لِأَجْلِ تَرْبِيَتِهِمَا لِي كَقَوْلِهِ: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَلَقَدْ بَالَغَ سُبْحَانَهُ فِي التَّوْصِيَةِ بِالْوَالِدَيْنِ مُبَالَغَةً تَقْشَعِرُّ لَهَا جُلُودُ أَهْلِ الْعُقُوقِ، وَتَقِفُ عِنْدَهَا شُعُورُهُمْ.
[onların] beni yetiştirmelerinden ötürü [demektir]; nitekim: { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “O'nu, sizi doğru yola ilettiği gibi anın” buyurmuştur. Şüphesiz Sübhânehû, anne babaya [iyilik konusundaki] tavsiyede öyle bir mübalağa yapmıştır ki, bundan dolayı ana babaya isyan edenlerin (ehl-i ukûk) derileri ürperir ve saçları diken diken olur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ قَالَ: مَنْ كَانَ يُرِيدُ بِعَمَلِهِ الدُّنْيَا عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ذَاكَ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: كُلًّا نُمِدُّ الآية قال: كل يَرْزُقُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ في الآية قال: يرزق مَنْ أَرَادَ الدُّنْيَا وَيُرْزَقُ مَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: مَحْظُوراً مَمْنُوعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، عَنْ سَلْمَانَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَا مِنْ عَبْدٍ يُرِيدُ أَنْ يَرْتَفِعَ فِي الدُّنْيَا دَرَجَةً فَارْتَفَعَ بِهَا إِلَّا وَضَعَهُ اللَّهُ فِي الْآخِرَةِ دَرَجَةً أَكْبَرَ مِنْهَا وَأَطْوَلَ، ثم قرأ: أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا» وَهُوَ مِنْ رِوَايَةِ زَاذَانَ عَنْ سَلْمَانَ. وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ «أَنَّ أَهْلَ الدَّرَجَاتِ الْعُلَى لَيَرَوْنَ أَهْلَ عِلِّيِّينَ كَمَا يَرَوْنَ الْكَوْكَبَ الْغَابِرَ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَذْمُوماً يَقُولُ: مَلُومًا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ، مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ: وَوَصَّى رَبُّكَ، مَكَانَ وَقَضى، وقال: التزقت الواو والصاد وأنتم تقرؤونها «وَقَضى رَبُّكَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الضَّحَّاكِ عَنْهُ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ مَنِيعٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ مَيْمُونَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْهُ أَيْضًا مِثْلَهُ، وَزَادَ: وَلَوْ نَزَلَتْ عَلَى الْقَضَاءِ مَا أَشْرَكَ بِهِ أَحَدٌ. وَأَقُولُ: إِنَّمَا يَلْزَمُ هَذَا لَوْ كَانَ الْقَضَاءُ بِمَعْنَى الْفَرَاغِ مِنَ الْأَمْرِ، وَهُوَ وَإِنْ كَانَ أَحَدُ مَعَانِي مُطْلَقِ الْقَضَاءِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ ، وَقَوْلِهِ: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ وَلَكِنَّهُ- هَاهُنَا- بِمَعْنَى الْأَمْرِ، وَهُوَ أَحَدُ مَعَانِي الْقَضَاءِ، وَالْأَمْرُ لَا يَسْتَلْزِمُ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ قَدْ أَمَرَ عِبَادَهُ بِجَمِيعِ مَا أَوْجَبَهُ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ إِفْرَادُهُ بِالْعِبَادَةِ وَتَوْحِيدُهُ وَذَلِكَ لَا يَسْتَلْزِمُ أَنْ لَا يَقَعَ الشِّرْكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَمِنْ مَعَانِي مُطْلَقِ الْقَضَاءِ مَعَانٍ أُخَرُ غَيْرُ هَذَيْنِ الْمَعْنَيَيْنِ كَالْقَضَاءِ بِمَعْنَى الْخَلْقِ، وَمِنْهُ: فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ . وَبِمَعْنَى الْإِرَادَةِ كَقَوْلِهِ: إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ . وَبِمَعْنَى الْعَهْدِ كَقَوْلِهِ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ . وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre o: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ } [ayeti] hakkında şöyle demiştir: “Kim ameliyle dünyayı isterse, { عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ } [ayeti gereğince] dilediğimiz kimseye orada istediğimiz şeyi peşin veririz.” İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o: { كُلًّا نُمِدُّ } ayeti hakkında: “Allah dünyada iyiye de kötüye de (berr ve fâcir) rızık verir” demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında: “Dünyayı isteyene de rızık verilir, ahireti isteyene de rızık verilir” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre o: “{ مَحْظُوراً } [ifadesi], engellenmiş (memnû') [demektir]” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den de bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Taberânî, İbn Merdeveyh ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Selmân'dan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا مِنْ عَبْدٍ يُرِيدُ أَنْ يَرْتَفِعَ فِي الدُّنْيَا دَرَجَةً فَارْتَفَعَ بِهَا إِلَّا وَضَعَهُ اللَّهُ فِي الْآخِرَةِ دَرَجَةً أَكْبَرَ مِنْهَا وَأَطْوَلَ » «Dünyada bir derece yükselmek isteyip de bununla yükselen hiçbir kul yoktur ki, Allah onu ahirette bundan daha büyük ve daha uzun bir derece aşağı indirmesin.» Sonra: { أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا } [ayetini] okudu. Bu [hadis], Zâzân'ın Selmân'dan rivayetidir. Sahîhayn'da [Buhârî ve Müslim'de] şu rivayet sabit olmuştur: « أَنَّ أَهْلَ الدَّرَجَاتِ الْعُلَى لَيَرَوْنَ أَهْلَ عِلِّيِّينَ كَمَا يَرَوْنَ الْكَوْكَبَ الْغَابِرَ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ » «Yüksek derecelerde bulunanlar, göğün ufkunda batmakta olan yıldızı gördükleri gibi İlliyyîn ehlini mutlaka görürler.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: { مَذْمُوماً } [ifadesi hakkında]: “Kınanmış (melûm) olarak” demektedir. Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî'nin Saîd b. Cübeyr tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o, { وَقَضى } yerine: { وَوَصَّى رَبُّكَ } şeklinde okumuş ve şöyle demiştir: “Vav ile sad birbirine bitişti; siz ise onu: « وَقَضى رَبُّكَ » şeklinde okuyorsunuz.” İbn Ebî Hâtim, Dahhâk tarikiyle ondan [İbn Abbâs'tan] bunun benzerini rivayet etmiştir. Ebû Ubeyd, İbn Menî', İbnü'l-Münzir ve İbn Merdeveyh de Meymûn b. Mihrân tarikiyle ondan [İbn Abbâs'tan] benzerini rivayet etmiş ve şu ziyadeyi eklemiştir: “Eğer [hüküm ve takdir ifade eden] kaza anlamında inmiş olsaydı, hiç kimse O'na şirk koşmazdı.” Ben [Şevkânî] derim ki: Bu [itiraz], kaza kelimesi ancak işin bitirilmesi/kesinleşmesi (ferâğ) manasında olduğu takdirde geçerlidir. Gerçi bu: { قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “Hakkında fetva istemekte olduğunuz iş olup bitmiştir”, { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde” ve { فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ } “Namazı kılıp bitirdiğiniz zaman” ayetlerinde olduğu gibi mutlak kazanın manalarından biridir; fakat buradaki [kaza kelimesi], kazanın manalarından biri olan “emir” anlamındadır. Emir ise bunu [şirkin vuku bulmamasını] gerektirmez. Zira Sübhânehû, kullarına farz kıldığı bütün şeyleri emretmiştir; O'na ibadette ihlaslı olunması ve O'nun bir kılınması da bu kabildendir. Bu ise müşriklerden şirkin meydana gelmemesini gerektirmez. Mutlak kazanın bu iki manadan başka diğer manaları da vardır: Yaratma (halk) manasındaki kaza gibi; nitekim: { فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } “Böylece onları yedi gök olarak takdir edip yarattı” [ayeti] bundandır. İrade manasında [da kullanılır]; nitekim: { إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece ‘Ol’ der, o da hemen oluverir” ayeti böyledir. Ahid (vasiyet/hüküm) manasında [da kullanılır]; nitekim: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ } “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz (ahdettiğimiz) zaman sen batı tarafında değildin” ayeti böyledir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o [şöyle demiştir]:
وَقَضى رَبُّكَ قَالَ: أَمَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: عَهِدَ رَبُّكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً يَقُولُ: بِرًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ فيما تُمِيطُ عَنْهُمَا مِنَ الْأَذَى: الْخَلَاءِ وَالْبَوْلِ، كَمَا كَانَا لَا يَقُولَانِهِ فِيمَا كَانَا يُمِيطَانِ عَنْكَ من الخلاء والبول. وأخرج الديلمي عن الحسن بْنِ عَلِيٍّ مَرْفُوعًا: «لَوْ عَلِمَ اللَّهُ شَيْئًا مِنَ الْعُقُوقِ أَدْنَى مِنْ أُفٍّ لَحَرَّمَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ فِي قَوْلِهِ: وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً قَالَ: إِذَا دَعَوَاكَ فَقُلْ لَبَّيْكُمَا وَسَعْدَيْكُمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: قَوْلًا لَيِّنًا سَهْلًا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُرْوَةَ فِي قَوْلِهِ:
{ وَقَضى رَبُّكَ } “Rabbin hükmetti ki” ayeti hakkında: "Emretti" demiştir. İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den bu ayet hakkında: "Rabbin ahdetti (vasiyet etti)" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Anne babaya da iyilik [yapın]” ayeti hakkında: "İyilik ve itaatle muamele edin" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } “Onlara 'öf' bile deme” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Onlardan giderdiğin pislik, hela ve idrar gibi eziyet veren şeylerde [onlara 'öf' deme]; nitekim onlar da senin helandan ve idrarından giderdikleri şeylerde sana bunu söylemiyorlardı." Deylemî, Hasan b. Ali'den merfû olarak şunu rivayet etmiştir: «Allah itaatsizlik konusunda 'öf' demekten daha aşağı bir şey bilseydi, elbette onu da haram kılardı.» İbn Ebî Hâtim, Züheyr b. Muhammed'den: { وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً } “Onlara güzel ve tatlı söz söyle” ayeti hakkında: "Seni çağırdıklarında 'Lebbeyk ve sa'deyk (emrinize amadeyim ve buyrun)' de" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında: "Yumuşak ve kolay söz" dediğini rivayet etmiştir. Buhârî el-Edeb'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Urve'den şu ayet hakkında rivayet etmişlerdir:
وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ قَالَ: يَلِينُ لَهُمَا حَتَّى لَا يَمْتَنِعَ مِنْ شَيْءٍ أَحَبَّاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ ابْنِ جُبَيْرٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: اخْضَعْ لِوَالِدَيْكَ كَمَا يَخْضَعُ الْعَبْدُ لِلسَّيِّدِ الْفَظِّ الْغَلِيظِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدَ هَذَا: مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ، وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طُرُقٍ عَنْهُ نَحْوَهُ، وَقَدْ وَرَدَ فِي بِرِّ الْوَالِدَيْنِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، وَهِيَ مَعْرُوفَةٌ في كتب الحديث.
{ وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ } “Onlara tevazu kanadını indir” ayeti hakkında şöyle dedi: "Sevdikleri hiçbir şeyden geri durmayacak şekilde onlara karşı yumuşak davranır." İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında: "Kölenin kaba ve sert efendisine boyun eğdiği gibi sen de anne babana boyun eğ" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbâs'tan: { وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما } “'Rabbim! Onlara merhamet et' de” ayeti hakkında, sonra Allah'ın bundan sonra: { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى } “Akraba bile olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygambere ne de müminlere yakışmaz” ayetini indirdiğini rivayet etmişlerdir. Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir çeşitli tariklerle ondan benzerini rivayet etmişlerdir. Anne babaya iyilik hakkında Sahîhayn ve diğerlerinde sabit olmuş birçok hadis varit olmuştur ve bunlar hadis kitaplarında bilinmektedir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٢٥ الى ٣٣]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 25-33]
رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (٢٥) وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧) وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨) وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (٢٩)
{ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (٢٥) وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧) وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨) وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (٢٩) } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir. Eğer siz salih kimseler olursanız, şüphesiz O, [tövbe edip] kendisine yönelenleri çok bağışlayıcıdır. (25) Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolda kalmışa da. İsraf ederek saçıp savurma. (26) Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür. (27) Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti aramak için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan, o takdirde onlara gönül alıcı, yumuşak bir söz söyle. (28) Elini boynuna asılmış kılma (cimri olma), onu büsbütün de açma (israf etme); sonra kınanmış ve eli boş bir halde kalakalırsın. (29)”
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٣٠) وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١) وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢) وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣)
{ إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٣٠) وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١) وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢) وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣) } “Şüphesiz Rabbin rızkı dilediğine bol bol verir, [dilediğine de] daraltır. Çünkü O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir. (30) Yoksulluk korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin; onları da sizi de biz rızıklandırırız. Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır. (31) Zinaya yaklaşmayın; çünkü o, bir hayâsızlıktır ve çok kötü bir yoldur. (32) Hak bir sebep olmadıkça, Allah'ın dokunulmaz kıldığı canı öldürmeyin. Kim mazlum olarak öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir; o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü ona [zaten] yardım edilmiştir. (33)”
قَوْلُهُ: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ أَيْ: بِمَا فِي ضَمَائِرِكُمْ مِنَ الْإِخْلَاصِ وَعَدَمِهِ فِي كُلِّ الطَّاعَاتِ، وَمِنَ التَّوْبَةِ مِنَ الذَّنْبِ الَّذِي فَرُطَ مِنْكُمْ أَوِ الْإِصْرَارِ عَلَيْهِ، وَيَنْدَرِجُ تَحْتَ هَذَا الْعُمُومِ مَا فِي النَّفْسِ مِنَ الْبِرِّ وَالْعُقُوقِ انْدِرَاجًا أَوَّلِيًّا وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ خَاصَّةٌ بِمَا يَجِبُ لِلْأَبَوَيْنِ مِنَ الْبِرِّ، وَيَحْرُمُ عَلَى الْأَوْلَادِ مِنَ الْعُقُوقِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى اعْتِبَارًا بِعُمُومِ اللَّفْظِ، فَلَا تُخَصِّصُهُ دَلَالَةُ السِّيَاقِ وَلَا تُقَيِّدُهُ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ قَاصِدِينَ الصَّلَاحَ، وَالتَّوْبَةَ مِنَ الذَّنْبِ وَالْإِخْلَاصَ لِلطَّاعَةِ فَلَا يَضُرُّكُمْ مَا وَقَعَ مِنَ الذَّنْبِ الَّذِي تُبْتُمْ عَنْهُ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً أَيِ: الرَّجَّاعِينَ عَنِ الذُّنُوبِ إِلَى التَّوْبَةِ، وَعَنْ عَدَمِ الْإِخْلَاصِ إِلَى مَحْضِ الْإِخْلَاصِ غَفُورًا لِمَا فَرُطَ مِنْهُمْ من قول
Cenâb-ı Hakk'ın: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir” buyruğu; bütün taatlerde ihlaslı olup olmadığınızı, sizden sadır olan günahtan tövbe edip etmediğinizi yahut onda ısrarcı olup olmadığınızı [en iyi bilendir] demektir. İç dünyadaki iyilik (birr) ve itaatsizlik (ukûk) hali de öncelikli olarak bu umumun kapsamına girer. Ayetin sadece anne babaya yapılması vacip olan iyilik ve evlatlara haram kılınan itaatsizlik/hayırsızlık hakkında özel olduğu da söylenmiştir; ancak lafzın umumiliği dikkate alındığında birinci görüş daha evladır. Dolayısıyla siyakın delaleti onu tahsis etmez ve takyit etmez. { إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ } “Eğer siz iyi kimseler olursanız” yani salâhı, günahtan tövbe etmeyi ve taatte ihlası kasteden kimseler olursanız, tövbe etmiş olduğunuz geçmiş günahlar size zarar vermez. { فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً } “Şüphesiz O, (tövbe ile) kendisine yönelenleri çok bağışlayıcıdır” yani günahlardan tövbeye, ihlassızlıktan katıksız ihlasa dönenlerin; kendilerinden sadır olan söz,
أَوْ فِعْلٍ أَوِ اعْتِقَادٍ، فَمَنْ تَابَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَمَنْ رَجَعَ إِلَى اللَّهِ رَجَعَ اللَّهُ إِلَيْهِ، ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ التَّوْصِيَةَ بِغَيْرِ الْوَالِدَيْنِ مِنَ الْأَقَارِبِ بَعْدَ التَّوْصِيَةِ بِهِمَا فَقَالَ: وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْخِطَابُ إِمَّا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَهْيِيجًا وَإِلْهَابًا لِغَيْرِهِ مِنَ الْأُمَّةِ، أَوْ لِكُلِّ مَنْ هُوَ صَالِحٌ لِذَلِكَ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَقَضى رَبُّكَ وَالْمُرَادُ بِذِي الْقُرْبَى ذُو الْقَرَابَةِ، وَحَقُّهُمْ هُوَ صِلَةُ الرَّحِمِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا، وَكَرَّرَ التَّوْصِيَةَ فِيهَا، وَالْخِلَافُ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي وُجُوبِ النَّفَقَةِ لِلْقَرَابَةِ، أَوْ لِبَعْضِهِمْ كَالْوَالِدَيْنِ عَلَى الْأَوْلَادِ، وَالْأَوْلَادُ عَلَى الْوَالِدَيْنِ مَعْرُوفٌ، وَالَّذِي يَنْبَغِي الِاعْتِمَادُ عَلَيْهِ وُجُوبُ صِلَتِهِمْ بِمَا تَبْلُغُ إِلَيْهِ الْقُدْرَةُ وَحَسْبَمَا يَقْتَضِيهِ الْحَالُ وَالْمِسْكِينَ مَعْطُوفٌ عَلَى «ذَا الْقُرْبَى» وَفِي هَذَا الْعَطْفِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَقِّ الْحَقُّ الْمَالِيُّ وَابْنَ السَّبِيلِ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمِسْكِينَ، وَالْمَعْنَى: وَآتِ مَنِ اتَّصَفَ بِالْمَسْكَنَةِ، أَوْ بِكَوْنِهِ مِنْ أَبْنَاءِ السَّبِيلِ حَقَّهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ حَقِيقَةِ الْمِسْكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ فِي الْبَقَرَةِ، وَفِي التَّوْبَةِ، وَالْمُرَادُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ التَّصَدُّقُ عَلَيْهِمَا بِمَا بَلَغَتْ إِلَيْهِ الْقُدْرَةُ مِنْ صَدَقَةِ النَّفْلِ، أَوْ مِمَّا فَرَضَهُ اللَّهُ لَهُمَا مِنْ صَدَقَةِ الْفَرْضِ، فَإِنَّهُمَا مِنَ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ الَّتِي هِيَ مَصْرِفُ الزَّكَاةِ. ثُمَّ لَمَّا أَمَرَ سُبْحَانَهُ بِمَا أَمَرَ بِهِ هَاهُنَا نَهَى عَنِ التَّبْذِيرِ فَقَالَ: وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً التَّبْذِيرُ: تَفْرِيقُ الْمَالِ، كَمَا يُفَرَّقُ الْبِذْرُ كَيْفَمَا كَانَ مِنْ غَيْرِ تَعَمُّدٍ لِمَوَاقِعِهِ، وَهُوَ الْإِسْرَافُ الْمَذْمُومُ لِمُجَاوَزَتِهِ لِلْحَدِّ الْمُسْتَحْسَنِ شَرْعًا فِي الْإِنْفَاقِ، أَوْ هُوَ الْإِنْفَاقُ فِي غَيْرِ الْحَقِّ، وَإِنْ كَانَ يَسِيرًا. قَالَ الشَّافِعِيُّ: التَّبْذِيرُ: إِنْفَاقُ الْمَالِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ، وَلَا تَبْذِيرَ فِي عَمَلِ الْخَيْرِ.
fiil veya itikad olarak kendilerinden sadır olan hatalarını çok bağışlayıcıdır. Kim tövbe ederse Allah onun tövbesini kabul eder; kim Allah'a yönelirse Allah da ona yönelir. Sonra Sübhânehû, anne babaya yapılan tavsiyenin ardından onların dışındaki akrabalar hakkındaki tavsiyeyi zikrederek: { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “Akrabaya hakkını ver” buyurmuştur. Hitap, ya ümmetin diğer fertlerini teşvik etmek ve harekete geçirmek maksadıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir ya da { وَقَضى رَبُّكَ } ayetinde olduğu gibi mükelleflerden buna elverişli olan herkesedir. Zü'l-kurbâ ile kastedilen, akraba olandır. Onların hakkı ise Allah'ın emrettiği ve hakkında tavsiyeyi tekrarladığı sıla-i rahimdir (akrabalık bağını gözetmektir). İlim ehli arasında akrabalara veya evlatların anne babasına, anne babanın evlatlarına nafaka vermesinin vacip olup olmadığı konusundaki ihtilaf bilinmektedir. İtimat edilmesi gereken görüş; gücün yettiği ölçüde ve durumun gerektirdiğine göre onlarla bağı gözetmenin vacip oluşudur. { وَالْمِسْكِينَ } “yoksula” lafzı “ze'l-kurbâ” üzerine matuftur. Bu atıfta, haktan kastın mali hak olduğuna delil vardır. { وَابْنَ السَّبِيلِ } “ve yolda kalmışa” lafzı da “el-miskîn” üzerine matuftur. Anlam şudur: Yoksullukla vasıflanan veya yolda kalmışlardan olan kimseye hakkını ver. Miskinin ve yolcunun hakikatinin açıklaması el-Bakara ve et-Tevbe surelerinde geçmişti. Bu ayette kastedilen, nafile sadakadan gücün yettiği miktarı veya farz olan sadakadan (zekâttan) Allah'ın onlar için farz kıldığı payı onlara tasadduk etmektir; zira onlar zekâtın verileceği sekiz sınıftandır. Sonra Sübhânehû burada emrettiği şeyleri emredince, israftan nehyederek şöyle buyurdu: { وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً } “İsraf ederek saçıp savurma.” Tebzîr (التَّبْذِيرُ): Tohumun (bizr) isabet edeceği yerler gözetilmeksizin rastgele saçılması gibi, malı darmadağın etmektir. Bu, harcamada şer'an hoş görülen sınırı aşması sebebiyle yerilmiş bir israftır; yahut az da olsa hak olmayan yere harcamaktır. Şâfiî şöyle demiştir: "Tebzîr, malı hak olmayan yere harcamaktır; hayır işinde ise tebzîr (israf) olmaz."
