama süresinde geleceğini kastetmemiştir; bilakis onu getirmeye dair kudretin süratini vasfetmiştir, zira O bir şeye 'ol' der, o da hemen oluverir. Bir görüşe göre mana şöyledir: Yaratılmışların yanında bu nitelikte olmasa bile Allah katında öyledir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun gibidir: {إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً- وَنَراهُ قَرِيباً} “Doğrusu onlar onu uzak görüyorlar, biz ise onu yakın görüyoruz.” Şu ibaredeki ev (أَوْ) lafzı:
أَوْ هُوَ أَقْرَبُ لَيْسَ لِلشَّكِّ بَلْ لِلتَّمْثِيلِ وَقِيلَ: دَخَلَتْ لِشَكِّ الْمُخَاطَبِ، وَقِيلَ: هِيَ بِمَنْزِلَةِ بَلْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَمَجِيءُ السَّاعَةِ بِسُرْعَةٍ مِنْ جُمْلَةِ مَقْدُورَاتِهِ. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ حَالَةً أُخْرَى لِلْإِنْسَانِ دَالَّةٌ عَلَى غَايَةِ قُدْرَتِهِ وَنِهَايَةِ رَأْفَتِهِ فَقَالَ: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَهَذَا مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً مُنْتَظِمٌ مَعَهُ فِي سِلْكِ أَدِلَّةِ التَّوْحِيدِ أَيْ: أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ أَطْفَالًا لَا عِلْمَ لَكُمْ بِشَيْءٍ، وَجُمْلَةُ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا مِمَّا أُخِذَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْمِيثَاقِ، وَقِيلَ: لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا مِمَّا قَضَى بِهِ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ، وَقِيلَ: لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا مِنْ مَنَافِعِكُمْ. وَالْأَوْلَى التَّعْمِيمُ لِتَشْمَلَ الْآيَةُ هَذِهِ الْأُمُورَ وَغَيْرَهَا اعْتِبَارًا بِعُمُومِ اللَّفْظِ، فَإِنَّ شَيْئًا نَكِرَةٌ وَاقِعَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَابْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ «إِمِّهَاتِكُمْ» بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَالْمِيمِ- هُنَا- وَفِي النُّورِ وَالزُّمَرِ وَالنَّجْمِ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَفَتْحِ الْمِيمِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ الهمزة وفتح الميم
{أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} “yahut daha da yakındır” [ifadesindeki «ev/yahut» edatı], şüphe için değil, temsil (durumu tasvir etmek) içindir. Muhatabın şüphesini yansıtmak üzere geldiği de söylenmiştir. «Bel» (bilakis) anlamında olduğu da söylenmiştir. {إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” Kıyametin süratle kopması da O'nun kudreti dahilindeki şeylerin cümlesindendir. Sonra Sübhânehu, insanın kudretinin nihayetine ve şefkatinin kemaline delalet eden başka bir halini zikrederek şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً} “Allah sizi, hiçbir şey bilmez bir halde annelerinizin karınlarından çıkardı.” Bu ifade, O'nun: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً} “Allah size kendi nefislerinizden eşler var etti” buyruğuna matuftur ve onunla birlikte tevhid delilleri zincirinde yer alır. Yani: Sizi hiçbir bilgiye sahip olmadığınız çocukluk hâlindeyken annelerinizin karınlarından çıkardı. {لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً} cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir. Bununla kastedilenin, «sizden alınan misaktan hiçbir şeyi bilmezken» olduğu söylenmiştir. «Hakkınızda hükmettiği saadet ve şekavetten hiçbir şeyi bilmezken» olduğu da söylenmiştir. «Menfaatlerinize dair hiçbir şeyi bilmezken» olduğu da söylenmiştir. Evlâ olan, lafzın umumiliği dikkate alınarak ayetin bu durumları ve diğerlerini de içine alacak şekilde genel kılınmasıdır. Zira {شَيْئاً} kelimesi nefiy (olumsuzluk) bağlamında yer almış bir nekredir. A'meş, İbn Vessâb ve Hamza -burada- ve Nûr, Zümer ve Necm [surelerinde] hemze ve mîm'in kesresiyle «إِمِّهَاتِكُمْ» şeklinde okumuşlardır. Kisâî, hemzenin kesresi ve mîm'in fethasıyla okumuştur. Diğer kıraat imamları ise hemzenin dammesi ve mîm'in fethasıyla okumuşlardır.
وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ أَيْ: رَكَّبَ فِيكُمْ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى أَخْرَجَكُمْ، وَلَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى تَأْخِيرِ هَذَا الْجَعْلِ عَنِ الْإِخْرَاجِ لِمَا أَنَّ مَدْلُولَ الْوَاوِ هُوَ مُطْلَقُ الْجَمْعِ. وَالْمَعْنَى: جَعَلَ لَكُمْ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لِتُحَصِّلُوا بِهَا الْعِلْمَ الَّذِي كَانَ مَسْلُوبًا عَنْكُمْ عِنْدَ إِخْرَاجِكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ، وَتَعْمَلُوا بِمُوجَبِ ذَلِكَ الْعِلْمِ مِنْ شُكْرِ الْمُنْعِمِ وَعِبَادَتِهِ وَالْقِيَامِ بحقوقه، والأفئدة: جَمْعُ فُؤَادٍ، وَهُوَ وَسَطُ الْقَلْبِ، مُنَزَّلٌ مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ الْقَلْبِ مِنَ الصَّدْرِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْوَجْهَ فِي إِفْرَادِ السَّمْعِ وَجَمْعِ الْأَبْصَارِ وَالْأَفْئِدَةِ، وَهُوَ أَنَّ إِفْرَادَ السَّمْعِ لِكَوْنِهِ مَصْدَرًا فِي الْأَصْلِ يَتَنَاوَلُ الْقَلِيلَ وَالْكَثِيرَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أَيْ: لِكَيْ تَصْرِفُوا كُلَّ آلَةٍ فِيمَا خُلِقَتْ لَهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ تَعْرِفُونَ مِقْدَارَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْكُمْ فَتَشْكُرُونَهُ، أَوْ أَنَّ هَذَا الصَّرْفَ هُوَ نَفْسُ الشُّكْرِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ دَلِيلًا آخَرَ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ، فَقَالَ: أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ أَيْ: أَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَيْهَا حَالَ كَوْنِهَا مُسَخَّرَاتٍ، أَيُّ: مُذَلَّلَاتٍ لِلطَّيَرَانِ بِمَا خَلَقَ الله لها من الأجنحة وسائر الأسباب المؤاتية لِذَلِكَ كَرِقَّةِ قَوَامِ الْهَوَاءِ، وَإِلْهَامِهَا بَسْطَ الْجَنَاحِ وَقَبْضَهُ كَمَا يَفْعَلُ السَّابِحُ فِي الْمَاءِ فِي جَوِّ السَّماءِ أَيْ: فِي الْهَوَاءِ الْمُتَبَاعِدِ مِنَ الْأَرْضِ فِي سَمْتِ الْعُلُوِّ، وَإِضَافَتِهِ إِلَى السَّمَاءِ لِكَوْنِهِ فِي جَانِبِهَا مَا يُمْسِكُهُنَّ فِي الْجَوِّ إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِقُدْرَتِهِ الْبَاهِرَةِ، فَإِنَّ ثِقَلَ أَجْسَامِهَا وَرِقَّةَ قَوَامِ الْهَوَاءِ يَقْتَضِيَانِ سُقُوطَهَا، لِأَنَّهَا لَمْ تَتَعَلَّقْ بِشَيْءٍ مِنْ فَوْقِهَا، وَلَا اعْتَمَدَتْ عَلَى شَيْءٍ تَحْتَهَا. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ «أَلَمْ تَرَوْا» بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَيْ: إِنَّ فِي ذَلِكَ التَّسْخِيرِ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ لِآيَاتٍ ظَاهِرَاتٍ تَدُلُّ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَقُدْرَتِهِ الْبَاهِرَةِ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ وَبِمَا جَاءَتْ بِهِ رُسُلُهُ مِنَ الشَّرَائِعِ الَّتِي شَرَعَهَا اللَّهُ.
{وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ} “size işitme [duyusu], gözler ve kalpler verdi”; yani bu azaları sizde var edip yerleştirdi. Bu ifade {أَخْرَجَكُمْ} lafzına matuftur ve vâv harfinin medlûlü mutlak cem (birliktelik) olduğu için bu kılmanın çıkarmadan sonra olduğuna dair bir delalet taşımaz. Mana şudur: Annelerinizin karınlarından çıkarıldığınızda sizden alınmış (yok) olan ilmi kendileriyle elde edesiniz ve o ilmin gereği olan nimet verene şükretme, O'na ibadet etme ve O'nun haklarını yerine getirme ile amel edesiniz diye bu azaları sizin için var etti. Ef'ide (الْأَفْئِدَةُ), fuâd (فُؤَاد) kelimesinin çoğuludur; o kalbin ortasıdır ve kalbe nispeti kalbin göğse nispeti gibidir. Sem' (işitme) lafzının tekil, ebsâr (gözler) ve ef'ide (kalpler) lafzının çoğul getirilmesinin gerekçesini daha önce açıklamıştık; o da sem' lafzının aslen masdar olması sebebiyle azı da çoğu da kapsamasıdır. {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “şükredesiniz diye”; yani her organı yaratılış gayesi doğrultusunda kullanasınız diye; işte o zaman Allah'ın size bahşettiği nimetin kadrini bilir ve O'na şükredersiniz; yahut bu organları yerli yerinde kullanmanın bizzat kendisi şükürdür. Sonra Allah Teâlâ kudretinin kemaline başka bir delil zikrederek şöyle buyurdu: {أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ} “boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi?”; yani boyun eğdirilmiş, uçmaya elverişli kılınmış halleriyle onlara bakmadılar mı? Allah'ın onlar için yarattığı kanatlar, havanın ince kıvamı gibi buna elverişli diğer sebepler ve suda yüzen kimsenin yaptığı gibi kanat açıp kapamanın onlara ilham edilmesiyle [uçmaktadırlar]. {فِي جَوِّ السَّماءِ} “göğün boşluğunda”; yani yerden yüksekliğe doğru uzaklaşan havada. Havayı semaya izafe etmesi sema tarafında olmasındandır. {مَا يُمْسِكُهُنَّ} “onları tutmuyor”; gök boşluğunda Allah Teâlâ'dan başkası O'nun üstün kudretiyle tutmamaktadır; zira gövdelerinin ağırlığı ve havanın inceliği düşmelerini gerektirir; çünkü üstlerinden bir şeye tutunmamışlar ve altlarındaki bir şeye de dayanmamışlardır. Yahyâ b. Vessâb, A'meş, İbn Âmir, Hamza ve Ya'kûb hitap olarak tâ ile «أَلَمْ تَرَوْا» şeklinde okumuşlardır; Ebû Ubeyd bu kıraati tercih etmiştir. Geri kalanlar ise yâ ile okumuşlardır. {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ} “Şüphesiz bunda elbette ayetler vardır”; yani bu nitelik üzere boyun eğdirilmesinde Allah Teâlâ'nın birliğine ve apaçık kudretine delalet eden zahir deliller vardır; {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman eden bir kavim için”; Allah Teâlâ'ya ve peygamberlerinin O'nun koyduğu şeriatlardan getirdiği şeylere iman eden bir topluluk için.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً الْآيَةَ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle... misal verdi” ayeti hakkında rivayet etmişlerdir:
قَالَ: يَعْنِي الْكَافِرَ أَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُنْفِقَ نَفَقَةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً الْآيَةَ قَالَ:
Şöyle demiştir: 'Kâfiri kastetmektedir; zira o Allah yolunda hiçbir infakta bulunamaz.' {وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً} “ve tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz kimse” ayeti hakkında ise:
يَعْنِي الْمُؤْمِنَ، وَهَذَا الْمَثَلُ فِي النَّفَقَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ نَحْوَهُ بِأَطْوَلَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ، وَفِي قَوْلِهِ: مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ قَالَ: كُلُّ هَذَا مَثَلُ إِلَهِ الْحَقِّ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: فِي الْمَثَلِ الْأَوَّلِ يَعْنِي بِذَلِكَ الْآلِهَةَ الَّتِي لَا تَمْلِكُ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَلَا تَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ يَنْفَعُهَا وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً قَالَ: عَلَانِيَةُ، الَّذِي يُنْفِقُ سِرًّا وَجَهْرًا لِلَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْهُ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً فِي رَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ وعبده، وفي هِشَامِ بْنِ عَمْرٍو، وَهُوَ الَّذِي يُنْفِقُ سِرًّا وَجَهْرًا، وَفِي عَبْدَةَ أَبِي الْجَوْزَاءِ الَّذِي كَانَ يَنْهَاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ الْآيَةَ قَالَ: يَعْنِي بِالْأَبْكَمِ الَّذِي: هُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ الْكَافِرُ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ الْمُؤْمِنُ، وَهَذَا الْمَثَلُ فِي الْأَعْمَالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ الْآيَةَ فِي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَمَوْلًى له كافر، وهو أسيد
'Mümini kastetmektedir; bu misal infak hususundadır' demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de bundan daha uzun bir şekilde benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bu ayet ile {مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ} “iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bunların tamamı Hak ilah ile O'nun dışında yalvardığınız bâtıl varlıkların misalidir.' İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc tarikiyle İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İlk misalde ne zarar ne de fayda vermeye malik olan, kendisine fayda verecek hiçbir şeye gücü yetmeyen ilahları kastetmektedir. {وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً} “ve tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve açık olarak infak eden kimse” hakkında ise: 'Açıkça; gizli ve açık olarak Allah için infakta bulunan kimsedir' dedi.' İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: '{ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle... misal verdi” ayeti Kureyş'ten bir adam ve onun kölesi hakkında, gizli ve açık infak eden Hişâm b. Amr hakkında ve onu bundan meneden Ebü'l-Cevzâ Abede hakkında inmiştir.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ} “Allah iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: '{هُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ} “efendisine bir yüktür” sıfatındaki dilsiz ile kâfiri, {وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “adaleti emreden” ile de mümini kastetmektedir; bu misal ise ameller hususundadır.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir yine ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: '{وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ} “Allah iki adamı misal verdi” ayeti Osman b. Affân ile onun kâfir bir azatlısı olan Useyd
ابن أَبِي الْعِيصِ كَانَ يَكْرَهُ الْإِسْلَامَ، وَكَانَ عُثْمَانُ يُنْفِقُ عَلَيْهِ وَيَكْفُلُهُ وَيَكْفِيهِ الْمُؤْنَةَ، وَكَانَ الْآخَرُ يَنْهَاهُ عَنِ الصَّدَقَةِ وَالْمَعْرُوفِ، فَنَزَلَتْ فِيهِمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ قَالَ: عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: كَلٌّ قَالَ: الْكَلُّ: الْعِيَالُ، كَانُوا إِذَا ارْتَحَلُوا حَمَلُوهُ عَلَى بَعِيرٍ ذَلُولٍ، وَجَعَلُوا مَعَهُ نَفَرًا يُمْسِكُونَهُ خَشْيَةَ أَنْ يَسْقُطَ عَلَيْهِمْ، فَهُوَ عَنَاءٌ وَعَذَابٌ وَعِيَالٌ عَلَيْهِمْ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ يَعْنِي نَفْسَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ هُوَ أَنْ يَقُولَ: كُنْ فَهُوَ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ فَالسَّاعَةُ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هِيَ أَقْرَبُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ قَالَ: مِنَ الرَّحِمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فِي جَوِّ السَّماءِ أَيْ: فِي كبد السماء.
