Binûn

Nahl Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

هَذَا شُرُوعٌ فِي تَرْغِيبِ كُلِّ مُؤْمِنٍ فِي كُلِّ عَمَلٍ صَالِحٍ، وَتَعْمِيمٌ لِلْوَعْدِ وَمَعْنَى مَنْ عَمِلَ صالِحاً مَنْ عَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا أَيَّ عَمَلٍ كَانَ، وَزِيَادَةُ التَّمْيِيزِ بِذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى مَعَ كَوْنِ لَفْظِ مَنْ شَامِلًا لهما لقصد

Bu, her müminin her salih amele teşvik edilmesine bir başlangıç ve vaadin genel kılınmasıdır. {مَنْ عَمِلَ صالِحاً} ifadesinin anlamı; "her kim hangi amel olursa olsun salih bir amel işlerse" demektir. {مَنْ} lafzı her ikisini de kapsamasına rağmen, "erkek veya kadın" diye ayrıca ayırt edici ifadenin eklenmesi,

التَّأْكِيدِ وَالْمُبَالَغَةِ فِي تَقْرِيرِ الْوَعْدِ وَقِيلَ: إِنَّ لَفْظَ «مَنْ» ظَاهِرٌ فِي الذُّكُورِ، فَكَانَ فِي التَّنْصِيصِ عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى بَيَانٌ لِشُمُولِهِ لِلنَّوْعَيْنِ وَجُمْلَةُ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، جَعَلَ سُبْحَانَهُ الْإِيمَانَ قَيْدًا فِي الْجَزَاءِ الْمَذْكُورِ لِأَنَّ عَمَلَ الْكَافِرِ لَا اعْتِدَادَ بِهِ لِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً ، ثم ذكر سبحانه الْجَزَاءَ لِمَنْ عَمِلَ ذَلِكَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ فَقَالَ: فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ فِي الْحَيَاةِ الطَّيِّبَةِ بِمَاذَا تَكُونُ؟ فَقِيلَ: بِالرِّزْقِ الْحَلَالِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٍ وَالضَّحَّاكِ. وَقِيلَ: بِالْقَنَاعَةِ، قَالَهُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَزَيْدُ بْنُ وَهْبٍ وَوَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ. وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: بِالتَّوْفِيقِ إِلَى الطَّاعَةِ قَالَهُ الضَّحَّاكُ. وَقِيلَ: الْحَيَاةُ الطَّيِّبَةُ هِيَ حَيَاةُ الْجَنَّةِ، رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ. وَحُكِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: لَا تَطِيبُ الْحَيَاةُ لِأَحَدٍ إِلَّا فِي الْجَنَّةِ، وَقِيلَ: الْحَيَاةُ الطَّيِّبَةُ هِيَ السَّعَادَةُ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: هِيَ الْمَعْرِفَةُ بِاللَّهِ، حُكِيَ ذَلِكَ عَنْ جَعْفَرٍ الصَّادِقِ. وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: هِيَ حَلَاوَةُ الطَّاعَةِ. وَقَالَ سَهْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التُّسْتَرِيُّ: هِيَ أَنْ يُنْزَعَ عَنِ الْعَبْدِ تَدْبِيرُ نَفْسِهِ وَيُرَدُّ تَدْبِيرُهُ إِلَى الْحَقِّ. وَقِيلَ: هِيَ الِاسْتِغْنَاءُ عَنِ الْخَلْقِ وَالِافْتِقَارُ إِلَى الْحَقِّ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ هِيَ فِي الدُّنْيَا لَا فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّ حَيَاةَ الْآخِرَةِ قَدْ ذُكِرَتْ بِقَوْلِهِ: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ وَقَدْ قَدَّمْنَا قَرِيبًا تَفْسِيرَ الْجَزَاءِ بِالْأَحْسَنِ، وَوَحَّدَ الضَّمِيرَ فِي لَنُحْيِيَنَّهُ، وَجَمَعَهُ فِي وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ حَمْلًا عَلَى لَفْظِ مَنْ، وَعَلَى مَعْنَاهُ. ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْعَمَلَ الصَّالِحَ وَالْجَزَاءَ عَلَيْهِ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الِاسْتِعَاذَةِ الَّتِي تَخْلُصُ بِهَا الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ عَنِ الْوَسَاوِسِ الشَّيْطَانِيَّةِ فَقَالَ: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ والفاء لترتيب الاستعاذة على الْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَقِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِقَوْلِهِ: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ ، وَالتَّقْدِيرُ: فَإِذَا أَخَذْتَ فِي قِرَاءَتِهِ فَاسْتَعِذْ. قَالَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ مِنْ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ:

vaadi pekiştirmek ve tekit etmek içindir. «Men» lafzının zahirde erkekler için kullanıldığı, bu sebeple erkek ve kadının açıkça belirtilmesinin her iki cinsi de kapsadığını beyan etmek için olduğu da söylenmiştir. {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “...mümin olarak...” cümlesi hâl makamında mansubdur. Allah Teâlâ imanı zikredilen mükâfat için bir şart kılmıştır; zira Allah Teâlâ'nın: {وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً} buyruğundan dolayı kâfirin ameline itibar edilmez. Sonra Allah Teâlâ o salih ameli işleyen kimsenin mükâfatını zikrederek şöyle buyurdu: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً} “...elbette ona güzel bir hayat yaşatırız...” Güzel hayatın ne ile olacağı hususunda ihtilaf edilmiştir: Helal rızık ile olduğu söylenmiştir; bu İbn Abbas, Saîd b. Cübeyr, Atâ ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Kanaat ile olduğu söylenmiştir; bunu Hasan-ı Basrî, Zeyd b. Vehb ve Vehb b. Münebbih söylemiştir; ayrıca Ali ve İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir. İtaate muvaffak kılınmak ile olduğu söylenmiştir; bunu Dahhâk söylemiştir. Güzel hayatın cennet hayatı olduğu söylenmiştir; bu Mücâhid, Katâde ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî]'dan: "Cennetten başka hiçbir yerde kimseye hayat güzelleşmez" dediği nakledilmiştir. Güzel hayatın mutluluk (saadet) olduğu söylenmiştir; bu İbn Abbas'tan rivayet edilmiştir. Allah'ı tanımak (marifetullah) olduğu söylenmiştir; bu Câfer-i Sâdık'tan nakledilmiştir. Ebû Bekir el-Verrâk: "İtaatin tatlılığıdır" demiştir. Sehl b. Abdullah et-Tüsterî: "Kuldan kendi nefsinin tedbirinin çekilip alınması ve tedbirinin Hakk'a havale edilmesidir" demiştir. Mahlukattan müstağni olup Hakk'a muhtaç olmak olduğu da söylenmiştir. Müfessirlerin çoğunluğu bu güzel hayatın ahirette değil, dünyada olduğu görüşündedir; çünkü ahiret hayatı: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ} “...ve onların mükâfatını, yapmakta olduklarının en güzeliyle muhakkak veririz” kavliyle zikredilmiştir. En güzeliyle mükâfatlandırmanın tefsirini az önce zikretmiştik. {لَنُحْيِيَنَّهُ} lafzında zamiri tekil, {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ} lafzında ise çoğul getirmiştir; bu da «men» lafzının hem lafzına hem de manasına hamledilmesindendir. Sonra Allah Teâlâ salih ameli ve onun mükâfatını zikredince, peşinden salih amellerin şeytani vesveselerden arınmasını sağlayan istiâzeyi zikrederek şöyle buyurdu: {فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ} “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın.” Fâ (ف) harfi, istiâzenin salih amele terettüp etmesi (ardından gelmesi) içindir. Bu ayetin: {وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ} kavline bağlı olduğu ve takdirinin: "Onu okumaya başladığında sığın" şeklinde olduğu da söylenmiştir. Zeccâc ve diğer dil âlimleri şöyle demiştir:

مَعْنَاهُ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ، وَلَيْسَ مَعْنَاهُ اسْتَعِذْ بَعْدَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ، وَمِثْلُهُ: إِذَا أَكَلْتَ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهَذَا إِجْمَاعُ الْفُقَهَاءِ أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ قَبْلَ الْقِرَاءَةِ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ سِيرِينَ وَدَاوُدَ وَمَالِكٍ وَحَمْزَةَ مِنَ الْقُرَّاءِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: الِاسْتِعَاذَةُ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ، ذَهَبُوا إِلَى ظَاهِرِ الْآيَةِ وَمَعْنَى فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ: اسْأَلْهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُعِيذَكَ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، أَيْ: مِنْ وَسَاوِسِهِ، وَتَخْصِيصُ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ مِنْ بَيْنِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ بِالِاسْتِعَاذَةِ عِنْدَ إِرَادَتِهَا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهَا لِسَائِرِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ عِنْدَ إِرَادَتِهَا أَهَمُّ، لِأَنَّهُ إِذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِهَا عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ الَّذِي لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ كَانَتْ عِنْدَ إِرَادَةِ غَيْرِهِ أَوْلَى، كَذَا قِيلَ. وَتَوْجِيهُ الْخِطَابَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ غَيْرَهُ أَوْلَى مِنْهُ بِفِعْلِ الِاسْتِعَاذَةِ لِأَنَّهُ إِذَا أُمِرَ بِهَا لِدَفْعِ وَسَاوِسِ الشَّيْطَانِ مَعَ عِصْمَتِهِ، فَكَيْفَ بِسَائِرِ أُمَّتِهِ؟ وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ فِي الْآيَةِ لِلنَّدْبِ. وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ الْوُجُوبُ أَخْذًا بِظَاهِرِ الْأَمْرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي الِاسْتِعَاذَةِ مُسْتَوْفًى فِي أَوَّلِ هَذَا التَّفْسِيرِ، وَالضَّمِيرُ فِي إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ لِلشَّأْنِ أَوْ لِلشَّيْطَانِ، أَيْ: لَيْسَ لَهُ تَسَلُّطٌ عَلَى إِغْوَاءِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنْ جَمِيعِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُمْ فَسَّرُوا السُّلْطَانَ بِالْحُجَّةِ. وقالوا: المعنى ليس

[Bunun] anlamı: Kur'an okumak istediğin zaman istiazede bulun (Allah'a sığın) demektir; yoksa Kur'an'ı okuduktan sonra istiazede bulun demek değildir. Bunun bir benzeri de: "Yemek yediğin zaman bismillah de" [ifadesidir]. Vâhidî şöyle demiştir: Fakihler, istiazenin kıraatten önce olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ancak Ebû Hureyre, İbn Sîrîn, Dâvûd, Mâlik ve kurrâdan Hamza'dan rivayet edilen görüş müstesnadır; zira onlar ayetin zahirine dayanarak: "İstiaze kıraatten sonradır" demişlerdir. {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} “...hemen Allah'a sığın” [ifadesinin] anlamı: Şanı yüce olan Allah'tan, seni taşlanmış/kovulmuş şeytandan yani onun vesveselerinden korumasını iste demektir. Salih ameller arasından sadece Kur'an kıraatine niyetlenildiğinde istiazenin tahsis edilmesi, diğer salih amellere niyetlenildiğinde istiazenin daha da önemli olduğuna dikkat çekmek içindir. Çünkü önünden de ardından da kendisine batılın yaklaşamayacağı Kur'an'ın kıraati esnasında istiaze emredilmişse, diğer amellere niyetlenildiğinde [istiaze yapmak] evleviyetle gereklidir; [bu konuda] böyle denilmiştir. Hitabın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmesi, başkalarının istiaze yapmaya ondan daha çok muhtaç olduğunu hissettirmek içindir. Zira ismet (günahsızlık) sıfatına sahip olmasına rağmen şeytanın vesveselerini defetmek için ona [istiaze] emredilmişse, ümmetinin geri kalanı için durum nasıl olur? Cumhur, ayetteki emrin mendubluk ifade ettiği görüşüne varmıştır. Atâ'dan ise emrin zahiri esas alınarak vücub ifade ettiği rivayet edilmiştir. İstiaze hakkındaki geniş açıklama bu tefsirin başında geçmişti. {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ} “Gerçek şu ki, onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” ifadesindeki zamir; ya şân zamiridir ya da şeytana aittir. Yani onun, {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “iman edip yalnızca Rablerine tevekkül edenleri” saptırma hususunda hiçbir hâkimiyeti yoktur. Vâhidî, bütün müfessirlerin "sultan" kelimesini "hüccet (delil)" olarak tefsir ettiklerini nakletmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Anlamı, [

لَهُ حُجَّةٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي إِغْوَائِهِمْ وَدُعَائِهِمْ إِلَى الضَّلَالَةِ وَمَعْنَى وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ يُفَوِّضُونَ أُمُورَهُمْ إِلَيْهِ فِي كُلِّ قَوْلٍ وَفِعْلٍ، فَإِنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ وَالتَّوَكُّلَ عَلَيْهِ يَمْنَعَانِ الشَّيْطَانَ مِنْ وَسْوَسَتِهِ لَهُمْ، وَإِنْ وَسْوَسَ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ لَا تُؤَثِّرُ فِيهِ وَسْوَسَتُهُ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالِاسْتِعَاذَةِ، وَهَؤُلَاءِ الْجَامِعُونَ بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالتَّوَكُّلِ هُمُ الَّذِينَ قَالَ فِيهِمْ إِبْلِيسُ: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ، وَقَالَ اللَّهُ فِيهِمْ: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ ، ثُمَّ حَصَرَ سُبْحَانَهُ سُلْطَانَ الشَّيْطَانِ، فَقَالَ: إِنَّما سُلْطانُهُ أَيْ: تَسَلُّطُهُ عَلَى الْإِغْوَاءِ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ أَيْ: يَتَّخِذُونَهُ وَلِيًّا وَيُطِيعُونَهُ فِي وَسَاوِسِهِ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ الضَّمِيرُ فِي بِهِ يَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيِ: الَّذِينَ هُمْ بِاللَّهِ مُشْرِكُونَ، وَقِيلَ: يَرْجِعُ إِلَى الشَّيْطَانِ وَالْمَعْنَى:

müminleri saptırma ve onları dalalete çağırma hususunda onun hiçbir delili yoktur. {وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “...ve yalnızca Rablerine tevekkül edenler...” kavlinin manası: Her söz ve fiilde işlerini O'na havale ederler demektir. Çünkü Allah'a iman ve O'na tevekkül, şeytanın onlara vesvese vermesine engel olur; onlardan birine vesvese verse bile vesvesesi ona tesir etmez. Bu cümle istiâze emrinin gerekçesidir (illetidir). İman ile tevekkülü kendisinde toplayan bu kimseler, İblis'in haklarında: {إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “...ancak onlardan ihlaslı kulların müstesna” dediği, Allah'ın da haklarında: {إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna” buyurduğu kimselerdir. Sonra Allah Teâlâ şeytanın hâkimiyetini sınırlandırarak şöyle buyurdu: {إِنَّما سُلْطانُهُ} “Onun hâkimiyeti ancak...” yani saptırma yönündeki tasallutu; {عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ} “...onu dost edinenler... üzerindedir;” yani onu veli edinenler ve vesveselerinde ona itaat edenler üzerindedir. {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “...ve onun yüzünden ortak koşanlar...” ifadesindeki {بِهِ} zamiri Allah Teâlâ'ya döner; yani: Allah'a ortak koşanlar [üzerindedir]. Zamirin şeytana döndüğü de söylenmiştir ve anlamı:

وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ أَجْلِهِ وَبِسَبَبِ وَسْوَسَتِهِ مُشْرِكُونَ بِاللَّهِ وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ هَذَا شُرُوعٌ مِنْهُ سُبْحَانَهُ فِي حِكَايَةٍ شِبْهُ كُفْرِيَّةٍ وَدَفْعِهَا، وَمَعْنَى التَّبْدِيلِ: رَفْعُ الشَّيْءِ مَعَ وَضْعِ غَيْرِهِ مَكَانَهُ، وَتَبْدِيلُ الْآيَةِ رَفْعُهَا بِأُخْرَى غَيْرِهَا، وَهُوَ نَسْخُهَا بِآيَةٍ سِوَاهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي النَّسْخِ فِي الْبَقَرَةِ قالُوا أَيْ: كُفَّارُ قُرَيْشٍ الْجَاهِلُونَ لِلْحِكْمَةِ فِي النَّسْخِ إِنَّما أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ مُفْتَرٍ أَيْ: كَاذِبٌ مُخْتَلِقٌ عَلَى اللَّهِ مُتَقَوِّلٌ عَلَيْهِ بِمَا لَمْ يَقُلْ، حَيْثُ تَزْعُمُ أَنَّهُ أَمَرَكَ بِشَيْءٍ، ثُمَّ تَزْعُمُ أَنَّهُ أَمَرَكَ بِخِلَافِهِ، فَرَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِمَا يُفِيدُ جَهْلَهُمْ فَقَالَ: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا مِنَ الْعِلْمِ أَصْلًا، أَوْ لَا يَعْلَمُونَ بِالْحِكْمَةِ فِي النَّسْخِ، فَإِنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى الْمَصَالِحِ الَّتِي يَعْلَمُهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ، فَقَدْ يَكُونُ فِي شَرْعِ هَذَا الشَّيْءِ مَصْلَحَةٌ مُؤَقَّتَةٌ بِوَقْتٍ، ثُمَّ تَكُونُ الْمَصْلَحَةُ بَعْدَ ذَلِكَ الْوَقْتِ فِي شَرْعِ غَيْرِهِ، وَلَوِ انْكَشَفَ الْغِطَاءُ لِهَؤُلَاءِ الْكَفَرَةِ لَعَرَفُوا أَنَّ ذَلِكَ وَجْهُ الصَّوَابِ وَمَنْهَجُ الْعَدْلِ وَالرِّفْقِ وَاللُّطْفِ.

onun yüzünden ve vesvesesi sebebiyle Allah'a ortak koşan kimseler üzerindedir. {وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet değiştirdiğimizde...” Bu, Allah Teâlâ'nın küfre dayalı bir şüpheyi aktarmaya ve onu çürütmeye başlamasıdır. Tebdil (değiştirme) kelimesinin anlamı: Bir şeyi kaldırıp yerine başkasını koymaktır. Ayetin tebdili ise; bir ayeti kaldırıp yerine başka bir ayeti getirmektir ki bu da onu başka bir ayetle neshetmektir. Nesh konusundaki açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. {قالُوا} “...dediler”; yani neshin hikmetini bilmeyen Kureyş kâfirleri dediler ki: {إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ} “...Sen ancak bir iftiracısın!” Yani: Sen Allah adına yalan uyduran, O'na söylemediği şeyleri isnat eden bir yalancısın; çünkü O'nun sana bir şeyi emrettiğini iddia ediyor, sonra da bunun aksini emrettiğini ileri sürüyorsun. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların cehaletini ortaya koyan bir ifadeyle onlara cevap vererek şöyle buyurdu: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “...Hayır, onların çoğu bilmezler.” Yani onlar ilim namına hiçbir şey bilmezler ya da neshteki hikmeti bilmezler. Çünkü nesh, Allah Teâlâ'nın bildiği maslahatlara (faydalara) dayanır; nitekim bir şeyin meşru kılınmasında belirli bir vakte kadar maslahat olabilir, o vakitten sonra ise maslahat başka bir şeyin meşru kılınmasında bulunabilir. Eğer bu kâfirlerin önündeki perde kalkmış olsaydı, bunun doğru olan yön, adalet, kolaylık ve lütuf yolu olduğunu muhakkak anlarlardı.

ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ لِهَؤُلَاءِ الْمُعْتَرِضِينَ عَلَى حِكْمَةِ النَّسْخِ الزَّاعِمِينَ أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَأَنَّ رَسُولَهُ ﷺ افْتَرَاهُ فَقَالَ: قُلْ نَزَّلَهُ أَيِ: الْقُرْآنَ الْمَدْلُولَ عَلَيْهِ بِذِكْرِ الْآيَةِ رُوحُ الْقُدُسِ أَيْ جِبْرِيلُ، وَالْقُدْسُ التَّطْهِيرُ وَالْمَعْنَى: نَزَّلَهُ الرُّوحُ الْمُطَهَّرُ مِنْ أَدْنَاسِ الْبَشَرِيَّةِ، فَهُوَ مِنْ إِضَافَةِ الموصوف إِلَى الصِّفَةِ مِنْ رَبِّكَ أَيِ: ابْتِدَاءُ تَنْزِيلِهِ من عنده سبحانه، وبِالْحَقِّ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ: أَيْ مُتَلَبِّسًا بِكَوْنِهِ حَقًّا ثَابِتًا لِحِكْمَةٍ بَالِغَةٍ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى الْإِيمَانِ، فَيَقُولُونَ: كُلٌّ مِنَ النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا، وَلِأَنَّهُمْ أَيْضًا إِذَا عَرَفُوا مَا فِي النَّسْخِ مِنَ الْمَصَالِحِ ثَبَتَتْ أَقْدَامُهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَرَسَخَتْ عَقَائِدُهُمْ. وَقُرِئَ لِيُثَبِّتَ مِنَ الْإِثْبَاتِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ وَهُمَا مَعْطُوفَانِ عَلَى مَحَلِّ لِيُثَبِّتَ، أَيْ: تَثْبِيتًا لَهُمْ وَهِدَايَةً وَبِشَارَةً، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِحُصُولِ أَضْدَادِ هَذِهِ الْخِصَالِ لِغَيْرِهِمْ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ شُبْهَةً أُخْرَى مَنْ شُبَهِهِمْ فَقَالَ: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ اللَّامُ هِيَ الْمُوَطِّئَةُ، أَيْ: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُ مُحَمَّدًا الْقُرْآنَ بَشَرٌ مِنْ بَنِي آدَمَ غَيْرُ مَلَكٍ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَعْيِينِ هَذَا الْبَشَرِ الَّذِي زَعَمُوا عَلَيْهِ مَا زَعَمُوا، فَقِيلَ هُوَ غُلَامُ الْفَاكِهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَاسْمُهُ جَبْرٌ، وَكَانَ نَصْرَانِيًّا فَأَسْلَمَ، وَكَانَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ إِذَا سَمِعُوا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ أَخْبَارَ الْقُرُونِ الْأُولَى مَعَ كَوْنِهِ أُمِّيًّا، قَالُوا: إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ جَبْرٌ. وَقِيلَ: اسْمُهُ يَعِيشُ، عَبْدٌ لِبَنِي الْحَضْرَمِيِّ، وَكَانَ يَقْرَأُ الْكُتُبَ الْأَعْجَمِيَّةَ. وَقِيلَ: غُلَامٌ لِبَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَيٍّ. وَقِيلَ: هما غلامان اسم أحدهما

Sonra Allah Teâlâ, neshin hikmetine itiraz eden ve bunun Allah katından olmadığını, Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem onu uydurduğunu iddia eden kimselere [cevaben] şöyle buyurdu: {قُلْ نَزَّلَهُ} “De ki: Onu... indirmiştir”, yani ayetin zikredilmesiyle kastedilen Kur'an'ı; {رُوحُ الْقُدُسِ} “Rûhu'l-Kudüs”, yani Cebrail [indirmiştir]. Kudüs (الْقُدْسُ), arındırma demektir. Manası şudur: Onu, beşerî kirlerden arındırılmış olan Ruh indirmiştir. Bu tamlama, mevsûfun sıfata izâfeti kabilindendir. {مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden...”, yani indirilmesinin başlangıcı Allah Sübhânehu katındandır. {بِالْحَقِّ} “hak olarak...” ifadesi hâl (durum belirteci) makamında mansubdur; yani yüce bir hikmete binaen sabit bir hak olarak indirilmiştir. {لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenlerin sebatını artırmak için...”, [bu sayede] iman üzerinde sebat ederler ve: "Nâsih de mensûh da Rabbimizin katındandır" derler. Ayrıca onlar, neshte bulunan maslahatları bildiklerinde iman üzere sebatları artar ve inançları kökleşir. [Ayet] isbât kökünden {لِيُثْبِتَ} şeklinde de okunmuştur. {وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ} “ve Müslümanlar için bir hidayet ve bir müjdedir.” Bu iki kelime, {لِيُثَبِّتَ} lafzının mahalline ma'tûftur; yani onlara bir sebat, bir hidayet ve bir müjde olmak üzere [indirilmiştir]. Bunda, Müslümanların dışındakiler için bu hasletlerin zıtlarının hasıl olacağına dair bir tariz (üstü kapalı gönderme) vardır. Sonra Allah Sübhânehu onların şüphelerinden bir diğerini zikrederek şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ} “Andolsun ki biz, onların: 'Ona ancak bir insan öğretiyor!' dediklerini çok iyi biliyoruz.” [Ayetin başındaki] lâm harfi yemin bildiren lâm-ı muvattıadır. Yani: Andolsun ki biz, bu kâfirlerin, 'Muhammed'e Kur'an'ı bir melek değil, ancak Âdemoğullarından bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz. İlim ehli, [müşriklerin] hakkında bu iddiada bulundukları insanı belirleme hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir görüşe göre o, Fâkih b. Mugîre'nin kölesidir, adı Cebr'dir; Hristiyan iken Müslüman olmuştur. Kureyş kâfirleri, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ümmî olmasına rağmen geçmiş asırların haberlerini işittiklerinde: "Ona bunu ancak Cebr öğretiyor" derlerdi. Bir diğer görüşe göre adı Yaîş olup Benî Hadramî'nin kölesiydi ve Acemce (Arapça dışındaki dillerde yazılmış) kitapları okurdu. Bir görüşe göre Benî Âmir b. Lüeyy'in bir kölesidir. Bir görüşe göre ise onlar iki köle olup birinin adı...

يسار، واسم الآخر جبر، وكانا صيقلين يَعْمَلَانِ السُّيُوفَ. وَكَانَا يَقْرَآنِ كِتَابًا لَهُمْ، وَقِيلَ: كَانَا يَقْرَآنِ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ. وَقِيلَ: عَنَوْا سَلْمَانَ الْفَارِسِيَّ. وَقِيلَ: عَنَوْا نَصْرَانِيًّا بِمَكَّةَ اسْمُهُ بَلْعَامُ، وَكَانَ يَقْرَأُ التَّوْرَاةَ. وَقِيلَ:

Yesâr, diğerinin adı Cebr olan ve kılıç yapan iki kılıç ustası (saykal) köle olduğu söylenmiştir. Onlar kendilerine ait bir kitabı okurlardı; Tevrat ve İncil'i okudukları da söylenmiştir. Selmân el-Fârisî'yi kastettikleri söylenmiştir. Mekke'de Tevrat okuyan Bel'âm adında Hristiyan birini kastettikleri söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

عَنَوْا رَجُلًا نَصْرَانِيًّا كَانَ اسْمُهُ أَبَا مَيْسَرَةَ يَتَكَلَّمُ بِالرُّومِيَّةِ، وَفِي رِوَايَةٍ اسْمُهُ عَدَّاسٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ غَيْرُ مُتَنَاقِضَةٍ، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّهُمْ جَمِيعًا يُعَلِّمُونَهُ، وَلَكِنْ لَا يُمْكِنُ الْجَمْعُ بِاعْتِبَارِ قَوْلِ مَنْ قَالَ إِنَّهُ سَلْمَانُ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ، وَهُوَ إِنَّمَا أَتَى إِلَى النَّبِيِّ ﷺ بِالْمَدِينَةِ. ثُمَّ أَجَابَ سُبْحَانَهُ عَنْ قَوْلِهِمْ هَذَا فَقَالَ: لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ الْإِلْحَادُ: الْمَيْلُ، يُقَالُ: لَحَدَ وَأَلْحَدَ أَيْ: مَالَ عَنِ الْقَصْدِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْأَعْرَافِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يَلْحَدُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْحَاءِ. وَقَرَأَ مَنْ عَدَاهُمَا بِضَمِّ الْيَاءِ وكسر الحاء، أي:

Rumca konuşan ve adı Ebû Meysere olan Hristiyan bir adamı kastettikleri söylenmiştir; bir rivayette ise adının Addâs olduğu belirtilir. Nehhâs şöyle demiştir: "Bu görüşler birbiriyle çelişmez; zira onların tümünün birden ona öğrettiğini iddia etmiş olmaları mümkündür. Fakat onun Selmân olduğunu söyleyenlerin görüşü açısından bunları cem etmek mümkün değildir; çünkü bu ayet Mekkîdir, Selmân ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına Medine'de gelmiştir." Sonra Allah Teâlâ onların bu sözüne cevap vererek şöyle buyurdu: {لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ} “İsnatta bulundukları kimsenin dili yabancıdır...” İlhâd; meyletmektir. Doğruluktan saptığında "Lehada ve elhada" denilir. Bu A'râf Suresi'nde geçmişti. Hamza ve Kisâî yâ ve hâ harflerinin fethasıyla {يَلْحَدُونَ} şeklinde okumuşlardır. Bu ikisi dışındakiler ise yâ'nın dammesi ve hâ'nın kesresiyle {يُلْحِدُونَ} okumuşlardır; yani:

لسان الذين يَمِيلُونَ إِلَيْهِ وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُ يُعَلِّمُكَ أَعْجَمِيٌّ، يُقَالُ: رَجُلٌ أَعْجَمُ وَامْرَأَةٌ عَجْمَاءُ أَيْ: لَا يُفْصِحَانِ، وَالْعُجْمَةُ: الْإِخْفَاءُ، وَهِيَ ضِدُّ الْبَيَانِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ مَنْ لَا يَعْرِفُ لُغَتَهُمْ وَلَا يَتَكَلَّمُ بِهَا أَعْجَمِيًّا. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَعْجَمُ الَّذِي فِي لِسَانِهِ عُجْمَةٌ وَإِنْ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ، وَالْأَعْجَمِيُّ: هُوَ الْعَجَمِيُّ الَّذِي أَصْلُهُ مِنَ الْعَجَمِ.

kendisine meylettikleri ve sana [Kur'an'ı] öğrettiğini iddia ettikleri kimsenin dili a'cemîdir (yabancıdır). Meramını açıkça ifade edemeyen kimse için "Erkek acemdir (رجل أعجم), kadın acemadır (امرأة عجماء)" denir. Ucme (عُجْمَة); kapalılıktır ve açıklığın (beyanın) zıddıdır. Araplar, kendi dillerini bilmeyen ve onu konuşamayan herkese a'cemî (أعجمي) derler. Ferrâ şöyle demiştir: "A'cem (الأعجم), Arap olsa bile dilinde kapalılık ve bozukluk bulunan kimsedir. A'cemî (الأعجمي) ise aslen Acem (Arap olmayan) soydan gelen kimsedir."

وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْعَجَمِيُّ الْمَنْسُوبُ إِلَى الْعَجَمِ الَّذِي لَا يُفْصِحُ سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ أَوْ مِنَ الْعَجَمِ، وَكَذَلِكَ الْأَعْجَمُ، وَالْأَعْجَمِيُّ الْمَنْسُوبُ إِلَى الْعَجَمِ وَإِنْ كَانَ فَصِيحًا وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ الْإِشَارَةُ إِلَى الْقُرْآنِ، وَسَمَّاهُ لِسَانًا لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ لِلْقَصِيدَةِ وَالْبَيْتِ لِسَانًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: "Acemî (العجمي), ister Araplardan olsun ister Acemlerden, meramını fasih bir şekilde ifade edemeyen ve Acemlere nispet edilen kimsedir. A'cem (الأعجم) de böyledir. A'cemî (الأعجمي) ise, fasih konuşsa bile Acemlere mensup olan kimsedir." {وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “...bu ise apaçık Arapça bir dildir.” Buradaki işaret Kur'an'adır. Onu "lisan" olarak isimlendirmiştir; zira Araplar kasideye ve şiir beytine "lisan" derler. Şairin şu sözü bundandır:

لِسَانَ الشَّرِّ تُهْدِيهَا إِلَيْنَا ... وَخُنْتَ وَمَا حَسِبْتُكَ أَنْ تَخُونَا

"Bize kötülük dilini (kötü sözü) hediye ediyorsun... / Hâlbuki sen hıyanet ettin, senin hıyanet edeceğini sanmazdım."

أَوْ أَرَادَ بِاللِّسَانِ الْبَلَاغَةَ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَهَذَا الْقُرْآنُ ذُو بَلَاغَةٍ عَرَبِيَّةٍ وَبَيَانٍ وَاضِحٍ، فَكَيْفَ تَزْعُمُونَ أَنَّ بَشَرًا يُعَلِّمُهُ مِنَ الْعَجَمِ. وَقَدْ عَجَزْتُمْ أَنْتُمْ عَنْ مُعَارَضَةِ سُورَةٍ مِنْهُ، وَأَنْتُمْ أَهْلُ اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ وَرِجَالُ الْفَصَاحَةِ وَقَادَةُ الْبَلَاغَةِ وَهَاتَانِ الْجُمْلَتَانِ مُسْتَأْنَفَتَانِ سِيقَتَا لِإِبْطَالِ طَعْنِهِمْ وَدَفْعِ كَذِبِهِمْ. وَلَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ جَوَابَهُمْ وَبَّخَهُمْ وَهَدَّدَهُمْ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ أَيْ: لَا يُصَدِّقُونَ بِهَا لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ إِلَى الْحَقِّ الَّذِي هُوَ سَبِيلُ النَّجَاةِ هِدَايَةً مُوَصِّلَةً إِلَى الْمَطْلُوبِ لِمَا عَلِمَ مِنْ شَقَاوَتِهِمْ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ أَلِيمٌ بِسَبَبِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ بِآيَاتِ اللَّهِ. ثُمَّ لَمَّا وَقَعَ مِنْهُمْ نِسْبَةُ الِافْتِرَاءِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَدَّ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ فَكَيْفَ يَقَعُ الِافْتِرَاءُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُوَ رَأْسُ الْمُؤْمِنِينَ بِهَا، وَالدَّاعِينَ إِلَى الْإِيمَانِ بِهَا، وَهَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ هُمُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا، فَهُمُ الْمُفْتَرُونَ لِلْكَذِبِ.

Veya lisan ile belâgati kastetmiştir; sanki şöyle demiştir: "Bu Kur'an, Arapça bir belâgat ve apaçık bir beyan sahibidir; öyleyse Acemlerden bir insanın onu öğrettiğini nasıl iddia edebilirsiniz? Üstelik sizler Arap dilinin ehli, fesahatin erleri ve belâgatin öncüleri olduğunuz hâlde ondan tek bir sureye bile nazire getirmekten âciz kaldınız." Bu iki cümle, onların iftiralarını çürütmek ve yalanlarını defetmek üzere getirilmiş yeni (müste'nef) cümlelerdir. Allah Teâlâ onlara verilen cevabı zikredince onları azarlayarak ve tehdit ederek şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerine inanmayanları...” yani onları tasdik etmeyenleri, {لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ} “...Allah elbette hidayete erdirmez...” kurtuluş yolu olan hakka, maksada ulaştırıcı bir hidayetle eriştirmez; zira onların şekavetini (bedbahtlığını) bilmiştir. {وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ} “...ve onlar için acı bir azap vardır”; inkârları ve Allah'ın ayetlerini yalanlamaları sebebiyle ahirette [onlar için acı bir azap vardır]. Sonra onların iftirayı Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem isnat etmeleri vuku bulunca, Allah onlara şu sözüyle cevap verdi: {إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ} “Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur...” O hâlde, o ayetlere inananların önderi ve onlara inanmaya çağıran kişi olan Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem nasıl iftira sadır olabilir? Oysa bu kâfirler onlara inanmayanların ta kendileridir; dolayısıyla yalanı uyduranlar da onlardır.

قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ إِذَا رَأَوُا الْآيَاتِ الَّتِي لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا إِلَّا اللَّهُ كَذَّبُوا بِهَا هَؤُلَاءِ أَكْذَبُ الْكَذَبَةِ، ثُمَّ سَمَّاهُمُ الكاذبين، فقال: وَأُولئِكَ أَيِ: الْمُتَّصِفُونَ بِذَلِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ أَيْ: إِنَّ الْكَذِبَ نَعْتٌ لَازِمٌ لَهُمْ وَعَادَةٌ مِنْ عَادَاتِهِمْ فَهُمُ الْكَامِلُونَ فِي الْكَذِبِ، إِذْ لَا كَذِبَ أَعْظَمُ مِنْ تَكْذِيبِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ.

Zeccâc şöyle demiştir: "Bunun manası; ancak ancak Allah'tan başkasının güç yetiremeyeceği ayetleri gördüklerinde onları yalanlayanlar yalan uydururlar, demektir. İşte bunlar yalancıların en yalancısıdır." Sonra onları yalancılar olarak isimlendirip şöyle buyurdu: {وَأُولئِكَ} “...işte... onlar...” yani bu sıfatla nitelenenler, {هُمُ الْكاذِبُونَ} “...yalancıların ta kendileridir.” Yani yalan onların ayrılmaz bir vasfı ve alışkanlıklarından bir âdettir; dolayısıyla onlar yalan konusunda tam bir yetkinliğe ulaşmışlardır. Zira Allah'ın ayetlerini yalanlamaktan daha büyük bir yalan yoktur.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْحَيَاةِ الطَّيِّبَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ فَقَالَ: الْحَيَاةُ الطَّيِّبَةُ الرِّزْقُ الْحَلَالُ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَإِذَا صَارَ

Abdürrezzâk, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, kendisine ayette zikredilen güzel hayat hakkında sorulmuş, o da şöyle demiştir: "Güzel hayat, bu dünya hayatındaki helal rızıktır; [insan] vardığında..."

إِلَى رَبِّهِ جَازَاهُ بِأَحْسَنِ مَا كَانَ يَعْمَلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الْكَسْبُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ. وَأَخْرَجَ الْعَسْكَرِيُّ فِي الْأَمْثَالِ عَنْ عَلِيٍّ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْقَنَاعَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْقُنُوعُ، قَالَ: وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْعُو:

yaptıklarının en güzeliyle onu mükâfatlandırır." İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Helal kazanç ve salih ameldir." Askerî el-Emsâl'de Ali'den bu ayet hakkında: "Kanaattir" dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Şuab'da Beyhakī çeşitli yollarla İbn Abbas'tan: "Kanaattir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Abbas dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dua ederdi:

«اللَّهُمَّ قَنِّعْنِي بِمَا رَزَقَتْنِي، وَبَارِكْ لِي فِيهِ، وَاخْلُفْ عَلَيَّ كُلَّ غَائِبَةٍ لِي بِخَيْرٍ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ أَسْلَمَ، وَرُزِقَ كَفَافًا، وَقَنَّعَهُ اللَّهُ بِمَا آتَاهُ» .

"Allahım! Bana rızık olarak verdiğin şeylerde beni kanaatkâr kıl, onları benim için bereketli eyle ve benden kaybolan her şeyin yerine hayırlısını ver." Ahmed, Müslim, Tirmizî ve İbn Mâce, İbn Amr'dan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Müslüman olan, kendisine yetecek kadar rızık verilen ve Allah'ın kendisine verdiklerine kanaatkâr kıldığı kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir.»

وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ هُدِيَ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَكَانَ عَيْشُهُ كَفَافًا، وَقَنِعَ بِهِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي الْمُصَنَّفِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ:

Tirmizî ve Nesâî, Fedâle b. Ubeyd'in hadisinden rivayet ettiklerine göre o, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işitmiştir: «İslam'a iletilen, geçimi yetecek kadar olan ve buna kanaat eden kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir.» Abdürrezzâk Musannef'inde ve İbnu'l-Münzir, Atâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

الِاسْتِعَاذَةُ وَاجِبَةٌ لِكُلِّ قِرَاءَةٍ فِي الصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا مِنْ أَجْلِ قَوْلِهِ: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ وَقَدْ وَرَدَ فِي مَشْرُوعِيَّةِ الِاسْتِعَاذَةِ عِنْدَ التِّلَاوَةِ مَا لَعَلَّنَا قَدْ قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ يَقُولُ: سُلْطَانُ الشَّيْطَانِ عَلَى مَنْ تَوَلَّى الشَّيْطَانَ وَعَمِلَ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَقَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا

{فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ} “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” buyruğundan dolayı namazda ve namaz dışında her kıraat için istiâze vaciptir. Kıraat esnasında istiâzenin meşruiyetine dair belki daha önce zikretmiş olduğumuz rivayetler vârid olmuştur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan: {إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ} “Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler... üzerindedir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Şeytanın hâkimiyeti, şeytanı dost edinen ve Allah'a isyan ederek amel işleyen kimse üzerindedir." Ebû Dâvûd Nâsih'inde, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbas'tan: {وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet değiştirdiğimizde...” ve {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden... kimselerin [yanındadır]” kavilleri hakkında

قَالَ:

Şöyle demiştir:

عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ كَانَ يَكْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَزَلَّهُ الشَّيْطَانُ فَلَحِقَ بالكفار، فأمر بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ يُقْتَلَ يَوْمَ الْفَتْحِ، فَاسْتَجَارَ لَهُ عُثْمَانُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَجَارَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ قَالَ: هُوَ كَقَوْلِهِ: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، قَالَ السُّيُوطِيُّ: بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعَلِّمُ بِمَكَّةَ قَيِّنًا اسْمُهُ بَلْعَامُ، وَكَانَ أَعْجَمِيًّا، فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَرَوْنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَدْخُلُ عَلَيْهِ وَيَخْرُجُ مِنْ عِنْدِهِ، فَقَالُوا: إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَلْعَامُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنْهُ فِي الْآيَةِ. قَالَ: قَالُوا إِنَّمَا يُعَلِّمُ مُحَمَّدًا عَبْدُ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ وَهُوَ صَاحِبُ الْكُتُبِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ الْحَضْرَمِيِّ قَالَ: كَانَ لَنَا عَبْدَانِ مِنْ أَهْلِ عَيْنِ التَّمْرِ، يُقَالُ لِأَحَدِهِمَا يَسَارٌ وَالْآخَرُ جَبْرٌ، وَكَانَا يَصْنَعَانِ السُّيُوفَ بِمَكَّةَ، وَكَانَا يَقْرَآنِ الْإِنْجِيلَ، فَرُبَّمَا مَرَّ بِهِمَا النَّبِيُّ ﷺ وَهُمَا يَقْرَآنِ فَيَقِفُ وَيَسْتَمِعُ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: إِنَّمَا يَتَعَلَّمُ مِنْهُمَا، فَنَزَلَتْ هذه الآية.

[...Abdullah b. Sa‘d b. Ebî Serh hakkında şöyle dedi:] "O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için kâtiplik yapıyordu. Şeytan onun ayağını kaydırdı ve kâfirlere katıldı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, fetih günü onun öldürülmesini emretti. Osman, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun için eman diledi, o da ona eman verdi." İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman...” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Bu, O'nun: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها} “Biz bir ayeti nesheder veya onu unutturursak...” buyruğu gibidir." İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in rivayet ettiğine göre —Süyûtî: Zayıf bir senetle [demiştir]— İbn Abbâs şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de Bel'âm adında demirci bir köleye [İslam'ı] öğretiyordu. O, a'cemî (yabancı) bir kimseydi. Müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun yanına girip çıktığını görüyorlardı. Bunun üzerine: "Ona ancak Bel'âm öğretiyor" dediler. Allah Teâlâ da: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ} “Andolsun ki biz onların dediklerini biliyoruz...” ayetini indirdi. Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da bu ayet hakkında ondan [İbn Abbâs'tan] şöyle rivayet etmişlerdir: Onlar: "Muhammed'e ancak İbnü'l-Hadramî'nin kölesi öğretiyor, o kitaplar ehlidir" dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Âdem b. Ebî İyâs, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin Abdullah b. Müslim el-Hadramî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bizim Aynü't-Temr ehlinden iki kölemiz vardı; birine Yesâr, diğerine Cebr denilirdi. Mekke'de kılıç yaparlardı ve İncil okurlardı. Bazen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlar okurken yanlarından geçer, durup dinlerdi. Müşrikler: "O ancak bu ikisinden öğreniyor" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi.

قَوْلُهُ: مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ قَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي إِعْرَابِهِ، فَذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ، إِمَّا مِنْ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ، وَالْمَعْنَى: إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ مَنْ كَفَرَ، وَاسْتَثْنَى مِنْهُمُ الْمُكْرَهَ فَلَمْ يَدْخُلْ تَحْتَ حُكْمِ الِافْتِرَاءِ. ثُمَّ قَالَ: وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً أَيِ: اعْتَقَدَهُ، وَطَابَتْ بِهِ نَفْسُهُ، وَاطْمَأَنَّ إِلَيْهِ فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَإِمَّا مِنَ الْمُبْتَدَأِ الَّذِي هُوَ: أُولئِكَ، أو من الخبر الذي هو: الْكاذِبُونَ، وَذَهَبَ الزَّجَّاجُ إِلَى الْأَوَّلِ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ مَنْ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرَهُ مَحْذُوفٌ اكْتُفِيَ مِنْهُ بِخَبَرِ من الثانية، كقولك: من يأتنا من يحسن نُكْرِمْهُ وَقِيلَ: هُوَ، أَيْ مَنْ ١٠٦ فِي مَنْ كَفَرَ مَنْصُوبٌ عَلَى الذَّمِّ، وَقِيلَ: إِنَّ مَنْ شَرْطِيَّةٌ وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ لِأَنَّ جَوَابَ مَنْ شَرَحَ دَالٌّ عَلَيْهِ، وَهُوَ كَقَوْلِ الْأَخْفَشِ، وَإِنَّمَا خَالَفَهُ فِي إِطْلَاقِ لَفْظِ الشَّرْطِ عَلَى مَنْ وَالْجَوَابُ عَلَى خَبَرِهَا فَكَأَنَّهُ قِيلَ عَلَى هَذَا مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ، وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ، وَإِنَّمَا صَحَّ اسْتِثْنَاءُ الْمُكْرَهِ مِنَ الْكَافِرِ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ بِكَافِرٍ لِأَنَّهُ ظَهَرَ مِنْهُ بَعْدَ الْإِيمَانِ مَا لَا يَظْهَرُ إِلَّا مِنَ الْكَافِرِ لَوْلَا الْإِكْرَاهُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مَنْ أُكْرِهَ عَلَى الْكُفْرِ حَتَّى خَشِيَ عَلَى نَفْسِهِ الْقَتْلَ أَنَّهُ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنْ كَفَرَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ، وَلَا تَبِينُ مِنْهُ زَوْجَتُهُ، وَلَا يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِحُكْمِ الْكُفْرِ. وَحُكِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ: أَنَّهُ إِذَا أَظْهَرَ الْكُفْرَ كَانَ مُرْتَدًّا فِي الظَّاهِرِ، وَفِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَتَبِينُ مِنْهُ امْرَأَتُهُ، وَلَا يُصَلَّى عَلَيْهِ إِنْ مَاتَ، وَلَا يَرِثُ أَبَاهُ إِنْ مَاتَ مُسْلِمًا، وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْدُودٌ عَلَى قَائِلِهِ، مَدْفُوعٌ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَذَهَبَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَسَحْنُونٌ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الرُّخْصَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّمَا جَاءَتْ فِي الْقَوْلِ، وَأَمَّا فِي الْفِعْلِ فَلَا رُخْصَةَ، مِثْلُ أَنْ يُكْرَهَ عَلَى السُّجُودِ لِغَيْرِ اللَّهِ وَيَدْفَعُهُ ظَاهِرُ الْآيَةِ، فَإِنَّهَا عَامَّةٌ فِيمَنْ أُكْرِهَ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، وَلَا دَلِيلَ لِهَؤُلَاءِ الْقَاصِرِينَ لِلْآيَةِ عَلَى الْقَوْلِ وَخُصُوصُ السَّبَبِ لَا اعْتِبَارَ بِهِ مَعَ عُمُومِ اللَّفْظِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ، وَجُمْلَةُ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُسْتَثْنَى، أَيْ:

{مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ} “Kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse...” ifadesinin irabı hususunda ilim ehli ihtilaf etmiştir. Çoğunluk bunun bedel olduğu görüşüne varmıştır; ya {الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ} ifadesinden bedeldir ve aradaki kısım itiraziyedir (ara cümledir). Manası: "Yalanı ancak kâfir olan iftira eder" demektir ve zorlanan kimse (mükreh) bunlardan istisna edilmiş, dolayısıyla iftira hükmü altına girmemiştir. Sonra {وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً} “...fakat kim gönlünü kâfirliğe açarsa...” yani onu benimser, nefsi onunla yatışır ve ona bağlanırsa, {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ} “...işte onların üzerine bir gazap vardır...” buyurmuştur. Ya da {أُولئِكَ} şeklindeki mübtedadan veya {الْكاذِبُونَ} şeklindeki haberden bedeldir. Zeccâc birinci görüşü benimsemiştir. Ahfeş ise şöyle demiştir: "{مَنْ} mübtedadır, haberi ise mahzuftur (düşmüştür); ikinci 'men'in haberiyle yetinilmiştir. Tıpkı: 'Bize kim gelirse, kim iyilik yaparsa ona ikram ederiz' sözünde olduğu gibi." {مَنْ كَفَرَ} ifadesindeki {مَنْ}'in zemm (kınama) üzere mansub olduğu da söylenmiştir. {مَنْ}'in şart edatı olduğu, cevabının ise mahzuf olduğu; çünkü {مَنْ شَرَحَ} ifadesinin cevabının buna delalet ettiği söylenmiştir ki bu da Ahfeş'in sözü gibidir. Ondan tek farkı {مَنْ} için şart, haberi için ise cevap lafzını kullanmış olmasıdır. Buna göre sanki şöyle denilmiştir: "Kim Allah'ı inkâr ederse zorlanan müstesna onların üzerine gazap vardır; fakat kim kalbini inkâra açarsa onların üzerine gazap vardır." Mükrehin (zorlananın), kâfir olmadığı hâlde kâfirden istisna edilmesinin sahih oluşu; zorlama olmasaydı ancak bir kâfirden sadır olabilecek bir durumun imandan sonra kendisinden zuhur etmiş olmasındandır. Kurtubî şöyle demiştir: "İlim ehli, öldürülme korkusuyla küfre zorlanan bir kimsenin, kalbi imanla mutmain olduğu hâlde küfür [sözü] söylemesi durumunda üzerine hiçbir günah olmadığı, karısının kendisinden boşanmış sayılmayacağı ve hakkında küfür hükmü verilmeyeceği hususunda icmâ etmiştir." Muhammed b. el-Hasan'dan şöyle dediği nakledilmiştir: "Küfrü açıkça ortaya koyduğunda zahiren mürted olur, Allah ile kendi arasında ise İslam üzeredir; karısı kendisinden boşanır, ölürse üzerine namaz kılınmaz ve babası Müslüman olarak ölürse ona mirasçı olamaz." Bu görüş, söyleyenine iade edilir; Kitap ve Sünnet ile reddedilmiştir. Hasan-ı Basrî, Evzâî, Şâfiî ve Sahnûn; bu ayette zikredilen ruhsatın sadece sözde geçerli olduğu, fiilde ise ruhsat bulunmadığı görüşüne varmışlardır; örneğin Allah'tan başkasına secde etmeye zorlanması gibi. Ayetin zahiri ise bu görüşü reddeder; zira ayet, söz ve fiil arasında bir ayrım yapmaksızın zorlanan herkes hakkında geneldir (âmmdır). Ayeti sadece söze hasreden bu kimselerin hiçbir delili yoktur; sebebin hususiliğine değil, fıkıh usulünde kararlaştırıldığı üzere lafzın umumiliğine itibar edilir. {وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ} “...kalbi imanla dopdolu olduğu hâlde...” cümlesi, müstesnadan hâl makamında mansubdur; yani:

إِلَّا مَنْ كَفَرَ بِإِكْرَاهٍ، وَالْحَالُ أَنَّ قَلْبَهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ لَمْ تَتَغَيَّرْ عَقِيدَتُهُ، وَلَيْسَ بَعْدَ هَذَا الْوَعِيدِ الْعَظِيمِ وَهُوَ الْجَمْعُ لِلْمُرْتَدِّينَ بَيْنَ غَضَبِ اللَّهِ وَعَظِيمِ عَذَابِهِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِيمَانِ، أَوْ إِلَى الْوَعِيدِ بِالْغَضَبِ وَالْعَذَابِ، وَالْبَاءُ فِي بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: ذَلِكَ بِسَبَبِ تَأْثِيرِهِمْ لِلْحَيَاةِ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ معطوف على: بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا، أَيْ: ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا، وَبِأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ إِلَى الْإِيمَانِ بِهِ، ثُمَّ وَصَفَهُمْ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ أَيِ:

ancak inancı değişmeksizin kalbi iman ile mutmain olduğu hâlde zorlama ile inkâr eden müstesnadır. Bu büyük tehditten —ki o da mürtedler için Allah'ın gazabı ile büyük azabının bir arada toplanmasıdır— daha ötesi yoktur. {ذلِكَ} “İşte bu...” buyruğundaki işaret; imandan sonraki inkâra veya gazap ve azap tehdidine yöneliktir. {بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا} “...onların dünya hayatını... tercih etmelerindendir” ifadesindeki bâ (ب) harfi sebebiyet bildirir; yani: Bu, onların dünya hayatını ahirete tercih etmeleri sebebiyledir. {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ} “...ve şüphesiz Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” ifadesi {بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا} ifadesine matuftur; yani: Bu, onların [dünyayı] tercih etmeleri ve Allah'ın inkârcı bir topluluğu Kendisine imana eriştirmemesi sebebiyledir. Sonra onları şu sözüyle vasfetmiştir: {أُولئِكَ} “İşte onlar...”; yani:

الْمَوْصُوفُونَ بِمَا ذُكِرَ مِنَ الْأَوْصَافِ الْقَبِيحَةِ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ فَلَمْ يَفْهَمُوا الْمَوَاعِظَ وَلَا سَمِعُوهَا. وَلَا أَبْصَرُوا الْآيَاتِ الَّتِي يُسْتَدَلُّ بِهَا عَلَى الْحَقِّ، وَقَدْ سَبَقَ تَحْقِيقُ الطَّبْعِ فِي أَوَّلِ الْبَقَرَةِ، ثُمَّ أَثْبَتَ لَهُمْ صِفَةَ نَقْصٍ غَيْرَ الصِّفَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فَقَالَ: وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ عَمَّا يُرَادُ بِهِمْ، وَضَمِيرُ الْفَصْلِ

zikredilen çirkin sıfatlarla nitelenen, {الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ} “...Allah'ın; kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir.” Bu yüzden öğütleri anlamamış, onları işitmemiş ve hakka delalet eden ayetleri görmemişlerdir. Kalbin mühürlenmesi (tab') konusunun tahkiki Bakara Suresi'nin başında geçmişti. Sonra onlar için önceki sıfattan başka bir noksanlık sıfatı daha sabit kılarak şöyle buyurdu: {وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ} “...İşte onlar gafillerin ta kendileridir;” kendilerine ne yapılacağından habersizdirler. Fasıl zamiri,

يُفِيدُ أَنَّهُمْ مُتَنَاهُونَ فِي الْغَفْلَةِ، إِذْ لَا غَفْلَةَ أَعْظَمُ مِنْ غَفْلَتِهِمْ هَذِهِ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ أَيِ:

onların gaflette son noktada olduklarını ifade eder; zira onların bu gafletinden daha büyük bir gaflet yoktur. {لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ} “Hiç şüphesiz onlar ahirette hüsrana uğrayanların ta kendileridir;” yani:

الْكَامِلُونَ فِي الْخُسْرَانِ الْبَالِغُونَ إِلَى غَايَةٍ مِنْهُ لَيْسَ فَوْقَهَا غَايَةٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِي مَعْنَى: لَا جَرَمَ، فِي مَوَاضِعَ مِنْهَا مَا هُوَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ دَارِ الْكُفْرِ إِلَى دَارِ الْإِسْلَامِ، وَخَبَرُ إِنَّ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ، وَإِنَّمَا حُذِفَ لِدَلَالَةِ خَبَرِ إِنَّ رَبَّكَ الْمُتَأَخِّرَةِ عَلَيْهِ وَقِيلَ: الْخَبَرُ هُوَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا أَيْ: إِنَّ رَبَّكَ لَهُمْ بِالْوَلَايَةِ وَالنُّصْرَةِ لَا عَلَيْهِمْ، وَفِيهِ بُعْدٌ وَقِيلَ: إِنَّ خَبَرَهَا هُوَ قَوْلُهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ، وَإِنَّ رَبَّكَ الثَّانِيَةَ تَأْكِيدٌ لِلْأُولَى. قال في الكشاف: ثم ها هنا لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَبَاعُدِ حَالِ هَؤُلَاءِ، يَعْنِي الَّذِينَ نَزَلَتِ الْآيَةُ فِيهِمْ عَنْ حَالِ أُولَئِكَ، وَهُمْ عَمَّارٌ وَأَصْحَابُهُ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا رُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا أَيْ: فَتَنَهُمُ الْكُفَّارُ بِتَعْذِيبِهِمْ لَهُمْ لِيَرْجِعُوا فِي الْكُفْرِ، وَقُرِئَ فَتَنُوا عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، أي: اللذين فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَعَذَّبُوهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ ثُمَّ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَصَبَرُوا عَلَى مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ، وَعَلَى مَا يَلْقَوْنَهُ مِنْ مَشَاقِّ التَّكْلِيفِ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ: كَثِيرُ الْغُفْرَانِ وَالرَّحْمَةِ لَهُمْ، وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ فَتَنُوا عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ وَاضِحٌ ظَاهِرٌ، أَيْ: إِنَّ رَبَّكَ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ فَتَنُوا مَنْ أَسْلَمَ وَعَذَّبُوهُمْ ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ، وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ، فَالْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمَفْتُونِينَ الَّذِينَ تَكَلَّمُوا بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ مُكْرَهِينَ وَصُدُورُهُمْ غَيْرُ مُنْشَرِحَةٍ لِلْكُفْرِ إِذَا صَلَحَتْ أَعْمَالُهُمْ، وَجَاهَدُوا فِي اللَّهِ، وَصَبَرُوا عَلَى الْمَكَارِهِ، لَغَفُورٌ لَهُمْ رَحِيمٌ بِهِمْ وَأَمَّا إِذَا كَانَ سَبَبُ الْآيَةِ هَذِهِ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي سَرْحٍ الَّذِي ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ رَجَعَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَالْمَعْنَى: أَنَّ هَذَا الْمَفْتُونَ فِي دِينِهِ بِالرِّدَّةِ إِذَا أَسْلَمَ وَجَاهَدَ وَصَبَرَ فَاللَّهُ غَفُورٌ لَهُ رَحِيمٌ بِهِ، وَالضَّمِيرُ فِي بَعْدِهَا يَرْجِعُ إِلَى الْفِتْنَةِ أَوْ إِلَى الْمُهَاجَرَةِ وَالْجِهَادِ وَالصَّبْرِ، أَوْ إِلَى الْجَمِيعِ يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها قَالَ الزَّجَّاجُ: يَوْمَ تَأْتِي مُنْتَصِبٌ بِقَوْلِهِ «رَحِيمٌ» ، أَوْ بِإِضْمَارِ اذْكُرْ، أَوْ ذَكِّرْهُمْ، أَوْ أَنْذِرْهُمْ، وَقَدِ اسْتُشْكِلَ إِضَافَةُ ضَمِيرِ النَّفْسِ إِلَى النَّفْسِ، وَلَا بُدَّ مِنَ التَّغَايُرِ بَيْنَ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَأُجِيبُ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالنَّفْسِ الْأُولَى جُمْلَةُ بَدَنِ الْإِنْسَانِ، وَبِالنَّفْسِ الثَّانِيَةِ الذَّاتُ، فَكَأَنْ قِيلَ: يَوْمَ يَأْتِي كُلُّ إِنْسَانٍ يُجَادِلُ عَنْ ذَاتِهِ لَا يُهِمُّهُ غَيْرُهَا، وَمَعْنَى الْمُجَادَلَةِ عَنْهَا الِاعْتِذَارُ عَنْهَا، فَهُوَ مُجَادِلٌ وَمُخَاصِمٌ عَنْ نَفْسِهِ لَا يَتَفَرَّغُ لِغَيْرِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

hüsranda kemale ermiş, onun ötesinde bir derece bulunmayan son noktasına ulaşmış kimselerdir. «Lâ cerame» ifadesinin manasına dair tahkikli açıklama daha önce bu surede de dâhil olmak üzere birçok yerde geçmişti. {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin hicret eden... kimselerin [yanındadır]”; küfür diyarından İslam diyarına hicret eden kimseler. «İnne»nin haberi mahzuftur; takdiri «le-ğafûrun rahîm» (elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir) şeklindedir. Sonraki «inne rabbeke» lafzının haberinin buna delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Haberin {لِلَّذِينَ هاجَرُوا} ifadesi olduğu da söylenmiştir; yani: Şüphesiz Rabbin onların aleyhine değil, dostluk ve yardımla yanlarındadır; ancak bu uzak bir ihtimaldir. Haberin {لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} kavli olduğu, ikinci «inne rabbeke» ifadesinin ise birinciyi tekit ettiği söylenmiştir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Buradaki «sümme» (ثُمَّ), ayetin haklarında indiği bu kimselerin, yani Ammâr ve arkadaşlarının durumunun öncekilerin durumundan ne kadar uzak olduğunu göstermek içindir. Bunun Abdullah b. Ebî Serh hakkında indiğine dair rivayet de buna delalet eder; bunun açıklaması gelecektir. {مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا} “...eziyete uğratıldıktan sonra...”; yani kâfirler küfre dönsünler diye onlara azap ederek onları fitneye düşürdükten sonra. [Bu fiil] mâlum sîgasıyla "fetenu" şeklinde de okunmuştur; yani: Müminleri fitneye düşüren ve İslam'dan ötürü onlara azap eden, {ثُمَّ جاهَدُوا} “...sonra cihat eden...” Allah yolunda cihat eden, {وَصَبَرُوا} “...ve sabreden...” kâfirlerden kendilerine isabet eden şeylere ve mükellefiyetin meşakkatlerine katlanan kimseler [için] {لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “...[Rabbin] elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” Yani onlara mağfireti ve merhameti çoktur. Ayetin manası "fetenu" şeklinde mâlum sîgasıyla okuyanların kıraatine göre gayet açık ve zahirdir; yani: Müslüman olanları fitneye düşürüp onlara azap eden, sonra [kendileri de İslam'a girip] cihat eden ve sabreden o kâfirler için şüphesiz Rabbin çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. Cumhurun kıraati olan meçhul sîgasına göre ise mana şöyledir: Zorlandıkları için kalpleri küfre açılmaksızın küfür kelimesini telaffuz eden bu eziyete uğramış kimseler; amellerini ıslah ettiklerinde, Allah yolunda cihat edip güçlüklere sabrettiklerinde [Rabbin] onları çokça bağışlayıcıdır, onlara çokça merhamet edicidir. Şayet bu ayetin nüzul sebebi İslam'dan dönen (irtidat eden), sonra tekrar İslam'a rücu eden Abdullah b. Ebî Serh ise; mana: Dini hususunda irtidat ile fitneye düşen bu kimse Müslüman olur, cihat eder ve sabrederse, Allah onu bağışlayıcıdır ve ona merhamet edicidir şeklinde olur. {بَعْدِها} ifadesindeki zamir; fitneye veya hicrete, cihada ve sabra yahut hepsine birden râcidir. {يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها} “O gün herkes kendi nefsi için mücadele ederek gelir...” Zeccâc: "{يَوْمَ تَأْتِي} ifadesi {رَحِيمٌ} lafzıyla ya da mukadder bir 'zikret', 'onlara hatırlat' veya 'onları uyar' fiiliyle mansubdur" demiştir. Nefis zamirinin nefse izafe edilmesi müşkil görülmüştür; zira muzaf ile muzafun ileyh arasında bir başkalık (tegayür) bulunması gerekir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Birinci nefisten maksat insanın bütün bedeni, ikinci nefisten maksat ise zâtıdır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Her insanın kendi zâtını savunarak geldiği ve ondan başkasını umursamadığı gün.' Kendi adına mücadele etmesinin manası; kendisi için mazeretler ileri sürmesidir. O, kıyamet gününde başkasıyla meşgul olmayıp sadece kendi nefsi için tartışan ve savunma yapandır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ يُهَاجِرَ إِلَى الْمَدِينَةِ قَالَ لِأَصْحَابِهِ: تَفَرَّقُوا عَنِّي، فَمَنْ كَانَتْ بِهِ قُوَّةٌ فَلْيَتَأَخَّرْ إِلَى آخِرِ اللَّيْلِ، وَمَنْ لَمْ تَكُنْ بِهِ قُوَّةٌ فَلْيَذْهَبْ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ، فَإِذَا سَمِعْتُمْ بِي قَدِ اسْتَقَرَّتْ بِيَ الْأَرْضُ فَالْحَقُوا بِي، فَأَصْبَحَ بِلَالٌ الْمُؤَذِّنُ وَخَبَّابٌ وَعَمَّارٌ وَجَارِيَةٌ مِنْ قُرَيْشٍ كَانَتْ أَسْلَمَتْ، فَأَخَذَهُمُ الْمُشْرِكُونَ وَأَبُو جَهْلٍ، فَعَرَضُوا عَلَى بِلَالٍ أَنْ يَكْفُرَ فَأَبَى، فَجَعَلُوا يَضَعُونَ دِرْعًا مِنْ حَدِيدٍ فِي الشَّمْسِ ثُمَّ يُلْبِسُونَهَا إِيَّاهُ، فَإِذَا أَلْبَسُوهَا إِيَّاهُ قَالَ: أَحَدٌ أَحَدٌ وَأَمَّا خَبَّابٌ فَجَعَلُوا يَجُرُّونَهُ فِي الشَّوْكِ وَأَمَّا عَمَّارٌ فَقَالَ لَهُمْ كَلِمَةً أَعْجَبَتْهُمْ تَقِيَّةً وَأَمَّا الْجَارِيَةُ فَوَتَدَ لَهَا أَبُو جَهْلٍ أَرْبَعَةَ أَوْتَادٍ، ثُمَّ مَدَّهَا فَأَدْخَلَ الْحَرْبَةَ فِي قُبُلِهَا حَتَّى قَتَلَهَا، ثُمَّ خَلَّوْا عَنْ بِلَالٍ وَخَبَّابٍ وَعَمَّارٍ فَلَحِقُوا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرُوهُ بِالَّذِي كَانَ مِنْ أَمْرِهِمْ، وَاشْتَدَّ عَلَى عَمَّارٍ الَّذِي كَانَ تَكَلَّمَ بِهِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: كَيْفَ كَانَ قلبك حين قلت

İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye’nin İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine’ye hicret etmek istediğinde ashabına şöyle buyurdu: «Benden ayrılın; kimin gücü yetiyorsa gecenin sonuna kadar beklesin, kimin de gücü yetmiyorsa gecenin başında yola çıksın. Benim bir yere yerleştiğimi işittiğinizde de bana katılın.» Bunun üzerine Müezzin Bilâl, Habbâb, Ammâr ve Kureyş’ten Müslüman olmuş bir cariye sabahladılar. Müşrikler ve Ebû Cehil onları yakaladı. Bilâl’e küfre dönmesini teklif ettiler, fakat o bunu reddetti. Bunun üzerine demirden bir zırhı güneşte kızdırıp sonra ona giydirmeye başladılar. Onu giydirdiklerinde o: «Ahad, Ahad (Allah birdir, birdir)» diyordu. Habbâb’a gelince, onu dikenler üzerinde sürüklemeye başladılar. Ammâr ise takiyye olarak onların hoşuna giden bir söz söyledi. Cariyeye gelince; Ebû Cehil onun için [yere] dört kazık çaktı, ardından onu [kazıklara] gerip mızrağı tenasül uzvuna saplayarak onu öldürdü. Sonra Bilâl, Habbâb ve Ammâr’ı serbest bıraktılar; onlar da Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaşıp başlarına gelenleri ona haber verdiler. Ammâr’a söylediği o söz pek ağır gelmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «O söylediğin sözü söylediğin esnada kalbini nasıl...»

الذي قلت؟ كان مُنْشَرِحًا بِالَّذِي قُلْتَ أَمْ لَا؟ قَالَ: لَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ.

buldun? Söylediğin o sözle ferahlamış mıydı, yoksa değil miydi?» diye sordu. O: "Hayır" dedi. Bunun üzerine Allah: {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ} “...kalbi imanla dopdolu olduğu hâlde zorlanan kimse müstesna...” ayetini indirdi.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طَرِيقِ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَخَذَ الْمُشْرِكُونَ عَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ فَلَمْ يَتْرُكُوهُ حَتَّى سَبَّ النَّبِيَّ ﷺ وَذَكَرَ آلِهَتَهُمْ بِخَيْرٍ فَتَرَكُوهُ، فَلَمَّا أَتَى النبي ﷺ قال: ما وَرَاءَكَ؟ قَالَ: شَرٌّ مَا تُرِكْتُ حَتَّى نِلْتُ مِنْكَ وَذَكَرْتُ آلِهَتَهُمْ بِخَيْرٍ، قَالَ: كَيْفَ تَجِدُ قَلْبَكَ؟ قَالَ: مُطْمَئِنًّا بِالْإِيمَانِ، قَالَ: إِنْ عَادُوا فَعُدْ، فَنَزَلَتْ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ قَالَ: ذَاكَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي سَرْحٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَفِي الْبَابِ رِوَايَاتٌ مُصَرِّحَةٌ بِأَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ فِي عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: فِي سُورَةِ النَّحْلِ: فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ، ثُمَّ نَسَخَ وَاسْتَثْنَى مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ: ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا الْآيَةَ قَالَ: وَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي سَرْحٍ الَّذِي كَانَ يَكْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَزَلَّهُ الشَّيْطَانُ فَلَحِقَ بِالْكُفَّارِ، فَأَمَرَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يُقْتَلَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، فَاسْتَجَارَ لَهُ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَأَجَارَهُ النَّبِيُّ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ وَالْحَسَنِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا فِيمَنْ كَانَ يُفْتَنُ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ. وأخرج ابن مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: كَانَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ قَدْ أَسْلَمُوا وَكَانُوا يَسْتَخْفُونَ بِالْإِسْلَامِ فَنَزَلَتْ فِيهِمْ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا الْآيَةَ، فَكَتَبُوا إِلَيْهِمْ بِذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَ لَكُمْ مَخْرَجًا فَاخْرُجُوا، فَأَدْرَكَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَقَاتَلُوهُمْ فَنَجَا مَنْ نَجَا، وَقُتِلَ مَنْ قُتِلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ عُيُونًا لِمُسَيْلِمَةَ أَخَذُوا رَجُلَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَأَتَوْهُ بِهِمَا، فَقَالَ لِأَحَدِهِمَا: أَتَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ؟ قَالَ:

Abdürrezzâk, İbn Sa'd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye, Beyhakī ve İbn Asâkir, Ebû Ubeyde b. Muhammed b. Ammâr yoluyla babasından şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Müşrikler Ammâr b. Yâsir'i yakaladılar ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sövüp putlarını hayırla anıncaya kadar onu bırakmadılar, [bunu yapınca] onu serbest bıraktılar. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gelince o: «Arkanda ne var?» buyurdu. Ammâr: "Şer var; sana dil uzatıp onların ilahlarını hayırla anıncaya kadar beni bırakmadılar" dedi. Peygamber: «Kalbini nasıl buluyorsun?» diye sordu. "İmanla mutmain buluyorum" dedi. Peygamber: «Eğer tekrar ederlerse sen de tekrar et» buyurdu. Bunun üzerine: {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ} “...kalbi imanla dopdolu olduğu hâlde zorlanan kimse müstesna...” ayeti indi. Dedi ki: "O Ammâr b. Yâsir'dir. {وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً} '...fakat kim gönlünü kâfirliğe açarsa...' [ifadesiyle kastedilen ise] Abdullah b. Ebî Serh'tir." İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Asâkir, Ebû Mâlik'ten {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ} ayeti hakkında: "Ammâr b. Yâsir hakkında indi" dediğini rivayet etmişlerdir. Bu konuda ayetin Ammâr b. Yâsir hakkında indiğini açıkça belirten rivayetler mevcuttur. İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Sîrîn'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ} ayeti Ayyâş b. Ebî Rebîa hakkında indi." İbn Merdûye, İkrime yoluyla İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Nahl Suresi'nde: {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ} '...onların üzerine bir gazap vardır ve onlar için büyük bir azap vardır' buyrulmuş, sonra bundan neshedilip istisna yapılarak: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا} 'Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden... kimselerin [yanındadır]' ayeti buyrulmuştur." Dedi ki: "O, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy yazan, ardından şeytanın ayağını kaydırmasıyla kâfirlere katılan Abdullah b. Ebî Serh'tir. Mekke'nin fethi günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun öldürülmesini emretmiş, ancak Osman b. Affân onun için eman dileyince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona eman vermiştir." İbn Cerîr, İkrime ve Hasan'dan da bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakī, İbn Abbas'tan: "Bu {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا} ayeti, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından fitneye uğratılan kimseler hakkında indi" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Mekke halkından bir topluluk Müslüman olmuştu ve İslam'ı gizliyorlardı. Haklarında: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا} ayeti indi. Bunun üzerine [Medine'deki Müslümanlar] onlara: 'Allah size bir çıkış yolu kılmıştır, artık çıkın' diye mektup yazdılar. Müşrikler onlara yetişip savaştılar; kurtulan kurtuldu, öldürülen de öldürüldü." İbn Ebî Şeybe, Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet etmiştir: Müseylime'nin casusları Müslümanlardan iki adamı yakalayıp ona getirdiler. Müseylime onlardan birine: "Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şahitlik eder misin?" dedi. O:

نَعَمْ، قَالَ: أَتَشْهَدُ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ؟ فَأَهْوَى إِلَى أُذُنَيْهِ فَقَالَ: إِنِّي أَصَمُّ، فَأَمَرَ بِهِ فَقُتِلَ وَقَالَ لِلْآخَرِ: أَتَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: أَتَشْهَدُ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، فَأَرْسَلَهُ فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ لَهُ أَمَّا صَاحِبُكَ فَمَضَى عَلَى إِيمَانِهِ، وَأَمَّا أَنْتَ فَأَخَذْتَ بِالرُّخْصَةِ. وهو مرسل.

"Evet" dedi. "Benim Allah'ın Resûlü olduğuma şahitlik eder misin?" dedi. Adam kulaklarına işaret ederek: "Ben sağırım" dedi. Bunun üzerine emretti ve adam öldürüldü. Diğerine: "Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şahitlik eder misin?" dedi. O: "Evet" dedi. "Benim Allah'ın Resûlü olduğuma şahitlik eder misin?" dedi. O: "Evet" dedi. Bunun üzerine onu salıverdi. Adam Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gelince Peygamber ona: «Arkadaşın imanı üzere sebat edip gitti; sen ise ruhsatı kullandın» buyurdu. Bu [rivayet] mürseldir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١١٢ الى ١١٩]

[Nahl Suresi (16), Ayetler: 112-119]

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢) وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١١٣) فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤) إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥) وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (١١٦)

{وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢) وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١١٣) فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤) إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥) وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (١١٦)} “Allah, güvenli ve huzurlu olan, rızkı her taraftan bol bol kendisine gelen bir kenti örnek verdi. Fakat o, Allah'ın nimetlerine nankörlük etti; Allah da yaptıklarına karşılık olarak ona açlık ve korku elbisesini tattırdı. (112) Andolsun ki onlara kendilerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar; böylece onlar zulmedip dururlarken kendilerini azap yakalayıverdi. (113) Artık Allah'ın size helal ve temiz olarak verdiği rızıklardan yiyin ve eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız Allah'ın nimetine şükredin. (114) O, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesilen şeyleri haram kılmıştır. Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmamak ve sınırı aşmamak şartıyla [yiyebilir]; şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (115) Dillerinizin yalan vasfetmesi sebebiyle: 'Bu helaldir, bu haramdır' demeyin; yoksa Allah'a yalan iftira etmiş olursunuz. Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler. (116)”

مَتاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا مَا قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨) ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩)

{مَتاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا مَا قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨) ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩)} “[Bu] az bir menfaattir; onlar için acı bir azap vardır. (117) Yahudi olanlara da bundan önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık. Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. (118) Sonra şüphesiz Rabbin, bilmeyerek kötülük işleyen, ardından da tevbe edip ıslah olan kimseler [hakkında çok bağışlayıcıdır]. Şüphesiz Rabbin, bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (119)”