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ بَعْدَ حِكَايَتِهِ لِقَوْلِ الشَّافِعِيِّ هَذَا: وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ. قَالَ أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ: التَّبْذِيرُ: هُوَ أَخْذُ الْمَالِ مِنْ حَقِّهِ، وَوَضْعُهُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ، وَهُوَ الْإِسْرَافُ، وَهُوَ حَرَامٌ لِقَوْلِهِ: إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ فَإِنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ عَنِ التَّبْذِيرِ، وَالْمُرَادُ بِالْأُخُوَّةِ الْمُمَاثَلَةُ التَّامَّةُ، وَتَجَنُّبُ مُمَاثَلَةِ الشَّيْطَانِ وَلَوْ فِي خَصْلَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ خِصَالِهِ وَاجِبٌ، فَكَيْفَ فِيمَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ إِطْلَاقُ الْمُمَاثَلَةِ، وَالْإِسْرَافُ فِي الْإِنْفَاقِ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ، فَإِذَا فَعَلَهُ أَحَدٌ مِنْ بَنِي آدَمَ فَقَدْ أَطَاعَ الشَّيْطَانَ وَاقْتَدَى بِهِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً أَيْ: كَثِيرَ الْكُفْرَانِ، عَظِيمَ التَّمَرُّدِ عَنِ الْحَقِّ لِأَنَّهُ مَعَ كُفْرِهِ لَا يَعْمَلُ إِلَّا شَرًّا، وَلَا يَأْمُرُ إِلَّا بِعَمَلِ الشَّرِّ، وَلَا يُوَسْوِسُ إِلَّا بِمَا لَا خَيْرَ فِيهِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَسْجِيلٌ عَلَى الْمُبَذِّرِينَ بِمُمَاثَلَةِ الشَّيَاطِينِ، ثُمَّ التَّسْجِيلُ عَلَى جِنْسِ الشَّيْطَانِ بِأَنَّهُ كَفُورٌ، فَاقْتَضَى ذَلِكَ أَنَّ الْمُبَذِّرَ مُمَاثِلٌ لِلشَّيْطَانِ، وَكُلُّ مُمَاثِلٍ لِلشَّيْطَانِ لَهُ حُكْمُ الشَّيْطَانِ، وَكُلُّ شَيْطَانٍ كَفُورٌ، فَالْمُبَذِّرُ كَفُورٌ وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ قَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبًا أَنَّ أَصْلَ إِمَّا هَذِهِ مُرَكَّبٌ مِنْ إِنْ الشَّرْطِيَّةِ وما الْإِبْهَامِيَّةِ، وَأَنَّ دُخُولَ نُونِ التَّأْكِيدِ عَلَى الشَّرْطِ لِمُشَابَهَتِهِ لِلنَّهْيِ، أَيْ: إِنْ أَعْرَضْتَ عَنْ ذِي الْقُرْبَى وَالْمِسْكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ لِأَمْرٍ اضْطَرَّكَ إِلَى ذَلِكَ الْإِعْرَاضِ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ أَيْ: لِفَقْدِ رِزْقٍ مِنْ رَبِّكَ وَلَكِنَّهُ أَقَامَ الْمُسَبَّبَ الَّذِي هُوَ ابْتِغَاءُ رَحْمَةِ اللَّهِ مَقَامَ السَّبَبِ الَّذِي هُوَ فَقْدُ الرِّزْقِ لِأَنَّ فَاقِدَ الرِّزْقِ مُبْتَغٍ لَهُ وَالْمَعْنَى: وَإِنْ أَعْرَضْتَ عَنْهُمْ لِفَقْدِ رِزْقٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُو أَنْ يَفْتَحَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْكَ فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً أَيْ: قَوْلًا سَهْلًا لَيِّنًا كَالْوَعْدِ الْجَمِيلِ أَوِ الِاعْتِذَارِ الْمَقْبُولِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: يَسَّرْتُ لَهُ الْقَوْلَ أَيْ لَيَّنْتُهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَى الْآيَةِ إِنْ تُعْرِضْ عَنِ السَّائِلِ إِضَاقَةً وَإِعْسَارًا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا عِدْهُمْ عِدَةً حَسَنَةً. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ وَلَمْ تَنْفَعْهُمْ لِعَدَمِ اسْتِطَاعَتِكَ فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ هنا الإعراض
Kurtubî, Şâfiî'nin bu sözünü naklettikten sonra: "Cumhurun kavli de budur" demiştir. Eşheb, Mâlik'ten şöyle dediğini nakletmiştir: "Tebzîr: Malı hakkından alıp hak olmayan yere koymaktır; bu da israftır ve haramdır. Zira Allah Teâlâ: { إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ } “Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” buyurmuştur." Çünkü bu cümle tebzîrden nehyin illetidir (gerekçesidir). Kardeşlikten kasat tam benzerliktir. Şeytana onun hasletlerinden tek bir haslette dahi benzemekten kaçınmak vacip iken, benzerliğin mutlak zikredilmesinin gösterdiği gibi bundan daha kapsamlı bir durumda nasıl vacip olmasın! Harcamada israf şeytanın işindendir; âdemoğlundan biri bunu yaptığında şeytana itaat etmiş ve ona uymuş olur. { وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً } “Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür”, yani nankörlüğü çok olan, hakka karşı isyanı büyük olandır. Çünkü o, küfrüyle birlikte sadece kötülük işler, sadece kötülük işlemeyi emreder ve içinde hiçbir hayır olmayan şeyleri fısıldar. Bu ayette saçıp savuranların şeytanlara benzediği tescil edilmiş, sonra şeytan cinsinin çok nankör (kefûr) olduğu tescil edilmiştir; bu da saçıp savuranın şeytana benzediğini, şeytana benzeyen herkesin şeytanın hükmünü alacağını ve her şeytanın kefûr olduğunu, dolayısıyla saçıp savuranın da kefûr olduğunu iktiza etmiştir. { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ } “Eğer onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan”; bu ‘immâ’ kelimesinin aslının şart edatı olan ‘in’ ile müphem ‘mâ’dan mürekkep olduğu ve nehyi andırması sebebiyle şartın üzerine tekit nûnunun dahil olduğu az önce geçmişti. Yani: Şayet seni bu yüz çevirmeye mecbur bırakan bir durumdan dolayı akrabadan, yoksuldan ve yolda kalmıştan yüz çevirirsen, { ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden bir rahmet aramak için”, yani Rabbinden gelecek bir rızkın bulunmayışından ötürü [yüz çevirirsen] demektir. Ancak Allah'ın rahmetini aramak demek olan müsebbebi (sonucu), rızkın bulunmayışı demek olan sebebin yerine koymuştur; zira rızkı bulunmayan kimse onu arayandır. Anlam şudur: Şayet Rabbinden, sana açmasını umduğun bir rızkın bulunmayışından ötürü onlardan yüz çevirirsen, { فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً } “o takdirde onlara gönül alıcı, yumuşak bir söz söyle”; yani güzel bir vaat veya makbul bir özür dileme gibi kolay ve yumuşak bir söz söyle. Kisâî: «Yesserte lehü'l-kavle», yani "ona sözü yumuşattım" demektir, demiştir. Ferrâ şöyle demiştir: "Ayetin manası: Darlık ve geçim sıkıntısı sebebiyle isteyenden yüz çevirirsen, onlara kolay bir söz söyle, onlara güzel bir vaatte bulun demektir." Mananın şöyle olması da caizdir: Şayet güç yetiremediğin için onlardan yüz çevirip onlara fayda sağlayamazsan, onlara kolay bir söz söyle. Burada kastedilen yüz çevirme,
بِالْوَجْهِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَأْدِيبٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِعِبَادِهِ إِذَا سَأَلَهُمْ سَائِلٌ مَا لَيْسَ عِنْدَهُمْ كَيْفَ يَقُولُونَ وَبِمَا يَرُدُّونَ، وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:
yüzünü çevirmek değildir. Bu ayette, bir isteyen kendilerinde bulunmayan bir şeyi istediğinde nasıl konuşacakları ve ne şekilde geri çevirecekleri konusunda Sübhânehû Allah'tan kullarına bir edep öğretimi vardır. Şu beyti söyleyen ne güzel söylemiştir:
إِنْ لَا يَكُنْ وَرِقٌ يَوْمًا أَجُودُ بِهَا ... لِلسَّائِلِينَ فَإِنِّي لَيِّنُ الْعُودِ
İsteyenlere bir gün cömertçe verecek gümüşüm yoksa da ... Şüphesiz ben yumuşak huyluyumdur.
لَا يعدم السائلون الخير من خلقي ... إمّا نوالي وإما حسن مردودي
İsteyenler ahlakımdaki hayırdan mahrum kalmazlar ... Ya ihsanımla [karşılaşırlar] ya da güzel geri çevirişimle.
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَدَبَ الْمَنْعِ بَعْدَ النَّهْيِ عن التذيير بَيَّنَ أَدَبَ الْإِنْفَاقِ فَقَالَ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ وَهَذَا النَّهْيُ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مُكَلَّفٍ، سَوَاءٌ كَانَ الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ تَعْرِيضًا لِأُمَّتِهِ وَتَعْلِيمًا لَهُمْ، أَوِ الْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ، وَالْمُرَادُ النَّهْيُ لِلْإِنْسَانِ بِأَنْ يُمْسِكَ إِمْسَاكًا يَصِيرُ بِهِ مُضَيِّقًا عَلَى نَفْسِهِ وَعَلَى أَهْلِهِ، وَلَا يُوَسِّعُ فِي الْإِنْفَاقِ تَوْسِيعًا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ بِحَيْثُ يَكُونُ بِهِ مُسْرِفًا، فَهُوَ نَهْيٌ عَنْ جَانِبَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ. وَيَتَحَصَّلُ مِنْ ذَلِكَ مَشْرُوعِيَّةُ التَّوَسُّطِ، وَهُوَ الْعَدْلُ الَّذِي نَدَبَ اللَّهُ إِلَيْهِ:
Sübhânehû saçıp savurmaktan nehyettikten sonra vermemenin edebini zikredince, harcamanın edebini açıklayarak şöyle buyurdu: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna asılmış kılma (cimri olma), onu büsbütün de açma (israf etme).” Bu nehiy, hitap ister ümmetine kinaye yoluyla ve onları eğitmek için Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e olsun, isterse mükelleflerden buna elverişli olan herkese olsun, her mükellefi kapsar. Kastedilen; insanın kendisine ve ailesine darlık getirecek şekilde [malını] tutmasından ve israf edici olacak şekilde ihtiyaç dışı harcamayı genişletmesinden nehyedilmesidir. Dolayısıyla bu, ifrat ve tefrit uçlarından bir nehiydir. Bundan, Allah'ın teşvik ettiği adalet demek olan orta yolu tutmanın meşruiyeti ortaya çıkmaktadır:
وَلَا تَكُ فِيهَا مُفْرِطًا أَوْ مُفَرِّطًا ... كِلَا طَرَفَيْ قَصْدِ الْأُمُورِ ذَمِيمُ
Onda ne ifrata kaç ne de tefrite ... İşlerin orta yolunun her iki ucu da yerilmiştir.
وَقَدْ مَثَّلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حَالَ الشَّحِيحِ بِحَالِ مَنْ كَانَتْ يَدُهُ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِهِ بِحَيْثُ لَا يَسْتَطِيعُ التَّصَرُّفَ بِهَا، وَمَثَّلَ حَالَ مَنْ يُجَاوِزُ الْحَدَّ فِي التَّصَرُّفِ بِحَالِ مَنْ يَبْسُطُ يَدَهُ بَسْطًا لَا يَتَعَلَّقُ بِسَبَبِهِ فِيهَا شَيْءٌ مِمَّا تَقْبِضُ الْأَيْدِيَ عَلَيْهِ، وَفِي هَذَا التَّصْوِيرِ مُبَالِغَةٌ بَلِيغَةٌ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ غَائِلَةَ الطَّرَفَيْنِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُمَا فَقَالَ: فَتَقْعُدَ مَلُوماً عِنْدَ النَّاسِ بِسَبَبِ مَا أَنْتَ عَلَيْهِ مِنَ الشُّحِّ مَحْسُوراً بِسَبَبِ مَا فَعَلْتَهُ مِنَ الْإِسْرَافِ، أَيْ: مُنْقَطِعًا عَنِ الْمَقَاصِدِ بِسَبَبِ الْفَقْرِ، وَالْمَحْسُورُ فِي الْأَصْلِ: الْمُنْقَطِعُ عَنِ السَّيْرِ، مِنْ حَسَرَهُ السَّفَرُ إِذَا بَلَغَ مِنْهُ، وَالْبَعِيرُ الْحَسِيرُ: هُوَ الَّذِي ذَهَبَتْ قُوَّتُهُ فَلَا انْبِعَاثَ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ ، أَيْ: كَلَيْلٌ مُنْقَطِعٌ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ نَادِمًا عَلَى مَا سَلَفَ، فَجَعَلَهُ هَذَا الْقَائِلُ مِنَ الْحَسْرَةِ الَّتِي هِيَ النَّدَامَةُ، وَفِيهِ نَظَرٌ لِأَنَّ الْفَاعِلَ مِنَ الْحَسْرَةِ حَسْرَانٌ، وَلَا يُقَالُ مَحْسُورٌ إِلَّا لِلْمَلُومِ ثُمَّ سَلَّى رَسُولَهُ والمؤمنين بأن الذين يرهقهم من الإضافة لَيْسَ لِهَوَانِهِمْ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَلَكِنْ لِمَشِيئَةِ الْخَالِقِ الرَّازِقِ فَقَالَ: إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ أَيْ: يُوَسِّعُهُ عَلَى بَعْضٍ وَيُضَيِّقُهُ عَلَى بَعْضٍ لِحِكْمَةٍ بَالِغَةٍ، لَا لِكَوْنِ مَنْ وَسَّعَ لَهُ رِزْقُهُ مُكَرَّمًا عِنْدَهُ، وَمَنْ ضَيَّقَهُ عَلَيْهِ هَائِنًا لَدَيْهِ. قِيلَ: وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ أَنَّ الْبَسْطَ وَالْقَبْضَ إِنَّمَا هُمَا مِنْ أَمْرِ اللَّهِ الَّذِي لَا تَفْنَى خَزَائِنُهُ، فَأَمَّا عِبَادُهُ فَعَلَيْهِمْ أَنْ يَقْتَصِدُوا، ثُمَّ عَلَّلَ مَا ذَكَرَهُ مِنَ الْبَسْطِ لِلْبَعْضِ وَالتَّضْيِيقِ عَلَى الْبَعْضِ بِقَوْلِهِ:
Sübhânehû Allah bu ayette cimrinin halini, eli boynuna bağlanmış ve bu sebeple onunla tasarrufta bulunamayan kimsenin haline benzetmiş; tasarrufta haddi aşan kimsenin halini de ellerin tuttuğu şeylerden hiçbirinin içinde kalamayacağı şekilde elini büsbütün açan kimsenin haline benzetmiştir. Bu tasvirde son derece beliğ bir mübalağa vardır. Sonra Sübhânehû nehyedilen iki ucun felaketini açıklayarak şöyle buyurmuştur: { فَتَقْعُدَ مَلُوماً } “sonra kınanmış bir halde kalakalırsın”, üzerinde bulunduğun cimrilik sebebiyle insanların yanında kınanmış [olursun]; { مَحْسُوراً } “ve eli boş bir halde”, yaptığın israf sebebiyle, yani fakirlik yüzünden hedeflerinden mahrum kalmış [olarak kalakalırsın]. Mahsûr (الْمَحْسُورُ) asılda: Yürümekten kesilen kimsedir; yolculuk onu dermansız bıraktığında kullanılan ‘haserehü's-sefer’ ifadesinden gelir. ‘el-Baîru'l-hasîr’ (الْبَعِيرُ الْحَسِيرُ): Gücü tükenip hareket edemeyen devedir. Nitekim Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: { يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ } “Göz, yorgun ve bitkin düşmüş olarak sana geri döner”, yani yorgun ve dermansız kalmış demektir. Geçmişe pişman olmuş manasında olduğu da söylenmiştir; bu sözü söyleyen onu nedamet manasındaki 'hasret'ten saymıştır. Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira hasretten fail ismi 'hasrân' gelir, 'mahsûr' ise sadece kınanmış kimse için kullanılır. Sonra [Allah], kendilerine isabet eden fakirliğin Sübhânehû Allah katında değersiz olmalarından dolayı değil, bilakis Yaratıcı ve Rızık Verici olanın dilemesinden kaynaklandığını bildirerek Resûlü'nü ve müminleri teselli etti ve şöyle buyurdu: { إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Şüphesiz Rabbin rızkı dilediğine bol bol verir, [dilediğine de] daraltır.” Yani rızkı genişletilen kimsenin O'nun katında değerli olmasından, daraltılan kimsenin de O'nun katında değersiz olmasından ötürü değil, üstün bir hikmetten dolayı bazılarına rızkı genişletir, bazılarına da daraltır. Şöyle de denilmiştir: Genişletmenin ve daraltmanın, hazineleri tükenmeyen Allah'ın işinden olduğu, kullara düşenin ise iktisatlı davranmak olduğu kastedilmiş olabilir. Sonra bazısına genişletme bazısına daraltma şeklinde zikrettiği hususu şu kavliyle gerekçelendirmiştir:
إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً أَيْ: يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ، لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ خَافِيَةٌ، فَهُوَ الْخَبِيرُ بِأَحْوَالِهِمُ، الْبَصِيرُ بِكَيْفِيَّةِ تَدْبِيرِهِمْ فِي أَرْزَاقِهِمْ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ الْمُتَكَفِّلُ بِأَرْزَاقِ عِبَادِهِ، فَلِذَلِكَ قَالَ بَعْدَهَا: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ أَمْلَقَ الرَّجُلُ: لَمْ يَبْقَ لَهُ إِلَّا الْمَلَقَاتُ وَهِيَ الْحِجَارَةُ الْعِظَامُ الْمُلْسُ. قَالَ الْهُذَلِيُّ يصف صائدا:
{ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “Çünkü O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.” Yani onların gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilir, bunlardan hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz; O, kullarının hallerinden haberdar olandır, rızıklarındaki idare tarzını hakkıyla görendir. Bu ayette O'nun kullarının rızıklarına kefil olduğuna delil vardır. Bundan dolayı hemen ardından şöyle buyurmuştur: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } “Yoksulluk korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin.” 'Emlaka'r-racül' (أَمْلَقَ الرَّجُلُ) ifadesi: Adamın elinde düz ve büyük taşlar demek olan 'malakât'tan başka bir şey kalmadı demektir. Hüzeylî bir avcıyı vasfederken şöyle demiştir:
أتيح لها أقيدر ذو حشيف ... إذا سامت على الملقات ساما
Eski püskü bir elbisesi olan kısa boylu biri onun karşısına çıkarıldı; o kaygan taşlar üzerinde süzülüp geçtiğinde o da süzüldü.
الأقيدر: تصغير الأقدر وهو الرجل القصير، والحشيف مِنَ الثِّيَابِ: الْخَلِقُ، وَسَامَتْ: مَرَّتْ، وَيُقَالُ: أَمْلَقَ إِذَا افْتَقَرَ وَسَلَبَ الدَّهْرُ مَا بِيَدِهِ. قَالَ أَوْسٌ:
el-Ukaydir (الأقيدر): Kısa boylu adam demek olan 'el-akder' kelimesinin ism-i tasgiridir. Elbiseden 'el-haşîf' (الحشيف): Eski püskü olandır. 'Sâmet' (سَامَتْ): Geçti demektir. Fakir düştüğünde ve zaman elindekini çekip aldığında ‘emlaka’ (أَمْلَقَ) denir. Evs şöyle demiştir:
............... ....
............... ....