b. Ebi'l-Îs hakkında inmiştir. O, İslam'dan nefret ederdi; Osman ise ona harcar, ona bakar ve nafakasını karşılardı. Diğeri ise onu sadakadan ve iyilikten menederdi; bunun üzerine haklarında bu ayet indi. İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Târih'inde Buhârî, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî yine ondan {وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “adaleti emreden kimse” buyruğu hakkında: 'Osman b. Affân'dır' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan {كَلٌّ} lafzı hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kell (الْكَلُّ), bakmakla yükümlü olunan ailedir (iyâldir). Göç ettiklerinde onu uysal bir deveye bindirirler ve üzerlerine düşmesinden korktukları için onu tutacak birkaç kişiyi yanına verirlerdi; dolayısıyla o bir meşakkat, bir eziyet ve onların üzerine bir yüktür. {هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Bu adam ile doğru yol üzerinde olup adaleti emreden kimse bir olur mu?” ayetiyle kendisini kastetmektedir.' Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ} “Kıyametin kopması ise ancak bir göz açıp kapama gibidir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'O, O'nun 'ol' demesidir; dolayısıyla o göz açıp kapama gibi veya daha yakındır; kıyamet göz açıp kapama gibidir veya daha yakındır.' İbn Ebî Hâtim, Süddî'den {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ} “Allah sizi annelerinizin karnından... çıkardı” ayeti hakkında: 'Rahimden' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {فِي جَوِّ السَّماءِ} “göğün boşluğunda” ayeti hakkında: 'Yani göğün bağrında/ortasında' dediğini rivayet etmiştir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٠ الى ٨٣]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 80-83]
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٨٠) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣)
{وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٨٠) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣)} “Allah evlerinizi sizin için bir huzur ve sükûn yeri kıldı; davarların derilerinden de göç gününüzde ve ikamet gününüzde kolayca taşıyacağınız evler (çadırlar), yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve bir geçimlik kıldı. (80) Allah yarattığı şeylerden sizin için gölgeler yaptı; dağlarda sizin için barınaklar var etti; sizi sıcaktan koruyan elbiseler ve savaşta sizi koruyan zırhlar verdi. İşte O, Müslüman olasınız diye üzerinizdeki nimetini böylece tamamlamaktadır. (81) Eğer yüz çevirirlerse, artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir. (82) Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler; onların çoğu kâfirlerdir. (83)”
قَوْلُهُ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ وَهَذَا الْمَذْكُورُ مِنْ جُمْلَةِ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ، وَمِنْ تَعْدِيدِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَالسَّكَنُ مَصْدَرٌ يُوصَفُ بِهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ، وَهُوَ بِمَعْنَى مَسْكُونٍ، أَيْ: تَسْكُنُونَ فِيهَا وَتَهْدَأُ جَوَارِحُكُمْ مِنَ الْحَرَكَةِ، وَهَذِهِ نِعْمَةٌ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَوْ شَاءَ لَخَلَقَ الْعَبْدَ مُضْطَرِبًا دَائِمًا كَالْأَفْلَاكِ، وَلَوْ شَاءَ لَخَلَقَهُ سَاكِنًا أَبَدًا كَالْأَرْضِ وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ بُيُوتَ الْمُدُنِ، وَهِيَ الَّتِي لِلْإِقَامَةِ الطَّوِيلَةِ عَقَّبَهَا بِذِكْرِ بُيُوتِ الْبَادِيَةِ وَالرِّحْلَةِ، أَيْ: جَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ، وَهِيَ الْأَنْطَاعُ وَالْأُدُمُ بُيُوتًا كَالْخِيَامِ وَالْقِبَابِ تَسْتَخِفُّونَها أَيْ: يَخِفُّ عَلَيْكُمْ حَمْلُهَا فِي الْأَسْفَارِ وَغَيْرِهَا، وَلِهَذَا قَالَ: يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَالظَّعْنُ بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَسُكُونِهَا، وَقُرِئَ بِهِمَا، سَيْرُ أَهْلِ الْبَادِيَةِ لِلِانْتِجَاعِ، وَالتَّحَوُّلِ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:
{وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ} “Allah sizin için kıldı” buyruğu kendisinden öncekine matuftur; zikredilen bu husus insanın hallerinden ve Allah'ın onun üzerindeki nimetlerini saymasındandır. Seken (السَّكَنُ), tekil ve çoğulun nitelendiği bir masdardır ve meskûn (barınılan yer) manasındadır; yani içlerinde ikamet edersiniz ve azalarınız hareketten durulup sükûnet bulur. Bu bir nimettir; zira Allah Teâlâ dileseydi kulu gök cisimleri (eflâk) gibi daima hareket halinde yaratırdı; dileseydi onu yer gibi daima durgun ve hareketsiz yaratırdı. {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً} “davarların derilerinden de sizin için evler kıldı”; Allah Teâlâ uzun süreli ikamet için olan şehir evlerini zikredince, hemen ardından çöl ve yolculuk evlerini zikretti; yani en'âmın derilerinden, yani tabaklanmış derilerden sizin için çadırlar ve kubbeler gibi evler var etti. {تَسْتَخِفُّونَها} “onları hafif bulursunuz”; yani yolculuklarda ve diğer durumlarda onları taşımak size hafif ve kolay gelir. İşte bu sebeple {يَوْمَ ظَعْنِكُمْ} “göç gününüzde” buyurmuştur. Za'n (الظَّعْنُ) ayn harfinin fethası ve sükûnuyla her iki şekilde de okunmuştur; çöl ehlinin otlak aramak ve bir yerden bir yere intikal etmek için yaptıkları yolculuktur. Antere'nin şu sözü de bu kabildendir:
ظَعَنَ الَّذِينَ فِرَاقُهُمْ أَتَوَقَّعُ ... وَجَرَى بِبَيْنِهِمُ الْغُرَابُ الْأَبْقَعُ
Ayrılıklarını beklediğim kimseler göçüp gittiler / Ve aralarındaki ayrılığı alaca karga haber verdi.
وَالظَّعْنُ: الْهَوْدَجُ أَيْضًا. وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً مَعْطُوفٌ عَلَى جَعَلَ أَيْ:
Za'n (الظَّعْنُ) aynı zamanda hevdeç (deve üstü mahfe) demektir. {وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً} “yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından ev eşyası...” ifadesi ceale (جَعَلَ) fiiline matuftur; yani:
وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَصْوَافِ الْأَنْعَامِ وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا، وَالْأَنْعَامُ تَعُمُّ الْإِبِلَ وَالْبَقَرَ وَالْغَنَمَ كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْأَصْوَافُ لِلْغَنَمِ، وَالْأَوْبَارُ لِلْإِبِلِ، وَالْأَشْعَارُ لِلْمَعْزِ، وَهِيَ مِنْ جُمْلَةِ الْغَنَمِ، فَيَكُونُ ذِكْرُ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ عَلَى وَجْهِ التَّنْوِيعِ
en'âmın yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından sizin için kıldı. En'âm daha önce geçtiği üzere develeri, sığırları ve davarları kapsar. Asvâf (yünler) koyunlara, evbâr (yapağılar) develere, eş'âr (kıllar) ise keçilere aittir; keçi de davar kabilindendir. Dolayısıyla bu üçünün zikredilmesi bir tür çeşitlendirme yoluyladır;
كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا لِوَاحِدٍ مِنَ الثَّلَاثَةِ، أَعْنِي الْإِبِلَ، وَنَوْعَيِ الْغَنَمِ، وَالْأَثَاثُ مَتَاعُ الْبَيْتِ، وَأَصْلُهُ الْكَثْرَةُ وَالِاجْتِمَاعُ، وَمِنْهُ شِعْرٌ أَثِيثٌ: أَيْ كَثِيرٌ مُجْتَمِعٌ، قَالَ الشَّاعِرُ :
bunların her biri bu üç türden birine, yani deveye ve iki davar türüne aittir. Esâs (الْأَثَاثُ), ev eşyasıdır; asıl kökü çokluk ve bir araya toplanmaktır. Çok ve gür saç için 'şa'run esîsün' (شِعْرٌ أَثِيثٌ) denilmesi de bundandır. Şair şöyle demiştir:
وَفَرْعٌ يُزِينُ الْمَتْنَ أَسْوَدُ فَاحِمٍ ... أَثِيثٌ كَقِنْوِ النَّخْلَةِ الْمُتَعَثْكِلِ
Ve sırtı süsleyen kapkara bir saç örgüsü / Hurma ağacının salkımlı meyve dalı gibi sık ve gür.
قَالَ الْخَلِيلُ: أَثَاثًا، أَيْ: مُنْضَمًّا بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ، مِنْ أَثَّ إِذَا أَكْثَرَ، قَالَ الْفَرَّاءُ: لَا وَاحِدَ لَهُ، وَالْمَتَاعُ:
Halîl şöyle demiştir: Esâsen (أَثَاثًا); yani birbirine katılmış ve eklenmiş demektir; çoğalttığında kullanılan 'esse' (أَثَّ) kökündendir. Ferrâ şöyle demiştir: Bunun tekili yoktur. Metâ (الْمَتَاعُ) ise:
مَا يُتَمَتَّعُ بِهِ بِأَنْوَاعِ التَّمَتُّعِ، وَعَلَى قَوْلِ أَبِي زَيْدٍ الْأَنْصَارِيِّ: إِنَّ الْأَثَاثَ الْمَالُ أَجْمَعُ: الْإِبِلُ وَالْغَنَمُ وَالْعَبِيدُ وَالْمَتَاعُ، يَكُونُ عَطْفُ الْمَتَاعِ عَلَى الْأَثَاثِ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ وَقِيلَ: إِنَّ الْأَثَاثَ مَا يَكْتَسِي بِهِ الْإِنْسَانُ وَيَسْتَعْمِلُهُ مِنَ الْغِطَاءِ وَالْوِطَاءِ، وَالْمَتَاعُ: مَا يُفْرَشُ فِي الْمَنَازِلِ وَيُتَزَيَّنُ بِهِ، وَمَعْنَى إِلى حِينٍ إلى أن تقضوا أو طاركم مِنْهُ، أَوْ إِلَى أَنْ يَبْلَى وَيَفْنَى، أَوْ إِلَى الْمَوْتِ، أَوْ إِلَى الْقِيَامَةِ ثُمَّ لَمَّا كَانَ الْإِنْسَانُ قَدْ لَا يَكُونُ لَهُ خِيَامٌ، أَوْ أَبْنِيَةٌ يَسْتَظِلُّ بِهَا لِفَقْرٍ، أَوْ لِعَارِضٍ آخَرَ فَيَحْتَاجُ إِلَى أَنْ يَسْتَظِلَّ بِشَجَرٍ أَوْ جِدَارٍ أَوْ غَمَامٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ نَبَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ: جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا أَيْ: أَشْيَاءَ تَسْتَظِلُّونَ بِهَا كَالْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الظِّلَالَ تَعُمُّ الْأَشْيَاءَ الَّتِي تُظِلُّ ثُمَّ لَمَّا كَانَ الْمُسَافِرُ قَدْ يَحْتَاجُ إِلَى رُكْنٍ يَأْوِي إِلَيْهِ فِي نُزُولِهِ، وَإِلَى مَا يَدْفَعُ بِهِ عَنْ نَفْسِهِ آفَاتِ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ، نَبَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَهِيَ جَمْعُ كِنٍّ، وَهُوَ مَا يُسْتَكَنُّ بِهِ مِنَ الْمَطَرِ، وَهِيَ هنا الغيران في الجبال، وجعلها اللَّهُ سُبْحَانَهُ عُدَّةً لِلْخَلْقِ يَأْوُونَ إِلَيْهَا، وَيَتَحَصَّنُونَ بِهَا، وَيَعْتَزِلُونَ عَنِ الْخَلْقِ فِيهَا: وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ جَمْعُ سِرْبَالٍ، وَهِيَ الْقُمْصَانُ وَالثِّيَابُ مِنَ الصوف والقطن والكتان وغيرهما. قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ مَا لَبِسْتَهُ فَهُوَ سِرْبَالٌ، وَمَعْنَى تَقِيكُمُ الْحَرَّ تَدْفَعُ عَنْكُمْ ضَرَرَ الْحَرِّ، وَخَصَّ الْحَرَّ وَلَمْ يَذْكُرِ الْبَرْدَ اكْتِفَاءً بِذِكْرِ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ عَنْ ذِكْرِ الْآخَرِ لِأَنَّ مَا وَقَى مِنَ الْحَرِّ وَقَى مِنَ الْبَرْدِ. وَوَجْهُ تَخْصِيصِ الْحَرِّ بِالذِّكْرِ أَنَّ الْوِقَايَةَ مِنْهُ كَانَتْ أَهَمَّ عِنْدَهُمْ مِنَ الْوِقَايَةِ مِنَ الْبَرْدِ لِغَلَبَةِ الْحَرِّ فِي بِلَادِهِمْ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ وَهِيَ الدُّرُوعُ وَالْجَوَاشِنُ يَتَّقُونَ بِهَا الطَّعْنَ وَالضَّرْبَ وَالرَّمْيَ.
çeşitli yararlanma yollarıyla kendisinden faydalanılan şeydir. Ebû Zeyd el-Ensârî'nin: 'Esâs, malın tamamıdır: develer, davarlar, köleler ve eşyalardır' şeklindeki sözüne göre metânın esâsa atfedilmesi, has olanın âm olana atfı kabilindendir. Esâsın, insanın giyindiği örtü ve döşek gibi kullandığı şeyler; metânın ise evlere serilen ve süslenilen eşyalar olduğu da söylenmiştir. {إِلى حِينٍ} “bir süreye kadar” ifadesinin manası; ondan ihtiyaçlarınızı giderene kadar veya eskiyip yok oluncaya kadar yahut ölüme kadar ya da kıyamete kadar demektir. Sonra insan bazen fakirlikten veya başka bir arızadan ötürü altında gölgeleneceği çadırlara veya binalara sahip olmayıp bir ağaç, duvar, bulut veya benzeri şeylerle gölgelenmeye ihtiyaç duyabildiğinden, Allah Teâlâ buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا} “yarattığı şeylerden sizin için gölgeler yaptı”; yani zikredilen şeyler gibi kendileriyle gölgeleneceğiniz şeyler var etti. Netice itibarıyla zılâl (gölgeler), gölge veren her şeyi kapsar. Sonra yolcu, konakladığında sığınacağı bir yere ve sıcağın ve soğuğun afetlerini kendisinden savacağı şeylere ihtiyaç duyabildiğinden, Allah Teâlâ buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً} “dağlarda sizin için barınaklar var etti”. Eknân (أَكْنَانًا), kinn (كِنٍّ) kelimesinin çoğuludur; o da yağmurdan sığınılan yerdir. Buradaki ise dağlardaki mağaralardır; Allah Teâlâ bunları insanların sığınmaları, korunmaları ve insanlardan uzlete çekilmeleri için bir hazırlık kılmıştır. {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ} “sizin için elbiseler var etti”. Serâbîl (سَرَابِيل), sirbâl (سِرْبَال) kelimesinin çoğuludur; bunlar yün, pamuk, keten ve diğerlerinden yapılan gömlekler ve elbiselerdir. Zeccâc şöyle demiştir: Giydiğin her şey sirbâldir. {تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “sizi sıcaktan koruyan” ifadesinin manası, sıcağın zararını sizden savar demektir. Sıcağı tahsis edip soğuğu zikretmemesi, zıt ikililerden birinin zikriyle diğerinden yetinilmesindendir; zira sıcaktan koruyan şey soğuktan da korur. Sıcağın zikrinin tahsis edilmesinin sebebi, memleketlerinde sıcak baskın olduğu için sıcaktan korunmanın onların nezdinde soğuktan korunmaktan daha mühim olmasıdır. {وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} “ve sizi savaşınızdan koruyan elbiseler”; bunlar mızrak batmasından, kılıç darbesinden ve ok atılmasından kendileriyle korundukları zırhlar ve göğüslüklerdir.