قَوْلُهُ: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ ضَرَبَ مُضَمَّنٌ مَعْنَى جَعَلَ حَتَّى تَكُونَ قرية المفعول الأوّل ومثلا الْمَفْعُولَ الثَّانِي، وَإِنَّمَا تَأَخَّرَتْ قَرْيَةً لِئَلَّا يَقَعُ الْفَصْلُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ صِفَاتِهَا. وَقَدَّمْنَا أَيْضًا أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَرَبَ عَلَى بَابِهِ غَيْرَ مضمن ويكون مثلا مفعوله الأوّل وقرية بَدَلًا مِنْهُ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ هَلِ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْقَرْيَةِ قَرْيَةٌ مُعَيَّنَةٌ، أَوِ الْمُرَادُ قَرْيَةٌ غَيْرُ مُعَيَّنَةٍ، بَلْ كُلُّ قَوْمٍ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، فَأَبْطَرَتْهُمُ النِّعْمَةُ؟ فَذَهَبَ الْأَكْثَرُ إِلَى الْأَوَّلِ وَصَرَّحُوا بِأَنَّهَا مَكَّةُ، وَذَلِكَ لَمَّا دَعَا عَلَيْهِمْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: «اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ، وَاجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِيِّ يُوسُفَ» ، فَابْتُلُوا بِالْقَحْطِ حَتَّى أَكَلُوا الْعِظَامَ. وَالثَّانِي أَرْجَحُ لِأَنَّ تَنْكِيرَ قَرْيَةٍ يُفِيدُ ذَلِكَ، وَمَكَّةُ تَدْخُلُ فِي هَذَا الْعُمُومِ الْبَدَلِيِّ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَأَيْضًا يَكُونُ الْوَعِيدُ أَبْلَغَ، وَالْمَثَلُ أَكْمَلَ، وَغَيْرُ مَكَّةَ مِثْلُهَا، وَعَلَى فَرْضِ إِرَادَتِهَا فَفِي الْمَثَلِ إِنْذَارٌ لِغَيْرِهَا مِنْ مِثْلِ عَاقِبَتِهَا، ثُمَّ وَصَفَ الْقَرْيَةَ بِأَنَّهَا كانَتْ آمِنَةً غَيْرَ خَائِفَةٍ مُطْمَئِنَّةً غَيْرَ مُنْزَعِجَةٍ، أَيْ: لَا يَخَافُ أَهْلُهَا وَلَا يَنْزَعِجُونَ يَأْتِيها رِزْقُها أَيْ: مَا يَرْتَزِقُ بِهِ أَهْلُهَا رَغَداً وَاسِعًا مِنْ كُلِّ مَكانٍ مِنَ الْأَمْكِنَةِ الَّتِي يُجْلَبُ مَا فِيهَا إِلَيْهَا فَكَفَرَتْ أَيْ: كَفَرَ أَهْلُهَا بِأَنْعُمِ اللَّهِ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَيْهِمْ، وَالْأَنْعُمُ جَمْعُ نِعْمَةٍ كَالْأَشُدِّ جَمْعُ شِدَّةٍ، وَقِيلَ: جَمْعُ نُعْمَى، مِثْلُ بُؤْسَى وَأَبْؤُسٌ، وَهَذَا الْكُفْرُ مِنْهُمْ هُوَ كُفْرُهُمْ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ وَتَكْذِيبُ رُسُلِهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ أَيْ: أَذَاقَ أَهْلَهَا لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ سُمِّيَ ذَلِكَ لِبَاسًا لِأَنَّهُ يَظْهَرُ بِهِ عَلَيْهِمْ مِنَ الْهُزَالِ وَشُحُوبَةِ اللَّوْنِ وَسُوءِ الْحَالِ مَا هُوَ كَاللِّبَاسِ، فَاسْتُعِيرَ لَهُ اسْمُهُ وَأُوقِعَ عَلَيْهِ الْإِذَاقَةُ، وَأَصْلُهَا الذَّوْقُ بِالْفَمِ، ثُمَّ اسْتُعِيرَتْ لِمُطْلَقِ الِاتِّصَالِ مَعَ إِنْبَائِهَا بِشِدَّةِ الْإِصَابَةِ لِمَا فِيهَا مِنِ اجْتِمَاعِ الْإِدْرَاكَيْنِ: إِدْرَاكُ اللَّمْسِ، وَالذَّوْقِ. رُوِيَ أَنَّ ابْنَ الرَّاوَنْدِيِّ الزِّنْدِيقَ قَالَ لِابْنِ الْأَعْرَابِيِّ إِمَامِ اللُّغَةِ وَالْأَدَبِ: هَلْ يُذَاقُ اللِّبَاسُ؟ فَقَالَ لَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: لَا بَأْسَ أَيُّهَا النَّسْنَاسُ، هَبْ أَنَّ مُحَمَّدًا مَا كَانَ نَبِيًّا، أَمَا كَانَ عَرَبِيًّا؟ كَأَنَّهُ طَعَنَ فِي الْآيَةِ بِأَنَّ الْمُنَاسِبَ أَنْ يُقَالَ: فَكَسَاهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ أَوْ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ طَعْمَ الْجُوعِ، فَرَدَّ عَلَيْهِ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ. وَقَدْ أَجَابَ عُلَمَاءُ الْبَيَانِ أَنَّ هَذَا مِنْ تَجْرِيدِ الِاسْتِعَارَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ اسْتَعَارَ اللِّبَاسَ لِمَا غَشِيَ الْإِنْسَانَ مِنْ بَعْضِ الْحَوَادِثِ كَالْجُوعِ وَالْخَوْفِ لِاشْتِمَالِهِ عَلَيْهِ اشْتِمَالَ اللِّبَاسِ عَلَى اللَّابِسِ، ثُمَّ ذُكِرَ الْوَصْفُ مُلَائِمًا لِلْمُسْتَعَارِ لَهُ وَهُوَ الْجُوعُ وَالْخَوْفُ، لِأَنَّ إِطْلَاقَ الذَّوْقِ عَلَى إِدْرَاكِ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ جَرَى عِنْدَهُمْ مَجْرَى الْحَقِيقَةِ، فَيَقُولُونَ: ذَاقَ فُلَانٌ الْبُؤْسَ وَالضُّرَّ وَأَذَاقَهُ غَيْرُهُ، فَكَانَتِ الِاسْتِعَارَةُ مجرّدة، ولو قال فكساها كانت مرشحة. وقيل: وَتَرْشِيحُ الِاسْتِعَارَةِ وَإِنْ كَانَ مُسْتَحْسَنًا مِنْ جِهَةِ الْمُبَالَغَةِ، إِلَّا أَنَّ لِلتَّجْرِيدِ تَرْجِيحًا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ رُوعِيَ جَانِبُ الْمُسْتَعَارِ لَهُ، فَازْدَادَ الْكَلَامُ وُضُوحًا، وَقِيلَ: إِنَّ أَصْلَ الذَّوْقِ بِالْفَمِ، ثُمَّ قَدْ يُسْتَعَارُ فَيُوضَعُ مَوْضِعَ التَّعَرُّفِ وَالِاخْتِبَارِ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

{وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً} kavli hakkında daha önce belirtmiştik ki: {ضَرَبَ} fiili {جَعَلَ} manasını tazammun etmiştir; böylece {قَرْيَةً} kelimesi birinci mef'ûl, {مَثَلًا} kelimesi de ikinci mef'ûl olur. {قَرْيَةً} kelimesi ise sıfatlarıyla arasının açılmaması için tehir edilmiştir. Yine daha önce geçtiği üzere {ضَرَبَ} fiilinin kendi asıl manasında kullanılıp tazammun içermemesi, {مَثَلًا} kelimesinin onun birinci mef'ûlü, {قَرْيَةً} kelimesinin ise ondan bedel olması da caizdir. Müfessirler, bu "kent" ile belirli bir kentin mi yoksa belirli olmayan, aksine Allah'ın kendilerine nimet verip de nimetin azdırdığı her bir kavmin mi kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk birinci görüşe meyletmiş ve oranın Mekke olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların aleyhine dua ederek: «Allahım! Mudar üzerindeki baskını şiddetlendir ve onların üzerindeki [bu kıtlık yıllarını] Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllar kıl» demişti; bunun üzerine kemikleri yiyecek derecede kıtlıkla imtihan edilmişlerdi. İkinci görüş ise daha tercihe şayandır; zira {قَرْيَةً} kelimesinin nekire (belirsiz) gelmesi bunu ifade eder. Mekke de bu bedelî genelliğe öncelikli olarak dâhildir. Ayrıca bu şekilde tehdit daha beliğ, darbımesel ise daha mükemmel olur; Mekke dışındakiler de onun gibidir. Mekke'nin kastedildiği varsayılsa bile bu meselde diğerleri için de onun akıbetinin benzerinden bir sakındırma vardır. Sonra bu kenti; {كانَتْ آمِنَةً} korkusuz, güvenli; {مُطْمَئِنَّةً} huzurlu, tedirginlikten uzak —yani halkı ne korkar ne de tedirgin olurdu— şeklinde nitelemiştir. {يَأْتِيها رِزْقُها} yani halkının geçindiği rızık; {رَغَداً} bol ve geniş olarak; {مِنْ كُلِّ مَكانٍ} oraya malların getirildiği her türlü mekândan gelirdi. {فَكَفَرَتْ} yani halkı inkâr etti; {بِأَنْعُمِ اللَّهِ} Allah'ın kendilerine bahşettiği nimetlerine nankörlük etti. {الْأَنْعُمُ} kelimesi, tıpkı {شِدَّةٌ}'nin çoğulunun {أَشُدٌّ} gelmesi gibi {نِعْمَةٌ}'nin çoğuludur. {بُؤْسَى}'nın çoğulunun {أَبْؤُسٌ} gelmesi gibi {نُعْمَى}'nın çoğulu olduğu da söylenmiştir. Onların bu küfrü, Allah Teâlâ'yı inkâr etmeleri ve peygamberlerini yalanlamalarıdır. {فَأَذاقَهَا اللَّهُ} yani Allah onun halkına tattırdı; {لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ} "açlık ve korku elbisesini". Buna "elbise" denilmiştir çünkü zayıflık, ten renginin solması ve kötü durum sebebiyle üzerlerinde elbise gibi görünür; bu yüzden elbisenin ismi ona istiare edilmiş ve üzerine "tatma" fiili getirilmiştir. Aslında "tatma" (zevk) ağızla olur; daha sonra dokunma ve tatma olmak üzere iki idrakin birleşmesini barındırdığından, şiddetli bir şekilde isabet ettiğini bildirmekle beraber mutlak temas için istiare edilmiştir. Rivayet edildiğine göre zındık İbnü'r-Râvendî, dil ve edebiyat imamı İbnü'l-A'râbî'ye: "Elbise hiç tadılır mı?" diye sormuş, İbnü'l-A'râbî de ona şöyle demiştir: "Korkma ey nesnâs! Tut ki Muhammed peygamber değildi; peki Arap da mı değildi?" Sanki o, ayete: 'Allah ona açlık elbisesini giydirdi' veya 'Allah ona açlığın tadını tattırdı' denilmesinin daha uygun olacağını ileri sürerek itiraz etmiş, İbnü'l-A'râbî de ona bu cevabı vermiştir. Beyan âlimleri ise bunun tecrîdî istiareden olduğunu söyleyerek cevap vermişlerdir: Şöyle ki; elbisenin giyeni bürümesi gibi açlık ve korku kabilinden bazı hadiselerin insanı bürümesi sebebiyle "elbise" lafzı müsteâr (ödünç) olarak kullanılmış, sonra müsteârun leh (kendisine benzetilen) olan açlık ve korkuya uygun düşen vasıf [yani tatma] zikredilmiştir. Zira açlık ve korkunun idraki için zevk (tatma) lafzının kullanılması Araplar nezdinde hakikat mesabesindedir; nitekim "Filanca sıkıntıyı ve darlığı tattı, başkası da ona tattırdı" derler. Dolayısıyla bu, mücerred istiare olmuştur; eğer 'giydirdi' deseydi mürşaha (takviyeli) istiare olurdu. Şöyle de denilmiştir: Mübalağa açısından istiarenin terşihi (pekiştirilmesi) her ne kadar güzel görülse de, müsteârun lehin tarafı gözetilip söz daha açık hâle geldiği için tecridin de bir üstünlüğü vardır. Zevk (tatma) lafzının aslının ağızla olduğu, sonradan istiare yoluyla tanıma ve tecrübe etme yerine konulduğu da söylenmiştir. Şairin şu sözü bundandır:

وَمَنْ يَذُقِ الدُّنْيَا فَإِنِّي طَعِمْتُهَا ... وَسِيقَ إِلَيْنَا عَذْبُهَا وَعَذَابُهَا

"Kim dünyayı tadarsa bilsin ki ben de onu tattım / Onun tatlısı da acısı da bize sevk edildi."

وَقَرَأَ حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَأَبُو عَمْرٍو فِيمَا رَوَى عَنْهُ عَبْدُ الْوَارِثِ بِنَصْبِ الْخَوْفِ عَطْفًا عَلَى لباس، وقرأ الباقون بالخفض عَطْفًا عَلَى الْجُوعِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: كُلُّ الصِّفَاتِ أُجْرِيَتْ عَلَى الْقَرْيَةِ إِلَّا قَوْلَهُ: يَصْنَعُونَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ فِي الْحَقِيقَةِ أَهْلُهَا وَلَقَدْ جاءَهُمْ يَعْنِي أَهْلَ مَكَّةَ رَسُولٌ مِنْهُمْ مِنْ جِنْسِهِمْ يَعْرِفُونَهُ وَيَعْرِفُونَ نَسَبَهُ، فَأَمَرَهُمْ بِمَا فِيهِ نَفْعُهُمْ وَنَهَاهُمْ عَمَّا فِيهِ ضُرُّهُمْ فَكَذَّبُوهُ فِيمَا جَاءَ بِهِ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ النَّازِلُ بِهِمْ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَالْحَالُ أَنَّهُمْ فِي حَالِ أَخْذِ الْعَذَابِ لَهُمْ ظالِمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ بِإِيقَاعِهَا فِي الْعَذَابِ الْأَبَدِيِّ وَلِغَيْرِهِمْ بِالْإِضْرَارِ بِهِمْ وَصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَهَذَا الْكَلَامُ مِنْ تَمَامِ الْمَثَلِ الْمَضْرُوبِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْعَذَابِ هُنَا هُوَ الْجُوعُ الَّذِي أَصَابَهُمْ، وَقِيلَ: الْقَتْلُ يَوْمَ بَدْرٍ، ثُمَّ لَمَّا وَعَظَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِمَا ذَكَرَهُ مِنْ حَالِ أَهْلِ الْقَرْيَةِ الْمَذْكُورَةِ أَمَرَهُمْ أَنْ يَأْكُلُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ مِنَ الْغَنَائِمِ وَنَحْوِهَا، وَجَاءَ بِالْفَاءِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ ذَلِكَ مُتَسَبِّبٌ عَنْ تَرْكِ الْكُفْرِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ لَمَّا آمَنْتُمْ وَتَرَكْتُمُ الْكُفْرَ فَكُلُوا الْحَلَالَ الطَّيِّبَ وَهُوَ الْغَنِيمَةُ وَاتْرُكُوا الْخَبَائِثَ وهو الميتة والدم وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَيْكُمْ وَاعْرِفُوا حَقَّهَا إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ وَلَا تَعْبُدُونَ غَيْرَهُ، أَوْ إِنْ صَحَّ زَعْمُكُمْ أَنَّكُمْ تَقْصِدُونَ بِعِبَادَةِ الْآلِهَةِ الَّتِي زَعَمْتُمْ عِبَادَةَ اللَّهِ تَعَالَى، وَقِيلَ: إِنَّ الْفَاءَ فِي فَكُلُوا دَاخِلَةٌ عَلَى الْأَمْرِ بِالشُّكْرِ، وَإِنَّمَا أُدْخِلَتْ عَلَى الْأَمْرِ بِالْأَكْلِ لِأَنَّ الْأَكْلَ ذَرِيعَةٌ إِلَى الشُّكْرِ إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ كَرَّرَ سُبْحَانَهُ ذِكْرَ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ فِي الْبَقَرَةِ وَالْمَائِدَةِ وَالْأَنْعَامِ وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ قَطْعًا لِلْأَعْذَارِ وَإِزَالَةً لِلشُّبْهَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ الرُّخْصَةَ فِي تَنَاوُلِ شَيْءٍ مِمَّا ذَكَرَ فَقَالَ: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى جَمِيعِ مَا هُوَ مَذْكُورٌ هُنَا مُسْتَوْفًى. ثُمَّ زَيَّفَ طَرِيقَةَ الْكُفَّارِ فِي الزِّيَادَةِ عَلَى هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ كَالْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَفِي النُّقْصَانِ عَنْهَا كَتَحْلِيلِ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ فَقَالَ: وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالزَّجَّاجُ: مَا هُنَا مَصْدَرِيَّةٌ وَانْتِصَابُ الْكَذِبَ بلا تَقُولُوا، أَيْ: لَا تَقُولُوا الْكَذِبَ لِأَجْلِ وَصْفِ أَلْسِنَتِكُمْ، وَمَعْنَاهُ: لَا تُحَرِّمُوا وَلَا تُحَلِّلُوا لِأَجْلِ قَوْلٍ تَنْطِقُ بِهِ أَلْسِنَتُكُمْ مِنْ غَيْرِ حُجَّةٍ، ويجوز أن تكون ما موصولة والكذب منتصب بتصف، أَيْ: لَا تَقُولُوا لِلَّذِي تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ فِيهِ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ فَحَذَفَ لَفْظَةَ فِيهِ لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا، فَيَكُونُ قَوْلُهُ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ بَدَلًا مِنَ الْكَذِبَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ، أَيْ: وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمْ فَتَقُولُ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ، أَوْ قَائِلَةٌ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ الْكَذِبَ أَيْضًا بتصف وَتَكُونُ مَا مَصْدَرِيَّةً، أَيْ: لَا تَقُولُوا هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِوَصْفِ أَلْسِنَتِكُمُ الْكَذِبَ. وَقُرِئَ الْكُذُبُ بِضَمِّ الْكَافِ وَالذَّالِ وَالْبَاءِ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِلْأَلْسِنَةِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِفَتْحِ الْكَافِ وَكَسْرِ الذال والباء نعتا لما. وَقِيلَ: عَلَى الْبَدَلِ مِنْ مَا، أَيْ: وَلَا تَقُولُوا الْكَذِبَ الَّذِي تَصِفُهُ أَلْسِنَتُكُمْ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ، وَاللَّامُ فِي لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ هِيَ لَامُ الْعَاقِبَةِ لَا لَامُ الْعَرْضِ، أَيْ: فَيَتَعَقَّبُ ذَلِكَ افْتِرَاؤُكُمْ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ بِالتَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ وَإِسْنَادُ ذَلِكَ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ مِنْهُ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ أَيَّ افْتِرَاءٍ كَانَ لَا يُفْلِحُونَ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَلَاحِ وَهُوَ الْفَوْزُ بِالْمَطْلُوبِ وَارْتِفَاعُ مَتاعٌ قَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ: مَتَاعُهُمْ مَتَاعٌ قَلِيلٌ،