وَأَمْلَقُ مَا عِنْدِي خُطُوبٌ تِنْبَلُ
Büyük musibetler yanımda olanı tüketti
نَهَاهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ أَنْ يَقْتُلُوا أَوْلَادَهُمْ خَشْيَةَ الْفَقْرِ، وَقَدْ كَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ خَوْفَهُمْ مِنَ الْفَقْرِ حَتَّى يَبْلُغُوا بِسَبَبِ ذَلِكَ إِلَى قَتْلِ الْأَوْلَادِ لَا وَجْهَ لَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ الرَّازِقُ لِعِبَادِهِ، يَرْزُقُ الْأَبْنَاءَ كَمَا يَرْزُقُ الْآبَاءَ فَقَالَ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ وَلَسْتُمْ لَهُمْ بِرَازِقِينَ حَتَّى تَصْنَعُوا بِهِمْ هَذَا الصُّنْعَ، وَقَدْ مَرَّ مِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْأَنْعَامِ، ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ النَّهْيَ عَنْ قَتْلِ الْأَوْلَادِ لِذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِ الْخَاءِ وَسُكُونِ الطَّاءِ وَبِالْهَمْزِ الْمَقْصُورِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، خَطَأً، بِفَتْحِ الخاء والطاء والقصر في الهمز، يقال: خطىء في ذنبه خطأ إدا أَثِمَ، وَأَخْطَأَ: إِذَا سَلَكَ سَبِيلَ خَطَأٍ عَامِدًا أو غير عامد. قال الأزهري: خطىء يخطأ خِطَئًا مِثْلُ أَثِمَ يَأْثَمُ إِثْمًا إِذَا تَعَمَّدَ الخطأ، وأخطأ: إذا لم يتعمّد، إخطاء وخطأ، قال الشاعر:
Sübhânehû Allah onları fakirlik korkusuyla çocuklarını öldürmekten nehyetti -ki onlar bunu yapıyorlardı-. Sonra fakirlik korkusuyla çocuklarını öldürmeye kadar varmalarının hiçbir gerekçesi olmadığını onlara açıkladı; zira Sübhânehû Allah kullarının rızık vericisidir, babaları rızıklandırdığı gibi çocukları da rızıklandırır. Nitekim şöyle buyurdu: { نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ } “Onları da sizi de biz rızıklandırırız.” Siz onlara bunu yapacak şekilde onların rızık vericisi değilsiniz. Bu ayetin bir benzeri el-En'âm suresinde geçmişti. Sonra Sübhânehû bu sebepten ötürü çocukların öldürülmesinden nehyi şu kavliyle gerekçelendirdi: { إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً } “Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır.” Çoğunluk hı harfinin kesresi, tı harfinin sükûnu ve maksur hemze ile { خِطْأً } okumuştur. İbn Âmir ise hı ve tı harflerinin fethası ve hemzenin kasrıyla { خَطَأً } okumuştur. Günah işlediğinde ‘hatie fî zenbihî hataen’ denir; kastî veya kastsız olarak hata yoluna girdiğinde ise ‘ehtae’ denir. Ezherî şöyle demiştir: Hatayı kasten yaptığında tıpkı ‘esime ye'semü ismen’ gibi ‘hatie yahtau hit'en’ denir; kasten yapmadığında ise ‘ehtae ihtaen ve hataen’ denir. Şair şöyle demiştir:
دعيني إنما خطئي وصوبي ... عليّ وإنّ ما أهلكت مال
Bırak beni! Şüphesiz hatam da isabetim de ... Benim aleyhimedir; helak ettiğim şey ise sadece maldır
وَالْخَطَأُ الِاسْمُ يَقُومُ مَقَامَ الْأَخْطَاءِ، وَفِيهِ لُغَتَانِ الْقَصْرُ، وَهُوَ الْجَيِّدُ، وَالْمَدُّ وَهُوَ قَلِيلٌ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِكَسْرِ الْخَاءِ وَفَتْحِ الطَّاءِ وَمَدِّ الْهَمْزِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا أَعْرِفُ لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَجْهًا، وَكَذَلِكَ جَعَلَهَا أَبُو حَاتِمٍ غَلَطًا.
el-Hata (الْخَطَأُ) ismi 'el-ihtâ' (الْإِخْطَاءِ) yerine geçer. Onda iki lügat vardır: Biri fasih olan kasr (خَطَأ), diğeri ise az kullanılan meddir (خَطَاء). İbn Kesîr hı harfinin kesresi, tı harfinin fethası ve hemzenin meddiyle [hıtâen] okumuştur. Nehhâs: "Bu kıraatin hiçbir vechini bilmiyorum" demiştir; aynı şekilde Ebû Hâtim de bunu galat saymıştır.
وَقَرَأَ الحسن «خطىّ» بفتح الخاء والطاء منوّنة من غير همزة. وَلَمَّا نَهَى سُبْحَانَهُ عَنْ قَتْلِ الْأَوْلَادِ الْمُسْتَدْعِي لِإِفْنَاءِ النَّسْلِ ذَكَرَ النَّهْيَ عَنِ الزِّنَا الْمُفْضِي إِلَى ذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنِ اخْتِلَاطِ الْأَنْسَابِ فَقَالَ: وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى وَفِي النَّهْيِ عَنْ قُرْبَانِهِ بِمُبَاشَرَةِ مُقَدَّمَاتِهِ نَهْيٌ عَنْهُ بِالْأَوْلَى، فَإِنَّ الْوَسِيلَةَ إِلَى الشَّيْءِ إِذَا كَانَتْ حَرَامًا كَانَ المتوسل إليه حراما بفحوى الخطاب، والزنى فِيهِ لُغَتَانِ: الْمَدُّ، وَالْقَصْرُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Hasan ise hemzesiz olarak hı ve tı harflerinin fethası ve tenvinle «hatayyen» (خطىّ) okumuştur. Sübhânehû neslin tükenmesine yol açan çocukları öldürmekten nehyedince, nesillerin karışmasına sebep olduğu için aynı sonuca vardıran zinadan nehyi zikrederek: { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى } “Zinaya yaklaşmayın” buyurmuştur. Mukaddimelerine (öncüllerine) bizzat girişmek suretiyle ona yaklaşmaktan nehyetmede, zinanın kendisine evleviyetle nehiy vardır. Zira bir şeye götüren vesile haram olduğunda, hitabın mefhumu gereği vesile olunan şey de haram olur. ez-Zinâ (الزِّنى) kelimesinde iki lügat vardır: Med (الزِّنَاءُ) ve kasr (الزِّنَى). Şair şöyle demiştir:
كَانَتْ فَرِيضَةُ مَا تَقُولُ كَمَا ... كَانَ الزِّنَاءُ فَرِيضَةَ الرَّجْمِ
Söylediğin şeyin farz olması tıpkı ... Zinanın [cezasının] recm farzı olması gibiydi.
ثُمَّ عَلَّلَ النَّهْيَ عَنِ الزِّنَا بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً أَيْ: قَبِيحًا مُتَبَالِغًا فِي الْقُبْحِ مُجَاوِزًا لِلْحَدِّ وَساءَ سَبِيلًا أَيْ: بِئْسَ طَرِيقًا طَرِيقُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى النَّارِ، وَلَا خِلَافَ فِي كَوْنِهِ مِنْ كَبَائِرِ الذُّنُوبِ.
Sonra zinadan nehyi şu kavliyle gerekçelendirdi: { إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً } “çünkü o, bir hayâsızlıktır”, yani çirkin, çirkinlikte haddi aşmış ve sınırı geçmiş bir fiildir. { وَساءَ سَبِيلًا } “ve çok kötü bir yoldur”, yani onun yolu ne kötü bir yoldur! Bu da cehenneme götürdüğü içindir. Zinanın büyük günahlardan olduğu konusunda ise hiçbir ihtilaf yoktur.
وَقَدْ وَرَدَ فِي تَقْبِيحِهِ وَالتَّنْفِيرِ عَنْهُ مِنَ الْأَدِلَّةِ مَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَلَمَّا فَرَغَ مِنْ ذِكْرِ النَّهْيِ عَنِ الْقَتْلِ لِخُصُوصِ الْأَوْلَادِ وَعَنِ النَّهْيِ عَنِ الزِّنَا الَّذِي يُفْضِي إِلَى مَا يُفْضِي إِلَيْهِ قَتْلُ الْأَوْلَادِ مِنِ اخْتِلَاطِ الْأَنْسَابِ وَعَدَمِ اسْتِقْرَارِهَا، نَهَى عَنْ قَتْلِ الْأَنْفُسِ الْمَعْصُومَةِ عَلَى الْعُمُومِ فَقَالَ: وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ والمراد بالتي
Zinanın çirkinliğini ve ondan sakındırmayı bildiren deliller zaten malumdur. [Cenâb-ı Hak], özellikle çocukların öldürülmesine dair yasak ile tıpkı çocukları öldürmek gibi neseplerin birbirine karışmasına ve belirsizleşmesine yol açan zinaya dair yasağı zikretmeyi tamamlayınca, genel anlamda masum canların öldürülmesini yasaklayarak şöyle buyurdu: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Hak bir sebep olmadıkça, Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın.” Allah'ın [öldürülmesini] haram kıldığı [can] ile kastedilen...
حَرَّمَ اللَّهُ الَّتِي جَعَلَهَا مَعْصُومَةً بِعِصْمَةِ الدِّينِ أَوْ عِصْمَةِ الْعَهْدِ، وَالْمُرَادُ بِالْحَقِّ الَّذِي اسْتَثْنَاهُ هُوَ مَا يُبَاحُ بِهِ قَتْلُ الْأَنْفُسِ الْمَعْصُومَةِ فِي الْأَصْلِ، وَذَلِكَ كَالرِّدَّةِ وَالزِّنَا مِنَ الْمُحْصَنِ، وَكَالْقِصَاصِ مِنَ الْقَاتِلِ عَمْدًا عُدْوَانًا وَمَا يَلْتَحِقُ بِذَلِكَ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ، أَيْ: لَا تَقْتُلُوهَا بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ إِلَّا بِسَبَبِ مُتَلَبِّسٍ بِالْحَقِّ، أَوْ إِلَّا مُتَلَبِّسِينَ بِالْحَقِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي هَذَا فِي الْأَنْعَامِ. ثُمَّ بَيَّنَ حُكْمَ بَعْضِ الْمَقْتُولِينَ بِغَيْرِ حَقٍّ فَقَالَ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً أَيْ: لَا بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ الْمُسَوِّغَةِ لِقَتْلِهِ شَرْعًا فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً أَيْ: لِمَنْ يَلِي أَمْرَهُ مَنْ وَرَثَتِهِ إِنْ كَانُوا مَوْجُودِينَ، أَوْ مِمَّنْ لَهُ سُلْطَانٌ إِنْ لَمْ يَكُونُوا مَوْجُودِينَ، وَالسُّلْطَانُ: التَّسَلُّطُ عَلَى الْقَاتِلِ إِنْ شَاءَ قَتَلَ، وَإِنْ شَاءَ عَفَا، وَإِنْ شَاءَ أَخَذَ الدِّيَةَ. ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ إِبَاحَةَ الْقِصَاصِ لِمَنْ هُوَ مُسْتَحِقٌّ لِدَمِ الْمَقْتُولِ، أَوْ مَا هُوَ عِوَضٌ عَنِ الْقِصَاصِ نَهَاهُ عَنْ مُجَاوَزَةِ الْحَدِّ فَقَالَ: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ أَيْ: لَا يُجَاوِزْ مَا أَبَاحَهُ اللَّهُ لَهُ فَيَقْتُلْ بِالْوَاحِدِ اثْنَيْنِ أَوْ جَمَاعَةً، أَوْ يُمَثِّلْ بِالْقَاتِلِ، أَوْ يُعَذِّبْهُ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «لَا يُسْرِفْ» بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، أي: الولي، وقرأ حمز وَالْكِسَائِيُّ تُسْرِفْ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ، وَهُوَ خِطَابٌ لِلْقَاتِلِ الْأَوَّلِ، وَنَهْيٌ لَهُ عَنِ الْقَتْلِ، أَيْ: فَلَا تُسْرِفُ أَيُّهَا الْقَاتِلُ بِالْقَتْلِ فَإِنَّ عَلَيْكَ الْقِصَاصَ مَعَ مَا عَلَيْكَ مِنْ عُقُوبَةِ اللَّهِ وَسُخْطِهِ وَلَعْنَتِهِ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ:
Allah'ın haram kıldığı ile kastedilen; din dokunulmazlığı veya ahit dokunulmazlığı ile masum kıldığı candır. İstisna ettiği 'hak' ile kastedilen ise asılda masum olan canların öldürülmesini mubah kılan dinden dönme (irtidat), evlinin zinası, kasten ve haksız yere adam öldüren kimseye kısas uygulanması ve bunlara ilhak edilen durumlardır. İstisna müferrağdır; yani: Hakka dayanan bir sebep olmaksızın veya siz hak üzere olmaksızın hiçbir sebeple onu öldürmeyin demektir. Bu konudaki açıklama el-En'âm suresinde geçmişti. Sonra haksız yere öldürülen bazı kimselerin hükmünü açıklayarak: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً } “Kim mazlum olarak öldürülürse”, yani şer'an öldürülmesini meşru kılan sebeplerden biri olmaksızın [öldürülürse], { فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “onun velisine bir yetki vermişizdir”, yani mevcut iseler onun varislerinden işini üstlenen kimseye, şayet mevcut değillerse yetki sahibi olan yöneticiye [bir hak vermişizdir]. Sultan (السُّلْطَانُ): Katil üzerinde hâkimiyettir; dilerse öldürür, dilerse affeder, dilerse diyet alır. Maktulün kanına hak kazanan kimseye kısasın veya kısasın bedeli olan şeyin mubah olduğunu açıkladıktan sonra, haddi aşmaktan nehyederek şöyle buyurdu: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } “o da öldürmede aşırı gitmesin.” Yani bir kişiye karşılık iki kişiyi veya bir topluluğu öldürmek, katile işkence etmek (müsle) veya ona eziyet çektirmek suretiyle Allah'ın kendisine mubah kıldığı sınırı aşmasın. Çoğunluk «lâ yüsrif» (لَا يُسْرِفْ) şeklinde yâ harfiyle okumuştur; yani veli [aşırı gitmesin]. Hamza ve Kisâî ise tâ harfiyle «tüsrif» (تُسْرِفْ) okumuşlardır; bu da ilk katile bir hitap ve onu öldürmekten nehiydir; yani: Ey katil! Öldürmede aşırı gitme, zira Allah'ın azabı, gazabı ve lanetiyle birlikte senin üzerine kısas da gerekir [demektir]. İbn Cerîr şöyle demiştir:
الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَلِلْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ، أَيْ: لَا تَقْتُلْ يَا مُحَمَّدُ غَيْرَ الْقَاتِلِ وَلَا يَفْعَلْ ذَلِكَ الْأَئِمَّةُ بَعْدَكَ. وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ «وَلَا تُسْرِفُوا» ثُمَّ عَلَّلَ النَّهْيَ عَنِ السَّرَفِ فَقَالَ: إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً أَيْ: مُؤَيَّدًا مُعَانًا، يَعْنِي الْوَلِيَّ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ نَصَرَهُ بِإِثْبَاتِ الْقِصَاصِ لَهُ بِمَا أَبْرَزَهُ مِنَ الْحُجَجِ، وَأَوْضَحَهُ مِنَ الْأَدِلَّةِ، وَأَمَرَ أَهْلَ الْوِلَايَاتِ بِمَعُونَتِهِ وَالْقِيَامِ بِحَقِّهِ حَتَّى يَسْتَوْفِيَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى الْمَقْتُولِ، أَيْ: إِنَّ اللَّهَ نَصَرَهُ بِوَلِيِّهِ، قِيلَ: وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَوَّلِ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ فِي شَأْنِ الْقَتْلِ لِأَنَّهَا مَكِّيَّةٌ.
Hitap Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ondan sonraki yöneticileredir; yani: Ey Muhammed! Katilden başkasını öldürme, senden sonraki yöneticiler de bunu yapmasın [demektir]. Übeyy'in kıraatinde «ve lâ tüsrifû» (وَلَا تُسْرِفُوا) şeklindedir. Sonra israftan (aşırılıktan) nehyin gerekçesini bildirerek: { إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً } “Çünkü ona [zaten] yardım edilmiştir” buyurmuştur; yani desteklenmiş ve yardım edilmiştir, bununla veliyi kastetmektedir. Zira Sübhânehû Allah, ortaya koyduğu deliller ve açıkladığı hüccetler ile kısası sabit kılarak ona yardım etmiş, yöneticilere de hakkını tastamam alıncaya kadar ona yardım etmelerini ve hakkını yerine getirmelerini emretmiştir. Zamirin maktule dönmesi de caizdir; yani Allah velisi vasıtasıyla ona yardım etmiştir [demektir]. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, Mekkî olduğu için öldürme meselesi hakkında Kur'an'dan ilk inen ayetlerdendir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ قَالَ: تَكُونُ الْبَادِرَةُ مِنَ الْوَلَدِ إِلَى الْوَالِدِ، فَقَالَ اللَّهُ: إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ إِنْ تَكُنِ النِّيَّةُ صَادِقَةً فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً لِلْبَادِرَةِ الَّتِي بَدَرَتْ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den: { إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ } “Eğer siz salih kimseler olursanız” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Evlattan anne babaya karşı fevri bir kusur sadır olur. Bunun üzerine Allah: { إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ } niyetiniz dürüst olursa, { فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً } şüphesiz O, ondan sadır olan o fevri kusuru çok bağışlayıcıdır, buyurdu." İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuab'da Beyhakî, ondan şu ayet hakkında rivayet etmişlerdir:
فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً قَالَ: الرَّجَّاعِينَ إِلَى الْخَيْرِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَهَنَّادٌ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي الْآيَةِ قَالَ: الرَّجَّاعِينَ مِنَ الذَّنْبِ إِلَى التَّوْبَةِ، وَمِنَ السَّيِّئَاتِ إِلَى الْحَسَنَاتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لِلْأَوَّابِينَ قَالَ: لِلْمُطِيعِينَ الْمُحْسِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْهُ قَالَ: لِلتَّوَّابِينَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ قَالَ: أَمَرَهُ بِأَحَقِّ الْحُقُوقِ، وَعَلَّمَهُ كَيْفَ يَصْنَعُ إِذَا كَانَ عِنْدَهُ، وَكَيْفَ يَصْنَعُ إِذَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ فَقَالَ: وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها قال: إذا سألوك وليس عندك شيء انتظرت رِزْقًا مِنَ اللَّهِ فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً يقول: إِنْ شَاءَ اللَّهُ يَكُونُ شِبْهَ الْعِدَةِ. قَالَ سُفْيَانُ: وَالْعِدَةُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ دِينٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ أَنْ تَصِلَ ذَا الْقَرَابَةِ وَتُطْعِمَ الْمِسْكِينَ وَتُحْسِنَ إِلَى ابْنِ السَّبِيلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ أَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ: أَقَرَأْتَ الْقُرْآنَ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَمَا قَرَأْتَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ؟ قَالَ:
{ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً } “Şüphesiz O, [tövbe edip] kendisine yönelenleri çok bağışlayıcıdır” ayeti hakkında: "Hayra dönenleri" dedi. Saîd b. Mansûr, Hennâd, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Dahhâk'ten bu ayet hakkında: "Günahtan tövbeye, kötülüklerden iyiliklere dönenleri" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { لِلْأَوَّابِينَ } hakkında: "İtaat eden ve iyilikte bulunanları" dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakî, ondan: "Tövbe edenleri" dediğini rivayet etmişlerdir. Buhârî Târîh'inde, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan: { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “Akrabaya hakkını ver” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Ona hakların en layık olanını emretti ve yanında [mal] olduğunda ne yapacağını, yanında [mal] olmadığında ne yapacağını ona öğretti; nitekim: { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها } “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti aramak için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan” buyurdu. Dedi ki: Senden istediklerinde ve yanında bir şey olmadığında Allah'tan bir rızık beklersin; { فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً } “o takdirde onlara gönül alıcı, yumuşak bir söz söyle”; yani vaat benzeri olarak 'İnşallah' dersin." Süfyân: "Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in vaadi borç hükmündedir" dedi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bu; akrabayla bağı gözetmen, yoksulu doyurman ve yolcuya iyilik etmendir." İbn Cerîr, Ali b. el-Hüseyin'den, Şam ehlinden bir adama: "Kur'an okudun mu?" dediğini, adamın: "Evet" cevabını verdiğini; bunun üzerine: "Benî İsrâîl (İsrâ) suresinde: { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “Akrabaya hakkını ver” ayetini okumadın mı?" dediğini rivayet etmiştir. Adam:
وَإِنَّكُمْ لَلْقَرَابَةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ أَنْ يُؤْتَى حَقُّهُمْ. قَالَ: نَعَمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ. قَالَ:
"Haklarının verilmesi Allah tarafından emredilen akraba gerçekten siz misiniz?" dedi. O da: "Evet" dedi. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den bu ayet hakkında rivayet etmiştir. O şöyle demiştir:
وَالْقُرْبَى قُرْبَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ.
"Akraba, Benî Abdilmuttalib'in akrabalığıdır."
وَأَقُولُ: لَيْسَ فِي السِّيَاقِ مَا يُفِيدُ هَذَا التَّخْصِيصَ، وَلَا دَلَّ عَلَى ذَلِكَ دَلِيلٌ، وَمَعْنَى النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ وَاضِحٌ إِنْ كَانَ الْخِطَابُ مَعَ كُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ مِنَ الْأُمَّةِ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَمْرُ كُلِّ مُكَلَّفٍ مُتَمَكِّنٍ مِنْ صِلَةِ قَرَابَتِهِ بِأَنْ يُعْطِيَهُمْ حَقَّهُمْ، وَهُوَ الصِّلَةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا. وَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَإِنْ كَانَ عَلَى وَجْهِ التَّعْرِيضِ لِأُمَّتِهِ فَالْأَمْرُ فِيهِ كَالْأَوَّلِ، وَإِنْ كَانَ خِطَابًا لَهُ مِنْ دُونِ تَعْرِيضٍ، فَأُمَّتُهُ أُسْوَتُهُ، فَالْأَمْرُ لَهُ ﷺ بِإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى حَقَّهُ أَمْرٌ لِكُلِّ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ أُمَّتِهِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ لَيْسَ خَاصًّا بِالنَّبِيِّ ﷺ بِدَلِيلِ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ قَوْلِهِ: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَمَا بَعْدَهَا، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً- إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ.