والمعنى: أنها تقيم البأس الذي يصل من بعضهم إِلَى بَعْضٍ فِي الْحَرْبِ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ أَيْ:
Mana şudur: Savaşta bazılarından diğerlerine ulaşan şiddet ve zararı sizden korur. {كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ} “İşte üzerinizdeki nimetini böylece tamamlamaktadır”; yani:
مِثْلُ ذَلِكَ الْإِتْمَامِ الْبَالِغِ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ قَدْ مَنَّ عَلَى عِبَادِهِ بِصُنُوفِ النِّعَمِ الْمَذْكُورَةِ هَاهُنَا وَبِغَيْرِهَا، وَهُوَ بِفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ سَيُتِمُّ لَهُمْ نِعْمَةَ الدِّينِ وَالدُّنْيَا لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ إرادة أن تسلموا، إن مَنْ أَمْعَنَ النَّظَرَ فِي هَذِهِ النِّعَمِ لَمْ يَسَعْهُ إِلَّا الْإِسْلَامُ وَالِانْقِيَادُ لِلْحَقِّ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ «تَتِمُّ نِعْمَتُهُ» بِتَاءَيْنِ فَوْقِيَّتَيْنِ عَلَى أَنَّ فَاعِلَهُ نِعْمَتُهُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى أَنَّ الْفَاعِلَ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ تُسْلِمُونَ بِفَتْحِ التَّاءِ وَاللَّامِ مِنَ السلامة من الْجِرَاحِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ اللَّامِ مِنَ الْإِسْلَامِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ:
bu mükemmel tamamlama gibi üzerinizdeki nimetini tamamlar; zira O, burada zikredilen ve edilmeyen çeşitli nimetlerle kullarına lütufta bulunmuştur ve lütuf ve ihsanıyla din ve dünya nimetini onlar için tamamlayacaktır. {لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ} “Müslüman olasınız diye”; yani teslim olmanızı murad ederek; zira bu nimetleri etraflıca düşünen bir kimse için İslam'a girmekten ve hakka boyun eğmekten başka çare kalmaz. İbn Muhaysın ve Humeyd faili ni'metuhû olmak üzere iki üst tâ ile «تَتِمُّ نِعْمَتُهُ» şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise fail Allah Teâlâ olmak üzere yâ ile okumuşlardır. İbn Abbâs ve İkrime yaralanmalardan esenlik (selâmet) bulmak manasında tâ ve lâmın fethasıyla «تَسْلَمُونَ» şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise İslam'a girmek manasında tâ'nın dammesi ve lâmın kesresiyle «تُسْلِمُونَ» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir:
وَالِاخْتِيَارُ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ لِأَنَّ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْنَا مِنَ الْإِسْلَامِ أَفْضَلُ مِمَّا أَنْعَمَ بِهِ مِنَ السَّلَامَةِ مِنَ الْجِرَاحِ وَقِيلَ:
'Tercih edilen, çoğunluğun (amme) kıraatidir; zira Allah'ın bize ihsan ettiği İslam nimeti, yaralanmalardan esenlik olarak ihsan ettiğinden daha üstündür.' Şöyle de denilmiştir:
الْخِطَابُ لِأَهْلِ مَكَّةَ، أَيْ: لَعَلَّكُمْ يَا أَهْلَ مَكَّةَ تُخْلِصُونَ لِلَّهِ الرُّبُوبِيَّةَ، وَالْأَوْلَى الْحَمْلُ عَلَى الْعُمُومِ، وَإِفْرَادُ النِّعْمَةِ،
Hitap Mekke halkınadır; yani: Ey Mekke halkı! Rabliği yalnız Allah'a tahsis edesiniz diye. Ancak [hitabı] umuma hamletmek daha uygundur. Burada nimet [kelimesi]nin tekil getirilmesi ise,
هُنَا، لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَا الْمَصْدَرُ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ أَيْ: إِنْ تَوَلَّوْا عَنْكَ وَلَمْ يَقْبَلُوا مَا جِئْتَ بِهِ فَقَدْ تَمَهَّدَ عُذْرُكَ، فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ لِمَا أُرْسِلْتَ بِهِ إِلَيْهِمُ الْمُبِينُ، أَيِ: الْوَاضِحُ، وَلَيْسَ عَلَيْكَ غَيْرُ ذَلِكَ، وَصَرَفَ الْخِطَابَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَسْلِيَةً لَهُ، وَجُمْلَةُ يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ تَوَلِّيهِمْ، أَيْ: هُمْ يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ الَّتِي عَدَّدَهَا، وَيَعْتَرِفُونَ بِأَنَّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا بِمَا يَقَعُ مِنْ أَفْعَالِهِمُ الْقَبِيحَةِ مِنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ وَبِأَقْوَالِهِمُ الْبَاطِلَةِ، حَيْثُ يَقُولُونَ هِيَ مِنَ اللَّهِ وَلَكِنَّهَا بِشَفَاعَةِ الْأَصْنَامِ، وَحَيْثُ يَقُولُونَ: إِنَّهُمْ وَرِثُوا تِلْكَ النِّعَمَ مِنْ آبَائِهِمْ، وَأَيْضًا كَوْنِهِمْ لَا يَسْتَعْمِلُونَ هَذِهِ النِّعَمَ فِي مَرْضَاةِ الرَّبِّ سُبْحَانَهُ، وَفِي وُجُوهِ الْخَيْرِ الَّتِي أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِصَرْفِهَا فِيهَا وَقِيلَ: نِعْمَةُ اللَّهِ نُبُوَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانُوا يَعْرِفُونَهُ ثُمَّ يُنْكِرُونَ نُبُوَّتَهُ وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ أَيِ: الْجَاحِدُونَ لِنِعَمِ اللَّهِ أَوِ الْكَافِرُونَ بِاللَّهِ، وَعَبَّرَ هُنَا بِالْأَكْثَرِ عَنِ الْكُلِّ، أَوْ أَرَادَ بِالْأَكْثَرِ الْعُقَلَاءَ دُونَ الْأَطْفَالِ وَنَحْوِهِمْ، أَوْ أَرَادَ كُفْرَ الْجُحُودِ وَلَمْ يَكُنْ كُفْرُ كُلِّهِمْ كَذَلِكَ، بَلْ كَانَ كُفْرُ بَعْضِهِمْ كُفْرَ جَهْلٍ، وَكُفْرُ بَعْضِهِمْ بِسَبَبِ تكذيب رسول الله ﷺ مَعَ اعْتِرَافِهِمْ بِاللَّهِ وَعَدَمِ الْجَحْدِ لِرُبُوبِيَّتِهِ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ .
burada masdar manasının kastedilmiş olmasındandır. {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ} “Eğer yüz çevirirlerse, artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir.” Yani senden yüz çevirir ve getirdiğin şeyi kabul etmezlerse, artık mazeretin sübut bulmuştur; zira sana düşen sadece kendisiyle gönderildiğin şeyi apaçık, yani açık bir biçimde tebliğ etmektir, bunun ötesi sana ait değildir. Hitabın Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem çevrilmesi onu teselli etmek içindir. {يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها} “Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler” cümlesi onların yüz çevirmelerini açıklayan bir istînâftır (yeni bir cümledir); yani sayılan Allah'ın nimetini bilirler ve onun Allah Teâlâ'nın katından olduğunu ikrar ederler; sonra da Allah'tan başkasına ibadet etmek şeklindeki çirkin fiilleriyle ve bâtıl sözleriyle onu inkâr ederler. Nitekim 'Bu Allah'tandır fakat putların şefaatiyledir' derler ve 'Biz bu nimetleri atalarımızdan miras aldık' derler; ayrıca bu nimetleri Rab Teâlâ'nın rızasında ve Allah'ın harcanmasını emrettiği hayır yollarında kullanmazlar. Bir görüşe göre Allah'ın nimeti Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğidir; onu biliyorlardı, sonra da peygamberliğini inkâr ettiler. {وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ} “onların çoğu kâfirlerdir”; yani Allah'ın nimetlerini nankörlükle inkâr edenler veya Allah'ı inkâr edenlerdir. Burada 'çoğu' ifadesiyle tamamı kastedilmiştir veya 'çoğu' ile çocuklar ve benzerleri dışındaki akıl sahipleri kastedilmiştir; yahut inkâr küfrü (cühûd) kastedilmiştir; zira hepsinin küfrü böyle değildi, bilakis bazılarının küfrü cehalet küfrü, bazılarının küfrü ise Allah'ı ikrar edip O'nun rubûbiyetini inkâr etmemekle birlikte Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamaktan kaynaklanan bir küfürdü. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu ayet gibidir: {وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} “Kendileri de bunlara yakînen inandıkları halde, zulüm ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler. Artık bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bak!”
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ سَكَنًا قَالَ: تَسْكُنُونَ فِيهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ قَالَ: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً وَهِيَ خِيَامُ الْعَرَبِ تَسْتَخِفُّونَها يَقُولُ: فِي الْحَمْلِ وَمَتاعاً يَقُولُ بَلَاغًا إِلى حِينٍ قَالَ: إِلَى الْمَوْتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ قَالَ: بَعْضُ بُيُوتِ السَّيَّارَةِ بُنْيَانُهُ فِي سَاعَةٍ، وَفِي قَوْلِهِ: وَأَوْبارِها قَالَ: الْإِبِلُ وَأَشْعارِها قَالَ الْغَنَمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: أَثاثاً قَالَ: الْأَثَاثُ: الْمَتَاعُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْأَثَاثُ: الْمَالُ وَمَتاعاً إِلى حِينٍ يَقُولُ: تَنْتَفِعُونَ بِهِ إِلَى حِينٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا قَالَ: مِنَ الشَّجَرِ وَمِنْ غَيْرِهَا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً قال: غيران يُسْكَنُ فِيهَا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ قَالَ: مِنَ الْقُطْنِ وَالْكَتَّانِ وَالصُّوفِ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ مِنَ الْحَدِيدِ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ وَلِذَلِكَ هَذِهِ السُّورَةُ تُسَمَّى سُورَةُ النِّعَمَ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ قَالَ:
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {سَكَناً} “huzur ve sükûn yeri” ifadesi hakkında: 'İçlerinde ikamet edersiniz' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den benzerini rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً} “davarların derilerinden de sizin için evler kıldı”; 'Bunlar Arapların çadırlarıdır.' {تَسْتَخِفُّونَها} “onları hafif bulursunuz”; 'Taşımada' demektedir. {وَمَتاعاً} “bir geçimlik”; 'Ulaşılacak bir faydalanma' demektedir. {إِلى حِينٍ} “bir süreye kadar”; 'Ölüme kadar' demiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ} “göç gününüzde kolayca taşıyacağınız” ayeti hakkında: 'Göçebelerin bazı evleridir ki bir saatte kurulur' dediğini; {وَأَوْبارِها} “yapağılarından” hakkında: 'Develerdir'; {وَأَشْعارِها} “kıllarından” hakkında: 'Davlardır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ondan {أَثاثاً} “ev eşyası” ifadesi hakkında: 'Esâs, ev eşyasıdır (metâdır)' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr yine ondan: 'Esâs, maldır; {وَمَتاعاً إِلى حِينٍ} “bir süreye kadar bir geçimlik” ise, bir süreye kadar ondan faydalanırsınız demektir' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا} “Allah yarattığı şeylerden sizin için gölgeler yaptı” ayeti hakkında: 'Ağaçlardan ve diğer şeylerden' dediğini; {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً} “dağlarda sizin için barınaklar var etti” hakkında: 'İçlerinde oturulan mağaralardır' dediğini; {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “sizi sıcaktan koruyan elbiseler verdi” hakkında: 'Pamuktan, ketenden ve yündendir'; {وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} “ve savaşta sizi koruyan zırhlar” hakkında: 'Demirdendir'; {كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ} “İşte O, Müslüman olasınız diye üzerinizdeki nimetini böylece tamamlamaktadır” buyruğu hakkında ise: 'Bundan dolayı bu sureye Nimetler Suresi (Sûretü'n-Ni'am) denir' dediğini rivayet etmiştir. Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan {سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “sizi sıcaktan koruyan elbiseler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
يَعْنِي الثِّيَابَ، وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ قَالَ: يَعْنِي الدُّرُوعَ وَالسِّلَاحَ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ يعني من الجراحات، وكان ابن عباس يقرؤها تسلمون كما قدّمنا، وإسناده ضعيف.