Hafs b. Gıyâs, Nasr b. Âsım, İbn Ebî İshak ve Abdülvâris'in kendisinden rivayet ettiği veçhiyle Ebû Amr; {لِباسَ} kelimesine matuf olarak {الْخَوْفَ} kelimesini nasb ile okumuşlardır. Geri kalanlar ise {الْجُوعِ} kelimesine matuf olarak cer ile okumuşlardır. Ferrâ şöyle demiştir: "{يَصْنَعُونَ} 'yapıyorlardı' kavli hariç bütün sıfatlar kente râci kılınmıştır; bu da hakikatte kastedilenin o kentin halkı olduğuna dikkat çekmek içindir." {وَلَقَدْ جاءَهُمْ} “Andolsun ki onlara gelmişti;” yani Mekke halkına gelmişti; {رَسُولٌ مِنْهُمْ} “...kendilerinden bir peygamber...” kendi cinslerinden, kendisini ve nesebini tanıdıkları bir peygamber geldi; onlara faydalarına olan şeyleri emretti, zararlarına olan şeylerden ise onları nehyetti. {فَكَذَّبُوهُ} “...fakat onu yalanladılar...” getirdiği şeylerde onu yalanladılar; {فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ} “...bunun üzerine onları azap yakalayıverdi;” Allah Teâlâ'dan üzerlerine inen azap onları yakaladı. {وَهُمْ ظالِمُونَ} “...onlar zulmedip dururlarken.” Yani azap onları yakaladığı anda onlar, nefislerini ebedî azaba sürüklemekle kendilerine; başkalarına zarar verip onları Allah'ın yolundan alıkoymakla da başkalarına zulmetmekteydiler. Bu söz, zikredilen darbımeselin tamamlayıcısıdır. Buradaki azaptan maksadın onlara isabet eden açlık olduğu söylenmiştir; Bedir günündeki öldürülme olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ adı geçen kent halkının durumundan zikrettikleriyle kendilerine öğüt verince, ganimet ve benzeri şeylerden Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden yemelerini emretmiş ve bunun küfrü terk etmenin bir neticesi olduğunu hissettirmek için fâ (ف) harfini getirmiştir. Manası: İman edip küfrü terk ettiğinize göre, helal ve temiz olanı yani ganimeti yiyin; pis olan şeyleri, yani leşi ve kanı terk edin. {وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ} “...ve Allah'ın nimetine şükredin;” size bahşettiği nimetin kadrini bilin; {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “...eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız;” ve O'ndan başkasına ibadet etmiyorsanız yahut iddia ettiğiniz putlara ibadet etmekle aslında Allah Teâlâ'ya ibadeti kastettiğiniz yönündeki iddianız doğru ise. {فَكُلُوا} ifadesindeki fâ harfinin şükür emrine dâhil olduğu, yeme emrine dâhil edilmesinin sebebinin ise yemenin şükre bir vesile olmasından kaynaklandığı da söylenmiştir. {إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “O, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesilen şeyleri haram kılmıştır.” Allah Teâlâ, mazeretleri ortadan kaldırmak ve şüpheyi gidermek için bu haramların zikrini Bakara, Mâide, En'âm ve bu surede tekrar etmiştir. Sonra zikredilen bu şeylerden birini yemek hususundaki ruhsatı zikrederek şöyle buyurmuştur: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmamak ve sınırı aşmamak şartıyla [yiyebilir]; şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” Burada zikredilenlerin tamamına dair açıklama daha önce eksiksiz olarak geçmişti. Sonra kâfirlerin bahîra ve sâibe gibi şeylerle bu haramları artırma, leş ve kanı helal kılma gibi şeylerle de eksiltme yolundaki tutumlarını hükümsüz kılarak şöyle buyurdu: {وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ} “Dillerinizin yalan vasfetmesi sebebiyle... demeyin.” Kisâî ve Zeccâc şöyle demiştir: Buradaki {ما} masdariyyedir ve {الْكَذِبَ} kelimesinin nasbı {لا تَقُولُوا} fiiliyledir. Yani: Dillerinizin nitelemesi sebebiyle yalan söylemeyin. Manası: Dillerinizin hiçbir delil olmaksızın telaffuz ettiği sözler sebebiyle haram ve helal kılmayın. {ما}'nın mevsûle olması ve {الْكَذِبَ} kelimesinin {تَصِفُ} fiiliyle nasb edilmesi de caizdir; yani: Dillerinizin hakkında yalan nitelediği şey için: {هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ} “...Bu helaldir, bu haramdır...” demeyin. Bilindiği için {فِيهِ} lafzı hazfedilmiştir. Bu durumda {هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ} sözü {الْكَذِبَ} lafzından bedel olur. Cümlede sözün (kavl) takdiriyle bir hazif olması da caizdir; yani: Dillerinizin vasfettiği şey için 'Bu helaldir, bu haramdır' diyerek veya 'Bu helaldir, bu haramdır' deyiciler olarak [yalan] söylemeyin. {الْكَذِبَ} lafzının {تَصِفُ} fiiliyle nasb edilmesi ve {ما}'nın masdariyye olması da caizdir; yani: Dillerinizin yalan vasfetmesi sebebiyle 'Bu helaldir, bu haramdır' demeyin. {الْكُذُبُ} şeklinde kâf, zâl ve bâ harflerinin dammesiyle; dillere sıfat olarak da okunmuştur. Hasan[-ı Basrî] ise kâf'ın fethası, zâl ve bâ'nın kesresiyle {الْكَذِبِ} şeklinde {ما} için sıfat olarak okumuştur. {ما} lafzından bedel olduğu da söylenmiştir; yani: Dillerinizin nitelediği o yalanı: 'Bu helaldir, bu haramdır' diye söylemeyin. {لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “...Allah'a yalan iftira etmiş olursunuz...” ifadesindeki lâm harfi, talep (arz) lâmı değil, âkıbet lâmıdır; yani: Bunun neticesinde helal ve haram kılmak suretiyle Allah'a yalan iftira etmiş ve O'ndan olmadığı hâlde bunu O'na isnat etmiş olursunuz. {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar...” her ne türden iftira olursa olsun, {لَا يُفْلِحُونَ} “...kurtuluşa eremezler;” kurtuluş türlerinden hiçbirine nail olamazlar ki o da murada ermektir. {مَتاعٌ قَلِيلٌ} “[Bu] az bir menfaattir...” ifadesinin merfû oluşu, mahzuf bir mübtedanın haberi olmasındandır. Zeccâc: "Yani onların menfaati az bir menfaattir" demiştir,

أَوْ هُوَ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَهُمْ مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ يُرَدُّونَ إِلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ. ثُمَّ خَصَّ مُحَرَّمَاتِ الْيَهُودِ بِالذِّكْرِ فَقَالَ: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا أَيْ: حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ خَاصَّةً دُونَ غَيْرِهِمْ مَا قَصَصْنا عَلَيْكَ بِقَوْلِنَا: حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما الآية، ومِنْ قَبْلُ متعلّق بقصصنا أو بحرمنا وَما ظَلَمْناهُمْ بِذَلِكَ التَّحْرِيمِ بَلْ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ حَيْثُ فَعَلُوا أَسْبَابَ ذَلِكَ فَحَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ عُقُوبَةً لَهُمْ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الِافْتِرَاءَ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَمُخَالَفَةَ أَمْرِهِ لَا يَمْنَعُهُمْ مِنَ التَّوْبَةِ وَحُصُولِ الْمَغْفِرَةِ فَقَالَ: ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ أَيْ: مُتَلَبِّسِينَ بِجَهَالَةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أَيْ

Yahut mahzuf bir haberin mübtedasıdır; yani: Onlar için az bir menfaat vardır; {وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ} “...ve onlar için acı bir azap vardır;” ahirette ona döndürülürler. Sonra Yahudilere haram kılınan şeyleri özel olarak zikrederek şöyle buyurdu: {وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا} “Yahudi olanlara da... haram kıldık;” yani başkalarına değil, sadece onlara mahsus kıldık; {ما قَصَصْنا عَلَيْكَ} “...sana anlattığımız şeyleri...”; {حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما} “Tırnaklı hayvanların hepsini [onlara] haram kıldık. Sığır ve koyunun da iç yağlarını onlara haram kıldık...” ayetindeki kavlimizle. {مِنْ قَبْلُ} “...daha önce...” ifadesi «kasasnâ» (anlattık) fiiline veya «harremnâ» (haram kıldık) fiiline müteallıktır. {وَما ظَلَمْناهُمْ} “Biz onlara zulmetmedik;” bu haram kılma ile onlara haksızlık etmedik, bilakis azgınlıklarının cezasını verdik; {وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “...fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.” Çünkü buna sebep olan şeyleri yaptılar, biz de kendilerine ceza olarak o şeyleri haram kıldık. Sonra Allah Teâlâ, Kendisine iftira etmenin ve emrine muhalefet etmenin onları tövbeden ve mağfirete kavuşmaktan alıkoymayacağını beyan ederek şöyle buyurdu: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ} “Sonra şüphesiz Rabbin, bilmeyerek kötülük işleyen... kimselerin [yanındadır];” yani cehalet içinde olarak. Bu ayetin tefsiri Nisâ Suresi'nde geçmişti. {ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ} “...sonra bunun ardından tövbe eden...”; yani

مِنْ بَعْدِ عَمَلِهِمْ لِلسُّوءِ، وَفِيهِ تَأْكِيدٌ فَإِنَّ ثُمَّ قَدْ دَلَّتْ عَلَى الْبَعْدِيَّةِ فَأَكَّدَهَا بِزِيَادَةِ ذِكْرِ الْبَعْدِيَّةِ وَأَصْلَحُوا أَعْمَالَهُمُ الَّتِي كَانَ فِيهَا فَسَادٌ بِالسُّوءِ الَّذِي عَمِلُوهُ، ثُمَّ كَرَّرَ ذَلِكَ تَأْكِيدًا وَتَقْرِيرًا فَقَالَ: إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها أَيْ:

kötülüğü işlemelerinden sonra. Bunda bir tekit vardır; zira {ثُمَّ} edatı sonralığa delalet ettiği hâlde sonralığın ayrıca zikredilmesiyle bunu pekiştirmiştir. {وَأَصْلَحُوا} “...ve ıslah olan...” işledikleri kötülük sebebiyle fesat karışan amellerini düzelten kimseler [hakkında]. Sonra tekit ve takrir amacıyla bunu tekrarlayarak şöyle buyurdu: {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها} “Şüphesiz Rabbin, bundan sonra...” yani:

مِنْ بَعْدِ التَّوْبَةِ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ كَثِيرُ الْغُفْرَانِ وَاسِعُ الرَّحْمَةِ.

tevbeden sonra; {لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “...elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir;” mağfireti bol, rahmeti geniştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً قَالَ: يَعْنِي مَكَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطِيَّةَ فِي الْآيَةِ مِثْلَهُ وَزَادَ فَقَالَ: أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ: وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: الْقَرْيَةُ الَّتِي قَالَ اللَّهُ: كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً هِيَ: يَثْرِبُ. قُلْتُ: وَلَا أَدْرِي أَيَّ دَلِيلٍ دَلَّهُ عَلَى هَذَا التَّعْيِينِ، وَلَا أَيَّ قَرِينَةٍ قَامَتْ لَهُ عَلَى ذَلِكَ، وَمَتَى كَفَرَتْ دَارُ الْهِجْرَةِ وَمَسْكَنُ الْأَنْصَارِ بِأَنْعُمِ اللَّهِ، وَأَيَّ وَقْتٍ أَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ، وَهِيَ الَّتِي تَنْفِي خَبَثَهَا كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ خَبَثَ الْحَدِيدِ كَمَا صَحَّ ذَلِكَ عَنِ الصَّادِقِ الْمَصْدُوقِ. وَصَحَّ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: «وَالْمَدِينَةُ خَيْرٌ لَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ الْآيَةَ قَالَ: فِي الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ قَالَ: قَرَأْتُ هَذِهِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَلَمْ أَزَلْ أَخَافُ الْفُتْيَا إِلَى يَوْمِي هَذَا. قُلْتُ: صَدَقَ ﵀، فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَتَنَاوَلُ بِعُمُومِ لَفْظِهَا فُتْيَا مَنْ أَفْتَى بِخِلَافِ مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ أَوْ فِي سُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ، كَمَا يَقَعُ كَثِيرًا مِنَ الْمُؤْثِرِينَ لِلرَّأْيِ الْمُقَدِّمِينَ لَهُ عَلَى الرِّوَايَةِ، أَوِ الْجَاهِلِينَ لِعِلْمِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ كَالْمُقَلِّدَةِ، وَإِنَّهُمْ لَحَقِيقُونَ بِأَنْ يحال بينهم وبين فتاويهم ويمنعوا من جهالاتهم، فَإِنَّهُمْ أَفْتَوْا بِغَيْرِ عِلْمٍ مِنَ اللَّهِ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ فَضَلُّوا وَأَضَلُّوا، فَهُمْ وَمَنْ يَسْتَفْتِيهِمْ كَمَا قَالَ الْقَائِلُ:

İbn Cerîr, İbn Abbas'tan: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً} “Allah... bir kenti örnek verdi” kavli hakkında: "Mekke'yi kastetmektedir" dediğini rivayet etmiştir. İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Atiyye'den bu ayet hakkında benzerini rivayet etmiş ve şu ziyadeyi yapmıştır: "Görmez misin ki O: {وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ} 'Andolsun ki onlara kendilerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar' buyurmuştur." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir de bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Şihâb'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah'ın: {كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً} 'güvenli ve huzurlu idi' buyurduğu kent Yesrib'dir (Medine'dir)." Derim ki: Bu tayini yapmaya onu hangi delilin sevk ettiğini ve buna dair elinde hangi karinenin bulunduğunu bilmiyorum; zira hicret yurdu ve Ensar'ın meskeni ne zaman Allah'ın nimetlerine nankörlük etmiş ve Allah ne zaman ona açlık ve korku elbisesini tattırmıştır? Oysa o, doğru sözlü ve doğrulanmış olan zâttan sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak nakledildiği üzere, körüğün demirin pasını giderdiği gibi kendi pisliğini gideren bir şehirdir. Yine ondan sahih olarak rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Eğer bilselerdi Medine onlar için daha hayırlıdır.» İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: {وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ} ayeti hakkında: "Bahîra ve sâibe hakkındadır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Nadre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Nahl Suresi'ndeki: {وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ} ayetini sonuna kadar okudum ve o günden bugüne kadar fetva vermekten korkar oldum." Derim ki: Doğru söylemiştir —Allah ona rahmet etsin—; zira bu ayet lafzının umumiliğiyle, rey ve görüşü rivayete tercih edip onu öne geçirenlerin veya taklitçiler gibi Kitap ve Sünnet ilmini bilmeyen cahillerin sıklıkla düştüğü üzere, Allah'ın Kitabı'na yahut Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem Sünneti'ne aykırı fetva veren kimsenin fetvasını da kapsamaktadır. Onlar fetvaları ile aralarına set çekilmesine ve cehaletlerinden menedilmeye gerçekten layıktırlar; zira onlar Allah'tan bir ilim, bir hidayet ve aydınlatıcı bir kitap olmaksızın fetva vermiş, hem sapmış hem de saptırmışlardır. Onlar ve kendilerinden fetva isteyen kimseler, şairin dediği gibidir:

كَبَهِيمَةٍ عَمْيَاءَ قَادَ زِمَامَهَا ... أَعْمَى عَلَى عِوَجِ الطَّرِيقِ الْجَائِرِ

"Yuları, sapkın ve eğri yolda giden bir kör tarafından çekilen / Kör bir deve gibidir."

وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: عَسَى رَجُلٌ أَنْ يَقُولَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِكَذَا أَوْ نَهَى عَنْ كَذَا، فَيَقُولُ اللَّهُ ﷿ لَهُ: كَذَبْتَ أَوْ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ كَذَا أَوْ أَحَلَّ كَذَا، فَيَقُولُ اللَّهُ له: كذبت. وأخرج ابن

Taberânî, İbn Mes'ûd'dan [şöyle] dediğini rivayet etmiştir: "Olur ki bir adam: 'Allah şunu emretti veya şunu nehyetti (yasakladı)' der de, Allah Azze ve Celle ona: 'Yalan söyledin' buyurur; yahut: 'Allah şunu haram kıldı veya şunu helal kıldı' der de, Allah ona: 'Yalan söyledin' buyurur." İbn...

جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا مَا قَصَصْنا عَلَيْكَ قَالَ: فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ، وَقَالَ حَيْثُ يَقُولُ: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا إِلَى قوله: وَإِنَّا لَصادِقُونَ

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî]'dan: {وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا مَا قَصَصْنا عَلَيْكَ} “Yahudi olanlara da daha önce sana anlattığımız şeyleri haram kıldık” kavli hakkında: "En'âm Suresi'ndedir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den de benzerini rivayet etmişlerdir. Katâde: "{وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا} kavlinden {وَإِنَّا لَصادِقُونَ} kavline kadar olan kısımdır" demiştir.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٢٠ الى ١٢٨]

[Nahl Suresi (16), Ayetler: 120-128]

إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شاكِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١) وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢) ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣) إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤)

{إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شاكِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١) وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢) ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣) إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤)} “Şüphesiz İbrahim, Allah'a itaat eden, bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen başlı başına bir ümmet idi; o müşriklerden değildi. (120) O'nun nimetlerine şükredendi. [Allah] onu seçti ve doğru yola iletti. (121) Biz ona dünyada bir güzellik verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir. (122) Sonra sana: 'Bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen İbrahim'in dinine uy; o müşriklerden değildi' diye vahyettik. (123) Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilaf edenlere farz kılındı. Şüphesiz Rabbin, ihtilaf etmekte oldukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında elbette hükmedecektir. (124)”

ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥) وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨)

{ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥) وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨)} “[Ey Muhammed!] Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et ve onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir. (125) Eğer ceza verecekseniz, size yapılan azabın misliyle ceza verin. Şayet sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır. (126) Sabret; senin sabrın da ancak Allah'ın yardımıyladır. Onlara üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntı içinde olma. (127) Şüphesiz Allah, takva sahipleriyle ve iyilik edenlerle beraberdir. (128)”

لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ دَفْعِ شُبَهِ الْمُشْرِكِينَ وَإِبْطَالِ مَطَاعِنِهِمْ، وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنَ الْمُوَحِّدِينَ، وَهُوَ قُدْوَةُ كَثِيرٍ مِنَ النَّبِيِّينَ، ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ فَقَالَ: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:

Allah Teâlâ müşriklerin şüphelerini defedip iftiralarını çürütmeyi bitirince; İbrahim aleyhisselâm da muvahhidlerden ve pek çok peygamberin önderi olduğundan ötürü Allah bu surenin sonunda onu zikrederek şöyle buyurdu: {إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً} “Şüphesiz İbrahim... başlı başına bir ümmet idi.” İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir:

يُقَالُ لِلرَّجُلِ الْعَالِمِ أُمَّةٌ، وَالْأُمَّةُ: الرَّجُلُ الْجَامِعُ لِلْخَيْرِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: أَيْ: مُعَلِّمًا لِلْخَيْرِ، وَعَلَى هَذَا فَمَعْنَى كَوْنِ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً أَنَّهُ كَانَ مُعَلِّمًا لِلْخَيْرِ، أَوْ جَامِعًا لِخِصَالِ الْخَيْرِ، أَوْ عَالِمًا بِمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ مِنَ الشَّرَائِعِ وَقِيلَ: أُمَّةً بِمَعْنَى مَأْمُومٍ، أَيْ: يَؤُمُّهُ النَّاسُ لِيَأْخُذُوا مِنْهُ الْخَيْرَ، كَمَا قال سبحانه: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً . وَالْقَانِتُ: الْمُطِيعُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعَانِي الْقُنُوتِ فِي الْبَقَرَةِ. وَالْحَنِيفُ: الْمَائِلُ عَنِ الْأَدْيَانِ الْبَاطِلَةِ إِلَى دِينِ الْحَقِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي الْأَنْعَامِ وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِاللَّهِ كَمَا تَزْعُمُهُ كُفَّارُ قُرَيْشٍ أَنَّهُ كَانَ عَلَى دِينِهِمُ الْبَاطِلِ شاكِراً لِأَنْعُمِهِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَتْ قَلِيلَةً، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ جَمْعُ الْقِلَّةِ، فَهُوَ شَاكِرٌ لِمَا كَثُرَ مِنْهَا بِالْأَوْلَى اجْتَباهُ أَيِ: اخْتَارَهُ لِلنُّبُوَّةِ، وَاخْتَصَّهُ بِهَا وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَهُوَ مِلَّةُ الْإِسْلَامِ وَدِينُ الْحَقِّ وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً أَيْ: خصلة حسنة أو حالة حسنة، وقيل: هي الْوَلَدُ الصَّالِحُ، وَقِيلَ: الثَّنَاءُ الْحَسَنُ، وَقِيلَ: النُّبُوَّةُ، وَقِيلَ: الصَّلَاةُ مِنَّا عَلَيْهِ فِي التَّشَهُّدِ، وَقِيلَ:

Âlim kişiye ümmet denilir; ümmet ise hayrı kendisinde toplayan adam demektir. Vâhidî şöyle demiştir: Tefsir ehlinin çoğu: "Yani hayrı öğreten" demiştir. Buna göre İbrahim'in bir ümmet olmasının manası; hayrı öğreten veya hayır hasletlerini kendisinde toplayan yahut Allah'ın kendisine öğrettiği şeriatları bilen bir kimse olmasıdır. Ümmet kelimesinin «me'mûm» (kendisine uyulan) manasında olduğu da söylenmiştir; yani Allah Teâlâ'nın: {إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً} “Ben seni insanlara önder kılacağım” buyurduğu gibi, insanlar kendisinden hayrı almak için ona uyarlar. «Kānit» (قَانِت); itaatkâr demektir. Kunûtun anlamlarının açıklaması Bakara Suresi'nde geçmişti. «Hanîf» (حَنِيف); bâtıl dinlerden hak dine meyleden demektir; bunun açıklaması da En'âm Suresi'nde geçmişti. {وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “...ve o, ortak koşanlardan olmadı;” Kureyş kâfirlerinin onun kendi bâtıl dinleri üzere olduğu yönündeki iddiaları gibi Allah'a ortak koşanlardan olmadı. {شاكِراً لِأَنْعُمِهِ} “O'nun nimetlerine şükredendi;” azlık çoğulunun (cem-i kıllet) delalet ettiği üzere, az da olsa Allah'ın kendisine bahşettiği nimetlere şükredendi; azına şükreden çoğuna öncelikle şükreder. {اجْتَباهُ} “[Allah] onu seçti...”; yani peygamberlik için onu seçti ve onu buna tahsis etti; {وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ} “...ve onu dosdoğru bir yola iletti;” o da İslam milleti ve hak dindir. {وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً} “Biz ona dünyada bir güzellik verdik...”; yani güzel bir haslet veya güzel bir durum verdik. Salih bir evlat olduğu söylenmiştir; güzel bir övgü olduğu söylenmiştir; peygamberlik olduğu söylenmiştir; teşehhütte bizim ona salavat getirmemiz olduğu söylenmiştir; şöyle de denilmiştir:

هِيَ أَنَّهُ يَتَوَلَّاهُ جَمِيعُ أَهْلِ الْأَدْيَانِ، وَلَا مَانِعَ أَنْ يَكُونَ مَا آتَاهُ اللَّهُ شَامِلًا لِذَلِكَ كُلِّهِ وَلِمَا عَدَاهُ مِنْ خِصَالِ الْخَيْرِ وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ حَسْبَمَا وَقَعَ مِنْهُ السُّؤَالُ لِرَبِّهِ حَيْثُ قَالَ: وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ- وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ- وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ . ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ مَعَ عُلُوِّ دَرَجَتِكَ وَسُمُوِّ مَنْزِلَتِكَ وَكَوْنِكَ سَيِّدَ وَلَدِ آدَمَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ وَأَصْلُ الْمِلَّةِ: اسْمٌ لِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ عَلَى لِسَانِ نَبِيٍّ من أنبيائه، قيل: وَالْمُرَادُ هُنَا اتِّبَاعُ النَّبِيِّ ﷺ لِمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ فِي التَّوْحِيدِ وَالدَّعْوَةِ إِلَيْهِ. وقال ابن جرير:

bütün din mensuplarının onu önder kabul etmesidir. Allah'ın ona bahşettiği şeylerin, bütün bunları ve bunların dışındaki diğer hayır hasletlerini kapsamasına hiçbir engel yoktur. {وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” [ifadesi], Rabbine yaptığı şu duaya muvafıktır: {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} “Beni salihlerin arasına kat”, {وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ} “Sonradan gelecekler arasında benim için güzel bir nam bırak”, {وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ} “Ve beni Naîm cennetinin vârislerinden eyle”. {ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ} “Sonra sana vahyettik” [ayeti]; ey Muhammed, senin derecenin yüceliğine, makamının üstünlüğüne ve Âdemoğlunun efendisi olmana rağmen: {أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ} “İbrahim'in dinine uy” [diye vahyettik manasındadır]. «Millet» kelimesinin aslı; Allah'ın, peygamberlerinden bir peygamberin diliyle kulları için koyduğu hükümlerin (şeriatın) adıdır. Denildi ki: Burada kastedilen, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tevhid ve tevhide davet konusunda İbrahim'in milletine uymasıdır. İbn Cerîr ise şöyle demiştir:

فِي التَّبَرِّي مِنَ الْأَوْثَانِ وَالتَّدَيُّنِ بِدِينِ الْإِسْلَامِ وَقِيلَ: فِي مَنَاسِكِ الْحِجِّ وَقِيلَ: فِي الْأُصُولِ دُونَ الْفُرُوعِ وَقِيلَ: فِي جَمِيعِ شَرِيعَتِهِ إِلَّا مَا نُسِخَ مِنْهَا، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ. وَقَدْ أُمِرَ النَّبِيُّ ﷺ بِالِاقْتِدَاءِ بِالْأَنْبِيَاءِ مَعَ كَوْنِهِ سَيِّدَهِمْ، فَقَالَ تَعَالَى: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ ، وَانْتِصَابُ حَنِيفاً عَلَى الْحَالِ مِنْ إِبْرَاهِيمَ، وَجَازَ مَجِيءُ الْحَالِ مِنْهُ لِأَنَّ الْمِلَّةَ كَالْجُزْءِ مِنْهُ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ النَّحْوِ أَنَّ الْحَالَ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ جَائِزٌ، إِذَا كَانَ يَقْتَضِي الْمُضَافُ الْعَمَلَ فِي الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَوْ كَانَ جُزْءًا مِنْهُ، أَوْ كَالْجُزْءِ وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَهُوَ تَكْرِيرٌ لِمَا سَبَقَ لِلنُّكْتَةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ أَيْ: إِنَّمَا جُعِلَ وَبَالُ السَّبْتِ، وَهُوَ الْمَسْخُ، عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ، أَوْ إِنَّمَا جُعِلَ فَرْضُ تَعْظِيمِ السَّبْتِ وَتَرْكِ الصَّيْدِ فِيهِ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَا عَلَى غَيْرِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ.

putlardan uzaklaşmada ve İslam dinine bağlanmada [uyması kastedilmiştir]. Hac ibadetlerinde olduğu söylenmiştir. Fürûatta değil, usulde olduğu söylenmiştir. Şeriatının neshedilenleri hariç tamamında olduğu söylenmiştir ki zahir olan da budur. Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin efendisi olmasına rağmen onlara uymakla emrolunmuş ve Allah Teâlâ: {فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ} “Sen de onların hidayetine uy” buyurmuştur. {حَنِيفاً} “...muvahhid olarak...” kelimesinin mansub oluşu İbrahim'den hâl olmasındandır. Ondan hâl gelmesi caizdir; çünkü din (millet) onun bir parçası gibidir. Nahiv ilminde kararlaştırıldığı üzere, şayet muzaf muzafun ileyhte amel etmeyi gerektiriyorsa ya da onun bir parçası yahut parçasından farksız ise muzafun ileyhten hâl gelmesi caizdir. {وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “...ve o, ortak koşanlardan olmadı”; zikrettiğimiz nükteye binaen daha önce geçenin bir tekrarıdır. {إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere kılındı.” Yani cumartesinin vebali olan suret değiştirme (mesh) cezası, ancak onda ihtilafa düşenlerin aleyhine kılındı; yahut cumartesi gününü yüceltme ve onda avlanmayı terk etme farziyeti diğer ümmetlere değil, sadece onda ihtilafa düşenlere kılındı.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي كَيْفِيَّةِ الِاخْتِلَافِ الْكَائِنِ بَيْنَهُمْ فِي السَّبْتِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّ مُوسَى أَمَرَهُمْ بِيَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَعَيَّنَهُ لَهُمْ، وَأَخْبَرَهُمْ بِفَضِيلَتِهِ عَلَى غَيْرِهِ، فَخَالَفُوهُ، وَقَالُوا: إِنَّ السَّبْتَ أَفْضَلُ، فَقَالَ اللَّهُ لَهُ: دَعْهُمْ وَمَا اخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَمَرَهُمْ بِتَعْظِيمِ يَوْمٍ فِي الْأُسْبُوعِ، فَاخْتَلَفَ اجْتِهَادُهُمْ فِيهِ، فَعَيَّنَتِ الْيَهُودُ السَّبْتَ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَغَ فِيهِ مِنَ الْخَلْقِ، وَعَيَّنَتِ النَّصَارَى يَوْمَ الْأَحَدِ لِأَنَّ اللَّهَ بَدَأَ فِيهِ الْخَلْقَ، فَأَلْزَمَ اللَّهُ كُلًّا مِنْهُمْ مَا أَدَّى إِلَيْهِ اجْتِهَادُهُ، وَعَيَّنَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ الْجُمُعَةَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكِلَهُمْ إِلَى اجْتِهَادِهِمْ فَضْلًا مِنْهُ وَنِعْمَةً.

Âlimler cumartesi günü hakkında onların aralarında meydana gelen ihtilafın keyfiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Mûsâ onlara cuma gününü emretmiş, onu kendilerine belirlemiş ve diğer günlere olan faziletini haber vermişti. Fakat onlar buna muhalefet edip: 'Cumartesi daha faziletlidir' dediler. Bunun üzerine Allah ona: «Bırak onları, kendileri için neyi seçtilerse onu yapsınlar» buyurdu. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ onlara haftanın bir gününü yüceltmelerini emretti, bu konuda ictihadları farklılık gösterdi. Yahudiler, Allah Teâlâ'nın yaratmayı o günde bitirmesi sebebiyle cumartesi gününü; Hristiyanlar ise Allah'ın yaratmaya o günde başlaması sebebiyle pazar gününü belirlediler. Allah da her birini kendi ictihadının ulaştığı sonuca bağladı; bu ümmete ise Kendisinden bir lütuf ve nimet olarak onları ictihadlarına bırakmaksızın cuma gününü bizzat tayin etti.

وَوَجْهُ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ السَّبْتَ مِنْ شَرَائِعِ إِبْرَاهِيمَ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ إِنَّمَا جَعَلَ السَّبْتَ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَلَمْ يَجْعَلْهُ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَلَا عَلَى غَيْرِهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ أَيْ:

Bu ayetin öncekiyle irtibat yönü şudur: Yahudiler cumartesi [yasağının] İbrahim'in şeriatından olduğunu iddia ediyorlardı. Allah Teâlâ da cumartesiyi yalnızca onda ihtilafa düşenlerin aleyhine kıldığını, İbrahim'e veya bir başkasına [böyle bir gün] kılmadığını haber verdi. {وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ} Yani:

بَيْنَ الْمُخْتَلِفِينَ فِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ فَيُجَازِي كُلًّا فِيهِ بِمَا يَسْتَحِقُّهُ ثَوَابًا وَعِقَابًا، كَمَا وَقَعَ مِنْهُ سُبْحَانَهُ مِنَ الْمَسْخِ لِطَائِفَةٍ مِنْهُمْ وَالتَّنْجِيَةِ لِأُخْرَى، ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ أَنْ يَدْعُوَ أُمَّتَهُ إِلَى الْإِسْلَامِ فَقَالَ:

onda ihtilafa düşenler arasında {يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “Şüphesiz ki Rabbin, ihtilaf etmekte oldukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında elbette hükmedecektir.” Böylece onlardan bir zümrenin suretlerini değiştirmesi (mesh) ve diğer bir zümreyi kurtarması şeklinde Kendisinden vaki olduğu gibi, sevap ve ceza olarak herkesi hak ettiğiyle cezalandıracaktır. Sonra Allah Teâlâ Resûlü'ne ümmetini İslâm'a davet etmesini emrederek şöyle buyurdu:

ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ وَحُذِفَ الْمَفْعُولُ لِلتَّعْمِيمِ لِكَوْنِهِ بُعِثَ إِلَى النَّاسِ كَافَّةً، وَسَبِيلُ اللَّهِ هُوَ الْإِسْلَامُ بِالْحِكْمَةِ أَيْ: بِالْمَقَالَةِ الْمُحْكَمَةِ الصَّحِيحَةِ، قِيلَ: وَهِيَ الْحُجَجُ الْقَطْعِيَّةُ الْمُفِيدَةُ لِلْيَقِينِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَهِيَ الْمَقَالَةُ الْمُشْتَمِلَةُ عَلَى الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ الَّتِي يَسْتَحْسِنُهَا السَّامِعُ، وَتَكُونُ فِي نَفْسِهَا حَسَنَةً بِاعْتِبَارِ انْتِفَاعِ السَّامِعِ بِهَا. قِيلَ: وَهِيَ الْحُجَجُ الظَّنِّيَّةُ الْإِقْنَاعِيَّةُ الْمُوجِبَةُ لِلتَّصْدِيقِ بِمُقَدَّمَاتٍ مَقْبُولَةٍ، قِيلَ: وَلَيْسَ لِلدَّعْوَةِ إِلَّا هَاتَانِ الطَّرِيقَتَانِ، وَلَكِنَّ الدَّاعِيَ قَدْ يَحْتَاجُ مَعَ الْخَصْمِ الْأَلَدِّ إِلَى اسْتِعْمَالِ الْمُعَارَضَةِ وَالْمُنَاقَضَةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْجَدَلِ، وَلِهَذَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ أَيْ: بِالطَّرِيقِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ طُرُقِ الْمُجَادَلَةِ، وَإِنَّمَا أَمَرَ سُبْحَانَهُ بِالْمُجَادَلَةِ الْحَسَنَةِ لِكَوْنِ الدَّاعِي مُحِقَّا وَغَرَضُهُ صَحِيحًا، وَكَانَ خَصْمُهُ مُبْطِلًا وَغَرَضُهُ فَاسِدًا إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ لَمَّا حَثَّ سُبْحَانَهُ عَلَى الدَّعْوَةِ بِالطُّرُقِ الْمَذْكُورَةِ بَيَّنَ أَنَّ الرُّشْدَ وَالْهِدَايَةَ لَيْسَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَإِنَّمَا ذَلِكَ إِلَيْهِ تَعَالَى، فَقَالَ: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ أَيْ: هُوَ الْعَالِمُ بِمَنْ يَضِلُّ وَمَنْ يَهْتَدِي وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ أَيْ: بِمَنْ يُبْصِرُ الْحَقَّ فَيَقْصِدُهُ غَيْرَ مُتَعَنِّتٍ، وَإِنَّمَا شَرَعَ لَكَ الدَّعْوَةَ وَأَمَرَكَ بِهَا قَطْعًا لِلْمَعْذِرَةِ وَتَتْمِيمًا لِلْحُجَّةِ وَإِزَاحَةً لِلشُّبْهَةِ، وَلَيْسَ عَلَيْكَ غَيْرَ ذَلِكَ، ثُمَّ لَمَّا كَانَتِ الدَّعْوَةُ تَتَضَمَّنُ تَكْلِيفَ

{ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ} “Rabbinin yoluna davet et”; [Peygamber] bütün insanlara gönderilmiş olduğu için umum ifade etsin diye mef‘ûl (tümleç) hazfedilmiştir. Allah'ın yolu ise İslâm'dır. {بِالْحِكْمَةِ} “Hikmetle”; yani muhkem (sağlam) ve doğru sözle [davet et]. Şöyle de denilmiştir: Hikmet, kesin bilgi (yakîn) sağlayan kat'î delillerdir. {وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ} “Ve güzel öğütle”; bu da dinleyenin güzel bulacağı ve dinleyenin kendisinden faydalanması bakımından bizzat güzel olan nasihati içeren sözdür. Şöyle de denilmiştir: Güzel öğüt, makbul mukaddimelerle doğrulamayı (tasdiki) gerektiren zannî ve ikna edici delillerdir. Yine şöyle denilmiştir: Esasen davetin bu iki yöntemden başka yolu yoktur; ancak davetçi, inatçı hasım karşısında itiraz ve nakz (çürütme) gibi cedel yöntemlerini kullanmaya ihtiyaç duyabilir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Onlarla en güzel olan [yöntem]le mücadele et”; yani münazara yollarının en güzeli olan yolla [mücadele et]. Allah Teâlâ'nın en güzel şekilde mücadele etmeyi emretmesi, davetçinin hak üzere ve gayesinin doğru olması, hasmının ise bâtıl üzere ve gayesinin bozuk olmasından ötürüdür. {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ} “Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir”. Allah Teâlâ zikredilen yöntemlerle davet etmeye teşvik edince, doğru yola iletmenin ve hidayetin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinde olmadığını, bunun ancak Kendisine ait olduğunu açıklayarak: “Şüphesiz Rabbin en iyi bilendir” buyurdu; yani kimin sapacağını ve kimin hidayete ereceğini en iyi bilen O'dur. {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “O, hidayete erenleri de en iyi bilendir”; yani hakkı görüp inatlaşmaksızın ona yönelenleri en iyi bilendir. Daveti sana meşru kılması ve onu sana emretmesi; mazereti ortadan kaldırmak, hücceti tamamlamak ve şüpheyi gidermek içindir; bundan başkası senin sorumluluğunda değildir. Sonra davet,

الْمَدْعُوِّينَ بِالرُّجُوعِ إِلَى الْحَقِّ فَإِنْ أَبَوْا قُوتِلُوا، أَمَرَ الدَّاعِي بِأَنْ يَعْدِلَ فِي الْعُقُوبَةِ فَقَالَ: وَإِنْ عاقَبْتُمْ أَيْ:

davet edilenlerin hakka dönmekle yükümlü tutulmasını, yüz çevirirlerse kendileriyle savaşılmasını içerdiği için, davetçiye cezalandırmada adaletli davranmasını emrederek şöyle buyurdu: {وَإِنْ عاقَبْتُمْ} Yani:

أَرَدْتُمُ الْمُعَاقَبَةَ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ أَيْ: بِمِثْلِ مَا فُعِلَ بِكُمْ لَا تُجَاوِزُوا ذَلِكَ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِيمَنْ أُصِيبَ بِظُلَامَةٍ أَنْ لَا يَنَالَ مِنْ ظَالِمِهِ إِذَا تَمَكَّنَ إِلَّا مِثْلَ ظُلَامَتِهِ لَا يَتَعَدَّاهَا إِلَى غَيْرِهَا، وَهَذَا صَوَابٌ لِأَنَّ الْآيَةَ وَإِنْ قِيلَ إِنَّ لَهَا سَبَبًا خَاصًّا كَمَا سَيَأْتِي، فَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ، وَعُمُومُهُ يُؤَدِّي هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ، وَسَمَّى سُبْحَانَهُ الْفِعْلَ الْأَوَّلَ الَّذِي هُوَ فِعْلُ الْبَادِئِ بِالشَّرِّ عُقُوبَةً، مَعَ أَنَّ الْعُقُوبَةَ لَيْسَتْ إِلَّا فِعْلَ الثَّانِي وَهُوَ الْمُجَازِي لِلْمُشَاكَلَةِ، وَهِيَ بَابٌ مَعْرُوفٌ وَقَعَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ. ثُمَّ حَثَّ سُبْحَانَهُ عَلَى الْعَفْوِ فَقَالَ:

cezalandırmak isterseniz {فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} “Eğer ceza verecekseniz, size yapılanın misliyle ceza verin”; yani size yapılanın benzeriyle [karşılık verin], bunu aşmayın. İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu ayet, haksızlığa uğrayan kişinin güç yetirdiğinde zâliminden ancak uğradığı haksızlık kadarını alması, bunu başkasına taşırmaması hususunda indirilmiştir. Bu doğrudur; zira ayetin, ileride geleceği üzere özel bir sebebi olduğu söylense bile, itibar lafzın umumunadır ve lafzın umumu onun zikrettiği bu manayı vermektedir. Allah Teâlâ, kötülüğü ilk başlatanın fiilini —ceza sadece ikinci şahsın yani karşılık verenin fiili olduğu halde— müşâkele (söz sanatı) kabilinden "ukûbet" (ceza) olarak isimlendirmiştir; bu ise Kur'an-ı Kerîm'in pek çok yerinde geçen bilinen bir kuraldır. Sonra Allah Teâlâ affetmeye teşvik ederek şöyle buyurdu:

وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ أَيْ: لَئِنْ صَبَرْتُمْ عَنِ الْمُعَاقَبَةِ بِالْمَثَلِ فَالصَّبْرُ خَيْرٌ لَكُمْ مِنَ الِانْتِصَافِ، وَوُضِعَ الصَّابِرِينَ مَوْضِعَ الضَّمِيرِ، ثَنَاءً مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ صَابِرُونَ عَلَى الشَّدَائِدِ. وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ لِأَنَّهَا وَارِدَةٌ فِي الصَّبْرِ عَنِ الْمُعَاقَبَةِ وَالثَّنَاءِ عَلَى الصَّابِرِينَ عَلَى الْعُمُومِ وَقِيلَ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَاتِ الْقِتَالِ، وَلَا وَجْهَ لِذَلِكَ. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ بِالصَّبْرِ فَقَالَ: وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ مِنْ صُنُوفِ الْأَذَى وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ أَيْ: بِتَوْفِيقِهِ وَتَثْبِيتِهِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَشْيَاءِ، أَيْ: وَمَا صَبْرُكَ مَصْحُوبًا بِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ إِلَّا بِتَوْفِيقِهِ لَكَ، وَفِيهِ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ. ثُمَّ نَهَاهُ عَنِ الْحُزْنِ فَقَالَ: وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ أَيْ: عَلَى الْكَافِرِينَ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنْكَ، أَوْ لَا تَحْزَنْ عَلَى قَتْلَى أُحُدٍ، فَإِنَّهُمْ قَدْ أَفْضَوْا إِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ الضَّادِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِكَسْرِهَا. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ:

{وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ} “Ve eğer sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır.” Yani şayet misliyle cezalandırmayıp sabrederseniz, sabır sizin için hakkınızı almaktan daha hayırlıdır. Zorluklara sabreden kimseler olduklarını övmek amacıyla zamir yerine açıkça "sabredenler" lafzı konulmuştur. Cumhur, bu ayetin muhkem olduğu görüşüne varmıştır; çünkü ayet cezalandırmaktan kaçınıp sabretmek ve genel anlamda sabredenleri övmek hakkında varid olmuştur. Ayetin kıtal ayetleriyle mensuh olduğu da söylenmişse de bunun bir dayanağı yoktur. Sonra Allah Teâlâ Resûlü'ne sabretmeyi emrederek şöyle buyurdu: {وَاصْبِرْ} Başına gelen eziyet çeşitlerine karşı sabret. {وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ} “Sabret; senin sabrın ancak Allah'ın [yardımı] iledir.” Yani O'nun muvaffak kılması ve sebat vermesiyledir. İstisna, şeylerin en genelinden müferrağdır; yani senin sabrın O'nun seni muvaffak kılması olmaksızın hiçbir şeyle birlikte var olamaz. Bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır. Sonra onu üzülmekten nehyederek şöyle buyurdu: {وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} “Onlara karşı üzülme”; yani senden yüz çevirmeleri sebebiyle kâfirlere üzülme yahut Uhud maktulleri için üzülme; çünkü onlar Allah'ın rahmetine kavuşmuşlardır. {وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ} “Kurdukları tuzaklardan dolayı da sıkıntı içinde olma.” Cumhur, dad harfinin fethasıyla [Dayk], İbn Kesîr ise kesresiyle [Dîk] okumuştur. İbnu's-Sikkît şöyle demiştir:

هُمَا سَوَاءٌ، يَعْنِي الْمَفْتُوحَ وَالْمَكْسُورَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الضَّيْقُ بِالْفَتْحِ مَا ضَاقَ عَنْهُ صَدْرُكَ، وَالضِّيقُ بِالْكَسْرِ مَا يَكُونُ فِي الَّذِي يَتَّسِعُ مِثْلُ الدَّارِ وَالثَّوْبِ، وَكَذَا قَالَ الْأَخْفَشُ، وَهُوَ مِنَ الْكَلَامِ الْمَقْلُوبِ لِأَنَّ الضِّيقَ وَصْفٌ لِلْإِنْسَانِ يَكُونُ فِيهِ وَلَا يَكُونُ الْإِنْسَانُ فِيهِ، وَكَأَنَّهُ أَرَادَ وَصْفَ الضِّيقِ بِالْعِظَمِ حَتَّى صَارَ كَالشَّيْءِ الْمُحِيطِ بِالْإِنْسَانِ مِنْ جَمِيعِ جَوَانِبِهِ وَمَعْنَى مِمَّا يَمْكُرُونَ مِنْ مَكْرِهِمْ لَكَ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ مِنَ الزَّمَانِ. ثُمَّ خَتَمَ هَذِهِ السُّورَةَ بِآيَةٍ جَامِعَةٍ لِجَمِيعِ الْمَأْمُورَاتِ وَالْمَنْهِيَّاتِ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا أَيِ: اتَّقَوُا الْمَعَاصِيَ عَلَى اخْتِلَافِ أَنْوَاعِهَا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ بِتَأْدِيَةِ الطَّاعَاتِ وَالْقِيَامِ بِمَا أُمِرُوا بِهَا مِنْهَا وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوُا الزِّيَادَةَ فِي الْعُقُوبَةِ، وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ فِي أَصْلِ الِانْتِقَامِ، فَيَكُونُ الْأَوَّلُ إِشَارَةً إِلَى قَوْلِهِ: فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَالثَّانِي إِشَارَةً إِلَى قَوْلِهِ: وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ وَقِيلَ: الَّذِينَ اتَّقَوْا إِشَارَةٌ إِلَى التَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ إِشَارَةٌ إِلَى الشَّفَقَةِ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ تَعَالَى.

Fethalı ve kesreli olan [okunuşlar] birdir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Fetha ile Dayk (ضَيْق), göğsünün daraldığı şeydir; kesre ile Dîk (ضِيق) ise ev ve elbise gibi genişleyebilen şeyde olandır. Ahfeş de böyle demiştir. Bu, maklûb sözlerdendir; çünkü darlık insanın niteliğidir, darlık insanda olur, insan darlığın içinde olmaz. Sanki darlığı, insanı her yönden kuşatan bir şey gibi oluncaya kadar büyüklükle nitelemeyi murat etmiştir. {مِمَّا يَمْكُرُونَ} “...kurdukları tuzaklardan...” ifadesinin manası; gelecek zamanda sana kuracakları tuzaklar yüzündendir. Sonra bu sureyi, bütün emirleri ve nehiyleri toplayan bir ayetle bitirerek şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا} “Şüphesiz Allah, sakınanlarla beraberdir...” Yani çeşitli türleriyle günahlardan sakınanlarla, {وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ} “...ve iyilik edenlerle beraberdir.” İtaatleri yerine getirip kendilerine emredilenleri yaparak [iyilik edenlerle]. Şöyle de denilmiştir: Mana; şüphesiz Allah cezalandırmada haddi aşmaktan sakınanlarla ve intikamın aslında güzel davrananlarla (ihsan edenlerle) beraberdir. Buna göre birincisi {فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} “...size yapılanın misliyle ceza verin...” kavline, ikincisi ise {وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ} “Ve eğer sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır” kavline işarettir. Yine şöyle denilmiştir: {الَّذِينَ اتَّقَوْا} Allah'ın emrini yüceltmeye işaret, {وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ} ise Allah Teâlâ'nın kullarına şefkat göstermeye işarettir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْأُمَّةِ مَا هِيَ؟ فَقَالَ: الَّذِي يُعَلِّمُ النَّاسَ الْخَيْرَ، قَالُوا:

Abdurrezzak, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir ki; kendisine ümmetin ne olduğu sorulmuş, o da: «İnsanlara hayrı öğreten kimsedir» demiştir. Onlar:

فَمَا الْقَانِتُ؟ قَالَ: الَّذِي يُطِيعُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ قَالَ: كَانَ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَلَمْ يَكُنْ فِي زَمَانِهِ مِنْ قَوْمِهِ أَحَدٌ عَلَى الْإِسْلَامِ غَيْرَهُ، فَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ: كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ. وأخرج ابن المنذر عند فِي قَوْلِهِ: كانَ أُمَّةً قَالَ: إِمَامًا فِي الْخَيْرِ قانِتاً قَالَ: مُطِيعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا مِنْ عبد

«Kānit (قَانِت) nedir?» dediler. O da: «Allah'a ve Resûlü'ne itaat edendir» dedi. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ} “Şüphesiz İbrahim, Allah'a itaat eden bir ümmetti...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «O, İslâm üzereydi ve onun zamanında kavminden kendisinden başka İslâm üzere olan hiç kimse yoktu. İşte bu yüzden Allah: {كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ} “...Allah'a itaat eden bir ümmetti...” buyurmuştur.» İbnu'l-Münzir de ondan {كانَ أُمَّةً} “...bir ümmetti...” kavli hakkında: «Hayırda bir önder (imam) idi», {قانِتاً} “...itaat eden...” hakkında ise: «İtaatkârdı» dediğini rivayet etmiştir. İbn Merdûye, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hangi bir kul olursa olsun,

تَشْهَدُ لَهُ أُمَّةٌ إِلَّا قَبِلَ اللَّهُ شَهَادَتَهُمْ» ، وَالْأُمَّةُ: الرَّجُلُ فَمَا فَوْقَهُ، إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً وَالْأُمَّةُ: الرَّجُلُ فَمَا فَوْقَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو قَالَ: صَلَّى جِبْرِيلُ بِإِبْرَاهِيمَ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ بِعَرَفَاتٍ، ثُمَّ وَقَفَ حَتَّى إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ دَفَعَ بِهِ، ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِجَمْعٍ، ثُمَّ صَلَّى الْفَجْرَ بِهِ كَأَسْرَعِ مَا يُصَلِّي أَحَدُكُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، ثُمَّ وَقَفَ بِهِ حَتَّى إِذَا كَانَ كَأَبْطَإِ مَا يُصَلِّي أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ دَفَعَ بِهِ، ثُمَّ رَمَى الْجَمْرَةَ ثُمَّ ذَبَحَ ثُمَّ حَلَقَ ثُمَّ أَفَاضَ بِهِ إِلَى الْبَيْتِ فَطَافَ بِهِ، فَقَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ: ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ قَالَ: أَرَادَ الْجُمُعَةَ فَأَخَذُوا السَّبْتَ مَكَانَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ وسعيد ابن جُبَيْرٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: بِاسْتِحْلَالِهِمْ إِيَّاهُ رَأَى مُوسَى رَجُلًا يَحْمِلُ حَطَبًا يَوْمَ السَّبْتِ فَضَرَبَ عُنُقَهُ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا وَأُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهِمْ، ثُمَّ هَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي فُرِضَ عَلَيْهِمْ: يَعْنِي الْجُمُعَةَ، فَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ فَالنَّاسُ فِيهِ لَنَا تَبَعٌ، الْيَهُودُ غَدًا وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:

kendisine bir ümmet şehadet ederse Allah onların şehadetini mutlaka kabul eder.» Ümmet; tek bir adam ve yukarısıdır. Nitekim Allah: {إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً} “Şüphesiz İbrahim, bir ümmetti...” buyurmaktadır. Ümmet; tek bir adam ve yukarısıdır. Abdurrezzak, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin İbn Amr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cebrail, İbrahim'e Arafat'ta öğle ve ikindi namazlarını kıldırdı, sonra güneş batıncaya kadar vakfede durdu, sonra onunla birlikte hareket etti. Sonra Müzdelife'de (Cem') akşam ve yatsı namazlarını kıldırdı. Sonra ona siz Müslümanlardan birinin kıldığı en erken vakitte sabah namazını kıldırdı. Sonra onunla birlikte siz Müslümanlardan birinin kıldığı en geç vakte kadar vakfede durdu ve onunla hareket etti. Sonra cemreye taş attı, sonra kurban kesti, sonra tıraş oldu, sonra onunla Beytullah'a ifada edip tavaf ettirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi'ne: {ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً} “Sonra sana: «Muvahhid olarak İbrahim'in dinine uy» diye vahyettik” buyurdu. Abdurrezzak, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere kılındı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «[Musa] cuma gününü istedi, onlar ise onun yerine cumartesiyi aldılar.» İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Süddî tarikiyle Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre şöyle demiştir: «Onun helal sayılması sebebiyle [böyle oldu]. Mûsâ, cumartesi günü odun taşıyan bir adam gördü ve boynunu vurdu.» Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda Ebû Hüreyre hadisinden rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bizler kıyamet gününde sonuncular ve öncüleriz. Ancak şu var ki, onlara bizden önce kitap verilmiş, bize ise onlardan sonra verilmiştir. Sonra onlara farz kılınan gün işte bu gündür —yani cuma günüdür—. Onlar onda ihtilafa düştüler de Allah bizi ona hidayet etti. Artık insanlar bu konuda bize tâbidir; Yahudiler yarın, Hristiyanlar ise öbür gündür.» Müslim ve diğerleri de Huzeyfe hadisinden benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den:

وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ قَالَ: أَعْرِضْ عَنْ أَذَاهُمْ إِيَّاكَ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الْمَسْنَدِ، وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ فِي الْفَوَائِدِ، وَابْنُ حِبَّانَ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ أُصِيبَ مِنَ الْأَنْصَارِ أَرْبَعَةٌ وَسِتُّونَ رَجُلًا، وَمِنَ الْمُهَاجِرِينَ سِتَّةٌ مِنْهُمْ حَمْزَةُ فَمَثَّلُوا بِهِمْ، فَقَالَتِ الْأَنْصَارُ:

{وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “...ve onlarla en güzel olan [yol] ile mücadele et” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Sana verdikleri eziyetten yüz çevir.» Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), Zevâidü'l-Müsned'de Abdullah b. Ahmed, Nesâî, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Fevâid'de İbn Huzeyme, İbn Hibbân, Taberânî, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye, ed-Delâil'de Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ, Übey b. Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Uhud günü olunca Ensar'dan altmış dört kişi, Muhacirler'den de içlerinde Hamza'nın bulunduğu altı kişi şehit düştü ve [müşrikler] onların cesetlerine müsle yaptılar (uzuvlarını kestiler). Bunun üzerine Ensar şöyle dedi:

لَئِنْ أَصَبْنَا مِنْهُمْ يَوْمًا مِثْلَ هَذَا لَنُرْبِيَنَّ عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «نَصْبِرُ وَلَا نُعَاقِبُ، كُفُّوا عَنِ الْقَوْمِ إِلَّا أَرْبَعَةً» . وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَقَفَ عَلَى حَمْزَةَ حَيْثُ اسْتُشْهِدَ، فَنَظَرَ إِلَى مَنْظَرٍ لَمْ يَنْظُرْ إِلَى شَيْءٍ قَطُّ كَانَ أَوْجَعَ لِقَلْبِهِ مِنْهُ، وَنَظَرَ إِلَيْهِ قَدْ مُثِّلَ بِهِ، فَقَالَ: «رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ، فَإِنَّكَ كُنْتَ مَا عَلِمْتُ وَصُولًا لِلرَّحِمِ، فَعُولًا لِلْخَيْرِ، وَلَوْلَا حُزْنُ مَنْ بَعْدِكَ عَلَيْكَ لَسَرَّنِي أَنْ أَتْرُكَكَ حَتَّى يَحْشُرَكَ اللَّهُ مِنْ أَرْوَاحٍ شَتَّى، أَمَا وَاللَّهِ لَأُمَثِّلَنَّ بِسَبْعِينَ مِنْهُمْ مَكَانَكَ» فَنَزَلَ جِبْرِيلُ وَالنَّبِيُّ ﷺ وَاقِفٌ بِخَوَاتِيمِ سُورَةِ النَّحْلِ وَإِنْ عاقَبْتُمْ الْآيَةَ، فَكَفَّرَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ يَمِينِهِ، وَأَمْسَكَ عَنِ الَّذِي أَرَادَ وَصَبَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ عاقَبْتُمْ الْآيَةَ، قَالَ: هَذَا حِينَ أَمْرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ أَنْ يُقَاتِلَ مَنْ قَاتَلَهُ، ثُمَّ نَزَلَتْ بَرَاءَةٌ وَانْسِلَاخُ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، فَهَذَا مَنْسُوخٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ قَالَ: اتَّقَوْا فِيمَا حرّم عليهم، وأحسنوا فيما افترض عليهم.

«Eğer onlardan bunun gibi bir günde intikam alırsak, onlara kat kat fazlasını yapacağız.» Mekke fethi günü olunca Allah Teâlâ: {وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ} “Eğer ceza verecekseniz, size yapılanın misliyle ceza verin. Ve eğer sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır” ayetini indirdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sabrederiz ve ceza vermeyiz; dört kişi hariç topluluktan elinizi çekin» buyurdu. İbn Sa'd, Bezzâr, İbnu'l-Münzir, Taberânî, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), el-Ma'rife'de Ebû Nuaym, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, şehit edildiği yerde Hamza'nın başında durdu. Kalbini bundan daha çok acıtan hiçbir manzaraya asla bakmamıştı. Ona baktı; cesedine müsle yapılmıştı. Bunun üzerine: «Allah'ın rahmeti üzerine olsun; bildiğim kadarıyla sen sıla-i rahmi gözetir, çokça hayır işlerdin. Senden sonrakilerin sana üzülmeyeceklerini bilseydim, Allah seni muhtelif kursaklardan haşredinceye kadar seni öylece bırakmak beni sevindirirdi. Allah'a yemin olsun ki, senin yerine onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım» buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayakta beklerken Cebrail, Nahl suresinin sonları olan {وَإِنْ عاقَبْتُمْ} “Eğer ceza verecekseniz...” ayetiyle indi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yeminine kefaret verdi, yapmak istediği şeyden vazgeçti ve sabretti. İbnu'l-Münzir, Taberânî, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan {وَإِنْ عاقَبْتُمْ} “Eğer ceza verecekseniz...” ayeti hakkında: «Bu, Allah'ın Peygamberi'ne kendisiyle savaşanla savaşmasını emrettiği zamandı; sonra Berâe (Tevbe) ve haram ayların çıkışı [ayeti] indi, dolayısıyla bu mensuhtur» dediğini rivayet etmişlerdir. Abdurrezzak, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan {إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ} “Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kendilerine haram kılınan şeylerden sakındılar ve kendilerine farz kılınan şeylerde de güzel davrandılar (ihsan ettiler).»