Ben de derim ki: Bağlamda bu tahsisi gerektiren bir durum yoktur ve buna delalet eden bir delil de bulunmamaktadır. Şayet hitap ümmetten buna elverişli olan herkesle ise Kur'an nazmının manası açıktır; çünkü bunun manası, akrabasını gözetmeye muktedir olan her mükellefe onların hakkını vermesini emretmektir; bu hak da Allah'ın emrettiği sıla (bağı gözetme) bağıdır. Şayet hitap Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise; eğer ümmetine kinaye yoluyla ise bu konudaki emir ilki gibidir. Şayet kinaye olmaksızın doğrudan ona bir hitap ise, ümmeti ona uymakla mükelleftir (üsvesidir); dolayısıyla akrabaya hakkını vermesi yönünde sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan emir, ümmetinin her bir ferdine yapılmış bir emirdir. Zahir olan odur ki, bu hitap Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e özel değildir; nitekim bu ayetten önceki: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi kesin bir şekilde emretti” ayeti ile sonrasındaki: { وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً - إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ } “İsraf ederek saçıp savurma. Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” ayeti buna delildir.
وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ صِلَةِ الرَّحِمِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ أَنَسٍ «أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي ذُو مَالٍ كَثِيرٍ وَذُو أَهْلٍ وَوَلَدٍ وَحَاضِرَةٍ، فَأَخْبِرْنِي كَيْفَ أُنْفِقُ وَكَيْفَ أَصْنَعُ؟ قَالَ: تُخْرِجُ الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ، فَإِنَّهَا طُهْرَةٌ تُطَهِّرُكَ، وَتَصِلُ أَقَارِبَكَ، وَتَعْرِفُ حَقَّ السَّائِلِ وَالْجَارِ وَالْمِسْكِينِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَقْلِلْ لِي؟ قَالَ: فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا. قَالَ: حَسْبِي يَا رَسُولَ اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاطِمَةَ فَأَعْطَاهَا فَدَكَ.
Sıla-i rahimin vacip oluşuna delalet eden bu ayetin manası hakkında birçok hadis vardır. Ahmed ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Enes'ten şunu rivayet etmişlerdir: «Bir adam dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim çok malım, ailem, çocuğum ve şehir hayatım var; bana nasıl harcayacağımı ve ne yapacağımı bildir?' Resûlullah: 'Farz olan zekâtı çıkarırsın; çünkü o seni temizleyecek bir temizliktir. Akrabalarını gözetirsin; isteyenin, komşunun ve yoksulun hakkını tanırsın' buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, benim için [bunları] biraz azalt?' dedi. Resûlullah: 'Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolda kalmışa da. İsraf ederek saçıp savurma' buyurdu. Adam: 'Bu bana yeter ey Allah'ın Resûlü' dedi.» Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "{ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “Akrabaya hakkını ver” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtıma'yı çağırdı ve Fedek'i ona verdi."
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ أَقْطَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاطِمَةَ فَدَكَ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ أَبِي سَعِيدٍ هَذَا مَا لَفْظُهُ: وَهَذَا الْحَدِيثُ مُشْكِلٌ لَوْ صَحَّ إِسْنَادُهُ، لَأَنَّ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ، وَفْدَكُ إِنَّمَا فُتِحَتْ مَعَ خَيْبَرَ سَنَةَ سَبْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، فَكَيْفَ يَلْتَئِمُ هَذَا مَعَ هَذَا؟ انْتَهَى. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً قَالَ:
İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "{ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “Akrabaya hakkını ver” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Fedek'i Fâtıma'ya tahsis etti." İbn Kesîr, Ebû Saîd'in bu hadisini aktardıktan sonra lafzı şudur: "İsnadı sahih olsaydı bile bu hadis müşküldür; zira ayet Mekkîdir, Fedek ise ancak hicretin yedinci senesinde Hayber ile birlikte fethedilmiştir. Dolayısıyla bu, bununla nasıl bağdaşır?" Nakil bitti. Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, el-Edeb'de Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Şuab'da Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan: { وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً } “İsraf ederek saçıp savurma” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
التَّبْذِيرُ: إِنْفَاقُ الْمَالِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: كُنَّا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ نَتَحَدَّثُ أَنَّ التَّبْذِيرَ النَّفَقَةُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ الْمَالَ فِي غَيْرِ حَقِّهِ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: مَا أَنْفَقْتَ عَلَى نَفْسِكَ وَأَهْلِ بَيْتِكَ فِي غَيْرِ سَرَفٍ وَلَا تَبْذِيرٍ وَمَا تَصَدَّقْتَ فَلَكَ، وَمَا أَنْفَقْتَ رِيَاءً وَسُمْعَةً فَذَلِكَ حَظُّ الشَّيْطَانِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً قَالَ: الْعِدَةُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَيَّارِ أَبِي الْحَكَمِ قَالَ: أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بُرٌّ مِنَ الْعِرَاقِ، وَكَانَ مِعْطَاءً كَرِيمًا، فَقَسَّمَهُ بَيْنَ النَّاسِ، فَبَلَغَ ذَلِكَ قَوْمًا مِنَ الْعَرَبِ، فَقَالُوا: إِنَّا نَأْتِي النَّبِيَّ ﷺ نَسْأَلُهُ، فَوَجَدُوهُ قَدْ فَرَغَ مِنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ قَالَ: مَحْبُوسَةً وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً يَلُومُكَ النَّاسُ مَحْسُوراً لَيْسَ بِيَدِكَ شَيْءٌ.
"Tebzîr: Malı hak olmayan yere harcamaktır." İbn Cerîr ondan: "Biz Muhammed'in ashabı, tebzîrin hak olmayan yere harcama yapmak olduğunu konuşurduk" dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, el-Edeb'de Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Şuab'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan: { إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ } “Şüphesiz saçıp savuranlar” ayeti hakkında: "Onlar malı hak olmayan yere harcayanlardır" dediğini rivayet etmişlerdir. Beyhakî Şuab'da Ali'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kendine ve ev halkına israf ve tebzîre kaçmaksızın harcadığın ve tasadduk ettiğin şey senin lehinedir. Gösteriş ve şöhret için harcadığın şey ise şeytanın payıdır." İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan: { فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً } “o takdirde onlara gönül alıcı, yumuşak bir söz söyle” ayeti hakkında: "Vaatte bulunmaktır" dediğini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Seyyâr Ebü'l-Hakem'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Irak'tan buğday geldi; kendisi çok veren, cömert biriydi, onu insanlar arasında paylaştırdı. Bu durum Araplardan bir topluluğa ulaştı. Onlar: 'Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip ondan isteyelim' dediler. Geldiklerinde buğdayın bittiğini gördüler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ } “Elini boynuna asılmış kılma” -yani tutulmuş kılma-, { وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً } “onu büsbütün de açma; sonra kınanmış bir halde kalakalırsın” -insanlar seni kınar-, { مَحْسُوراً } “eli boş bir halde” -elinde hiçbir şey kalmaz- ayetini indirdi."
أَقُولُ: وَلَا أَدْرِي كَيْفَ هَذَا؟ فَالْآيَةُ مَكِّيَّةٌ، وَلَمْ يَكُنْ إِذْ ذَاكَ عَرَبٌ يَقْصِدُونَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا يُحْمَلُ إِلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الْعِرَاقِ وَلَا مِمَّا هُوَ أَقْرَبُ مِنْهُ، عَلَى أَنَّ فَتْحَ الْعِرَاقِ لَمْ يَكُنْ إِلَّا بَعْدَ مَوْتِهِ ﷺ! وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو «بَعَثَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ بِابْنِهَا فَقَالَتْ: قُلْ لَهُ اكْسُنِي ثَوْبًا. فَقَالَ: مَا عِنْدِي شَيْءٌ، فَقَالَتْ: ارْجِعْ إِلَيْهِ فَقُلْ لَهُ اكْسُنِي قَمِيصَكَ، فَرَجَعَ إِلَيْهِ فَنَزَعَ قَمِيصَهُ فَأَعْطَاهَا إِيَّاهُ، فَنَزَلَتْ وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ: «قَالَ لِعَائِشَةَ وَضَرَبَ بِيَدِهِ: أَنْفِقِي مَا عَلَى ظَهْرِ كَفِّي، قَالَتْ: إِذَنْ لَا يَبْقَى شَيْءٌ. قَالَ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً الْآيَةَ» وَيَقْدَحُ فِي ذَلِكَ أَنَّهُ ﷺ لَمْ يَتَزَوَّجْ بِعَائِشَةَ إِلَّا بَعْدَ الْهِجْرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً قَالَ: يَعْنِي بِذَلِكَ الْبُخْلَ. وَأَخْرَجَا عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَذَا فِي النَّفَقَةِ يَقُولُ: لَا تَجْعَلْهَا مغلولة لا تبسطها بِخَيْرٍ، وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ، يَعْنِي التَّبْذِيرَ فَتَقْعُدَ مَلُوماً، يَلُومُ نَفْسَهُ عَلَى مَا فَاتَهُ مِنْ مَالِهِ مَحْسُوراً ذَهَبَ مَالُهُ كُلُّهُ.
Ben derim ki: Bu nasıl olur bilemiyorum! Zira ayet Mekkîdir; o dönemde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelen [böyle] Araplar yoktu, ona Irak'tan ve oradan daha yakın bir yerden hiçbir şey getirilmiyordu; üstelik Irak'ın fethi ancak onun sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra gerçekleşmiştir! İbn Cerîr, Minhâl b. Amr'dan şunu rivayet etmiştir: «Bir kadın oğlunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderip: 'Ona söyle bana bir elbise giydirsin' dedi. Resûlullah: 'Yanımda hiçbir şey yok' buyurdu. Kadın: 'Ona geri dön ve bana gömleğini giydir de' dedi. Çocuk ona dönünce gömleğini çıkarıp ona verdi; bunun üzerine: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً } ayeti indi.» İbn Merdeveyh, İbn Mes'ûd'dan benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdeveyh, Ebû Ümâme'den Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Âişe'ye elini vurarak: 'Avucumun sırtında olanı harca' buyurduğunu, Âişe'nin: 'O zaman hiçbir şey kalmaz' dediğini, bunu üç kere tekrarladığını ve Allah'ın: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً } ayetini indirdiğini» rivayet etmiştir. Ancak onun sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe ile hicretten sonra evlenmiş olması bu rivayeti zedelemektedir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً } ayeti hakkında: "Bununla cimriliği kastediyor" dediğini rivayet etmişlerdir. Yine ikisi ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bu harcama hususundadır; yani elini hayırda açmayarak bağlı kılma; { وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } onu büsbütün de açma, yani tebzîr yapma; { فَتَقْعُدَ مَلُوماً } sonra kınanmış olarak kalakalırsın, elinden çıkan malına kendisi kınayıcı olur; { مَحْسُوراً } eli boş kalır, bütün malı gitmiş olur."
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ قَالَ: يَنْظُرُ لَهُ، فَإِنْ كَانَ الْغِنَى خَيْرًا لَهُ أَغْنَاهُ، وَإِنْ كَانَ الْفَقْرُ خَيْرًا لَهُ أَفْقَرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: خَشْيَةَ إِمْلاقٍ قَالَ: مَخَافَةَ الْفَقْرِ وَالْفَاقَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:
İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan: { إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Şüphesiz Rabbin rızkı dilediğine bol bol verir, [dilediğine de] daraltır” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onun durumunu gözetir; şayet zenginlik onun için hayırlı ise onu zengin eder, şayet fakirlik onun için hayırlı ise onu fakir eder." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } “yoksulluk korkusuyla” ifadesi hakkında: "Fakirlik ve darlık korkusuyla" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan şu ayet hakkında rivayet etmişlerdir:
خِطْأً قَالَ: خَطِيئَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى قَالَ: يَوْمَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لَمْ يَكُنْ حُدُودٌ، فَجَاءَتْ بَعْدَ ذَلِكَ الْحُدُودُ فِي سُورَةِ النُّورِ. وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أبيّ ابن كَعْبٍ أَنَّهُ قَرَأَ: «وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كان فاحشة ومقتا وَسَاءَ سَبِيلًا إِلَّا مَنْ تَابَ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا» فَذُكِرَ لِعُمَرَ فَأَتَاهُ فَسَأَلَهُ، فَقَالَ: أَخَذْتُهَا مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ، وَلَيْسَ لَكَ عَمَلٌ إِلَّا الصَّفْقَ بِالْبَقِيعِ. وَقَدْ وَرَدَ فِي التَّرْهِيبِ عَنْ فَاحِشَةِ الزِّنَا أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الْآيَةَ قَالَ: هَذَا بِمَكَّةَ وَنَبِيُّ اللَّهِ ﷺ بِهَا، وَهُوَ أَوَّلُ شَيْءٍ نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ فِي شَأْنِ الْقَتْلِ، كَانَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ يَغْتَالُونَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ اللَّهُ: مَنْ قَتَلَكُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَلَا يَحْمِلَنَّكُمْ قَتْلُهُ إِيَّاكُمْ عَلَى أَنْ تَقْتُلُوا لَهُ أَبًا أَوْ أَخًا أَوْ وَاحِدًا مِنْ عَشِيرَتِهِ وَإِنْ كَانُوا مُشْرِكِينَ، فَلَا تَقْتُلُوا إِلَّا قَاتِلَكُمْ، وَهَذَا قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ براءة، وقبل أَنْ يُؤْمَرَ بِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً يَقُولُ: لَا تَقْتُلْ غَيْرَ قَاتِلِكَ، وَهِيَ الْيَوْمُ عَلَى ذَلِكَ الْمَوْضِعِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَا يَحِلُّ لَهُمْ أَنْ يَقْتُلُوا إِلَّا قَاتِلَهُمْ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمِ: أَنَّ النَّاسَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا إِذَا قَتَلَ الرَّجُلُ مِنَ الْقَوْمِ رَجُلًا لَمْ يَرْضَوْا حَتَّى يَقْتُلُوا بِهِ رَجُلًا شَرِيفًا، إِذَا كَانَ قَاتِلُهُمْ غَيْرَ شَرِيفٍ، لَمْ يَقْتُلُوا قَاتِلَهُمْ وَقَتَلُوا غَيْرَهُ، فَوُعِظُوا فِي ذَلِكَ بِقَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ إِلَى قَوْلِهِ: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ.
{ خِطْأً } “günah” ifadesi hakkında: "Büyük günah (hatîe)" dedi. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den: { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى } “Zinaya yaklaşmayın” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu ayet indiği gün had cezaları yoktu, had cezaları daha sonra Nûr suresinde geldi." Ebû Ya'lâ ve İbn Merdeveyh, Übeyy b. Ka'b'dan onun şöyle okuduğunu rivayet etmişlerdir: «Ve lâ takrabü'z-zinâ innehû kâne fâhişeten ve makten ve sâe sebîlâ, illâ men tâbe fe-innallâhe kâne gafûran rahîmâ (Zinaya yaklaşmayın; çünkü o bir hayâsızlık ve nefret edilen bir şeydir, çok kötü bir yoldur; tövbe eden müstesna, zira Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir).» Bu durum Ömer'e zikredilince ona gelip sordu; Übeyy: "Bunu Resûlullah'ın ağzından aldım; senin işin ise Bakî'de alışveriş yapmaktan ibaretti" dedi. Zina hayâsızlığından sakındırma konusunda pek çok hadis varit olmuştur. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk'ten: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bu Mekke'de, Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem orada iken gerçekleşti. Öldürme konusunda Kur'an'dan ilk inen şey budur. Mekke ehlinden olan müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını suikastla öldürüyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Müşriklerden kim sizi öldürürse, onun sizi öldürmesi, -müşrik de olsalar- onun babasını, kardeşini veya aşiretinden birini öldürmenize sizi sevk etmesin; sadece sizi öldüreni öldürün. Bu durum Berâe (Tevbe) suresi inmeden ve müşriklerle savaş emredilmeden önceydi. Nitekim: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً } “o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü ona [zaten] yardım edilmiştir” kavli bunu ifade eder; yani seni öldürenden başkasını öldürme demektir. Bu hüküm bugün de Müslümanlar açısından aynı yerindedir; onların sadece kendilerini öldüreni öldürmeleri helaldir." Beyhakî Sünen'inde Zeyd b. Eslem'den şunu rivayet etmiştir: Cahiliye devrinde insanlar, bir topluluktan bir adam bir kişiyi öldürdüğünde, katilleri şerefli biri değilse onun yerine şerefli bir adam öldürmedikçe razı olmazlardı; katillerini öldürmez, başkasını öldürürlerdi. Bunun üzerine Allah Sübhânehû'nun: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ } ayetinden { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } ayetine kadar olan buyruğu ile bu konuda uyarıldılar.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً قَالَ: بَيِّنَةٌ مِنَ اللَّهِ أَنْزَلَهَا يَطْلُبُهَا وَلِيُّ الْمَقْتُولِ الْقَوْدُ أَوِ الْعَقْلُ، وَذَلِكَ السُّلْطَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ مُجَاهِدٍ عَنْهُ فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ قَالَ: لَا يُكْثِرْ فِي الْقَتْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ أَبِي صَالِحٍ عَنْهُ أَيْضًا: لَا يَقْتُلْ إِلَّا قَاتِلَ رحمه.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Kim mazlum olarak öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Maktulün velisinin kısas veya diyet talep etmesi için Allah'ın indirdiği bir delildir (hüccettir); işte sultan budur." İbn Ebî Hâtim, Mücâhid tarikiyle ondan: { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } “o da öldürmede aşırı gitmesin” ayeti hakkında: "Öldürmeyi çoğaltmasın" dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, Ebû Sâlih tarikiyle yine ondan: "Akrabasının katilinden başkasını öldürmesin" dediğini rivayet etmiştir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٣٤ الى ٤١]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 34-41]
وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤) وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥) وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦) وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨)
{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤) وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥) وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦) وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨) } “Yetimin malına, ergenlik çağına erişinceye kadar en güzel şeklin dışında yaklaşmayın. Ahdi de yerine getirin; çünkü ahit, sorgulanacak bir şeydir. (34) Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam tutun ve dosdoğru teraziyle tartın. Bu hem daha hayırlıdır hem de netice bakımından daha güzeldir. (35) Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme; çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur. (36) Yeryüzünde böbürlenerek yürüme; çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin. (37) Bütün bunların kötülüğü, Rabbinin katında sevimsizdir (hoş karşılanmaz). (38)”
ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩) أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠) وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١)
{ ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩) أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠) وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١) } “İşte bunlar, Rabbinin sana hikmetten vahyettiği şeylerdendir. Sakın Allah ile beraber başka bir ilah edinme; yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın. (39) Rabbiniz oğulları size seçip ayırdı da kendisi meleklerden dişiler mi edindi? Şüphesiz siz gerçekten çok büyük bir söz söylüyorsunuz. (40) Andolsun ki biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da [hakikatleri] türlü türlü açıkladık. Fakat bu, onların sadece kaçışlarını artırıyor. (41)”
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ النَّهْيَ عَنْ إِتْلَافِ النُّفُوسِ أَتْبَعَهُ بِالنَّهْيِ عَنْ إِتْلَافِ الْأَمْوَالِ، وَكَانَ أَهَمَّهَا بِالْحِفْظِ وَالرِّعَايَةِ مَالُ الْيَتِيمِ، فَقَالَ: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ وَالنَّهْيُ عَنْ قُرْبَانِهِ مُبَالَغَةٌ فِي النَّهْيِ عَنِ الْمُبَاشَرَةِ لَهُ وَإِتْلَافِهِ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ النَّهْيَ عَنْ قُرْبَانِهِ، لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ النَّهْيَ عَنْ مُبَاشَرَتِهِ فِيمَا يُصْلِحُهُ وَيُفْسِدُهُ، بَلْ يَجُوزُ لِوَلِيِّ الْيَتِيمِ أَنْ يَفْعَلَ فِي مَالِ الْيَتِيمِ مَا يُصْلِحُهُ، وَذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ مُبَاشَرَتَهُ، فَقَالَ: إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ أَيْ: إِلَّا بِالْخَصْلَةِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ الْخِصَالِ، وَهِيَ حِفْظُهُ وَطَلَبُ الرِّبْحِ فِيهِ وَالسَّعْيُ فِيمَا يَزِيدُ بِهِ. ثُمَّ ذَكَرَ الْغَايَةَ الَّتِي لِلنَّهْيِ عَنْ قُرْبَانِ مَالِ الْيَتِيمِ فَقَالَ: حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ أَيْ: لَا تَقْرَبُوهُ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ الْيَتِيمُ أَشُدَّهُ، فَإِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ كَانَ لَكُمْ أَنْ تَدْفَعُوهُ إِلَيْهِ، أَوْ تَتَصَرَّفُوا فِيهِ بِإِذْنِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا مُسْتَوْفًى فِي الْأَنْعَامِ.
Sübhânehû canların yok edilmesinden nehyetmeyi zikredince, hemen ardından malların yok edilmesinden nehyetmeyi getirdi. Korunması ve gözetilmesi en mühim olanı ise yetim malıydı; dolayısıyla: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ } “Yetimin malına yaklaşmayın” buyurdu. Ona yaklaşmaktan nehyedilmesi, ona bizzat el sürmekten ve onu yok etmekten nehyetmede bir mübalağadır. Sonra Sübhânehû ona yaklaşmaktan nehyetmekle murat edilen şeyin, onu ıslah edecek veya ifsat edecek her türlü tasarruftan menedilmek olmadığını; bilakis yetimin velisinin yetim malında onu ıslah edecek tasarruflarda bulunmasının caiz olduğunu, bunun da ona el sürmeyi gerektirdiğini beyan ederek: { إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “en güzel şeklin dışında”, yani hasletlerin en güzeli olan haslet müstesna buyurdu ki bu da onu korumak, onun için kâr aramak ve onu artıracak şeylere çalışmaktır. Sonra yetim malına yaklaşmaktan nehyin gayesini (nihai sınırını) zikrederek: { حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ } “ergenlik çağına erişinceye kadar” buyurdu. Yani yetim rüşd çağına erişinceye kadar ona sadece en güzel surette yaklaşın; rüşd çağına ulaştığında ise malı ona teslim etme veya onun izniyle onda tasarrufta bulunma hakkınız olur. Buna dair etraflı açıklama el-En'âm suresinde geçmişti.
وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ قَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ فَهُوَ مِنَ الْعَهْدِ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ مَا بَيْنَ الْعَبْدِ وَرَبِّهِ، وَمَا بَيْنَ الْعِبَادِ بَعْضِهِمُ الْبَعْضِ. وَالْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ: هُوَ الْقِيَامُ بِحِفْظِهِ عَلَى الْوَجْهِ الشَّرْعِيِّ وَالْقَانُونِ الْمَرْضِيِّ، إِلَّا إِذَا دَلَّ دَلِيلٌ خَاصٌّ عَلَى جَوَازِ النَّقْضِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا أي: مسؤولا عنه، فالمسؤول هُنَا هُوَ صَاحِبُهُ، وَقِيلَ: إِنَّ الْعَهْدَ يُسْأَلُ تَبْكِيتًا لِنَاقِضِهِ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ أَيْ: أَتِمُّوا الْكَيْلَ وَلَا تُخْسِرُوهُ وَقْتَ كَيْلِكُمْ لِلنَّاسِ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ قَالَ الزَّجَّاجُ:
{ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ } “Ahdi de yerine getirin” ifadesine dair açıklama birden fazla yerde geçmişti. Zeccâc şöyle demiştir: "Allah'ın emrettiği ve nehyettiği her şey ahittendir; dolayısıyla kul ile Rabbi arasındaki ve kulların kendi aralarındaki şeyler buna dahildir." Ahde vefa göstermek: Onu bozmanın caiz olduğuna dair özel bir delil bulunmadığı sürece, şer'î usule ve razı olunan kurala uygun şekilde onu korumayı yerine getirmektir. { إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا } “çünkü ahit, sorgulanacak bir şeydir”, yani kendisinden sorulacaktır; dolayısıyla burada sorulan onun sahibidir. Ahdi bozanı azarlamak için bizzat ahdin sorgulanacağı da söylenmiştir. { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ } “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam tutun”, yani insanlara ölçtüğünüz vakit ölçüyü tam yapın ve eksik ölçmeyin; { وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ } “ve dosdoğru teraziyle tartın.” Zeccâc şöyle demiştir:
هُوَ مِيزَانُ الْعَدْلِ، أَيْ مِيزَانٌ كَانَ مِنْ مَوَازِينِ الدَّرَاهِمِ وَغَيْرِهَا، وَفِيهِ لُغَتَانِ: ضَمُّ الْقَافِ، وَكَسْرُهَا. وَقِيلَ:
"O adalet terazisidir; dirhemlerin ve diğer şeylerin tartıldığı terazilerden hangisi olursa olsun [fark etmez]. Onda iki lügat vardır: Kâf harfinin zammesi (el-Kustâs) ve kesresi (el-Kıstâs)." Şöyle de denilmiştir:
هُوَ الْقَبَّانُ الْمُسَمَّى بِالْقَرْسَطُونِ وَقِيلَ: هُوَ الْعَدْلُ نَفْسُهُ، وَهِيَ لُغَةُ الرُّومِ وَقِيلَ: لُغَةٌ سُرْيَانِيَّةٌ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ الْقُسْطَاسِ بِضَمِّ الْقَافِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِكَسْرِ الْقَافِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى إِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ خَيْرٌ أَيْ: خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ النَّاسِ يَتَأَثَّرُ عَنْهُ حُسْنُ الذِّكْرِ وَتَرْغِيبِ النَّاسِ فِي مُعَامَلَةِ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا أَيْ: أَحْسَنُ عَاقِبَةً، مِنْ آلَ إِذَا رَجَعَ. ثُمَّ أَمَرَ سُبْحَانَهُ بِإِصْلَاحِ اللِّسَانِ وَالْقَلْبِ فَقَالَ: وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ أَيْ: لَا تَتَّبِعْ مَا لَا تَعْلَمُ، مِنْ قَوْلِكَ: قَفَوْتُ فُلَانًا إِذَا اتَّبَعْتَ أَثَرَهُ، وَمِنْهُ قَافِيَةُ الشِّعْرِ لِأَنَّهَا تَقْفُو كُلَّ بَيْتٍ، وَمِنْهُ الْقَبِيلَةُ الْمَشْهُورَةُ بِالْقَافَةِ لِأَنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ آثَارَ أَقْدَامِ النَّاسِ. وَحَكَى ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ فِرْقَةٍ أَنَّهَا قَالَتْ: قفا وقاف مثل عتا وعات. قَالَ مُنْذِرُ بْنُ سَعِيدٍ الْبَلُّوطِيُّ: قَفَا وَقَافَ، مِثْلُ جَذَبَ وَجَبَذَ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ عَنْ بَعْضِ الْقُرَّاءِ أَنَّهُ قَرَأَ: تَقُفْ بِضَمِّ الْقَافِ وَسُكُونِ الْفَاءِ. وَقَرَأَ الْفَرَّاءُ بِفَتْحِ الْقَافِ وَهِيَ لُغَةٌ
"O 'karsatûn' diye adlandırılan kantardır." Bizzat adaletin kendisi olduğu da söylenmiştir ve bu Rumca bir kelimedir; Süryanice bir kelime olduğu da söylenmiştir. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr, İbn Âmir ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım, kâf harfinin zammesiyle { الْقُسْطَاسِ } okumuşlardır. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise kâf harfinin kesresiyle { الْقِسْطَاسِ } okumuşlardır. { ذلِكَ } “Bu” ifadesiyle yapılan işaret ölçü ve tartıyı tam tutmayadır. Bu kelime mübtedadır, haberi ise { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır” kelimesidir; yani Allah katında ve insanlar katında sizin için daha hayırlıdır, bundan güzel bir anılış ve insanların bu şekilde davranan kimseyle muamele yapmaya rağbet etmesi doğar. { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “ve netice bakımından daha güzeldir”, yani âkıbeti daha güzeldir; ‘döndü’ manasındaki ‘âle’ kökünden gelir. Sonra Sübhânehû dilin ve kalbin ıslah edilmesini emrederek şöyle buyurdu: { وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme.” Yani bilmediğin şeyin peşine gitme; birinin izini takip ettiğinde söylediğin ‘kafevtü fülanen’ sözünden gelir. Şiirin kafiyesi de her beytin ardınca geldiği için bu köktendir; insanların ayak izlerini takip ettikleri için kâfe (iz sürücüler) adıyla meşhur olan kabile de bundandır. İbn Cerîr bir fırkadan onların: "Kafâ ve kâfe kelimeleri, tıpkı atâ ve âte gibidir" dediklerini nakletmiştir. Münzir b. Saîd el-Ballûtî şöyle demiştir: "Kafâ ve kâfe, tıpkı cezebe ve cebeze gibidir." Kisâî bazı kurrâdan onun kâf harfinin zammesi ve fâ harfinin sükûnu ile { تَقُفْ } okuduğunu nakletmiştir. Ferrâ ise kâf harfinin fethasıyla okumuştur ki bu bir lügattir
لِبَعْضِ الْعَرَبِ، وَأَنْكَرَهَا أَبُو حَاتِمٍ وَغَيْرُهُ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَقُولَ الْإِنْسَانُ مَا لَا يَعْلَمُ أَوْ يَعْمَلُ بِمَا لَا عِلْمَ لَهُ بِهِ، وَهَذِهِ قَضِيَّةٌ كُلِّيَّةٌ، وَقَدْ جَعَلَهَا جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ خَاصَّةً بِأُمُورٍ فَقِيلَ: لَا تَذُمَّ أَحَدًا بِمَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ وَقِيلَ: هِيَ فِي شَهَادَةِ الزُّورِ، وَقِيلَ: هِيَ في القذف. وقال القتبي: مَعْنَى الْآيَةِ: لَا تَتَّبِعِ الْحَدْسَ وَالظُّنُونَ، وَهَذَا صَوَابٌ، فَإِنَّ مَا عَدَا ذَلِكَ هُوَ الْعِلْمُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعِلْمِ هُنَا هُوَ الِاعْتِقَادُ الرَّاجِحُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ مُسْتَنَدٍ قَطْعِيًّا كَانَ أَوْ ظَنِّيًّا، قَالَ أَبُو السُّعُودِ فِي تَفْسِيرِهِ: وَاسْتِعْمَالُهُ بِهَذَا الْمَعْنَى مِمَّا لَا يُنْكَرُ شُيُوعُهُ. وَأَقُولُ:
bazı Araplara aittir; ancak Ebû Hâtim ve başkaları bunu reddetmiştir. Ayetin anlamı: İnsanın bilmediği şeyi söylemesinden veya hakkında bilgisi olmayan şeyle amel etmesinden nehyedilmesidir. Bu küllî bir kuraldır. Müfessirlerden bir grup ise onu bazı özel hususlara hasretmişlerdir; nitekim: "Hakkında bilgin olmayan şeyle kimseyi yerme" denilmiştir. Yalancı şahitlik hakkında olduğu söylenmiştir; kazf (iftira) hakkında olduğu da söylenmiştir. Kutbî şöyle demiştir: "Ayetin anlamı: Sezgi ve zanların ardına düşme demektir." Bu doğrudur; zira bunların dışındaki şey ilimdir. Burada ilimle murad edilenin, ister kat'î ister zannî olsun bir dayanak vasıtasıyla elde edilen racih itikat olduğu da söylenmiştir. Ebüssuûd tefsirinde: "Onun bu anlamda kullanımının yaygınlığı inkâr edilemez" demiştir. Ben de derim ki:
إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ قَدْ دَلَّتْ عَلَى عَدَمِ جَوَازِ الْعَمَلِ بِمَا لَيْسَ بِعِلْمٍ، وَلَكِنَّهَا عَامَّةٌ مُخَصَّصَةٌ بِالْأَدِلَّةِ الْوَارِدَةِ بِجَوَازِ الْعَمَلِ بِالظَّنِّ، كَالْعَمَلِ بِالْعَامِّ، وَبِخَبَرِ الْوَاحِدِ، وَالْعَمَلِ بِالشَّهَادَةِ، وَالِاجْتِهَادِ فِي الْقِبْلَةِ، وَفِي جَزَاءِ الصَّيْدِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَلَا تُخْرَجُ مِنْ عُمُومِهَا وَمِنْ عُمُومِ إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِلَّا مَا قَامَ دَلِيلُ جَوَازِ الْعَمَلِ بِهِ، فَالْعَمَلُ بِالرَّأْيِ فِي مَسَائِلِ الشَّرْعِ إِنْ كَانَ لِعَدَمِ وُجُودِ الدَّلِيلِ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَقَدْ رَخَّصَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ كَمَا فِي قَوْلِهِ ﷺ لِمُعَاذٍ لَمَّا بَعَثَهُ قَاضِيًا: «بِمَ تَقْضِي؟ قَالَ: بِكِتَابِ اللَّهِ، قَالَ: فَإِنْ لَمْ تَجِدْ؟ قَالَ: فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ، قَالَ: فَإِنْ لَمْ تَجِدْ؟ قَالَ: أَجْتَهِدُ رَأْيِي» وَهُوَ حَدِيثٌ صَالِحٌ لِلِاحْتِجَاجِ بِهِ، كَمَا أَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي بَحْثٍ مُفْرَدٍ. وَأَمَّا التَّوَثُّبُ عَلَى الرَّأْيِ مَعَ وُجُودِ الدَّلِيلِ فِي الْكِتَابِ أَوِ السُّنَّةِ- وَلَكِنَّهُ قَصْرُ صَاحِبِ الرَّأْيِ عَنِ الْبَحْثِ فَجَاءَ بِرَأْيِهِ- فَهُوَ دَاخِلٌ تَحْتَ هَذَا النَّهْيِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، لِأَنَّهُ مَحْضُ رَأْيٍ فِي شَرْعِ اللَّهِ، وَبِالنَّاسِ عَنْهُ غِنًى بِكِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَبِسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ، وَلَمْ تَدْعُ إِلَيْهِ حَاجَةٌ، عَلَى أَنَّ التَّرْخِيصَ فِي الرَّأْيِ عِنْدَ عَدَمِ وُجُودِ الدَّلِيلِ إِنَّمَا هُوَ رُخْصَةٌ لِلْمُجْتَهِدِ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَعْمَلَ بِهِ، وَلَمْ يَدُلَّ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لِغَيْرِهِ الْعَمَلُ بِهِ وَيُنْزِلُهُ مَنْزِلَةَ مَسَائِلِ الشَّرْعِ، وَبِهَذَا يَتَّضِحُ لَكَ أَتَمَّ اتِّضَاحٍ، وَيَظْهَرُ لَكَ أَكْمَلَ ظُهُورٍ أَنَّ هَذِهِ الْآرَاءَ الْمُدَوَّنَةَ فِي الْكُتُبِ الْفُرُوعِيَّةِ لَيْسَتْ مِنَ الشَّرْعِ فِي شَيْءٍ، وَالْعَامِلُ بِهَا عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ، فَالْمُجْتَهِدُ الْمُسْتَكْثِرُ مِنَ الرَّأْيِ قَدْ قَفَا مَا لَيْسَ لَهُ بِهِ عِلْمٌ، وَالْمُقَلِّدُ الْمِسْكِينُ الْعَامِلُ بِرَأْيِ ذَلِكَ الْمُجْتَهِدِ قَدْ عَمِلَ بِمَا لَيْسَ لَهُ بِهِ عِلْمٌ وَلَا لِمَنْ قَلَّدَهُ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ خَاصَّةٌ بِالْعَقَائِدِ، وَلَا دَلِيلَ عَلَى ذَلِكَ أَصْلًا. ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ النَّهْيَ عَنِ الْعَمَلِ بِمَا لَيْسَ بعلم بِقَوْلِهِ: إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا إِشَارَةٌ إِلَى الْأَعْضَاءِ الثَّلَاثَةِ، وَأُجْرِيَتْ مَجْرَى الْعُقَلَاءِ لما كانت مسؤولة عَنْ أَحْوَالِهَا شَاهِدَةً عَلَى أَصْحَابِهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْعَرَبَ تُعَبِّرُ عَمَّا يَعْقِلُ وَعَمًّا لَا يَعْقِلُ بِأُولَئِكَ، وَأَنْشَدَ ابْنُ جَرِيرٍ مُسْتَدِلًّا عَلَى جَوَازِ هَذَا قَوْلَ الشَّاعِرِ :
Bu ayet, ilim olmayan bir şeyle amel etmenin caiz olmadığına delalet etmiştir. Ancak bu hüküm geneldir (âmm); genel lafızla amel etmek, haber-i vâhid ile amel etmek, şahitlikle amel etmek, kıble konusunda ve av cezasında ictihad etmek ve benzeri zan ile amelin caiz olduğuna dair varit olan delillerle tahsis edilmiştir. Dolayısıyla bu ayetin umumundan ve { إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } [ayetinin] umumundan, ancak kendisiyle amel edilmesinin caiz olduğuna dair delil bulunan hususlar istisna edilir. Şeriat meselelerinde re'y (şahsi görüş) ile amel etmeye gelince: Eğer bu, Kitap ve Sünnet'te delil bulunmaması sebebiyle ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Muâz'ı kadı olarak gönderdiğinde ona söylediği şu sözde olduğu gibi buna ruhsat vermiştir: «Ne ile hükmedeceksin? O: Allah'ın Kitabı ile, dedi. Onda bulamazsan? buyurdu. O: Resûlullah'ın Sünneti ile, dedi. Onda da bulamazsan? buyurdu. O: Kendi görüşümle ictihad ederim, dedi.» Bu hadis, müstakil bir araştırmada açıkladığımız üzere kendisiyle ihticac edilmeye (delil getirilmeye) elverişli bir hadistir. Kitap veya Sünnet'te delil bulunduğu halde re'ye sıçramaya gelince -ki bu, re'y sahibinin araştırmayı kısa kesip kendi görüşünü getirmesidir- işte bu, öncelikli olarak bu nehyin kapsamına girer. Çünkü bu, Allah'ın şeriatında sırf bir re'ydir; halbuki insanların Allah Sübhânehû'nun Kitabı ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sünneti varken ona hiçbir ihtiyacı yoktur ve buna sevk eden bir zaruret de bulunmamaktadır. Kaldı ki, delilin bulunmadığı durumlarda re'ye verilen ruhsat, sadece müctehidin kendisinin amel etmesi caiz olan bir ruhsattır; başkasının da onunla amel edebileceğine ve onu şeriat meseleleri mertebesine indirebileceğine dair hiçbir delil yoktur. Böylece sana en açık şekilde ve tam bir netlikle ortaya çıkar ki: Fıkıh (füruat) kitaplarında tedvin edilen bu re'yler (şahsi görüşler) şeriattan hiçbir şey değildir ve onlarla amel eden kimse yıkılmak üzere olan bir uçurumun kenarındadır. Çokça re'y kullanan müctehid hakkında bilgisi olmayan şeyin ardına düşmüştür; o müctehidi taklit ederek onun re'yiyle amel eden zavallı mukallit de ne kendisinin ne de taklit ettiği kişinin bilgisi olmadığı bir şeyle amel etmiştir; [bunlar] üst üste yığılmış karanlıklardır! Bu ayetin inanç esaslarına (akaide) has olduğu da söylenmiştir; fakat buna dair hiçbir delil yoktur. Sonra Sübhânehû ilim olmayan şeyle ameli nehyetmesinin gerekçesini şu buyruğuyla açıkladı: { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } “Şüphesiz kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan sorumludur.” Bu, söz konusu üç uzva işarettir. Durumlarından sorumlu tutuldukları ve sahipleri aleyhine şahitlik edecekleri için akıl sahipleri konumuna konulmuşlardır. Zeccâc: Arapların hem akıl sahibi olan hem de olmayan varlıklar için ‘ülâike’ (أُولئِكَ) lafzını kullandıklarını söylemiş; İbn Cerîr de bunun caiz olduğuna delil getirerek şu şairin sözünü nakletmiştir:
ذَمَّ الْمَنَازِلَ بَعْدَ مَنْزِلَةِ اللِّوَى ... وَالْعَيْشَ بَعْدَ أُولَئِكَ الْأَيَّامِ
Livâ menzilinden sonraki menzilleri ... ve o günlerden sonraki hayatı yerdi.
وَاعْتُرِضَ بِأَنَّ الرِّوَايَةَ بَعْدَ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ، وَتَبِعَهُ غَيْرُهُ عَلَى هَذَا الْخَطَأِ كَصَاحِبِ الْكَشَّافِ. وَالضَّمِيرُ فِي كان من قوله: كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا يَرْجِعُ إِلَى كُلُّ، وَكَذَا الضَّمِيرُ فِي عَنْهُ، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي كَانَ يَعُودُ إِلَى الْقَافِي الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَلا تَقْفُ. وَقَوْلُهُ: عَنْهُ في محل رفع لإسناد مسؤولا إِلَيْهِ، وَرَدَ بِمَا حَكَاهُ النَّحَّاسُ مِنَ الْإِجْمَاعِ عَلَى عَدَمِ جَوَازِ تَقْدِيمِ الْقَائِمِ مَقَامَ الْفَاعِلِ إِذَا كَانَ جَارَّا أَوْ مَجْرُورًا. قِيلَ: وَالْأَوْلَى
Buna, rivayetin "o kavimlerden sonra" (بَعْدَ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ) şeklinde olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiş; el-Keşşâf sahibi gibi başkaları da bu hata hususunda ona uymuştur. { كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا } “...işte bunların hepsi ondan sorumlu tutulacaktır” ifadesindeki { كَانَ } fiilinde yer alan zamir { كُلُّ } kelimesine döner; aynı şekilde { عَنْهُ } lafzındaki zamir de [ona döner]. Şöyle de denilmiştir: { كَانَ } fiilindeki zamir, { وَلَا تَقْفُ } “Hakkında kesin bilgi sahibi olmadığın şeyin ardına düşme!” ifadesinin delalet ettiği iz sürücüye (hakkında bilgisi olmadığı şeyin peşine düşen mükellefe) döner. { عَنْهُ } ifadesi ise { مَسْئُولًا } kelimesinin kendisine isnat edilmesi sebebiyle ref konumundadır (nâib-i fâildir). [Fakat bu görüş], en-Nehhâs'ın câr-mecrûr olduğu zaman fâil yerine geçen ögenin (nâib-i fâilin) öne geçirilmesinin caiz olmadığına dair naklettiği icmâ ile reddedilmiştir. Şöyle denilmiştir: En evlâ olanı...