Yani elbiseleri [kastetmektedir]. {وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} “ve sizi savaşınızdan koruyan elbiseler (zırhlar)” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: Zırhları ve silahları kastetmektedir. {كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ} “İşte böylece üzerinizdeki nimetini tamamlar, umulur ki teslimiyet gösterirsiniz (Müslüman olursunuz)” [ayeti hakkında ise]: Yani yaralanmalardan [korunasınız diye], dedi. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] bunu daha önce aktardığımız gibi 'teslemûn' (esenlik bulasınız) şeklinde okurdu; [bu rivayetin] isnadı ise zayıftır.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٤ الى ٩٠]
[Nahl Suresi (16), Ayetler: 84-90]
وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)} “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık inkâr edenlere ne [özür dilemeleri için] izin verilir ne de onların [rablerini] razı etmeleri istenir. (84) Zulmedenler azabı gördüklerinde artık onlardan [azap] hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez. (85) Ortak koşanlar, ortak koştuklarını gördüklerinde: 'Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır' derler. [Ortak koştukları varlıklar ise] onlara: 'Şüphesiz siz kesinlikle yalancılarsınız!' sözünü fırlatırlar. (86) O gün Allah'a teslimiyet arz ederler ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden kaybolup gider. (87) İnkâr edip de Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarına karşılık azap üstüne azap artırdık. (88)”
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩) إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠)
{وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩) إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠)} “Her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz, seni de şunların üzerine şahit olarak getireceğimiz gün! Sana her şeyi açıklayan, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlara bir müjde olmak üzere Kitab'ı indirdik. (89) Şüphesiz Allah adaleti, iyilik yapmayı ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder. İyice düşünesiniz diye size öğüt verir. (90)”
لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مِنْ حَالِ هَؤُلَاءِ أَنَّهُمْ عَرَفُوا نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ أَنْكَرُوهَا، وَأَنَّ أَكْثَرَهُمْ كَافِرُونَ أَتْبَعَهُ بِأَصْنَافِ وَعِيدِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَقَالَ: وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً أَيْ: وَاذْكُرْ يَوْمَ نَبْعَثُ، أَوْ يَوْمَ نَبْعَثُ وَقَعُوا فِيمَا وَقَعُوا فِيهِ، وَشَهِيدُ كُلِّ أُمَّةٍ نَبِيُّهَا يَشْهَدُ لَهُمْ بِالْإِيمَانِ وَالتَّصْدِيقِ، وَعَلَيْهِمْ بِالْكُفْرِ وَالْجُحُودِ وَالتَّكْذِيبِ ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا أَيْ: فِي الِاعْتِذَارِ، إِذْ لَا حُجَّةَ لَهُمْ وَلَا عُذْرَ كَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ، أَوْ فِي كَثْرَةِ الْكَلَامِ، أَوْ فِي الرُّجُوعِ إِلَى دَارِ الدُّنْيَا، وَإِيرَادُ ثُمَّ هَاهُنَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ابْتِلَاءَهُمْ بِالْمَنْعِ عَنِ الِاعْتِذَارِ الْمُنْبِئِ عَنِ الْإِقْنَاطِ الْكُلِّيِّ أَشَدُّ مِنِ ابْتِلَائِهِمْ بِشَهَادَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ لِأَنَّ الْعِتَابَ إِنَّمَا يُطْلَبُ لِأَجْلِ الْعَوْدِ إِلَى الرِّضَا، فَإِذَا كَانَ عَلَى عَزْمِ السُّخْطِ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْعِتَابِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَا يُسْتَرْضَوْنَ أَيْ: لَا يُكَلَّفُونَ أَنْ يُرْضُوا رَبَّهُمْ، لِأَنَّ الْآخِرَةَ لَيْسَتْ بِدَارِ تَكْلِيفٍ، وَلَا يُتْرَكُونَ إِلَى رُجُوعِ الدُّنْيَا فَيَتُوبُونَ، وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ الْعَتَبِ وَهُوَ الْمُوجَدُ، يُقَالُ عَتَبَ عَلَيْهِ يَعْتِبُ إِذَا وَجِدَ عَلَيْهِ، فَإِذَا أَفَاضَ عَلَيْهِ مَا عَتَبَ فِيهِ عَلَيْهِ قِيلَ عَاتَبَهُ، فَإِذَا رَجَعَ إِلَى مَسَرَّتِهِ قِيلَ أَعْتَبَهُ، وَالِاسْمُ الْعُتْبَى، وَهُوَ رُجُوعُ الْمَعْتُوبِ عَلَيْهِ إِلَى مَا يُرْضِي الْعَاتِبَ قَالَهُ الْهَرَوِيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
Yüce Allah bunların durumunu, Allah'ın nimetini bilip sonra inkâr ettiklerini ve çoğunun kâfir olduğunu beyan edince, bunun ardına kıyamet gününün tehdit türlerini ekleyerek şöyle buyurdu: {وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً} “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz günü [hatırla]”; yani 'göndereceğimiz günü hatırla' veya 'göndereceğimiz gün içine düştükleri şeyin içine düşerler' demektir. Her ümmetin şahidi, o ümmetin peygamberidir; onların lehine iman ve tasdike, aleyhlerine ise inkâr, inat ve yalanlamaya şahitlik eder. {ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} “Sonra inkâr edenlere izin verilmez”; yani özür dilemelerine [izin verilmez]; zira Yüce Allah'ın: {وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} “Kendilerine izin de verilmez ki özür dilesinler” kavlinde olduğu gibi ne bir delilleri ne de bir mazeretleri vardır; ya da çok konuşmalarına veya dünya yurduna geri dönmelerine izin verilmez. Burada “sümme” (ثُمَّ / sonra) lafzının getirilmesi, onların toptan ümitsizliğe düşmelerini bildiren özür dilemekten engellenme imtihanının, peygamberlerin şahitliği ile imtihan edilmelerinden daha şiddetli olduğuna delalet etmek içindir. {وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “Ne de onların [rablerini] razı etmeleri istenir”; çünkü itab (sitem/hoşnutsuzluğu giderme), tekrar rızaya dönmek için talep edilir; kesin bir gazap vuku bulduğunda ise itabın hiçbir faydası yoktur. Anlamı şudur: Onlardan rıza talep edilmez, yani Rablerini razı etmekle mükellef tutulmazlar, çünkü ahiret teklif yurdu değildir; tövbe etsinler diye dünya hayatına dönmelerine de müsaade edilmez. Bu kelimenin aslı 'atb'dan (الْعَتَب) gelir ki o da öfke/kırgınlıktır. Bir kimse diğerine öfkelenip kırıldığında 'atebe aleyhi ya'tibu' (عَتَبَ عَلَيْهِ يَعْتِبُ) denir. Eğer kırıldığı şeyi ona açıp dökerse 'âtebehu' (عَاتَبَهُ / sitem etti) denir. Eğer onun hoşnutluğuna dönerse 'a'tebehu' (أَعْتَبَهُ / razı etti) denir. İsim hâli ise 'utbâ'dır (العُتْبَى); bu da sitem edilen kişinin sitem edenin hoşuna gidecek şeye dönmesidir. Bunu el-Herevî söylemiştir. Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir:
فَإِنْ كُنْتُ مَظْلُومًا فَعَبْدًا ظَلَمْتَهُ ... وَإِنْ كُنْتُ ذَا عُتْبَى فَمِثْلُكَ يَعْتِبُ
Eğer haksızlığa uğradıysam, zulmettiğin bir kulum ben... Ve eğer hoşnutluk göstermem gerekirse, senin gibisi sitemi kabul eder.
وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ أَيْ: وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا الْعَذَابَ الَّذِي يَسْتَحِقُّونَهُ بِشِرْكِهِمْ، وَهُوَ عَذَابُ جَهَنَّمَ فَلا يُخَفَّفُ ذَلِكَ الْعَذَابُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ أَيْ: وَلَا هُمْ يُمْهَلُونَ لِيَتُوبُوا إِذْ لَا تَوْبَةَ هُنَالِكَ وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ أَيْ: أَصْنَامَهُمْ وَأَوْثَانَهُمُ الَّتِي عَبَدُوهَا، لِمَا تَقَرَّرَ مِنْ أَنَّهُمْ يُبْعَثُونَ مَعَ الْمُشْرِكِينَ لِيُقَالَ لَهُمْ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا فَلْيَتْبَعْهُ، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ. قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ أَيِ: الَّذِينَ كُنَّا نَعْبُدُهُمْ مِنْ دُونِكَ. قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: مَقْصُودُ الْمُشْرِكِينَ بِهَذَا الْقَوْلِ إِحَالَةُ الذَّنْبِ عَلَى تِلْكَ الْأَصْنَامِ تَعَلُّلًا بِذَلِكَ وَاسْتِرْوَاحًا مَعَ كَوْنِهِمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْعَذَابَ وَاقِعٌ بِهِمْ لَا مَحَالَةَ، وَلَكِنَّ الْغَرِيقَ يَتَعَلَّقُ بِكُلِّ مَا تَقَعُ يَدُهُ عَلَيْهِ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ
{وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ} “Zulmedenler azabı gördüklerinde”; yani şirk koşanlar, şirkleri sebebiyle hak ettikleri azabı ki o da cehennem azabıdır gördüklerinde, {فَلا يُخَفَّفُ} “hafifletilmez”; o azap onlardan hafifletilmez, {وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} “ve onlara mühlet de verilmez”; yani tövbe etsinler diye kendilerine mühlet verilmez, çünkü orada tövbe yoktur. {وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ} “Ortak koşanlar, ortak koştuklarını gördüklerinde”; yani taptıkları putlarını ve heykellerini gördüklerinde; nitekim Sahîh'te Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kime tapmış olan varsa onun peşine düşsün' sözünde sabit olduğu üzere, kendilerine bu söz söylensin diye ortak koştuklarıyla birlikte diriltilecekleri kesinleşmiştir. {قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ} “Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır' derler”; yani 'seni bırakıp da kendilerine taptıklarımızdır'. Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: 'Müşriklerin bu sözden maksadı, azabın kaçınılmaz olarak başlarına geleceğini bilmelerine rağmen bir mazeret bularak ve rahatlama umarak günahı o putlara yüklemektir; fakat boğulmakta olan kimse eline geçen her şeye tutunur.' {فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ} “[Ortak koştukları varlıklar ise] onlara sözü fırlatırlar”;
أَيْ: أَلْقَى أُولَئِكَ الْأَصْنَامُ وَالْأَوْثَانُ وَالشَّيَاطِينُ وَنَحْوُهُمْ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ أَيْ: قَالُوا لَهُمْ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الْمُشْرِكُونَ لَكَاذِبُونَ فِيمَا تَزْعُمُونَ مِنْ إِحَالَةِ الذَّنْبِ عَلَيْنَا، الَّذِي هُوَ مَقْصُودُكُمْ مِنْ هَذَا الْقَوْلِ.
Yani o putlar, heykeller, şeytanlar ve benzerleri müşriklere {إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ} “Şüphesiz siz kesinlikle yalancılarsınız!” sözünü fırlatırlar; yani onlara: 'Ey müşrikler! Bu sözden kastınız olan suçu bizim üzerimize atma iddianızda kesinlikle yalancısınız' derler.
فَإِنْ قِيلَ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ أَشَارُوا إِلَى الْأَصْنَامِ وَنَحْوِهَا أَنَّ هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الذين كنا ندعوا مِنْ دُونِكَ، وَقَدْ كَانُوا صَادِقِينَ فِي ذَلِكَ، فَكَيْفَ كَذَّبَتْهُمُ الْأَصْنَامُ وَنَحْوُهَا؟ فَالْجَوَابُ بِأَنَّ مُرَادَهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا: هَؤُلَاءِ شُرَكَاءُ اللَّهِ فِي الْمَعْبُودِيَّةِ، فَكَذَّبَتْهُمُ الْأَصْنَامُ فِي دَعْوَى هَذِهِ الشَّرِكَةِ وَالْأَصْنَامُ وَالْأَوْثَانُ وَإِنْ كَانَتْ لَا تَقْدِرُ عَلَى النُّطْقِ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُنْطِقُهَا فِي تِلْكَ الْحَالِ لِتَخْجِيلِ الْمُشْرِكِينَ وَتَوْبِيخِهِمْ، وَهَذَا كَمَا قالت الملائكة: بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ يَعْنُونَ أَنَّ الْجِنَّ هُمُ الَّذِينَ كَانُوا رَاضِينَ بِعِبَادَتِهِمْ لَهُمْ وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ أَيْ: أَلْقَى الْمُشْرِكُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الِاسْتِسْلَامَ وَالِانْقِيَادَ لِعَذَابِهِ وَالْخُضُوعَ لِعِزَّتِهِ، وَقِيلَ: اسْتَسْلَمَ الْعَابِدُ وَالْمَعْبُودُ وَانْقَادُوا لِحُكْمِهِ فِيهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ أَيْ: ضَاعَ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَهُ مِنْ أَنَّ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ شُرَكَاءَ وَمَا كَانُوا يَزْعُمُونَ مِنْ شَفَاعَتِهِمْ لَهُمْ، وَأَنَّ عِبَادَتَهُمْ لَهُمْ تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَصَدُّوا غَيْرَهُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ: عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ، وَهِيَ طَرِيقُ الْإِسْلَامِ وَالْإِيمَانِ بِأَنْ مَنَعُوهُمْ مِنْ سُلُوكِهَا وَحَمَلُوهُمْ عَلَى الْكُفْرِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ: الصَّدُّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَالْأَوْلَى الْعُمُومُ. ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ صَنَعُوا هَذَا الصُّنْعَ بِقَوْلِهِ: زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ أَيْ:
Eğer: "Müşrikler putlara ve benzerlerine işaret ederek 'Bunlar Senden başka yalvardığımız ortaklarımızdır' demişlerdi ve bunda doğru söylüyorlardı; o halde putlar ve benzerleri onları nasıl yalanladı?" denilirse; cevap şudur: Onların "Bunlar bizim ortaklarımızdır" sözünden kastı, "Bunlar ibadet edilmede Allah'ın ortaklarıdır" anlamındadır. Putlar ise bu ortaklık iddiasında onları yalanlamışlardır. Putlar ve heykeller konuşma gücüne sahip olmasalar da, müşrikleri utandırmak ve azarlamak için Allah Teâlâ o durumda onları konuşturacaktır. Nitekim meleklerin: {بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ} “Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı” demesi gibidir; yani cinler, onların kendilerine tapmalarından razı olanlardı. {وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ} “O gün Allah'a teslimiyet arz ederler”; yani müşrikler kıyamet gününde O'nun azabına teslimiyeti, boyun eğmeyi ve O'nun izzetine boyun bükmeyi ortaya koyarlar. [Bir görüşe göre] tapan da tapılan da teslim olmuş ve Allah'ın haklarındaki hükmüne boyun eğmiştir. {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ} “Uydurdukları şeyler de onlardan kaybolup gitmiştir”; yani Allah Teâlâ'nın ortakları olduğu yönünde uydurdukları ve onların kendilerine şefaat edeceği, onlara tapmanın kendilerini Allah Teâlâ'ya yaklaştıracağı şeklindeki iddiaları zayi olup boşa çıkmıştır. {الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler” kendi nefislerinde, {وَصَدُّوا} “ve alıkoyanlar” başkalarını, {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah'ın yolundan”; yani onları hak yola girmekten menedip küfre sürükleyerek hak yoldan ki o İslam ve iman yoludur [alıkoyanlar]. Allah yolundan alıkoymaktan kastın Mescid-i Haram'dan alıkoymak olduğu da söylenmiştir; ancak genel anlamda olması daha evladır. Sonra bu fiili işleyenler hakkında şöyle haber vermiştir: {زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ} “Onlara azap üstüne azap artırdık”; yani:
زَادَهُمُ اللَّهُ عَذَابًا لِأَجْلِ الْإِضْلَالِ لِغَيْرِهِمْ فَوْقَ الْعَذَابِ الَّذِي اسْتَحَقُّوهُ لِأَجْلِ ضَلَالِهِمْ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: زِدْنَا الْقَادَةَ عَذَابًا فَوْقَ عَذَابِ أَتْبَاعِهِمْ، أَيْ: أَشَدَّ مِنْهُ وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الزِّيَادَةَ هِيَ إِخْرَاجُهُمْ مِنَ النَّارِ إِلَى الزَّمْهَرِيرِ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ أَيْ: نَبِيًّا يَشْهَدُ عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ مِنْ جِنْسِهِمْ، إِتْمَامًا لِلْحُجَّةِ وَقَطْعًا لِلْمَعْذِرَةِ، وَهَذَا تَكْرِيرٌ لِمَا سَبَقَ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ وَالتَّهْدِيدِ وَجِئْنا بِكَ يَا مُحَمَّدُ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ أَيْ: تَشْهَدُ عَلَى هَذِهِ الْأُمَمِ وَتَشْهَدُ لَهُمْ، وَقِيلَ: عَلَى أُمَّتِكَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مِثْلُ هَذَا فِي الْبَقَرَةِ وَالنِّسَاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ أَيِ: الْقُرْآنَ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ بِتَقْدِيرِ قَدْ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ أَيْ: بَيَانًا لَهُ، وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ، وَنَظِيرُهُ مِنَ الْمَصَادِرِ التِّلْقَاءُ، وَلَمْ يَأْتِ غَيْرُهُمَا، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ، وَمَعْنَى كَوْنِهِ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ أَنَّ فِيهِ الْبَيَانَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْأَحْكَامِ، وَالْإِحَالَةُ فِيمَا بَقِيَ مِنْهَا عَلَى السُّنَّةِ، وَأَمَرَهُمْ بِاتِّبَاعِ رَسُولِهِ ﷺ فِيمَا يَأْتِي بِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ، وَطَاعَتِهِ كَمَا فِي الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ، وَقَدْ صَحَّ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنِّي أُوتِيتُ الْقُرْآنَ ومثله معه» .