أن يقال إنه فاعل مسؤولا الْمَحْذُوفُ، وَالْمَذْكُورُ مُفَسِّرٌ لَهُ. وَمَعْنَى سُؤَالِ هَذِهِ الْجَوَارِحِ أَنَّهُ يَسْأَلُ صَاحِبَهَا عَمَّا اسْتَعْمَلَهَا فِيهِ لأنها آلات، والمستعمل لها هُوَ الرُّوحُ الْإِنْسَانِيُّ، فَإِنِ اسْتَعْمَلَهَا فِي الْخَيْرِ اسْتَحَقَّ الثَّوَابَ، وَإِنِ اسْتَعْمَلَهَا فِي الشَّرِّ اسْتَحَقَّ الْعِقَابَ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُنْطِقُ الْأَعْضَاءَ هَذِهِ عِنْدَ سُؤَالِهَا فَتُخْبِرُ عَمَّا فَعَلَهُ صَاحِبُهَا وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً الْمَرَحُ: قِيلَ هُوَ شِدَّةُ الْفَرَحِ، وَقِيلَ: التَّكَبُّرُ فِي الْمَشْيِ، وَقِيلَ:
bunun { مسؤولا } kelimesinin hazfedilmiş fâili (nâib-i fâili) olduğunu ve zikredilenin de onu tefsir ettiğini söylemektir. Bu uzuvların sorgulanmasının anlamı şudur: Onların sahibine, bu organları nerede kullandığı sorulur; zira bunlar birer alettir, onları kullanan ise insan ruhudur. Şayet onları hayırda kullandıysa sevaba müstahak olur, şer de kullandıysa cezaya müstahak olur. Allah Sübhânehû'nun sorgulanmaları esnasında bu uzuvları konuşturacağı ve onların da sahibinin ne yaptığını haber verecekleri söylenmiştir. { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme.” Merah (مَرَح), aşırı sevinç olduğu söylenmiştir; yürüyüşte kibirlenmek olduğu söylenmiştir; ayrıca şöyle de denmiştir:
تَجَاوُزُ الْإِنْسَانِ قَدْرَهُ، وَقِيلَ: الْخُيَلَاءُ فِي الْمَشْيِ، وَقِيلَ: الْبَطَرُ وَالْأَشَرُ، وَقِيلَ: النَّشَاطُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ هُنَا الْخُيَلَاءُ وَالْفَخْرُ، قَالَ الزَّجَّاجُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ: لَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مُخْتَالًا فَخُورًا، وَذَكَرَ الْأَرْضَ مَعَ أَنَّ الْمَشْيَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَيْهَا أَوْ عَلَى مَا هُوَ مُعْتَمِدٌ عَلَيْهَا تَأْكِيدًا وَتَقْرِيرًا، وَلَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:
insanın haddini aşması olduğu söylenmiştir; yürüyüşte çalım satmak (kibir) olduğu söylenmiştir; şımarıklık ve azgınlık olduğu söylenmiştir; canlılık ve taşkınlık olduğu da söylenmiştir. Zahir olan, burada bununla çalım satma ve övünmenin kastedildiğidir. Zeccâc ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'Yeryüzünde çalım satarak ve övünerek yürüme.' Yürümek ancak yeryüzünde veya ona dayanan bir şey üzerinde olabileceği halde pekiştirme ve tekit için yer (el-ard) zikredilmiştir. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
وَلَا تَمْشِ فَوْقَ الْأَرْضِ إِلَّا تَوَاضُعًا ... فَكَمْ تَحْتَهَا قَوْمٌ هُمْ مِنْكَ أَرْفَعُ
Yeryüzünde sadece tevazu ile yürü ... Zira onun altında senden daha yüce nice topluluklar vardır.
وَإِنْ كُنْتَ فِي عِزٍّ وَحِرْزٍ وَمَنَعَةٍ ... فَكَمْ مَاتَ مِنْ قَوْمٍ هُمْ مِنْكَ أَمْنَعُ
İzzet, korunak ve sığınak içinde olsan bile ... Senden daha korunaklı nice topluluklar ölüp gitmiştir.
وَالْمَرَحُ مَصْدَرٌ وَقَعَ حَالًا، أَيْ: ذَا مَرَحٍ، وَفِي وَضْعِ الْمَصْدَرِ مَوْضِعَ الصِّفَةِ نَوْعُ تَأْكِيدٍ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مَرَحاً بِفَتْحِ الرَّاءِ عَلَى الْمَصْدَرِ. وَحَكَى يَعْقُوبُ عَنْ جَمَاعَةٍ كَسْرَهَا عَلَى أَنَّهُ اسْمُ فَاعِلٍ، ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ هَذَا النَّهْيَ فَقَالَ: إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ يُقَالُ خَرَقَ الثَّوْبَ، أَيْ: شَقَّهُ، وَخَرَقَ الْأَرْضَ قَطَعَهَا، وَالْخَرْقُ: الْوَاسِعُ مِنَ الْأَرْضِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ بِمَشْيِكَ عَلَيْهَا تَكَبُّرًا، وَفِيهِ تَهَكُّمٌ بِالْمُخْتَالِ الْمُتَكَبِّرِ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا أَيْ: وَلَنْ تَبْلُغَ قُدْرَتُكَ إِلَى أَنْ تُطَاوِلَ الْجِبَالَ حَتَّى يَكُونَ عَظْمُ جُثَّتِكَ حَامِلًا لَكَ عَلَى الْكِبَرِ وَالِاخْتِيَالِ، فَلَا قُوَّةَ لَكَ حَتَّى تَخْرِقَ الْأَرْضَ بِالْمَشْيِ عَلَيْهَا، وَلَا عِظَمَ فِي بَدَنِكَ حَتَّى تُطَاوِلَ الْجِبَالَ، فَمَا الْحَامِلُ لَكَ عَلَى مَا أنت فيه؟ وطولا مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ أَوْ تَمْيِيزٌ أَوْ مَفْعُولٌ لَهُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِخَرْقِ الْأَرْضِ نَقْبُهَا لَا قَطْعُهَا بِالْمَسَافَةِ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: خَرَقَهَا: قَطَعَهَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَبْيَنُ كَأَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْخَرْقِ، وَهُوَ الْفَتْحَةُ الْوَاسِعَةُ وَيُقَالُ: فُلَانٌ أَخْرَقُ مِنْ فُلَانٍ، أَيْ: أَكْثَرُ سَفَرًا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: كُلُّ ذلِكَ إِلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، أَوْ إِلَى مَا نَهَى عَنْهُ فَقَطْ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تَقْفُ- وَلا تَمْشِ قَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَمَسْرُوقٌ سَيِّئُهُ عَلَى إِضَافَةِ سَيِّئٍ إِلَى الضَّمِيرِ، وَيُؤَيِّدُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ قَوْلُهُ: مَكْرُوهاً فَإِنَّ السَّيِّئَ هُوَ الْمَكْرُوهُ، وَيُؤَيِّدُهَا أَيْضًا قِرَاءَةُ أُبَيٍّ: «كَانَ سَيِّئَاتُهُ» ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو «سَيِّئَةً» عَلَى أَنَّهَا وَاحِدَةُ السَّيِّئَاتِ، وَانْتِصَابُهَا عَلَى خَبَرِيَّةِ كَانَ، وَيَكُونُ مَكْرُوهاً صِفَةً لِسَيِّئَةٍ عَلَى الْمَعْنَى، فَإِنَّهَا بِمَعْنَى سَيِّئًا، أَوْ هُوَ بَدَلٌ مِنْ سَيِّئَةٍ وَقِيلَ: هُوَ خَبَرٌ ثَانٍ لِكَانَ حَمْلًا عَلَى لَفْظِ كُلُّ، وَرَجَّحَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ الْبَدَلَ، وَقَدْ قِيلَ فِي تَوْجِيهِهِ بِغَيْرِ هَذَا مِمَّا فِيهِ تَعَسُّفٌ لَا يَخْفَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْإِضَافَةُ أحسن لأن ما تقدّم من الآيات فيها سَيِّئٌ وَحَسَنٌ، فَسَيِّئُهُ الْمَكْرُوهُ وَيُقَوِّي ذَلِكَ التَّذْكِيرُ فِي الْمَكْرُوهِ قَالَ: وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّنْوِينِ جَعَلَ كُلُّ ذلِكَ إِحَاطَةً بِالْمَنْهِيِّ عَنْهُ دُونَ الْحَسَنِ، الْمَعْنَى: كُلُّ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ كَانَ سَيِّئَةً وَكَانَ مَكْرُوهًا، قَالَ: وَالْمَكْرُوهُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ بَدَلٌ مِنَ السَّيِّئَةِ وَلَيْسَ بِنَعْتٍ، وَالْمُرَادُ بِالْمَكْرُوهِ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ الَّذِي يُبْغِضُهُ وَلَا يَرْضَاهُ، لَا أَنَّهُ غَيْرُ مُرَادٍ مُطْلَقًا لِقِيَامِ الْأَدِلَّةِ الْقَاطِعَةِ عَلَى أَنَّ الْأَشْيَاءَ وَاقِعَةٌ بِإِرَادَتِهِ سُبْحَانَهُ، وَذَكَرَ مُطْلَقَ الْكَرَاهَةِ مَعَ أَنَّ فِي الْأَشْيَاءِ الْمُتَقَدِّمَةِ مَا هُوَ
{ الْمَرَحُ }, hâl konumunda gelmiş bir masdardır; yani: 'merah sahibi olarak'. Masdarın sıfat yerine konulmasında bir tür pekiştirme (tekit) vardır. Cumhûr, masdar olarak râ harfinin fethasıyla { مَرَحاً } şeklinde okumuştur. Ya'kûb ise bir topluluktan, fâil ismi olarak râ harfinin kesresiyle okunduğunu nakletmiştir. Sonra Sübhânehû bu nehyin gerekçesini bildirerek şöyle buyurdu: { إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ } “Çünkü sen yeri asla yaramazsın”. ‘Elbiseyi yırttı/yardı’ anlamında ‘haraka's-sevbe’ denir; ‘yeryüzünü katetti’ anlamında ‘haraka'l-arda’ denir. ‘El-Hark’, arazinin geniş olanıdır. Anlamı şudur: Sen kibirle üzerinde yürümekle yeri asla yaramazsın; bunda kibirlenip çalım satan kimseyle bir alay (istihza) vardır. { وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا } “ve boyca da asla dağlara ulaşamazsın.” Yani, cüsseni büyütmen seni kibir ve çalımı sürdürmeye sevk edecek şekilde gücün asla dağlarla boy ölçüşmeye yetmez. Yürümekle yeri yaracak bir gücün yoktur ve dağlarla yarışacak boyutta bir cüssene de sahip değilsin; o halde içinde bulunduğun bu duruma seni sevk eden nedir? { طُولًا } lafzı hâl konumunda bir masdardır ya da temyîz veya mef'ûlün lehdir. Yeri yarmaktan maksadın, mesafeyi katederek geçmek değil, onu delmek olduğu da söylenmiştir. Ezherî şöyle demiştir: 'Onu yardı: katetti.' Nehhâs ise: 'Bu daha açıktır; sanki geniş yarık manasındaki hark kökünden alınmış gibidir' demiştir. Nitekim 'Filan kişi filandan daha çok gezip dolaşandır' anlamında ‘ahraku min fülan’ denilir. { كُلُّ ذلِكَ } “Bunların hepsi” sözündeki işaret, daha önce zikredilen emir ve yasakların tamamınadır ya da { وَلا تَقْفُ } [ve] { وَلا تَمْشِ } ifadesinden itibaren yalnızca nehyedilen şeyleredir. Âsım, İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Mesrûk, { سَيِّئٍ } kelimesini zamire izafe ederek { سَيِّئُهُ } şeklinde okumuşlardır. Bu kıraati { مَكْرُوهاً } lafzı desteklemektedir; zira kötü olan şey, mekruh (çirkin görülen) olandır. Ayrıca Übeyy'in «كَانَ سَيِّئَاتُهُ» kıraati de bunu destekler. Ebû Ubeyd bu kıraati tercih etmiştir. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr ise kötülüklerin bir teki anlamında olmak üzere { سَيِّئَةً } şeklinde okumuşlardır; bunun mansûb olması { كَانَ } fiilinin haberi olmasındandır. { مَكْرُوهاً } lafzı ise mânâ yönünden { سَيِّئَةً } kelimesinin sıfatı olur; çünkü bu [kelime] ‘kötü bir şey’ manasındadır; ya da { سَيِّئَةً } lafzından bedeldir. { كُلُّ } lafzına hamledilerek { كَانَ } fiilinin ikinci haberi olduğu da söylenmiştir. Ebû Ali el-Fârisî bedel olmasını tercih etmiştir. Bunun irab yönü hakkında bundan başka, içinde gizli olmayan zorlamalar bulunan görüşler de söylenmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: İzafet [ile okumak] daha güzeldir; çünkü geçen ayetlerde kötü şeyler de vardır, güzel şeyler de vardır; dolayısıyla bunların kötüsü mekruh olandır. { الْمَكْرُوهِ } lafzındaki müzekkerlik de bunu güçlendirir. O şöyle devam etmiştir: Tenvin ile okuyan kimse ise { كُلُّ ذلِكَ } ifadesini güzel olanları değil, sadece nehyedilenleri kuşatıcı kılmıştır. Anlamı: 'Allah'ın nehyettiği her şey bir kötülüktür ve mekruhtur.' O şöyle demiştir: Bu kıraate göre { الْمَكْرُوهُ } sıfat değil, { السَّيِّئَةِ } lafzından bedeldir. Allah katında mekruh olandan kasıt, O'nun buğzettiği ve razı olmadığı şeydir; yoksa her şeyin Sübhânehû'nun iradesiyle vuku bulduğuna dair kesin deliller bulunduğu için kesinlikle irade edilmemiş olduğu anlamına gelmez. Geçen şeylerin içinde büyük günahlardan olanlar da bulunduğu halde mutlak kerâhetin (mekruhluğun) zikredilmesi,
مِنَ الْكَبَائِرِ إِشْعَارًا بِأَنَّ مُجَرَّدَ الْكَرَاهَةِ عِنْدَهُ تَعَالَى يُوجِبُ انْزِجَارَ السَّامِعِ وَاجْتِنَابُهُ لِذَلِكَ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ فِي الْخِصَالِ الْمُتَقَدِّمَةِ مَا هُوَ حَسَنٌ وَهُوَ الْمَأْمُورُ بِهِ، وَمَا هُوَ مَكْرُوهٌ وَهُوَ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ، فَعَلَى قِرَاءَةِ الْإِضَافَةِ تَكُونُ الْإِشَارَةُ بقوله:
Allah Teâlâ katında sırf mekruh olmanın bile dinleyenin bundan vazgeçmesini ve sakınmasını gerektirdiğini hissettirmek içindir. Hâsılı, geçen hasletlerin içinde emredilenler gibi güzel olanlar da vardır, nehyedilenler gibi mekruh olanlar da vardır. İzafet kıraatine göre,
كُلُّ ذلِكَ إلى جميع الخصال حسنها ومكروهها، ثم الإخبار بأن ما هو سيئ من هذه الأشياء وهو المنهي عنه مكروه عند الله، وعلى قراءة الإفراد من دون إضافة تَكُونُ الْإِشَارَةُ إِلَى الْمَنْهِيَّاتِ، ثُمَّ الْإِخْبَارُ عَنْ هذه المنهيات بأنها سيئة مكروهة عند الله ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ قَوْلِهِ:
{ كُلُّ ذلِكَ } sözündeki işaret, güzeliyle ve mekruhuyla bütün hasletleredir; ardından bu şeylerden kötü olanın -ki o nehyedilendir- Allah katında mekruh olduğu haber verilmektedir. İzafetsiz tekil okunuşa göre ise işaret nehyedilenleredir; ardından bu nehyedilenlerin Allah katında kötü ve mekruh olduğu haber verilmektedir. { ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ } “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir.” Buradaki işaret, daha önce zikredilen şu ifadeden itibaren olanlaradır:
لَا تَجْعَلْ إِلَى هَذِهِ الْغَايَةِ، وَتَرْتَقِي إِلَى خَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ تَكْلِيفًا، مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ أَيْ: مِنْ جِنْسِهِ أَوْ بَعْضٍ مِنْهُ، وَسُمِّيَ حِكْمَةً لِأَنَّهُ كَلَامٌ مُحْكَمٌ، وَهُوَ مَا عَلَّمَهُ مِنَ الشَّرَائِعِ أَوْ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمُحْكَمَةِ الَّتِي لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهَا الْفَسَادُ. وَعِنْدَ الْحُكَمَاءِ أَنَّ الحكمة عبارة عن معرفة الحق لذاته، ومِنَ الْحِكْمَةِ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا، أَيْ: كَائِنًا مِنَ الْحِكْمَةِ، أَوْ بَدَلٌ مِنَ الْمَوْصُولِ بِإِعَادَةِ الْجَارِّ، أَوْ مُتَعَلِّقٌ بِأَوْحَى وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ كَرَّرَ سُبْحَانَهُ النَّهْيَ عَنِ الشِّرْكِ تَأْكِيدًا وَتَقْرِيرًا وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ رَأَسُ خِصَالِ الدِّينِ وَعُمْدَتُهُ. قِيلَ: وَقَدْ رَاعَى سُبْحَانَهُ فِي هَذَا التَّأْكِيدِ دَقِيقَةً فَرَتَّبَ عَلَى الْأَوَّلِ كَوْنَهُ مَذْمُومًا مَخْذُولًا، وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى حَالِ الشِّرْكِ فِي الدُّنْيَا، وَرَتَّبَ عَلَى الثَّانِي أَنَّهُ يُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى حَالِهِ فِي الْآخِرَةِ، وَفِي الْقُعُودِ هُنَاكَ، وَالْإِلْقَاءُ هُنَا، إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ لِلْإِنْسَانِ فِي الدُّنْيَا صُورَةَ اخْتِيَارٍ بِخِلَافِ الْآخِرَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْمَلُومِ وَالْمَدْحُورِ. أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:
{ لَا تَجْعَلْ } sözünden bu sınıra kadar olanlardır ve yirmi beş mükellefiyete kadar ulaşır. { مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ } “Rabbinin sana vahyettiği şeylerdendir”, yani onun cinsinden veya bir kısmındandır. Muhkem bir söz olduğu için ona hikmet denilmiştir; o da Allah'ın şeriatlardan veya kendisine fesat karışmayan muhkem hükümlerden ona öğrettiği şeylerdir. Hakîmlere (filozof ve hikmet ehline) göre hikmet: Hakkı zatı için bilmekten ibarettir. { مِنَ الْحِكْمَةِ } ifadesi, hâl olarak vaki olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “hikmetten olarak” demektir; yahut cer harfinin tekrarıyla sıla/mevsûl lafzından bedeldir veya { أَوْحى } fiiline müteallıktır. { وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile beraber başka bir ilâh edinme!” Sübhânehû tekit, pekiştirme ve dinin hasletlerinin başı ve esası olduğuna dikkat çekmek amacıyla şirki nehyetmeyi tekrarlamıştır. Şöyle de denilmiştir: Sübhânehû bu pekiştirmede ince bir nükte gözetmiştir: Birincisinin neticesi olarak kınanmış ve yardımsız bırakılmış olmayı bağlamıştır ki bu, şirkin dünyadaki haline işarettir; ikincisinin neticesi olarak da { مَلُوماً مَدْحُوراً } “kınanmış ve kovulmuş olarak” cehenneme atılmayı bağlamıştır ki bu da onun ahiretteki haline işarettir. Orada oturup kalmanın, burada ise atılmanın zikredilmesi; insanın ahiretin aksine dünyada bir irade ve ihtiyar görüntüsüne sahip olduğuna işarettir. { مَلُوم } ve { مَدْحُور } kelimelerinin tefsiri daha önce geçmişti. { أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً } “Rabbiniz oğulları size has kıldı da meleklerden kendisi için kız çocukları mı edindi?” Ebû Ubeyde şöyle demiştir:
أَصْفَاكُمْ خَصَّكُمْ، وَقَالَ الْفَضْلُ: أَخْلَصَكُمْ، وَهُوَ خِطَابٌ لِلْكُفَّارِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، وَفِيهِ تَوْبِيخٌ شَدِيدٌ وَتَقْرِيعٌ بَالِغٌ لِمَا كَانَ يَقُولُهُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ هُمْ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ كَنَظَائِرِهِ مِمَّا قَدْ كَرَّرْنَاهُ. إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ يَعْنِي الْقَائِلِينَ بِأَنَّ لَهُمُ الذُّكُورَ وَلِلَّهِ الْإِنَاثُ قَوْلًا عَظِيماً بَالِغًا فِي الْعِظَمِ والجرأة عَلَى اللَّهِ إِلَى مَكَانٍ لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ أَيْ: بَيَّنَّا ضُرُوبَ الْقَوْلِ فِيهِ مِنَ الْأَمْثَالِ وَغَيْرِهَا، أَوْ كَرَّرْنَا فِيهِ وَقِيلَ: فِي زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ وَلَقَدْ صَرَّفْنَا هَذَا الْقُرْآنَ، وَالتَّصْرِيفُ فِي الْأَصْلِ: صَرْفُ الشَّيْءِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ وَقِيلَ: مَعْنَى التَّصْرِيفِ الْمُغَايِرَةُ، أَيْ: غَايَرْنَا بَيْنَ الْمَوَاعِظِ لِيَتَذَكَّرُوا وَيَعْتَبِرُوا، وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ صَرَّفْنا بِالتَّشْدِيدِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِالتَّخْفِيفِ، ثُمَّ عَلَّلَ تَعَالَى ذَلِكَ فَقَالَ: لِيَذَّكَّرُوا أَيْ: لِيَتَّعِظُوا وَيَتَدَبَّرُوا بِعُقُولِهِمْ وَيَتَفَكَّرُوا فِيهِ حَتَّى يَقِفُوا عَلَى بُطْلَانِ مَا يَقُولُونَهُ.
{ أَصْفاكُمْ }, ‘size tahsis etti’ demektir. Fazl ise: ‘size has kıldı’ demiştir. Bu, meleklerin Allah'ın kızları olduğunu söyleyen kâfirlere bir hitaptır; hayvanlar gibi, hatta daha da sapkın olan bu kimselerin söylediklerine karşı şiddetli bir kınama ve pek ağır bir azarlamayı içermektedir. Fâ harfi, daha önce defalarca tekrarladığımız benzerlerinde olduğu gibi mukadder bir ifadeye atıftır. { إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ } “Gerçekten siz söylüyorsunuz”, yani erkeklerin kendilerine, dişilerin ise Allah'a ait olduğunu söyleyenler; { قَوْلًا عَظِيماً } “büyük bir söz”, yani büyüklükte ve Allah'a karşı cürette derecesi takdir edilemeyecek bir mertebeye ulaşan [bir söz]. { وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ } “Andolsun ki biz, bu Kur'an'da türlü türlü açıkladık”, yani onun içinde mesellerden ve diğer şeylerden sözün çeşitli şekillerini açıkladık veya onda tekrar tekrar bildirdik. { فِي } harfinin zâid olduğu ve takdirin: “Andolsun ki biz bu Kur'an'ı türlü şekillerde açıkladık” biçiminde olduğu da söylenmiştir. Tasrîf asılda: Bir şeyi bir yönden başka bir yöne çevirmektir. Tasrîfin anlamının ‘farklılaştırma’ olduğu da söylenmiştir; yani düşünsünler ve ibret alsınlar diye öğütleri çeşitlendirdik. Cumhûrun kıraati şeddeli olarak { صَرَّفْنا } şeklindedir; Hasan ise şeddesiz okumuştur. Sonra Teâlâ bunun illetini bildirerek şöyle buyurdu: { لِيَذَّكَّرُوا } “öğüt alıp düşünsünler diye”, yani öğüt alsınlar, akıllarıyla tedebbür etsinler ve söylediklerinin bâtıl olduğunu anlayıncaya kadar onun üzerinde tefekkür etsinler diye.
قَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «لِيَذْكُرُوا» مُخَفَّفًا، وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَاخْتَارَهَا أَبُو عُبَيْدٌ لِمَا تُفِيدُهُ مِنْ مَعْنَى التَّكْثِيرِ، وَجُمْلَةُ وَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّ هَذَا التَّصْرِيفَ وَالتَّذْكِيرَ مَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا تَبَاعُدًا عَنِ الْحَقِّ وَغَفْلَةً عَنِ النَّظَرِ فِي الصَّوَابِ لِأَنَّهُمْ قَدِ اعْتَقَدُوا فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُ حِيلَةٌ وَسِحْرٌ وَكِهَانَةٌ وَشِعْرٌ، وَهُمْ لَا يَنْزِعُونَ عَنْ هَذِهِ الْغِوَايَةِ وَلَا وَازِعَ لَهُمْ يَزَعُهُمْ إِلَى الْهِدَايَةِ.
Yahya b. Vessâb, A'meş, Hamza ve Kisâî hafifletilmiş (şeddesiz) olarak «لِيَذْكُرُوا» şeklinde okumuşlar, diğerleri ise şeddeli okumuşlardır; Ebû Ubeyd, çokluk manasını ifade ettiği için bu okuyuşu tercih etmiştir. { وَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً } “Halbuki bu, onların sadece kaçışlarını artırıyor” cümlesi hâl konumunda nasb mahallindedir; yani bu açıklama ve hatırlatma, onların haktan uzaklaşmalarını ve doğruya bakmaktan gafil olmalarını artırmaktan başka bir işe yaramıyor; zira onlar Kur'an'ın bir hile, sihir, kehanet ve şiir olduğuna inanmışlardır; bu sapıklıktan vazgeçmezler ve onları hidayete sevk edecek bir engelleyicileri de yoktur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ قَالَ: كَانُوا لَا يُخَالِطُونَهُمْ فِي مَالٍ
İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ } “Yetimin malına yaklaşmayın” ayeti hakkında şöyle demiştir: Onlar [müminler], yetimlerle ne bir malda
وَلَا مَأْكَلٍ وَلَا مَرْكَبٍ حَتَّى نَزَلَتْ: وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا قَالَ: يَسْأَلُ اللَّهُ نَاقِضَ الْعَهْدِ عَنْ نَقْضِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَسْأَلُ عَهْدَهُ مَنْ أَعْطَاهُ إِيَّاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ:
ne bir yiyecekte ne de bir binekte [ortak olurlardı]; nihayet: { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” ayeti indi. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا } sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Allah, ahdi bozan kimseye ahdini bozmasını soracaktır.” İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Ona ahit vermiş olan kimseden ahdini sorar.” İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den şu buyruk hakkında:
وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ يَعْنِي لِغَيْرِكُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ يَعْنِي الْمِيزَانَ، وَبِلُغَةِ الرُّومِ: الْمِيزَانُ:
{ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ } yani başkaları için ölçtüğünüz zaman tam ölçün; { وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ } yani terazi ile tartın; Rûm dilinde terazi:
الْقِسْطَاسُ ذلِكَ خَيْرٌ يَعْنِي وَفَاءَ الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ خَيْرٌ مِنَ النُّقْصَانِ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا عَاقِبَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْقِسْطَاسُ: الْعَدْلُ، بِالرُّومِيَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: الْقِسْطَاسُ: الْقَبَّانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ:
Kıstâstır. { ذلِكَ خَيْرٌ } yani ölçüyü ve tartıyı tam yapmak eksik yapmaktan daha hayırlıdır; { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } âkıbet bakımından [daha güzeldir]. İbn Ebî Şeybe, Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini nakletmiştir: “Kıstâs, Rûmca adalet demektir.” İbnü'l-Münzir, Dahhâk'tan: “Kıstâs, kantardır” dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan şöyle dediğini nakletmiştir:
الحديث. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْفُ قَالَ: لَا تَقُلْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: لا ترم أحدا لما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ فِي الْآيَةِ قَالَ: شَهَادَةُ الزُّورِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا يَقُولُ: سَمْعُهُ وَبَصَرُهُ وَفُؤَادُهُ تَشْهَدُ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا قَالَ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكَذَلِكَ كَانَ أَمْ لَا؟. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً قَالَ: لَا تَمْشِ فَخْرًا وَكِبْرًا، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَبْلُغُ بِكَ الْجِبَالَ وَلَا أَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ بِفَخْرِكَ وَكِبْرِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ التَّوْرَاةَ فِي خَمْسَ عَشْرَةَ آيَةً مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، ثُمَّ تَلَا وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَدْحُوراً قَالَ: مطرودا.
[ve] hadisi nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَلا تَقْفُ } sözü hakkında: “Söyleme” dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr ondan: “Hakkında bilgin olmayan şeyle kimseyi itham etme” dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Hanefiyye'den bu ayet hakkında: “Yalancı şahitliktir” dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İkrime'den { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Kulağı, gözü ve kalbi onun aleyhine şahitlik eder.” Feryâbî, İbn Abbâs'tan { كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } sözü hakkında: “Kıyamet gününde ‘böyle miydi yoksa değil miydi?’ [diye sorulur]” dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } sözü hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Övünerek ve kibirlenerek yürüme; zira bu durum seninle dağlara erişemez ve övünmenle, kibrinle yeri de yaramazsın.” İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: “Tevrat, İsrailoğulları [suresindeki] on beş ayettedir”; sonra { وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } ayetini okumuştur. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs'tan { مَدْحُوراً } sözü hakkında: “Kovulmuş olarak” dediğini nakletmişlerdir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٢ الى ٤٨]
[İsrâ Suresi (17), 42-48. Ayetler]
قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤) وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥) وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦)
{ قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤) وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥) وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦) } “De ki: ‘Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber başka ilâhlar bulunsaydı, o takdirde onlar da Arş'ın sahibine ulaşmak için bir yol ararlardı.’ (42) O, onların söylediklerinden münezzehtir ve son derece yücedir. (43) Yedi gök, yer ve bunların içindekiler O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O, Halîm'dir, çok bağışlayıcıdır. (44) Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz. (45) Ve onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyarız. Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman arkalarını dönüp kaçarlar. (46)”
نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧) انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨)
{ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧) انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨) } “Seni dinledikleri zaman ne maksatla dinlediklerini ve fısıldaşırlarken o zalimlerin ‘Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz’ dediklerini biz çok iyi biliyoruz. (47) Bak, senin için nasıl misaller getirdiler de saptılar; artık hiçbir yol bulamazlar! (48)”
قَوْلُهُ: قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ يَقُولُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ للقائلين بأن مع الله آلهة أخرى، وإِذاً جواب عن مقالتهم الباطلة وجزاء للو لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ وَهُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ سَبِيلًا طَرِيقًا لِلْمُغَالَبَةِ وَالْمُمَانَعَةِ، كَمَا تَفْعَلُ الْمُلُوكُ مَعَ بَعْضِهِمُ الْبَعْضِ مِنَ الْمُقَاتَلَةِ وَالْمُصَاوَلَةِ وَقِيلَ: معناه: إذا لابتغت الآلهة إلى الله القربة والزّلفى عنده، لأنهم دونه، والمشركون
Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ } “De ki: Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber ilâhlar olsaydı” sözü: İbn Kesîr ve Hafs { يَقُولُونَ } kelimesini [üçüncü şahıs bildiren] yâ harfi ile okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise Allah ile beraber başka ilâhların bulunduğunu söyleyenlere hitap olmak üzere [ikinci şahıs bildiren] tâ harfi ile [tekûlûne şeklinde] okumuşlardır. { إِذاً } [kelimesi], onların bâtıl iddialarına bir cevap ve { لَوْ } [şart edatının] cevabıdır. { لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ } —ki O, Allah Sübhânehû'dur— { سَبِيلًا } “Arş'ın sahibine elbette bir yol ararlardı” ifadesi, hükümdarların birbirleriyle savaşıp üstünlük mücadelesine giriştiklerinde yaptıkları gibi, üstün gelmek ve galebe çalmak için bir yol [ararlardı anlamına gelir]. Bir görüşe göre ise bunun anlamı şöyledir: O takdirde o ilâhlar, Allah'ın mertebesinden daha aşağıda oldukları için O'nun katında bir yakınlık ve mevki elde etmeye yol ararlardı. Müşrikler ise
إِنَّمَا اعْتَقَدُوا أَنَّهَا تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ. وَالظَّاهِرُ الْمَعْنَى الْأَوَّلُ، وَمِثْلُ مَعْنَاهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا . ثُمَّ نَزَّهَ تَعَالَى نَفْسَهُ، فَقَالَ: سُبْحانَهُ وَالتَّسْبِيحُ: التَّنْزِيهُ، وقد تقدّم. وَتَعالى متباعد عَمَّا يَقُولُونَ مِنَ الْأَقْوَالِ الشَّنِيعَةِ وَالْفِرْيَةِ الْعَظِيمَةِ عُلُوًّا أَيْ: تَعَالِيًا، وَلَكِنَّهُ وَضَعَ الْعُلُوَّ مَوْضِعَ التَّعَالِي كَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً . ثُمَّ وَصَفَ الْعُلُوَّ بِالْكِبَرِ مُبَالَغَةً فِي النَّزَاهَةِ، وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ بَيْنَ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ وَالْمُمْكِنِ لِذَاتِهِ، وَبَيْنَ الْغَنِيِّ الْمُطْلَقِ وَالْفَقِيرِ الْمُطْلَقِ، مُبَايَنَةً لَا تُعْقَلُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهَا.
sadece onların kendilerini Allah'a yaklaştıracağına inanıyorlardı. Zahir olan birinci anlamdır; O Sübhânehû'nun şu sözü de bunun anlamı gibidir: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilâhlar olsaydı, ikisi de harap olup gitmişti.” Sonra Teâlâ zatını tenzih ederek şöyle buyurdu: { سُبْحانَهُ } “O münezzehtir”; tesbih: tenzih etmektir ve daha önce geçmişti. { وَتَعالى } “ve pek yücedir”, { عَمَّا يَقُولُونَ } “onların söylediklerinden”, yani çirkin sözlerden ve büyük iftiralardan çok uzaktır; { عُلُوًّا } “bir yücelikle”, yani yücelerek. Ancak O, { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Allah sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” ayetinde olduğu gibi ‘teâlî’ (yücelme) yerine ‘uluvv’ lafzını koymuştur. Sonra tenzihte mübalağa yapmak ve vacibü'l-vücûd olan zat ile mümkinü'l-vücûd olan zat arasında, mutlak zengin ile mutlak muhtaç arasında fevkinde bir ayrılık tasavvur edilemeyecek bir başkalık olduğuna dikkat çekmek için uluvvü (yüceliği) { كَبِيراً } “büyük” vasfıyla nitelemiştir.
ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ جَلَالَةَ مُلْكِهِ وَعَظَمَةَ سُلْطَانِهِ فَقَالَ: تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ قُرِئَ بِالْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ فِي يُسَبِّحُ وَبِالْفَوْقِيَّةِ، وَقَالَ: فِيهِنَّ بِضَمِيرِ الْعُقَلَاءِ لِإِسْنَادِهِ إِلَيْهَا التَّسْبِيحَ الَّذِي هُوَ فِعْلُ العقلاء، وقد أخبر سبحانه عن السموات وَالْأَرْضِ بِأَنَّهَا تُسَبِّحُهُ، وَكَذَلِكَ مَنْ فِيهَا مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ الَّذِينَ لَهُمْ عُقُولٌ، وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَالْإِنْسُ وَالْجِنُّ وَغَيْرُهُمْ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي لَا تَعْقِلُ، ثُمَّ زَادَ ذَلِكَ تَعْمِيمًا وَتَأْكِيدًا فَقَالَ:
Sonra Sübhânehû mülkünün celâlini ve hâkimiyetinin büyüklüğünü açıklayarak şöyle buyurdu: { تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ } “Yedi gök, yer ve bunların içindekiler O'nu tesbih eder.” { يُسَبِّحُ } fiili hem yâ harfi ile hem de tâ harfi ile okunmuştur. Akıllılara ait olan tesbih fiilini onlara isnad ettiği için { فِيهِنَّ } ifadesini akıllılara ait zamirle getirmiştir. Sübhânehû göklerin ve yerin O'nu tesbih ettiğini haber vermiştir; aynı şekilde onların içindeki akıl sahibi yaratıkları olan melekler, insanlar, cinler ve akıl sahibi olmayan diğer varlıklar da böyledir. Sonra bunu daha da genelleştirip pekiştirerek şöyle buyurdu:
وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ فَشَمَلَ كُلَّ مَا يُسَمَّى شَيْئًا كَائِنًا مَا كَانَ، وَقِيلَ: إِنَّهُ يُحْمَلُ قَوْلُهُ: وَمَنْ فِيهِنَّ عَلَى الْمَلَائِكَةِ وَالثَّقَلَيْنِ، وَيُحْمَلُ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ عَلَى مَا عَدَا ذَلِكَ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ.
{ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } “O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur”; bu, her ne olursa olsun ‘şey’ diye isimlendirilen her varlığı kapsamaktadır. { وَمَنْ فِيهِنَّ } ifadesinin meleklere ve iki ağır topluluğa (insan ve cinlere) hamledileceği, { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } ifadesinin ise bunun dışındaki diğer yaratılmışlara hamledileceği de söylenmiştir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْعُمُومِ هَلْ هُوَ مَخْصُوصٌ أَمْ لَا؟ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَيْسَ بِمَخْصُوصٍ، وَحَمَلُوا التَّسْبِيحَ عَلَى تَسْبِيحِ الدَّلَالَةِ لِأَنَّ كُلَّ مَخْلُوقٍ يَشْهَدُ عَلَى نَفْسِهِ وَيُدِلُّ غَيْرَهُ بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقٌ قَادِرٌ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ:
İlim ehli bu umumun tahsis edilip edilmediği (özel bir anlama çekilip çekilmediği) hususunda ihtilaf etmiştir. Bir grup: 'Tahsis edilmemiştir' demiş ve tesbihi ‘delalet tesbihine’ (hâl diliyle tesbihe) hamletmiştir; çünkü her yaratılmış kendi varlığıyla şahitlik etmekte ve başkalarına Allah'ın yaratıcı ve kâdir olduğunu göstermektedir. Bir grup ise şöyle demiştir:
هَذَا التَّسْبِيحُ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَالْعُمُومُ عَلَى ظَاهِرِهِ. وَالْمُرَادُ أَنَّ كُلَّ الْمَخْلُوقَاتِ تُسَبِّحُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ هَذَا التَّسْبِيحُ الَّذِي مَعْنَاهُ التَّنْزِيهُ، وَإِنْ كَانَ الْبَشَرُ لَا يَسْمَعُونَ ذَلِكَ وَلَا يَفْهَمُونَهُ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ تَسْبِيحَ الدَّلَالَةِ لَكَانَ أَمْرًا مَفْهُومًا لِكُلِّ أَحَدٍ. وَأُجِيبُ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ لَا تَفْقَهُونَ الْكُفَّارُ الَّذِينَ يُعْرِضُونَ عَنِ الِاعْتِبَارِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّ هَذَا الْعُمُومَ مَخْصُوصٌ بِالْمَلَائِكَةِ وَالثَّقَلَيْنِ دُونَ الْجَمَادَاتِ، وَقِيلَ: خَاصٌّ بِالْأَجْسَامِ النَّامِيَةِ فَيَدْخُلُ النَّبَاتَاتُ، كَمَا رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عن عكرمة والحسن، وخصّا تَسْبِيحَ النَّبَاتَاتِ بِوَقْتِ نُمُوِّهَا لَا بَعْدَ قَطْعِهَا، وَقَدِ اسْتُدِلَّ لِذَلِكَ بِحَدِيثِ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ عَلَى قَبْرَيْنِ» وَفِيهِ «ثُمَّ دَعَا بِعَسِيبٍ رَطْبٍ فَشَقَّهُ اثْنَيْنِ، وَقَالَ: إِنَّهُ يُخَفَّفُ عَنْهُمَا مَا لَمْ يَيْبَسَا» وَيُؤَيِّدُ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى الْعُمُومِ قَوْلُهُ:
Bu tesbih hakiki manasındadır ve umum da zahiri üzeredir. Murad edilen, insanlar bunu işitmeseler ve anlamasalar bile bütün yaratılmışların Allah Sübhânehû'yu tenzih manasındaki bu tesbih ile tesbih ettiğidir. Bunu Sübhânehû'nun: { وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” sözü de desteklemektedir; zira eğer maksat delalet tesbihi (hâl dili) olsaydı, herkes tarafından anlaşılan bir husus olurdu. Buna, { لَا تَفْقَهُونَ } “anlamazsınız” sözüyle ibret almaktan yüz çeviren kâfirlerin kastedildiği şeklinde cevap verilmiştir. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Bu umum, cansız varlıklar hariç tutularak meleklere ve iki ağır topluluğa (insan ve cinlere) has kılınmıştır. Büyüyüp gelişen cisimlere has olduğu, dolayısıyla bitkilerin de buna dâhil olduğu söylenmiştir; nitekim bu görüş İkrime ve Hasan'dan rivayet edilmiştir. Onlar bitkilerin tesbihini kesilmeden önceki büyüme vakitlerine hasretmişlerdir. Buna, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki kabrin yanından geçtiğine dair hadis ile delil getirilmiştir; o hadiste şu geçer: «Sonra yaş bir hurma dalı istedi, onu ikiye yardı ve: ‘Bunlar kurumadıkça o ikisinden azap hafifletilir’ buyurdu.» Ayetin umuma hamledilmesini O'nun şu sözleri de desteklemektedir:
إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ ، وَقَوْلُهُ: وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْمَعُونَ تَسْبِيحَ الطَّعَامِ، وَهُمْ يَأْكُلُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهَكَذَا حَدِيثُ حَنِينِ الْجِذْعِ، وَحَدِيثُ «أَنَّ حَجَرًا بِمَكَّةَ كَانَ يُسَلِّمُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ» ، وَكُلُّهَا فِي الصَّحِيحِ «وَمِنْ ذَلِكَ تَسْبِيحُ الْحَصَى فِي كَفِّهِ» ﷺ، وَمُدَافَعَةُ عُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمُجَرَّدِ الِاسْتِبْعَادَاتِ لَيْسَ دَأْبَ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ وَيُؤْمِنُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِهِ، وَمَعْنَى إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ إِلَّا يُسَبِّحُ مُتَلَبِّسًا بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ. قَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَحَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ تُسَبِّحُ بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً فَمِنْ حِلْمِهِ الْإِمْهَالُ لَكُمْ، وَعَدَمُ إِنْزَالِ عُقُوبَتِهِ عَلَيْكُمْ، وَمِنْ مَغْفِرَتِهِ لَكُمْ
{ إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ } “Şüphesiz biz dağları onun emrine verdik; akşam ve sabah onunla birlikte tesbih ederlerdi” [ayeti], O'nun: { وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Ve şüphesiz onlardan öyleleri vardır ki Allah korkusundan aşağı yuvarlanır” sözü, O'nun: { وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا } “ve dağlar paramparça yıkılıp düşer” sözü ve buna benzer ayetlerdir. Sahih [hadislerde] sabit olmuştur ki, onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yemek yerlerken yemeğin tesbihini işitirlerdi. Hurma kütüğünün inlemesi hadisi ve «Mekke'de bir taşın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verdiği» hadisi de böyledir; bunların hepsi Sahih'tedir. [Yine] sallallâhu aleyhi ve sellem'in avucundaki çakıl taşlarının tesbih etmesi de bu kabildendir. Bu ayetin umumunu (kapsamını) sırf akıldan uzak görmelerle (istib'âd ile) savuşturmak, Allah Sübhânehû'ya ve O'nun katından gelene inanan kimsenin adeti (tavrı) değildir. { إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } “[Hiçbir şey yoktur ki] O'nu hamd ile tesbih etmesin” [ifadesinin] manası; ancak O'na hamd ile beraber tesbih eder [demektir]. { وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” [ifadesine gelince]; Hasan, Ebû Amr, Ya'kûb, Hafs, Hamza, Kisâî ve Halef [ayetteki fiili] muhatap [kipiyle] üstten iki noktalı te ile { تُسَبِّحُ } şeklinde okumuşlardır. Geriye kalanlar ise alttan iki noktalı ye ile [yüsebbihu şeklinde] okumuşlardır; Ebû Ubeyd de bu kıraati tercih etmiştir. { إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } “Şüphesiz O, Halîm'dir, Gafûr'dur”; O'nun hilminden biri, size mühlet vermesi ve cezasını üzerinize [hemen] indirmemesidir; O'nun sizi bağışlamasından biri de
أَنَّهُ لَا يُؤَاخِذُ مَنْ تَابَ مِنْكُمْ. وَلَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنَ الْإِلَهِيَّاتِ شَرَعَ فِي ذِكْرِ بَعْضٍ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ وَمَا يَقَعُ مِنْ سَامِعِيهِ فَقَالَ: وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً جَعَلْنَا بَيْنَكَ يَا مُحَمَّدُ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا، أَيْ: إِنَّهُمْ لِإِعْرَاضِهِمْ عَنْ قِرَاءَتِكَ وَتَغَافُلِهِمْ عَنْكَ كَمَنَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ حِجَابٌ يَمُرُّونَ بِكَ وَلَا يَرَوْنَكَ. ذَكَرَ مَعْنَاهُ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ، وَمَعْنَى مَسْتُورًا سَاتِرٌ.
sizden tövbe edeni muaheze etmemesidir (cezalandırmamasıdır). Sübhânehû ilâhiyat bahsini bitirince, Kur'an ayetlerinden bir kısmını ve onu dinleyenlerden sadır olan halleri zikretmeye başlayarak şöyle buyurdu: { وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْna بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً } “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz.” Ey Muhammed! Seninle ahirete inanmayan müşriklerin arasına bir perde çektik; yani onlar senin okuyuşundan yüz çevirmeleri ve senden gafil olmaları sebebiyle, aranızda sanki bir perde varmış gibidirler; senin yanından geçerler de seni görmezler. Bunun anlamını Zeccâc ve başkaları zikretmiştir. { مَسْتُوراً } lafzının anlamı ‘örtücü / kapatıcı’ (sâtir) demektir.