Kendi sapıklıkları sebebiyle hak ettikleri azabın üstüne, başkalarını saptırmaları sebebiyle de Allah onlara azap eklemiştir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, önderlere, tâbilerinin azabının üstünde, yani ondan daha şiddetli bir azap artırdık demektir. Bu artırmanın, onların ateşten zemherire (dondurucu soğuğa) çıkarılması olduğu da söylenmiştir; başka açıklamalar da yapılmıştır. {وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ} “Her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz gün”; yani aleyhlerine şahitlik edecek bir peygamberi, hüccetin tamamlanması ve mazeretin kesilmesi için {مِنْ أَنْفُسِهِمْ} “kendi içlerinden”, kendi cinslerinden [göndereceğimiz gün]. Bu, pekiştirme ve tehdit kastıyla önceden geçen ifadenin tekrarıdır. {وَجِئْنا بِكَ} “Seni de getirdik” ey Muhammed! {شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ} “bunların üzerine şahit olarak”; yani bu ümmetlerin aleyhine ve lehine şahitlik edesin diye; [bir görüşe göre de] kendi ümmetinin üzerine. Bunun benzeri Bakara ve Nisâ surelerinde geçmişti. {وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ} “Sana Kitab'ı indirdik”; yani Kur'an'ı. Bu cümle müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır) ya da takdirî bir 'kad' (قَدْ) ile hal olarak mansuptur. {تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ} “her şeyi açıklayıcı olarak”; yani onun beyanı olarak. Baştaki tâ (ت) harfi mübalağa içindir. Mastarlardan bunun benzeri 'tilkā' (التِّلْقَاءُ) kelimesidir ve bu ikisinden başkası [bu vezinde] gelmemiştir. Bu ayetin benzeri Cenâb-ı Hakk'ın: {ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ} “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” buyruğudur. Her şey için açıklayıcı olmasının anlamı; hükümlerin çoğunun açıklamasının onda bulunması, geri kalanların ise sünnete havale edilmesidir. Nitekim buna delalet eden Kur'an ayetlerinde olduğu gibi, getirdiği hükümlerde Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem uymayı ve ona itaat etmeyi onlara emretmiştir. Nitekim Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bana Kur'an ve onunla birlikte bir benzeri verildi' buyurduğu sahih olarak rivayet edilmiştir.
وَهُدىً لِلْعِبَادِ وَرَحْمَةً لَهُمْ وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ خَاصَّةً دُونَ غَيْرِهِمْ، أَوْ يَكُونُ الْهُدَى وَالرَّحْمَةُ وَالْبُشْرَى خَاصَّةً بِهِمْ، لِأَنَّهُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِذَلِكَ. ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ فِي الْقُرْآنِ تِبْيَانَ كُلِّ شَيْءٍ ذَكَرَ عَقِبَهُ آيَةً جَامِعَةً لِأُصُولِ التَّكْلِيفِ كُلِّهَا تَصْدِيقًا لِذَلِكَ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ.
{وَهُدىً} “bir hidayet” kullar için, {وَرَحْمَةً} “ve bir rahmet” onlar için, {وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ} “ve Müslümanlara bir müjde” başkalarına değil yalnızca onlara özel; ya da hidayet, rahmet ve müjde yalnızca onlara hastır, çünkü bundan faydalananlar onlardır. Sonra Yüce Allah, Kur'an'da her şeyin açıklamasının bulunduğunu zikredince, bunu tasdik etmek üzere hemen ardından bütün mükellefiyet esaslarını toplayan bir ayet zikrederek şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ} “Şüphesiz Allah adaleti ve iyilik yapmayı emreder.”
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ الْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ، فَقِيلَ: الْعَدْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَالْإِحْسَانُ أَدَاءُ الْفَرَائِضِ وَقِيلَ: الْعَدْلُ الْفَرْضُ، وَالْإِحْسَانُ النَّافِلَةُ. وَقِيلَ: الْعَدْلُ اسْتِوَاءُ الْعَلَانِيَةِ وَالسَّرِيرَةِ، والإحسان أن تكون
İlim ehli, adalet ve ihsanın tefsiri hususunda ihtilaf etmiştir. Şöyle denilmiştir: Adalet “Lâ ilâhe illallâh”, ihsan ise farzların eda edilmesidir. Şöyle de denilmiştir: Adalet farz, ihsan ise nâfiledir. Şöyle de denilmiştir: Adalet, açığın (dış halin) ve gizlinin (iç alemin) bir olmasıdır; ihsan ise...
السَّرِيرَةُ أَفْضَلَ مِنَ الْعَلَانِيَةِ. وَقِيلَ: الْعَدْلُ الْإِنْصَافُ، وَالْإِحْسَانُ التَّفَضُّلُ. وَالْأَوْلَى تَفْسِيرُ الْعَدْلِ بِالْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ، وَهُوَ التَّوَسُّطُ بَيْنَ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ فَمَعْنَى أَمْرِهِ سُبْحَانَهُ بِالْعَدْلِ أَنْ يَكُونَ عِبَادُهُ فِي الدِّينِ عَلَى حَالَةٍ مُتَوَسِّطَةٍ لَيْسَتْ بِمَائِلَةٍ إِلَى جَانِبِ الْإِفْرَاطِ وَهُوَ الْغُلُوُّ الْمَذْمُومُ فِي الدِّينِ، وَلَا إِلَى جَانِبِ التَّفْرِيطِ وَهُوَ الْإِخْلَالُ بِشَيْءٍ مِمَّا هُوَ مِنَ الدِّينِ وَأَمَّا الْإِحْسَانُ فَمَعْنَاهُ اللُّغَوِيُّ يُرْشِدُ إِلَى أَنَّهُ التَّفَضُّلُ بِمَا لَمْ يَجِبْ كَصَدَقَةِ التَّطَوُّعِ، وَمِنَ الْإِحْسَانِ فِعْلُ مَا يُثَابُ عَلَيْهِ الْعَبْدُ مِمَّا لَمْ يُوجِبْهُ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الْعِبَادَاتِ وَغَيْرِهَا، وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ فَسَّرَ الْإِحْسَانَ بِأَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ الْعَبْدُ حَتَّى كَأَنَّهُ يَرَاهُ، فَقَالَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحَيْنِ:
dıştan daha hayırlı olması olduğu söylenmiştir. Adaletin hakkaniyet (insaf), ihsanın ise lütufkârlık (fazilet) olduğu söylenmiştir. En uygun olanı, adaleti lügat manasıyla tefsir etmektir; o da ifrat ve tefrit uçları arasında orta yolu tutmaktır. Dolayısıyla Yüce Allah'ın adaleti emretmesinin manası, kullarının dinde ne ifrat tarafına yani dinde yerilmiş olan aşırılığa ne de tefrit tarafına yani dinden olan herhangi bir şeyi ihlal etmeye meyletmeksizin orta bir hâl üzere olmalarıdır. İhsana gelince; onun sözlük anlamı, nafile sadaka gibi vacip olmayan şeyleri fazladan lütfetmeye işaret eder. İhsandan biri de kulun ibadetlerde ve diğer hususlarda Allah'ın kendisine vacip kılmadığı şeylerden sevap kazandıracak olanları yapmasıdır. Nitekim Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ihsanı, kulun Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmesi şeklinde tefsir ettiği sahih olarak sabit olmuştur. İbn Ömer'in Sahîhayn'da sabit olan hadisinde şöyle buyurmuştur:
«وَالْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ» وَهَذَا هُوَ مَعْنَى الْإِحْسَانِ شَرْعًا وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى أَيْ: إِعْطَاءِ الْقَرَابَةِ مَا تَدْعُو إِلَيْهِ حَاجَتُهُمْ، وَفِي الْآيَةِ إِرْشَادٌ إِلَى صِلَةِ الْأَقَارِبِ وَتَرْغِيبٌ فِي التَّصَدُّقِ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ مِنْ بَابِ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ إِنْ كَانَ إِعْطَاءُ الْأَقَارِبِ قَدْ دَخَلَ تَحْتَ الْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَقِيلَ:
'İhsan; Allah'a, O'nu görüyormuş gibi kulluk etmendir; sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir.' İşte şer'î anlamda ihsan budur. {وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى} “ve akrabaya vermeyi”; yani akrabaya ihtiyaçlarının gerektirdiği şeyleri vermeyi [emreder]. Bu ayette akrabayı gözetmeye (sıla-i rahime) yönlendirme ve onlara sadaka vermeye teşvik vardır. Eğer akrabaya vermek adalet ve ihsan kavramlarının altına girmişse, bu ifade genel üzerine özelin atfedilmesi kabilindendir. Şöyle de denilmiştir:
مِنْ بَابِ عَطْفِ الْمَنْدُوبِ عَلَى الْوَاجِبِ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ . وَإِنَّمَا خَصَّ ذَوِي الْقُرْبَى لِأَنَّ حَقَّهُمْ آكِدُ، فَإِنَّ الرَّحِمَ قَدِ اشْتَقَّ اللَّهُ اسْمَهَا مِنِ اسْمِهِ، وَجَعَلَ صِلَتَهَا مِنْ صِلَتِهِ وَقَطِيعَتَهَا مِنْ قَطِيعَتِهِ وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ هِيَ الْخَصْلَةُ الْمُتَزَايِدَةُ فِي الْقُبْحِ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ، وَقِيلَ: هِيَ الزِّنَا، وَقِيلَ: الْبُخْلُ وَالْمُنْكَرِ مَا أَنْكَرَهُ الشَّرْعُ بِالنَّهْيِ عَنْهُ، وَهُوَ يَعُمُّ جَمِيعَ الْمَعَاصِي عَلَى اخْتِلَافِ أَنْوَاعِهَا، وَقِيلَ: هُوَ الشِّرْكُ وَأما الْبَغْيِ فَقِيلَ: هُوَ الْكِبْرُ، وَقِيلَ: الظُّلْمُ، وَقِيلَ: الْحِقْدُ، وَقِيلَ: التَّعَدِّي، وَحَقِيقَتُهُ تَجَاوُزُ الْحَدِّ فَيَشْمَلُ هَذِهِ الْمَذْكُورَةَ وَيَنْدَرِجُ بِجَمِيعِ أَقْسَامِهِ تَحْتَ الْمُنْكَرِ، وَإِنَّمَا خُصَّ بِالذِّكْرِ اهْتِمَامًا بِهِ لِشِدَّةِ ضَرَرِهِ وَوَبَالِ عَاقِبَتِهِ، وَهُوَ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي تَرْجِعُ عَلَى فَاعِلِهَا لِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ ، وَهَذِهِ الْآيَةُ هِيَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، ثُمَّ خَتَمَ سُبْحَانَهُ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ:
mendubun vacip üzerine atfedilmesi kabilindendir. Bu ayetin benzeri Cenâb-ı Hakk'ın: {وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ} “Akrabaya hakkını ver” buyruğudur. Akrabaları özellikle zikretmesi, haklarının daha kuvvetli olmasındandır; zira Allah, rahîm (akrabalık) ismini Kendi isminden türetmiş, onu gözetmeyi Kendisini gözetmekten, onunla bağı koparmayı da Kendisiyle bağı koparmaktan saymıştır. {وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ} “Hayasızlıktan... nehyeder”; söz veya fiilden çirkinliği aşırı olan haslettir; zina olduğu da, cimrilik olduğu da söylenmiştir. {وَالْمُنْكَرِ} “ve kötülükten”; şeriatın yasaklayarak çirkin gördüğü şeydir ve farklı türleriyle bütün günahları kapsar; şirk olduğu da söylenmiştir. {الْبَغْيِ} “ve azgınlıktan / taşkınlıktan” ifadesine gelince; kibir olduğu, zulüm olduğu, kin olduğu, haddi aşmak (teaddi) olduğu söylenmiştir. Hakikati ise haddi aşmaktır; dolayısıyla bu zikredilenleri kapsar ve bütün kısımlarıyla münker kavramının altına girer. Zararının şiddeti ve akıbetinin vebali sebebiyle önemine binaen özellikle zikredilmiştir. O, Yüce Allah'ın: {إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ} “Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” buyruğu gereğince cezası yapanın aleyhine dönen günahlardandır. Bu ayet, iyiliği emredip kötülükten sakındırmanın vacip olduğuna delalet eden ayetlerdendir. Sonra Yüce Allah bu ayeti şu buyruğuyla bitirmiştir:
يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ أَيْ: يَعِظُكُمْ بِمَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِمَّا أَمَرَكُمْ بِهِ وَنَهَاكُمْ عَنْهُ، فَإِنَّهَا كَافِيَةٌ فِي بَابِ الْوَعْظِ وَالتَّذْكِيرِ، لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ إِرَادَةَ أَنْ تَتَذَكَّرُوا مَا يَنْبَغِي تَذَكُّرُهُ فَتَتَّعِظُوا بِمَا وَعَظَكُمُ اللَّهُ بِهِ.
{يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “İyice düşünesiniz diye size öğüt verir”; yani bu ayette zikrettiği, size emrettiği ve sizi nehyettiği şeylerle size öğüt vermektedir; nitekim bu ayet vaaz ve hatırlatma babında yeterlidir; hatırlanması gereken şeyleri hatırlayasınız ve böylece Allah'ın size verdiği öğütle ibret alasınız diye.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً قَالَ: شَهِيدُهَا نَبِيُّهَا عَلَى أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَ رِسَالَاتِ رَبِّهِ، قَالَ اللَّهُ: وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ فَاضَتْ عَيْنَاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ قَالَ: حَدَّثُوهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ قَالَ: اسْتَسْلَمُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَهَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ قَالَ: زِيدُوا عَقَارِبَ لَهَا أَنْيَابٌ كَالنَّخْلِ الطِّوَالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَطِيبُ عَنِ الْبَرَاءِ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ، فقال: عقارب أمثال
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً} “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "O [ümmetin] şahidi, Rabbinin elçilik görevlerini tebliğ ettiğine dair kendi peygamberidir. Allah Teâlâ: {وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ} “Seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz [zaman]” buyurmuştur." [Katâde] dedi ki: "Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğu vakit iki gözünden yaşlar boşanırdı." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ} “Onlara söz atarlar” buyruğu hakkında: "Onlarla konuştular" demiştir. İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, {وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ} “O gün Allah'a teslimiyet arz ederler” buyruğu hakkında: "Teslim oldular" demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den de benzerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Hennâd b. es-Serî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o, {زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ} “Onlara azap üstüne azap artırdık” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "[Onlara] uzun hurma ağaçları gibi iğneleri olan akrepler ilave edildi." İbn Merdûye ve el-Hatîb'in Berâ'dan rivayet ettiğine göre: «Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: {زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ} “Onlara azap üstüne azap artırdık” buyruğu soruldu da şöyle buyurdu: «Uzun hurma ağaçları misali akreplerdir...
النَّخْلِ الطِّوَالِ يَنْهَشُونَهُمْ فِي جَهَنَّمَ» . وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
cehennemde onları sokup dururlar.' Ebû Ya'lâ, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şu buyruk hakkında rivayet etmiştir:
زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ قَالَ: خَمْسَةُ أَنْهَارٍ مِنْ نَارٍ صَبَّهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ يُعَذَّبُونَ بِبَعْضِهَا بِاللَّيْلِ، وَبِبَعْضِهَا بِالنَّهَارِ. وَقَدْ رَوَى ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الزِّيَادَةُ خَمْسَةُ أَنْهَارٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ على رؤوس أَهْلِ النَّارِ: ثَلَاثَةُ أَنْهَارٍ عَلَى مِقْدَارِ اللَّيْلِ، ونهران على مقدار النهار» فذلك قَوْلُهُ:
{زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ} “Onlara azap üstüne azap artırdık”; o şöyle demiştir: 'Allah'ın üzerlerine döktüğü ateşten beş nehirdir; bir kısmıyla geceleyin, bir kısmıyla da gündüzün azap olunurlar.' İbn Merdûye, Câbir'in hadisinden Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: 'Artış, Arş'ın altından cehennemliklerin başlarına akan beş nehirdir: Üç nehir gece miktarınca, iki nehir ise gündüz miktarıncadır.' İşte O'nun şu buyruğu bundandır:
زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِي هَذَا الْكِتَابِ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ، وَلَكِنَّ عِلْمَنَا يَقْصُرُ عَمَّا بُيِّنَ لَنَا فِي الْقُرْآنِ، ثُمَّ قَرَأَ: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ الضُّرَيْسِ فِي فَضَائِلِ الْقُرْآنِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ فِي كِتَابِ الصَّلَاةِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: من أراد العلم فليتنوّر الْقُرْآنَ، فَإِنَّ فِيهِ عِلْمَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ قَالَ: «كُنْتُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ جَالِسًا إِذْ شَخَصَ بَصَرُهُ فَقَالَ: أَتَانِي جِبْرِيلُ فَأَمَرَنِي أَنْ أَضَعَ هَذِهِ الْآيَةَ بِهَذَا الْمَوْضِعِ مِنَ السُّورَةِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ الْآيَةَ» . وَفِي إِسْنَادِهِ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ. وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: إِسْنَادُهُ لَا بَأْسَ بِهِ. وَقَدْ أَخْرَجَهُ مُطَوَّلًا أَحْمَدُ، وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَحَسَّنَ ابْنُ كَثِيرٍ إِسْنَادَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَاوَرْدِيُّ وَابْنُ السَّكَنِ وَابْنُ مَنْدَهْ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي مَعْرِفَةِ الصَّحَابَةِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لما بلغت أكثم ابن صَيْفِيٍّ حَكِيمَ الْعَرَبِ قَالَ: إِنِّي أَرَاهُ يَأْمُرُ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَيَنْهَى عَنْ مَلَائِمِهَا، ثُمَّ قَالَ لقومه: كونوا في هذا الأمر رؤوسا، وَلَا تَكُونُوا فِيهِ أَذْنَابًا، وَكُونُوا فِيهِ أَوَّلًا وَلَا تَكُونُوا فِيهِ آخِرًا.
{زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ} “Onlara azap üstüne azap artırdık”. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'un şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Şüphesiz Allah bu Kitap'ta her şey için bir açıklama indirmiştir; fakat bizim ilmimiz Kur'an'da bize açıklanan şeyin gerisinde kalmaktadır.' Sonra: {وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ} “Sana her şeyi açıklayan Kitab'ı indirdik” ayetini okudu. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed, Fedâilü'l-Kur'ân'da İbnü'd-Durays, Kitâbü's-Salât'ta Muhammed b. Nasr, Taberânî ve Şuab'da Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İlim isteyen kimse Kur'an'ı iyice araştırıp incelesin (tenevvür etsin); zira öncekilerin ve sonrakilerin ilmi ondadır.' Ahmed, Osman b. Ebi'l-Âs'tan rivayet etmiştir: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında oturuyordum, birden gözünü dikti ve şöyle buyurdu: Cebrail bana geldi ve şu ayeti surenin bu yerine koymamı emretti: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ} “Şüphesiz Allah adaleti ve iyilik yapmayı emreder...” ayeti.' Bu rivayetin isnadında Şehr b. Havşeb vardır. İbn Kesîr tefsirinde: 'İsnadında bir sakınca yoktur' demiştir. Bunu Ahmed, Edeb'de Buhârî, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Abbâs hadisinden uzunca rivayet etmiştir; İbn Kesîr de isnadını hasen kabul etmiştir. Bâverdî, İbnü's-Seken, İbn Mende ve Ma'rifetü's-Sahâbe'de Ebû Nuaym, Abdülmelik b. Umeyr'den nakletmiştir ki; bu ayet Arapların hakîmi Eksem b. Sayfî'ye ulaştığında şöyle demiştir: 'Görüyorum ki o, ahlakın güzelliklerini emrediyor ve kötülüklerinden nehyediyor.' Sonra kavmine dedi ki: 'Bu işte baş olun, kuyruk olmayın; bu işte ilk olun, sonuncu olmayın!'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan şu buyruk hakkında rivayet etmiştir:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ قَالَ: شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَالْإِحْسَانُ أَدَاءُ الْفَرَائِضِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى قَالَ: إِعْطَاءُ ذَوِي الْأَرْحَامِ الْحَقَّ الَّذِي أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْكَ بِسَبَبِ الْقَرَابَةِ وَالرَّحِمِ وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ قَالَ:
{إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “Şüphesiz Allah adaleti emreder”; o şöyle demiştir: 'Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmektir. İhsan ise farzları yerine getirmektir.' {وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى} “ve akrabaya vermeyi”; 'Akrabalık ve hısımlık sebebiyle Allah'ın sana vacip kıldığı hakkı akrabalara vermendir' dedi. {وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ} “Hayasızlıktan nehyeder”; şöyle dedi:
الزِّنَا وَالْمُنْكَرِ قَالَ: الشِّرْكُ وَالْبَغْيِ قَالَ: الْكِبْرُ وَالظُّلْمُ يَعِظُكُمْ قَالَ: يُوصِيكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ فِي الصَّلَاةِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ قَالَ: أَعْظَمُ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ، وَأَجْمَعُ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ لِلْخَيْرِ وَالشَّرِّ الْآيَةُ الَّتِي فِي النَّحْلِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَأَكْثَرُ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَفْوِيضًا: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً- وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ ، وأشدّ آية في كتاب الله رجاء: يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ الْآيَةَ.
zina; {وَالْمُنْكَرِ} hakkında: 'Şirktir' dedi. {وَالْبَغْيِ} hakkında: 'Kibir ve zulümdür' dedi. {يَعِظُكُمْ} hakkında: 'Size tavsiye eder' dedi. {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “iyice düşünesiniz diye”. Saîd b. Mansûr, el-Edeb'de Buhârî, es-Salât'ta Muhammed b. Nasr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Şuab'da Beyhakî rivayet etmiştir ki [İbn Mes'ûd] şöyle demiştir: 'Allah'ın Kitabı'ndaki en büyük ayet: {اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Allah ki O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur” ayetidir. Allah'ın Kitabı'nda hayrı ve şerri en çok toplayan ayet, Nahl suresindeki {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ} “Şüphesiz Allah adaleti ve iyilik yapmayı emreder” ayetidir. Allah'ın Kitabı'nda [Allah'a] teslimiyeti en çok ifade eden ayet: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً- وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ} “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu açar ve onu beklemediği yerden rızıklandırır” ayetidir. Allah'ın Kitabı'nda ümidi en çok artıran ayet ise: {يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ} “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!...” ayetidir.'
وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ إِلَى آخِرِهَا ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ جَمَعَ لَكُمُ الْخَيْرَ كُلَّهُ والشرّ كله في آية واحدة، فو الله مَا تَرَكَ الْعَدْلُ وَالْإِحْسَانُ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ شَيْئًا إِلَّا جَمَعَهُ، وَلَا تَرَكَ الْفَحْشَاءُ وَالْمُنْكَرُ وَالْبَغْيُ مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ شَيْئًا إِلَّا جَمَعَهُ. وأخرج البخاري
Beyhakî, Şuab'da Hasan[-ı Basrî]'den rivayet etmiştir ki o, {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ} “Şüphesiz Allah adaleti ve iyilik yapmayı emreder” ayetini sonuna kadar okumuş, sonra da şöyle demiştir: 'Şüphesiz aziz ve celil olan Allah, bütün hayrı ve bütün şerri sizin için tek bir ayette toplamıştır. Allah'a yemin olsun ki adalet ve ihsan, Allah'a itaatten hiçbir şeyi dışarıda bırakmayıp hepsini toplamış; hayâsızlık, münker ve azgınlık da Allah'a isyandan hiçbir şeyi dışarıda bırakmayıp hepsini toplamıştır.' Buhârî de...
فِي تَارِيخِهِ، مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: مَرَّ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ بِقَوْمٍ يَتَحَدَّثُونَ فَقَالَ: فِيمَ أَنْتُمْ؟ قَالُوا: نَتَذَاكَرُ الْمُرُوءَةَ، فقال: أو ما كَفَاكُمُ اللَّهُ ﷿ ذَلِكَ فِي كِتَابِهِ إِذْ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ فَالْعَدْلُ الْإِنْصَافُ، وَالْإِحْسَانُ التَّفَضُّلُ، فَمَا بَقِيَ بَعْدَ هذا؟.
Tarih'inde Kelbî yoluyla babasından rivayet etmiştir, o şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib konuşmakta olan bir topluluğun yanından geçti ve: 'Ne konuşuyorsunuz?' dedi. Onlar: 'Mürüvveti aramızda müzakere ediyoruz' dediler. Bunun üzerine Ali: 'Yüce Allah Kitabı'nda: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ} “Şüphesiz Allah adaleti ve iyilik yapmayı emreder” buyururken bu size yetmedi mi? Adalet insaf (hakkaniyet), ihsan ise lütuftur; bundan sonra geriye ne kaldı?' dedi.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩١ الى ٩٦]
[Nahl Suresi (16), Ayetler: 91-96]
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٩١) وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣) وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٩٤) وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥)
{وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٩١) وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣) وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٩٤) وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥)} “Sözleştiğiniz zaman Allah'ın ahdini yerine getirin; Allah'ı üzerinize kefil kılmışken yeminleri pekiştirdikten sonra bozmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı bilir. (91) Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çoktur diye yeminlerinizi aranızda bir hile ve aldatma vasıtası yaparak, ipini sağlamca büktükten sonra çözüp çözen kadın gibi olmayın. Şüphesiz Allah bununla sizi imtihan etmektedir. Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyi kıyamet gününde size elbette açıklayacaktır. (92) Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat O dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir. Yapmakta olduğunuz şeylerden elbette hesaba çekileceksiniz. (93) Yeminlerinizi aranızda bir fesat ve aldatma vasıtası yapmayın; sonra sağlam basmışken ayak kayar ve Allah'ın yolundan alıkoyduğunuz için kötülüğü tadarsınız; sizin için büyük bir azap da olur. (94) Allah'ın ahdini az bir pahaya satmayın. Eğer bilirseniz, şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır. (95)”
مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦)
{مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦)} “Sizin yanınızda olan tükenir, Allah'ın katında olan ise kalıcıdır. Sabredenlerin mükâfatını, yapmakta olduklarının en güzeliyle elbette vereceğiz. (96)”
خَصَّ سُبْحَانَهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمَأْمُورَاتِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ فَقَالَ:
Yüce Allah: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “Şüphesiz Allah adaleti emreder” buyruğunun kapsadığı emredilen hususlar arasından ahde vefayı özellikle belirterek şöyle buyurdu:
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَظَاهِرُهُ الْعُمُومُ فِي كُلِّ عَهْدٍ يَقَعُ مِنَ الْإِنْسَانِ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ عَهْدِ الْبَيْعَةِ وَغَيْرِهِ، وَخَصَّ هَذَا الْعَهْدَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ بِالْعَهْدِ الْكَائِنِ فِي بَيْعَةِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى الْإِسْلَامِ وَهُوَ خِلَافُ مَا يُفِيدُهُ الْعَهْدُ الْمُضَافُ إِلَى اسْمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنَ الْعُمُومِ الشَّامِلِ لِجَمِيعِ عُهُودِ اللَّهِ، وَلَوْ فُرِضَ أَنَّ السَّبَبَ خَاصٌّ بِعَهْدٍ مِنَ الْعُهُودِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُوجِبًا لِقَصْرِهِ عَلَى السَّبَبِ، فَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَفَسَّرَهُ بَعْضُهُمْ بِالْيَمِينِ، وَهُوَ مَدْفُوعٌ بِذِكْرِ الْوَفَاءِ بِالْأَيْمَانِ بَعْدَهُ حَيْثُ قَالَ سُبْحَانَهُ: وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها أَيْ: بَعْدَ تَشْدِيدِهَا وَتَغْلِيظِهَا وَتَوْثِيقِهَا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ اخْتِصَاصَ النَّهْيِ عَنِ النَّقْضِ بِالْأَيْمَانِ الْمُؤَكَّدَةِ، لَا بِغَيْرِهَا مِمَّا لَا تَأْكِيدَ فِيهِ، فَإِنَّ تَحْرِيمَ النَّقْضِ يَتَنَاوَلُ الْجَمِيعَ، وَلَكِنْ فِي نَقْضِ الْيَمِينِ الْمُؤَكَّدَةِ مِنَ الْإِثْمِ فَوْقَ الْإِثْمِ الَّذِي فِي نَقْضِ مَا لَمْ يُوَكَّدْ مِنْهَا، يُقَالُ وَكَّدَ وَأَكَّدَ تَوْكِيدًا وَتَأْكِيدًا، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:
{وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ} “Sözleştiğiniz zaman Allah'ın ahdini yerine getirin”; zahiri ifadesi, biat ahdi ile diğer ahitler arasında bir fark olmaksızın insanın yapacağı her ahitte umumilik taşır. Bazı müfessirler bu ayette zikredilen ahdi, İslam üzere Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yapılan biatteki ahit ile sınırlandırmışlardır. Oysa bu, Yüce Allah'ın ismine izafe edilen ahit lafzının Allah'ın bütün ahitlerini kapsayan genel anlam ifade etmesine aykırıdır. Bu sebebin belirli bir ahde has olduğu varsayılsa bile bu durum onun sebeple sınırlandırılmasını gerektirmez; zira itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. Bazıları da onu 'yemin' olarak tefsir etmiştir; ancak bu görüş, hemen arkasından Yüce Allah'ın: {وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها} “Yeminleri pekiştirdikten sonra bozmayın” buyurarak yeminlere vefayı zikretmesiyle reddedilmiştir. Yani onları sımsıkı, ağır ve sağlam bağladıktan sonra [bozmayın]. Burada kast edilen, nehyin yemini bozmada sadece pekiştirilmiş yeminlere has olup içinde tekit bulunmayan diğer yeminleri kapsamaması değildir; zira yemini bozmanın haramlığı hepsini kapsar. Fakat pekiştirilmiş yemini bozmada, pekiştirilmemiş olanı bozmaktaki günahtan daha fazla günah vardır. 'Vekkede' ve 'ekkede' (وَكَّدَ وَأَكَّدَ) denir ki 'tevkîd' ve 'te'kîd' şeklinde gelir ve bunlar iki ayrı kullanımdır (lehçedir). Zeccâc şöyle demiştir:
الْأَصْلُ الْوَاوُ وَالْهَمْزَةُ بَدَلٌ مِنْهَا، وَهَذَا الْعُمُومُ مَخْصُوصٌ بِمَا ثَبَتَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: «مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ» حَتَّى بَالَغَ فِي ذَلِكَ ﷺ فَقَالَ:
'Aslı vav'dır (vavlıdır), hemze ise ondan bedeldir.' Bu umumilik, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sahih hadislerde sabit olan şu buyruğu ile tahsis edilmiştir: 'Bir kimse bir yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, daha hayırlı olanı yapsın ve yeminine kefaret versin.' Hatta Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu konuda ileri giderek şöyle buyurmuştur:
«وَاللَّهِ لَا أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَكَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي» وَهَذِهِ الْأَلْفَاظُ ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، وَيُخَصُّ أَيْضًا مِنْ هَذَا الْعُمُومِ يَمِينُ اللَّغْوِ لِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ التَّقْيِيدُ بِالتَّوْكِيدِ هُنَا لِإِخْرَاجِ أَيْمَانِ اللَّغْوِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَسْطُ الْكَلَامِ عَلَى الْأَيْمَانِ فِي الْبَقَرَةِ وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا أَيْ: شَهِيدًا، وَقِيلَ: حَافِظًا، وَقِيلَ: ضَامِنًا، وقيل:
«وَاللَّهِ لَا أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَكَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي» «Allah'a yemin olsun ki, bir yemin edip de ondan başkasını daha hayırlı görürsem mutlaka daha hayırlı olanı yapar ve yeminime kefaret veririm.» Bu lafızlar Sahîhayn'da ve diğer [hadis kaynaklarında] sabittir. Yine Yüce Allah'ın: {لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ} “Allah sizi, yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsız yeminlerden) dolayı sorumlu tutmaz” buyruğu sebebiyle lağv yemini de bu umumilikten tahsis edilir. Burada [yeminin] tekit (pekiştirme) ile kayıtlanması, lağv yeminlerini [hüküm dışı] bırakmak için de olabilir. Yeminler konusundaki geniş açıklama daha önce Bakara [Suresi]'nde geçmişti. {وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا} “Allah'ı kendinize kefil kılmışken”; yani şahit [kılmışken]; koruyucu (hâfız) [kılmışken] de denilmiştir, garantör (zâmin) [kılmışken] de denilmiştir ve [şöyle de] denilmiştir:
رَقِيبًا لِأَنَّ الْكَفِيلَ يُرَاعِي حَالَ الْمَكْفُولِ بِهِ، وَقِيلَ: إِنَّ تَوْكِيدَ الْيَمِينِ هُوَ حَلِفُ الْإِنْسَانِ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ مِرَارًا. وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ التَّوْكِيدَ هُوَ أَنْ يَحْلِفَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ حَلَفَ وَاحِدَةً فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ فَيُجَازِيكُمْ بِحَسَبِ ذَلِكَ، إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ، وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ، وَفِيهِ تَرْغِيبٌ وَتَرْهِيبٌ.
Gözetleyici (rakîb) [kılmışken]; zira kefil, kefil olunan şeyin durumunu gözetir. Yemini pekiştirmenin, insanın tek bir şey üzerine defalarca yemin etmesi olduğu da söylenmiştir. Kurtubî, İbn Ömer'den tevkîdin iki defa yemin etmek olduğunu, tek bir defa yemin ederse üzerine kefaret gerekmeyeceğini nakletmiştir. {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ} “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı bilir”; dolayısıyla size buna göre karşılık verir; hayırsa hayır, şerse şerdir. Bunda bir teşvik (rağbet ettirme) ve bir sakındırma (terhîb) vardır.
ثُمَّ أَكَّدَ وُجُوبَ الْوَفَاءِ وَتَحْرِيمَ النَّقْضِ فَقَالَ: وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها أَيْ: لَا تَكُونُوا فِيمَا تَصْنَعُونَ مِنَ النَّقْضِ بَعْدَ التَّوْكِيدِ كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا، أَيْ: مَا غَزَلَتْهُ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَيْ: مِنْ بَعْدِ إِبْرَامِ الْغَزَلِ وَإِحْكَامِهِ، وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِنَقَضَتْ أَنْكاثاً جَمْعُ نِكْثٍ بِكَسْرِ النُّونِ، مَا يُنْكَثُ فَتْلُهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
Sonra vefanın vücubunu ve ahdi bozmanın haramlığını tekit ederek şöyle buyurdu: {وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها} “İpini çözen kadın gibi olmayın”; yani pekiştirdikten sonra bozma hususunda yaptıklarınızla, büktüğü ipini bozan kadın gibi olmayın; yani eğirdiği şeyi {مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ} “sağlamca büktükten sonra”; yani ipi sıkılaştırıp sağlamlaştırdıktan sonra [çözen gibi]. Bu ifade 'nakadat' (نَقَضَتْ / çözdü) fiiline bağlıdır. {أَنْكاثاً} “çözüp parçalara ayıran”; nûn harfinin kesresiyle 'niks'in (نِكْث) çoğuludur, bükümü çözülen şey demektir. Zeccâc şöyle demiştir:
انْتَصَبَ أَنْكَاثًا عَلَى الْمَصْدَرِ لِأَنَّ مَعْنَى نَقَضَتْ نَكَثَتْ وَرُدَّ بِأَنَّ أَنْكَاثًا لَيْسَ بِمَصْدَرٍ، وَإِنَّمَا هُوَ جَمْعٌ كَمَا ذَكَرْنَا.
'Enkâsen' (أَنْكاثاً) lafzı mastar olarak mensup kılınmıştır, çünkü 'nakadat' kelimesi 'nekest' (نَكَثَتْ) manasındadır. Buna karşı 'enkâs'ın mastar olmadığı, bilakis zikrettiğimiz gibi çoğul olduğu söylenerek itiraz edilmiştir.
وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ كَمَا تَقُولُ كَسَرْتُهُ أَقْطَاعًا وَأَجْزَاءً، أَيْ: جَعَلْتُهُ أَقْطَاعًا وَأَجْزَاءً، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ حَالًا. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا قَبْلَهَا، وَالتَّقْدِيرُ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ، فَإِنَّكُمْ إِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ كُنْتُمْ مِثْلَ امْرَأَةٍ غَزَلَتْ غَزْلًا وَأَحْكَمَتْهُ ثُمَّ جَعَلَتْهُ أَنْكَاثًا، وَجُمْلَةُ تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالدَّخَلُ الْمَكْرُ وَالْخَدِيعَةُ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: كُلُّ أَمْرٍ لَمْ يَكُنْ صَحِيحًا فَهُوَ دَخَلٌ. وَقِيلَ: الدَّخَلُ مَا أُدْخِلَ فِي الشَّيْءِ عَلَى فَسَادِهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: غشا ودغلا أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ أَيْ بِأَنْ تَكُونَ جَمَاعَةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ جَمَاعَةٍ أَيْ: أَكْثَرُ عَدَدًا مِنْهَا وَأَوْفَرُ مَالًا. يُقَالُ: رَبَا الشَّيْءُ يَرْبُو إِذَا كَثُرَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى لَا تَغْدِرُوا بِقَوْمٍ لِقِلَّتِهِمْ وَكَثْرَتِكُمْ أَوْ لِقِلَّتِكُمْ وَكَثْرَتِهِمْ وَقَدْ عَزَّرْتُمُوهُمْ بِالْأَيْمَانِ. قِيلَ: وَقَدْ كَانَتْ قُرَيْشٌ إِذَا رَأَوْا شَوْكَةً فِي أَعَادِي حُلَفَائِهِمْ نَقَضُوا عَهْدَهُمْ وَحَالَفُوا أَعْدَاءَهُمْ، وَقِيلَ: هُوَ تَحْذِيرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَغْتَرُّوا بِكَثْرَةِ قُرَيْشٍ وَسَعَةِ أَمْوَالِهِمْ فَيَنْقُضُوا بَيْعَةَ النَّبِيِّ ﷺ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ أَيْ: يَخْتَبِرُكُمْ بِكَوْنِكُمْ أَكْثَرَ وَأَوْفَرَ لِيَنْظُرَ هَلْ تَتَمَسَّكُونَ بِحَبَلِ الْوَفَاءِ أَمْ تَنْقُضُونَ اغْتِرَارًا بِالْكَثْرَةِ؟
Vâhidî şöyle demiştir: O, tıpkı senin 'onu parçalara ve cüzlere ayırarak kırdım' yani 'parçalar ve cüzler kıldım' demen gibi ikinci mef'ûl olarak mensuptur; hâl olması da muhtemeldir. İbn Kuteybe dedi ki: Bu ayet kendisinden öncekine bağlıdır. Takdiri şöyledir: 'Allah'ın ahdini yerine getirin ve yeminleri bozmayın; zira eğer bunu yaparsanız, bir ipliği eğirip sağlamlaştıran, sonra da onu parça parça çözüp atan bir kadın gibi olursunuz.' {تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ} “Yeminlerinizi aranızda bir fesat ve hile vasıtası yaparak” cümlesi hal mahallinde mensuptur. Cevherî demiştir ki: 'Dahal' (الدَّخَل), hile ve aldatmadır. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: 'Doğru ve dürüst olmayan her iş dahaldir.' Bir görüşe göre dahal, fesat üzere bir şeyin içine sokulan şeydir. Zeccâc: 'Hıyanet ve aldatmadır' demiştir. {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ} “Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çoktur diye”; yani bir topluluğun diğer bir topluluktan daha fazla, yani sayıca daha çok ve malca daha zengin olması sebebiyle. Bir şey çoğaldığında 'rabâ eş-şey'u yerbû' (رَبَا الشَّيْءُ يَرْبُو) denir. Ferrâ şöyle demiştir: Manası; yeminlerle kendilerine teminat vermişken, onların azlığı ve sizin çokluğunuz sebebiyle veya sizin azlığınız ve onların çokluğu sebebiyle bir kavme kalleşlik (hıyanet) etmeyin demektir. Denildi ki: Kureyş, müttefiklerinin düşmanlarında bir güç ve kuvvet gördüklerinde ahitlerini bozar ve düşmanlarıyla ittifak kurardı. Şöyle de denilmiştir: Bu, müminlerin Kureyş'in çokluğuna ve mallarının genişliğine aldanıp Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yaptıkları biati bozmamaları için bir uyarıdır. {إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ} “Şüphesiz Allah bununla sizi imtihan etmektedir”; yani vefa bağına sımsıkı sarılacak mısınız yoksa çokluğa aldanıp bozacak mısınız diye görmek için sayıca daha çok ve daha varlıklı kılmakla sizi imtihan etmektedir.
فَالضَّمِيرُ فِي «بِهِ» رَاجِعٌ إِلَى مَضْمُونِ جُمْلَةِ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ أَيْ: إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِتِلْكَ الْكَثْرَةِ لِيَعْلَمَ مَا تَصْنَعُونَ، أَوْ إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِمَا يَأْمُرُكُمْ وَيَنْهَاكُمْ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ فَيُوَضِّحُ الْحَقَّ وَالْمُحِقِّينَ وَيَرْفَعُ دَرَجَاتِهِمْ، وَيُبَيِّنُ الْبَاطِلَ وَالْمُبْطِلِينَ فَيُنْزِلُ بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ مَا يَسْتَحِقُّونَهُ، وَفِي هَذَا إِنْذَارٌ وَتَحْذِيرٌ مِنْ مُخَالَفَةِ الْحَقِّ وَالرُّكُونِ إِلَى الْبَاطِلِ، أَوْ يُبَيِّنُ لَكُمْ مَا كُنْتُمْ تَخْتَلِفُونَ فِيهِ مِنَ الْبَعْثِ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ.
Buradaki 'bihi' (بِهِ) zamiri, {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ} “Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çoktur diye” cümlesinin içeriğine dönmektedir; yani ne yapacağınızı bilsin diye Allah sizi ancak o çoklukla imtihan etmektedir veya Allah size emrettikleri ve sizi nehyettikleri ile sizi imtihan etmektedir. {وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyi kıyamet gününde size elbette açıklayacaktır”; böylece hakkı ve hak ehlini açıklığa kavuşturup onların derecelerini yükseltecek, batılı ve batıl ehlini de açıklayıp hak ettikleri azabı onların üzerine indirecektir. Bunda hakka muhalefet etmekten ve batıla meyletmekten bir sakındırma ve tehdit vardır; yahut diriliş, cennet ve cehennem hususunda ihtilaf ettiğiniz şeyleri size açıklayacaktır.
ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَجْمَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ عَلَى الْوَفَاءِ أَوْ عَلَى الْإِيمَانِ فَقَالَ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً مُتَّفِقَةً عَلَى الْحَقِّ وَلكِنْ بِحُكْمِ الْإِلَهِيَّةِ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ بِخِذْلَانِهِ إِيَّاهُمْ عَدْلًا مِنْهُ فِيهِمْ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ بِتَوْفِيقِهِ إياهم فضلا منه عليهم: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ ، ولهذا قال:
Sonra Yüce Allah, müminleri ve kâfirleri ahde vefa veya iman üzerinde toplamaya kadir olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً} “Eğer Allah dileseydi, sizi tek bir ümmet yapardı”; hak üzere ittifak etmiş [tek bir ümmet]. {وَلكِنْ} “Fakat” ilahî hükmü gereğince, {يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ} “dilediğini saptırır”; onlar hakkındaki adaleti gereği onları yardımsız bırakarak; {وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ} “dilediğini de hidayete erdirir”; onlara olan lütfu gereği onları muvaffak kılarak. {لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ} “O, yaptığından sorumlu tutulmaz, oysa onlar sorguya çekileceklerdir.” Bundan dolayı şöyle buyurmuştur:
وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ مِنَ الْأَعْمَالِ فِي الدُّنْيَا، وَاللَّامُ فِي. «وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ» ، وَفِي «وَلَتُسْأَلُنَّ» هُمَا الْمُوَطِّئَتَانِ لِلْقَسَمِ. ثُمَّ لَمَّا نَهَاهُمْ سُبْحَانَهُ عَنْ نَقْضِ مُطْلَقِ الْأَيْمَانِ نَهَاهُمْ عَنْ نَقْضِ أَيْمَانٍ مَخْصُوصَةٍ فَقَالَ: وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ وَهِيَ أَيْمَانُ الْبَيْعَةِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَهَذَا فِي نَهْيِ الَّذِينَ بَايَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ نَقْضِ الْعَهْدِ عَلَى الْإِسْلَامِ وَنُصْرَةِ الدِّينِ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَى هَذَا التخصيص بما في قوله:
{وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Ve yapmakta olduğunuz şeylerden mutlaka hesaba çekileceksiniz”; [yani] dünyada [işlediğiniz] amellerden. {وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ} ve {وَلَتُسْأَلُنَّ} lafızlarındaki lâm (ل) harfi, yemine hazırlık bildiren (müvattıe li'l-kasem) harftir. Sonra Yüce Allah onları genel olarak yeminleri bozmaktan nehyedince, özel birtakım yeminleri bozmaktan da nehyedip şöyle buyurdu: {وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ} “Yeminlerinizi aranızda bir fesat ve aldatma vasıtası yapmayın”; bunlar biat yeminleridir. Vâhidî şöyle dedi: Müfessirler dediler ki: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat edenlerin, İslam ve dine yardım konusundaki ahitlerini bozmalarını nehyetme hakkındadır. Onlar bu tahsise (özele tahsis etmeye), O'nun şu buyruğunda yer alan hususla delil getirdiler:
فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها مِنَ الْمُبَالَغَةِ، وَبِمَا فِي قَوْلِهِ: وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ لِأَنَّهُمْ إِذَا نَقَضُوا الْعَهْدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ صَدُّوا غَيْرَهُمْ عَنِ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ. وَعَلَى تَسْلِيمِ أَنَّ هَذِهِ الْأَيْمَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هِيَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ هَذَا تَكْرِيرٌ لِمَا قَبْلَهُ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ وَالتَّقْرِيرِ، وَمَعْنَى «فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا» فَتَزِلُّ قَدَمُ مَنِ اتَّخَذَ يَمِينَهُ دَخَلًا عَنْ مَحَجَّةِ الْحَقِّ بَعْدَ ثُبُوتِهَا عَلَيْهَا وَرُسُوخِهَا فِيهَا. قِيلَ: وَأَفْرَدَ الْقَدَمَ لِلْإِيذَانِ بِأَنَّ زَلَلَ قَدَمٍ وَاحِدٍ أَيُّ قَدَمٍ كَانْتْ عَزَّتْ أَوْ هَانَتْ مَحْذُورٌ عَظِيمٌ، فَكَيْفَ بِأَقْدَامٍ كَثِيرَةٍ؟ وَهَذَا اسْتِعَارَةٌ لِلْمُسْتَقِيمِ الْحَالِ يَقَعُ فِي شَرٍّ عَظِيمٍ وَيَسْقُطُ فِيهِ لِأَنَّ الْقَدَمَ إِذَا زَلَّتْ نَقَلَتِ الْإِنْسَانَ مِنْ حَالِ خَيْرٍ إِلَى حَالِ شَرٍّ، وَيُقَالُ لِمَنْ أَخْطَأَ فِي شَيْءٍ: زَلَّتْ بِهِ قَدَمُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :
{فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها} “ayak sağlam bastıktan sonra kaymasın diye” ifadesindeki mübalağayı ve {وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ} “alıkoyduğunuz için kötülüğü tadarsınız” buyruğundaki ifadeyi [delil getirmişlerdir]; zira onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan ahdi bozduklarında, başkalarını da İslam'a girmekten alıkoymuş olurlar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile yapılan bu yeminlerin bu ayetin nüzul sebebi olduğu kabul edilse bile, itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir. Bir grup müfessir ise bunun, tekit ve pekiştirme kastıyla öncekinin bir tekrarı olduğunu söylemiştir. “فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا” ifadesinin anlamı; yeminini hile ve fesat aracı edinen kimsenin ayağının, hak caddesi üzerinde sabit olup perçinleştikten sonra oradan kaymasıdır. Şöyle de denilmiştir: Ayağın tekil olarak getirilmesi, değerli veya değersiz hangi ayak olursa olsun tek bir ayağın kaymasının bile büyük bir tehlike olduğunu bildirmek içindir; nitekim çok sayıda ayak olursa nasıldır! Bu, hâli dosdoğru olan bir kimsenin büyük bir şerre düşüp onda yuvarlanması için bir istiaredir; zira ayak kaydığı zaman insanı hayır hâlinden şer hâline nakleder. Bir şeyde hata eden kimse için: 'Ayağı kaydı' denir; şairin şu sözü de bundandır:
تَدَارَكْتُمَا عَبْسًا وَقَدْ ثُلَّ عَرْشُهَا ... وَذِبْيَانُ قَدْ زَلَّتْ بِأَقْدَامِهَا النَّعْلُ
Tahtı yıkılmış olan Abs'e yetiştiniz; Zibyân'ın ise pabuçları ayaklarından kaymıştı.
وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ أَيْ: تَذُوقُوا الْعَذَابَ السَّيِّئَ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ، أَوْ فِيهِمَا بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ: بِسَبَبِ صُدُودِكُمْ أَنْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَهُوَ الْإِسْلَامُ، أَوْ بِسَبَبِ صَدِّكُمْ لِغَيْرِكُمْ عَنِ الْإِسْلَامِ، فَإِنَّ مَنْ نَقَضَ الْبَيْعَةَ وَارْتَدَّ اقْتَدَى بِهِ غَيْرُهُ فِي ذَلِكَ فَكَانَ فِعْلُهُ سُنَّةً سَيِّئَةً عَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا، وَلِهَذَا قَالَ: وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ أَيْ: مُتَبَالِغٌ فِي الْعِظَمِ، وَهُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِمَا قَبْلَهُ عَذَابَ الدُّنْيَا.
{وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ} “Alıkoyduğunuz için kötülüğü tadarsınız”; yani dünyada veya ahirette yahut her ikisinde kötü azabı tadarsınız; {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah'ın yolundan”; yani sizin Allah'ın yolundan ki o İslam'dır yüz çevirmeniz sebebiyle ya da başkalarını İslam'dan alıkoymanız sebebiyle. Zira biati bozup irtidat eden kimseye başkası da bu hususta uyar; böylece onun fiili, günahı ve onunla amel edenin günahı kendisine ait olan kötü bir çığır (sünnet-i seyyie) olur. Bundan dolayı: {وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ} “sizin için büyük bir azap da olur” buyurmuştur; yani büyüklükte son dereceye ulaşmış bir azap ki bundan önceki dünyadaki azap ise bu ahiret azabıdır.
ثُمَّ نَهَاهُمْ سُبْحَانَهُ عَنِ الْمَيْلِ إِلَى عَرَضِ الدُّنْيَا وَالرُّجُوعِ عَنِ الْعَهْدِ لِأَجْلِهِ فَقَالَ: وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا أَيْ: لَا تَأْخُذُوا فِي مُقَابَلَةِ عَهْدِكُمْ عِوَضًا يَسِيرًا حَقِيرًا، وَكُلُّ عَرَضٍ دُنْيَوِيٍّ وَإِنْ كَانَ فِي الصُّورَةِ كَثِيرًا فَهُوَ لِكَوْنِهِ ذَاهِبًا زَائِلًا يَسِيرٌ، وَلِهَذَا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ بَعْدَ تَقْلِيلِ عَرَضِ الدُّنْيَا خَيْرِيَّةَ مَا عِنْدَ اللَّهِ فَقَالَ: إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ أَيْ: مَا عِنْدَهُ مِنَ النَّصْرِ فِي الدُّنْيَا وَالْغَنَائِمِ وَالرِّزْقِ الْوَاسِعِ، وَمَا عِنْدَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ الَّذِي لَا يَزُولُ وَلَا يَنْقَطِعُ هُوَ خَيْرٌ لَهُمْ، ثُمَّ عَلَّلَ النَّهْيَ عَنْ أَنْ يَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا وَأَنَّ مَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَهُمْ بِقَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَيْ: إِنْ كُنْتُمْ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالتَّمْيِيزِ بَيْنَ الْأَشْيَاءِ. ثُمَّ ذَكَرَ دَلِيلًا قَاطِعًا عَلَى حَقَارَةِ عَرَضِ الدُّنْيَا وَخَيْرِيَّةِ مَا عِنْدَ اللَّهِ فَقَالَ: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَمَعْلُومٌ لِكُلِّ عَاقِلٍ أَنَّ مَا يَنْفَدُ وَيَزُولُ، وَإِنْ بَلَغَ فِي الْكَثْرَةِ إِلَى أَيِّ مَبْلَغٍ فَهُوَ حَقِيرٌ يَسِيرٌ، وَمَا كَانَ يَبْقَى وَلَا يَزُولُ فَهُوَ كَثِيرٌ جَلِيلٌ، أَمَّا نَعِيمِ الْآخِرَةِ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا نَعِيِمُ الدُّنْيَا الَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ وَإِنْ كَانَ زَائِلًا، لَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ مُتَّصِلًا بِنَعِيمِ الْآخِرَةِ كَانَ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ فِي حُكْمِ الْبَاقِي الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ، ثُمَّ قَالَ: وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ اللَّامُ هِيَ الْمُوَطِّئَةُ، أَيْ: لَنَجْزِيَنَّهُمْ بِسَبَبِ صَبْرِهِمْ عَلَى مَا نَالَهُمْ مِنْ مَشَاقِّ التَّكْلِيفِ وَجِهَادِ الْكَافِرِينَ وَالصَّبْرِ عَلَى مَا يَنَالُهُمْ مِنْهُمْ مِنَ الْإِيذَاءِ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ مِنَ الطَّاعَاتِ. قِيلَ: وَإِنَّمَا خَصَّ أَحْسَنَ أَعْمَالِهِمْ، لِأَنَّ مَا عَدَاهُ وَهُوَ الْحَسَنُ مُبَاحٌ، وَالْجَزَاءُ إِنَّمَا يَكُونُ عَلَى الطَّاعَةِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ بِجَزَاءٍ أَشْرَفَ وَأَوْفَرَ مِنْ عَمَلِهِمْ، كَقَوْلِهِ: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها
Sonra Allah Teâlâ, onları dünyanın geçici menfaatine meyledip bunun uğruna ahdi bozmaktan nehyederek şöyle buyurdu: {وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا} “Allah’ın ahdini az bir değere satmayın”; yani ahdinizin karşılığında az ve değersiz bir karşılık almayın. Zira dünyalık her menfaat, görünüşte çok olsa bile, geçip gideceğinden ve yok olacağından dolayı azdır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ, dünyanın geçici menfaatinin azlığını belirttikten sonra kendi katındakinin daha hayırlı olduğunu zikrederek şöyle buyurdu: {إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} “Şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır”; yani O'nun katında [bulunan] dünyadaki zafer, ganimetler ve bol rızık ile ahiretteki cennetin yok olmayan ve kesintiye uğramayan nimetleri onlar için daha hayırlıdır. Sonra Allah’ın ahdini az bir fiyata satma nehyini ve Allah katındakinin onlar için daha hayırlı olduğunu {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer bilirseniz” kavliyle gerekçelendirdi; yani şayet ilim ve eşyayı birbirinden ayırt etme ehli iseniz. Sonra dünyanın geçici menfaatinin değersizliğine ve Allah katındakinin daha hayırlı olduğuna kesin bir delil getirerek şöyle buyurdu: {مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ} “Sizin yanınızda olan tükenir, Allah katında olan ise bâkidir”. Her akıl sahibi için malumdur ki tükenen ve yok olan şey, çoklukta hangi mertebeye ulaşırsa ulaşsın değersiz ve azdır. Bâki kalıp yok olmayan şey ise çok ve yücedir. Ahiret nimetine gelince, bu açıktır. Dünyada Allah'ın müminlere lütfettiği nimete gelince; bu her ne kadar geçici ise de ahiret nimetine bitişik olduğundan dolayı bu açıdan kesintiye uğramayan bâki hükmündedir. Sonra şöyle buyurdu: {وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ} “Sabredenlere, yapmakta olduklarının en güzeliyle mükâfatlarını mutlaka vereceğiz”. Buradaki lâm harfi lâm-ı muvattiedir (kaseme hazırlık içindir); yani mükellefiyet meşakkatlerine ve kâfirlerle cihada sabretmeleri ve onlardan gelen eziyetlere katlanmaları sebebiyle onları, yaptıkları itaatlerin en güzeliyle mükâfatlandıracağız demektir. Şöyle de denilmiştir: Amellerinin en güzeli özellikle zikredilmiştir; çünkü bunun dışındaki güzel olan [fiil] mubahtır, mükâfat ise ancak itaate verilir. Bir diğer görüşe göre mana şöyledir: Onlara amellerinden daha şerefli ve daha bol bir mükâfat vereceğiz; nitekim {مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها} “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır” buyurulmuştur.
أَوْ لَنَجْزِيَنَّهُمْ بِحَسَبِ أَحْسَنِ أَفْرَادِ أَعْمَالِهِمْ عَلَى مَعْنَى لَنُعْطِيَنَّهُمْ بِمُقَابَلَةِ الْفَرْدِ الْأَدْنَى مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْمَذْكُورَةِ مَا نُعْطِيهِمْ بِمُقَابَلَةِ الْفَرْدِ الْأَعْلَى مِنْهَا مِنَ الْجَزَاءِ الْجَزِيلِ، لَا أَنَّا نُعْطِي الْأَجْرَ بِحَسَبِ أَفْرَادِهَا الْمُتَفَاوِتَةِ فِي مَرَاتِبِ الْحَسَنِ بِأَنْ نَجْزِيَ الْحَسَنَ مِنْهَا بِالْأَجْرِ الْحَسَنِ، وَالْأَحْسَنَ بِالْأَحْسَنِ، كَذَا قِيلَ. قَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ كَثِيرٍ «لَنَجْزِيَنَّ» بِالنُّونِ.
Veya amellerinin en güzel fertlerine göre karşılık vereceğiz; yani bu zikredilen amellerinin en alt mertebesindeki ferdin karşılığında, en üst ferdinin karşılığında verdiğimiz bol mükâfatı vereceğiz; yoksa güzellik mertebelerinde farklılık gösteren fertlerine göre, güzel olanına güzel mükâfat, en güzel olanına en güzel mükâfat vermek suretiyle ücret vermeyiz demektir; böyle de söylenmiştir. Âsım ve İbn Kesîr 'lenezyiyenne' (لَنَجْزِيَنَّ) kelimesini nûn ile okumuştur.
وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ.
Geri kalanlar ise yâ harfi ile [leyecziyenne / لَيَجْزِيَنَّ] okumuştur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن مزيد بْنِ جَابِرٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ قَالَ: أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي بَيْعَةِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، كَانَ مَنْ أَسْلَمَ بَايَعَ عَلَى الْإِسْلَامِ، فَقَالَ:
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mezîd b. Câbir'den {وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ} “Sözleştiğiniz zaman Allah'ın ahdini yerine getirin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu ayet Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yapılan biat hakkında indirilmiştir; kim Müslüman olursa İslam üzere biat ederdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ:
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ الْآيَةَ فَلَا يَحْمِلَنَّكُمْ قِلَّةُ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ وَكَثْرَةُ الْمُشْرِكِينَ أَنْ تَنْقُضُوا الْبَيْعَةَ الَّتِي بَايَعْتُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها يَقُولُ: بَعْدَ تَغْلِيظِهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ سَعِيدَةَ الْأَسْدِيَّةَ كَانَتْ تَجْمَعُ الشَّعْرَ وَاللِّيفَ، فَنَزَلَتْ فِيهَا هَذِهِ الْآيَةُ وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَفْصٍ مِثْلَهُ، وَفِي الرِّوَايَتَيْنِ جَمِيعًا أَنَّهَا كَانَتْ مَجْنُونَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ قَالَ: كَانَتِ امْرَأَةٌ بِمَكَّةَ تُسَمَّى خَرْقَاءُ مَكَّةَ، كَانَتْ تَغْزِلُ، فَإِذَا أَبْرَمَتْ غَزْلَهَا نَقَضَتْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ مَعْنَاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ قَالَ: نَاسٌ أَكْثَرُ مِنْ نَاسٍ. وَأَخْرَجُوا عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانُوا يُحَالِفُونَ الْحُلَفَاءَ فَيَجِدُونَ أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَعَزَّ فَيَنْقُضُونَ حِلْفَ هَؤُلَاءِ، وَيُحَالِفُونَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ هُمْ أَعَزُّ، فَنُهُوا عَنْ ذلك.
{وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ} “Allah'ın ahdini yerine getirin...” ayetini indirdi; Muhammed'in ve ashabının azlığı ile müşriklerin çokluğu, İslam üzere yaptığınız biati bozmaya sizi sakın sevk etmesin!' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها} “Yeminleri pekiştirdikten sonra bozmayın” kavli hakkında: 'Onları sağlamlaştırdıktan sonra demektir' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdûye, Atâ b. Ebî Rebâh yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki: Saîde el-Esediyye kıl ve lif toplar [iplik yapar]dı; onun hakkında şu ayet indi: {وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها} “İpini çözen kadın gibi olmayın”. İbn Ebî Hâtim, Ebû Bekir b. Hafs'tan bir benzerini rivayet etmiştir; her iki rivayette de kadının mecnun (akıl hastası) olduğu geçmektedir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den ayetin iniş sebebi hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Mekke'de Mekke'nin ahmak kadını (Harkâ-i Mekke) denilen bir kadın vardı; ip eğirir, eğirdiği ipi sağlamlaştırınca da onu çözerdi.' İbn Cerîr, Abdullah b. Kesîr'den aynı manayı rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ} “Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çoktur diye” ayeti hakkında: 'Bir grubun diğer bir gruptan daha çok olmasıdır' dediğini rivayet etmiştir. Yine onlar Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Müttefiklerle ittifak yaparlar, sonra onlardan daha çok ve daha güçlü birilerini bulunca bunların ittifakını bozar, daha güçlü olan diğerleriyle ittifak kurarlardı; işte bundan nehyedildiler.'
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٧ الى ١٠٥]
[Nahl Suresi (16), Ayetler: 97-105]
مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧) فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠) وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)
{مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧) فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠) وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)} “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, elbette ona güzel bir hayat yaşatırız ve onların mükâfatını, yapmakta olduklarının en güzeliyle muhakkak veririz. (97) Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın. (98) Şüphesiz iman edip de yalnızca Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. (99) Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden [Allah'a] ortak koşanlar üzerindedir. (100) Biz bir ayetin yerine başka bir ayet değiştirdiğimizde —ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir— 'Sen ancak bir iftiracısın!' dediler. Hayır, onların çoğu bilmezler. (101)”
قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢) وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥)
{قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢) وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥)} “De ki: 'İman edenleri sebatkâr kılmak, Müslümanlara bir hidayet ve bir müjde olmak üzere onu Ruhulkudüs (Cebrail) Rabbinden hak ile indirmiştir.' (102) Andolsun ki biz onların: 'Ona ancak bir insan öğretiyor!' dediklerini biliyoruz. İsnatta bulundukları kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir. (103) Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah elbette hidayete erdirmez ve onlar için acı bir azap vardır. (104) Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur; işte yalancılar da onların ta kendileridir. (105)”