قَالَ الْأَخْفَشُ: أَرَادَ سَاتِرًا، وَالْفَاعِلُ قَدْ يَكُونُ فِي لَفْظِ الْمَفْعُولِ كَمَا تَقُولُ: إِنَّكَ لَمَشْئُومٌ وَمَيْمُونٌ، وَإِنَّمَا هو شائم ويا من وَقِيلَ: مَعْنَى مَسْتُورًا ذَا سِتْرٍ، كَقَوْلِهِمْ سَيْلٌ مُفْعَمٌ: أَيْ ذُو إِفْعَامٍ، وَقِيلَ: هُوَ حِجَابٌ لَا تَرَاهُ الْأَعْيُنُ فَهُوَ مَسْتُورٌ عَنْهَا، وَقِيلَ: حِجَابٌ مِنْ دُونِهِ حِجَابٌ فَهُوَ مَسْتُورٌ بِغَيْرِهِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْحِجَابِ الْمَسْتُورُ الطَّبْعِ وَالْخَتْمِ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً الْأَكِنَّةُ: جَمْعُ كِنَانٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي الْأَنْعَامِ، وَقِيلَ: هُوَ حِكَايَةٌ لِمَا كَانُوا يَقُولُونَهُ مِنْ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ وأَنْ يَفْقَهُوهُ مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ، أَيْ: كَرَاهَةَ أَنْ يَفْقَهُوهُ، أَوْ لِئَلَّا يَفْقَهُوهُ، أَيْ: يَفْهَمُوا مَا فِيهِ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي وَالْحِكَمِ وَالْمَعَانِي وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً أَيْ: صَمَمًا وَثَقَلًا، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ يَسْمَعُوهُ. وَمِنْ قَبَائِحِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُحِبُّونَ أَنْ يَذْكُرَ آلِهَتُهُمْ كَمَا يَذْكُرُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، فَإِذَا سَمِعُوا ذِكْرَ اللَّهِ دُونَ ذِكْرِ آلِهَتِهِمْ نَفَرُوا عَنِ الْمَجْلِسِ، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ: وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ أَيْ: وَاحِدًا غَيْرَ مَشْفُوعٍ بِذِكْرِ آلِهَتِهِمْ، فَهُوَ مَصْدَرٌ وَقَعَ مَوْقِعَ الْحَالِ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً هُوَ مَصْدَرٌ، وَالتَّقْدِيرُ:
Ahfeş şöyle demiştir: ‘Örtücü’ (sâtir) manasını kastetmiştir; fâil (etken) bazen mef'ûl (edilgen) lafzında gelebilir; nitekim: ‘inneke le-meş'ûmun ve meymûnun’ dersin, oysa o ‘şâim’ (uğursuzluk getiren) ve ‘yâmin’ (uğur getiren) demektir. { مَسْتُوراً } kelimesinin örtü sahibi (perdeli) anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim dolup taşan sel için ‘seylün müf'amun’ yani doluluk sahibi derler. Gözlerin görmediği, dolayısıyla onlardan gizlenmiş bir perde olduğu da söylenmiştir. Önünde başka bir perde bulunan, dolayısıyla başkasıyla örtülmüş bir perde olduğu da söylenmiştir. Örtülü perdeden maksadın tab' (mühürleme) ve hatm (damgalama) olduğu da söylenmiştir. { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “Kalplerinin üzerine de örtüler koyduk.” { الْأَكِنَّةُ } kelimesi, ‘kinân’ın çoğuludur; tefsiri daha önce En'âm sûresinde geçmişti. Bunun, onların: { قُلُوبُنا غُلْفٌ } “Kalplerimiz örtülüdür”, { وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Kulaklarımızda bir ağırlık, bizimle senin aranda da bir perde vardır” şeklindeki sözlerinin bir hikâyesi olduğu da söylenmiştir. { أَنْ يَفْقَهُوهُ } ifadesi mef'ûlün lieclih'tir; yani: anlamalarını kerih gördüğümüz için veya anlamasınlar diye; yani onun içindeki emirleri, nehiyleri, hikmetleri ve anlamları kavramasınlar diye. { وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “ve kulaklarına bir ağırlık [koyduk]”, yani sağırlık ve ağırlık [koyduk]. Sözde bir hazif vardır, takdiri: “onlar onu işitmesinler diye” şeklindedir. Müşriklerin çirkinliklerinden biri de, Allah Sübhânehû zikredildiği gibi kendi ilâhlarının da anılmasını sevmeleriydi; dolayısıyla ilâhları anılmaksızın sadece Allah'ın zikrini duyduklarında meclisten kaçıp giderlerdi. İşte bundan dolayı Allah şöyle buyurdu: { وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ } “Kur'an'da Rabbini tek olarak andığın zaman”, yani ilâhlarının anılması O'na ortak edilmeksizin bir ve tek olarak andığında; bu, hâl konumunda vaki olmuş bir masdardır. { وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } “arkalarını dönüp kaçarlar.” Bu bir masdardır ve takdiri:
هَرَبُوا نُفُورًا، أَوْ نَفَرُوا نُفُورًا وَقِيلَ: جَمْعُ نَافِرٍ كَقَاعِدٍ وَقُعُودٍ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَيَكُونُ الْمَصْدَرُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ: أَيْ: وَلَّوْا نَافِرِينَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ أَيْ: يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ مُتَلَبِّسِينَ بِهِ مِنَ الِاسْتِخْفَافِ بِكَ وَبِالْقُرْآنِ وَاللَّغْوِ فِي ذِكْرِكَ لِرَبِّكَ وَحْدَهُ، وَقِيلَ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ وَالظَّرْفُ فِي إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ مُتَعَلِّقٍ بِأَعْلَمَ، أَيْ: نَحْنُ أَعْلَمُ وَقْتَ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ، وَفِيهِ تَأْكِيدٌ لِلْوَعِيدِ، وَقَوْلُهُ: وَإِذْ هُمْ نَجْوى مُتَعَلِّقٌ بِأَعْلَمَ أَيْضًا، أَيْ: وَنَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَتَنَاجَوْنَ بِهِ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَقْتَ تَنَاجِيهِمْ، وَقَدْ كَانُوا يَتَنَاجَوْنَ بَيْنَهُمْ بِالتَّكْذِيبِ وَالِاسْتِهْزَاءِ، يَقُولُ: بَدَلٌ مِنْ إِذْ هُمْ نَجْوى. إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً أَيْ: يَقُولُ كُلٌّ مِنْهُمْ لِلْآخَرِينَ عِنْدَ تَنَاجِيهِمْ: مَا تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا سُحِرَ فَاخْتَلَطَ عَقْلُهُ وَزَالَ عَنْ حَدِّ الِاعْتِدَالِ.
kaçarak uzaklaştılar ya da ürkerek kaçtılar. ‘Kâid’ ve ‘kuûd’ gibi ‘nâfir’ kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Birincisi daha uygundur; bu durumda masdar hâl konumunda olur, yani: ‘kaçan kimseler olarak arkalarını döndüler’. { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ } “Seni dinledikleri zaman ne maksatla dinlediklerini biz çok iyi biliyoruz”, yani seninle ve Kur'an'la alay ederek, Rabbini tek olarak zikretmende boş sözler sarf ederek seni ne şekilde dinlediklerini gayet iyi biliriz. Bâ harfinin zâid olduğu da söylenmiştir. { إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } içindeki zarf { أَعْلَمُ } lafzına müteallıktır; yani: seni dinledikleri vakit ne ile dinlediklerini en iyi biz biliriz; bunda tehdidin pekiştirilmesi vardır. { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } sözü de { أَعْلَمُ } kelimesine müteallıktır; yani: fısıldaştıkları vakit kendi aralarında ne konuştuklarını da en iyi biz biliriz. Nitekim onlar kendi aralarında yalanlama ve alay ile fısıldaşıyorlardı. { يَقُولُ } lafzı, { إِذْ هُمْ نَجْوى } ifadesinden bedeldir. { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً } “‘Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz’”, yani fısıldaştıkları vakit her biri diğerlerine şöyle der: Siz ancak kendisine büyü yapılmış, böylece aklı karışmış ve itidal sınırından çıkmış bir adama uyuyorsunuz.
قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْمَسْحُورُ: الذَّاهِبُ الْعَقْلِ الَّذِي أُفْسِدَ مِنْ قَوْلِهِمْ طَعَامٌ مَسْحُورٌ إِذَا أُفْسِدَ عَمَلُهُ، وَأَرْضٌ مَسْحُورَةٌ: أَصَابَهَا مِنَ الْمَطَرِ أَكْثَرُ مِمَّا يَنْبَغِي فَأَفْسَدَهَا. وَقِيلَ: الْمَسْحُورُ: الْمَخْدُوعُ لِأَنَّ السِّحْرَ حِيلَةٌ وَخَدِيعَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَانَ يَتَعَلَّمُ مِنْ بَعْضِ النَّاسِ، وَكَانُوا يَخْدَعُونَهُ بِذَلِكَ التَّعْلِيمِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:
İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Meshûr (مَسْحُور); yapılışı bozulduğunda 'bozulmuş yemek' anlamında kullanılan ‘taâmün meshûr’ ve gereğinden fazla yağmur alıp bozulduğunda söylenen ‘ardun meshûra’ tabirinden hareketle, aklı gitmiş, ifsat edilmiş kimsedir. Meshûr'un ‘kandırılmış/aldatılmış’ kimse olduğu da söylenmiştir; çünkü sihir bir hile ve aldatmadır; zira onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bazı insanlardan öğrendiğini ve bu öğretmeyle onu kandırdıklarını iddia ediyorlardı. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir:
مَعْنَى مَسْحُورًا أَنَّ لَهُ سَحْرًا أَيْ: رِئَةً، فَهُوَ لَا يَسْتَغْنِي عَنِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ فَهُوَ مِثْلُكُمْ، وَتَقُولُ الْعَرَبُ لِلْجَبَانِ: قَدِ انْتَفَخَ سَحْرُهُ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ يَأْكُلُ مِنْ آدَمِيٍّ أَوْ غَيْرِهِ مَسْحُورٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Meshûr kelimesinin anlamı, onun ‘sehr’i yani akciğeri bulunmasıdır; dolayısıyla yemeğe ve içmeye muhtaçtır, o halde sizin gibidir. Araplar korkak kimse için ‘intefeha sehruhû’ (akciğeri şişti) derler. İnsanoğlundan veya başkasından yiyip içen herkes meshûrdur. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bundandır:
أَرَانَا موضعين لأمر غيب ... ونسحر بالطّعام وبالشّراب
Görüyorum ki biz, gayb bir işe [ölüme] doğru hızla koşturulmaktayız ... ve yiyecek ile içecekle oyalanıp beslenmekteyiz.
أَيْ: نُغَذِّي وَنُعَلِّلُ. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: لَا أَدْرِي مَا حَمَلَهُ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ الْمُسْتَكْرَهِ مَعَ أَنَّ السَّلَفَ فَسَّرُوهُ بِالْوُجُوهِ الْوَاضِحَةِ. انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ أَيْ: قَالُوا تَارَةً إِنَّكَ كَاهِنٌ، وَتَارَةً سَاحِرٌ، وَتَارَةً شَاعِرٌ، وَتَارَةً مَجْنُونٌ فَضَلُّوا عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا إِلَى الْهُدَى، أَوْ إِلَى الطَّعْنِ الَّذِي تَقْبَلُهُ الْعُقُولُ وَيَقَعُ التَّصْدِيقُ لَهُ لَا أَصْلَ الطَّعْنِ، فَقَدْ فَعَلُوا مِنْهُ مَا قَدَرُوا عَلَيْهِ وَقِيلَ: لَا يَسْتَطِيعُونَ مَخْرَجًا لِتَنَاقُضِ كَلَامِهِمْ كَقَوْلِهِمْ: سَاحِرٌ مَجْنُونٌ.
Yani: beslenir ve oyalanırız. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Selef bunu apaçık yönleriyle tefsir etmişken, onu bu zorlama tefsire neyin sevk ettiğini bilmiyorum. { انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ } “Bak, senin için nasıl misaller getirdiler”; yani kâh senin kâhin olduğunu, kâh büyücü olduğunu, kâh şair ve kâh mecnun olduğunu söylediler; { فَضَلُّوا } “de saptılar”, bütün bunlarda doğru yoldan saptılar; { فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا } “artık hiçbir yol bulamazlar!” Hidayete giden bir yol ya da akılların kabul edeceği ve tasdikin gerçekleşeceği bir ta'n (eleştiri) yolu bulamazlar; yoksa asıl ta'n yolunu kastetmemektedir, zira güçlerinin yettiği kadarını yapmışlardır. Çelişkili sözlerinden dolayı -büyücü ve mecnun demeleri gibi- bir çıkış yolu bulamazlar, şeklinde de açıklanmıştır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir:
عَلَى أَنْ يُزِيلُوا مُلْكَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ قُرْطٍ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى كَانَ جِبْرِيلُ عن يمينه وميكائيل عن يساره، فطارا به حتى بلغ السّموات الْعُلَى، فَلَمَّا رَجَعَ قَالَ: سَمِعْتُ تَسْبِيحًا مِنَ السّموات العلى مع تسبيح كثير، سبحت السّموات الْعُلَى مِنْ ذِي الْمَهَابَةِ، مُشْفِقَاتٍ لِذِي الْعُلُوِّ بِمَا عَلَا، سُبْحَانَ الْعَلِيِّ الْأَعْلَى ﷾» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ وَهُوَ جَالِسٌ مَعَ أَصْحَابِهِ إِذْ سَمِعَ هِدَّةً فَقَالَ: أطّت السماء وحقّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ، وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ مَا فِيهَا مَوْضِعُ شِبْرٍ إِلَّا فِيهِ جَبْهَةُ مَلَكٍ سَاجِدٍ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، عَنْ جَابِرٍ قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِشَيْءٍ أَمَرَ بِهِ نُوحٌ ابْنَهُ؟ إِنَّ نُوحًا قَالَ لِابْنِهِ: يَا بُنَيَّ آمُرُكَ أَنْ تَقُولَ سُبْحَانَ اللَّهِ، فَإِنَّهَا صَلَاةُ الْخَلَائِقِ، وَتَسْبِيحُ الْخَلْقِ، وَبِهَا يُرْزَقُ الْخَلْقُ» قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: «مَا مِنْ عَبْدٍ سَبَّحَ تَسْبِيحَةً إِلَّا سَبَّحَ مَا خلق الله من شيء» قَالَ اللَّهُ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: إِسْنَادُهُ فِيهِ ضَعْفٌ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:
O'nun mülkünü yok etmek üzere [bir yol ararlardı]. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Abdurrahman b. Kurt'tan şöyle nakletmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid-i Aksâ'ya İsrâ yaptırıldığı gece Cebrail onun sağında, Mikail de solundaydı; onunla birlikte uçtular ve nihayet yüce göklere ulaştı. Geri döndüğünde şöyle buyurdu: Yüce göklerden pek çok tesbih ile birlikte şöyle bir tesbih işittim: Yüce gökler, heybet sahibi olan, yüceliği sebebiyle en yüce olan Zât için korku ve saygıyla tesbih etti. Yüceler yücesi olan, her noksandan münezzeh ve aziz olan Allah'ı tesbih ederim.» İbn Merdeveyh, Enes'ten nakletmiştir ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla birlikte otururken bir gümbürtü işitti ve şöyle buyurdu: Gök gıcırdadı ve gırdaması da hakkıdır! Muhammed'in nefsi elinde olana yemin ederim ki, gökte secde edip O'na hamd ile tesbih eden bir meleğin alnının bulunmadığı dört parmaklık bir yer bile yoktur.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Câbir'den şöyle nakletmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: Nuh'un oğluna emrettiği şeyi size haber vereyim mi? Nuh oğluna şöyle demişti: Yavrucuğum! Sana ‘Sübhânallâh’ demeni emrediyorum; zira o mahlûkatın namazıdır, yaratılmışların tesbihidir ve yaratılmışlar onunla rızıklandırılır, buyurdu.» Allah Teâlâ: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } buyurmuştur. Ahmed ve İbn Merdeveyh, İbn Ömer hadisinden benzerini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Ümâme'den şöyle dediğini nakletmiştir: «Hiçbir kul bir tesbihte bulunmaz ki Allah'ın yarattığı her şey onunla birlikte tesbih etmesin.» Allah: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } buyurmuştur. İbn Kesîr: “İsnadında zayıflık vardır” demiştir. Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hüreyre'den şöyle nakletmişlerdir:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «قَرَصَتْ نَمْلَةٌ نَبِيًّا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَأَمَرَ بِقَرْيَةِ النَّمْلِ فَأُحْرِقَتْ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: مِنْ أَجْلِ نَمْلَةٍ وَاحِدَةٍ أَحْرَقْتَ أُمَّةً مِنَ الْأُمَمِ تُسَبِّحُ» . وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو قَالَ «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَتْلِ الضُّفْدَعِ وَقَالَ: نَقِيقُهَا تَسْبِيحٌ» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Peygamberlerden birini bir karınca ısırdı; o da karınca yuvasının yakılmasını emretti ve yakıldı. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: Bir tek karınca yüzünden tesbih eden ümmetlerden bir ümmeti mi yaktın?» Nesâî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, İbn Amr'dan şöyle nakletmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurbağanın öldürülmesini nehyetti ve: ‘Onun vıraklaması tesbihtir’ buyurdu.»
وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ قَالَ: الزَّرْعُ يُسَبِّحُ وَأَجْرُهُ لِصَاحِبِهِ، وَالثَّوْبُ يُسَبِّحُ، ويقول الوسخ: إن كنت مؤمنا فاغسلني إذا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ يُسَبِّحُ إِلَّا الْكَلْبَ وَالْحِمَارَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ رَاهَوَيْهِ فِي مَسْنَدِهِ مِنْ طَرِيقِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: أَتَى أَبُو بَكْرٍ بِغُرَابٍ وَافِرِ الْجَنَاحَيْنِ، فَجَعَلَ يَنْشُرُ جَنَاحَيْهِ وَيَقُولُ: مَا صِيدَ مِنْ صَيْدٍ وَلَا عُضِدَ مِنْ شَجَرَةٍ إِلَّا بِمَا ضَيَّعَتْ مِنَ التسبيح. وأخرج أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: أَتَى أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ فذكره من قوله غير مرفوع. وأخرج أَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حديث أبي هريرة بنحوه. وأخرج
Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: «Ekin tesbih eder, sevabı ise sahibine aittir. Elbise tesbih eder; kir ise şöyle der: Şayet bir mümin isen o hâlde beni yıka!» Ebü'ş-Şeyh yine ondan şöyle dediğini nakletmiştir: «Köpek ve eşek hariç her şey tesbih eder.» İbn Râhûye Müsned'inde Zührî yoluyla şöyle nakletmiştir: «Ebû Bekir'e kanatları geniş bir karga getirildi. Kanatlarını açmaya başladı ve şöyle dedi: Avlanan hiçbir av ve kesilen hiçbir ağaç yoktur ki tesbihten zayi ettiği [ihmal ettiği] şey sebebiyle olmasın.» Ahmed ez-Zühd'de ve Ebü'ş-Şeyh, Meymûn b. Mihrân'dan şöyle nakletmişlerdir: «Ebû Bekir es-Sıddîk'a [bir kuş] getirildi...» ve bunu merfû kılmaksızın kendi sözü olarak zikretti. Ebû Nuaym el-Hilye'de ve İbn Merdeveyh, Ebû Hüreyre hadisinden bunun bir benzerini nakletmişlerdir. Ve [yine] nakletmiştir:
ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ بِمَعْنَى بَعْضِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ بِمَعْنَاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي رُهْمٍ نَحْوَهُ.
İbn Merdeveyh, İbn Mes'ûd hadisinden bir kısmının anlamını nakletmiştir. Ebü'ş-Şeyh, Ebü'd-Derdâ hadisinden aynı manada nakletmiştir. İbn Asâkir de Ebû Ruhm hadisinden benzerini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي التَّوْرَاةِ كَقَدْرِ أَلْفِ آيَةٍ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ قَالَ: فِي التَّوْرَاةِ تُسَبِّحُ لَهُ الْجِبَالُ، وَيُسَبِّحُ لَهُ الشَّجَرُ، وَيُسَبِّحُ لَهُ كَذَا، وَيُسَبِّحُ لَهُ كَذَا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: صَلَّى دَاوُدُ لَيْلَةً حَتَّى أَصْبَحَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ سُرُورًا ، فَنَادَتْهُ ضُفْدَعَةٌ: يَا دَاوُدُ كُنْتُ أَدْأَبَ مِنْكَ، قد أغفيت إغفاء. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ صَدَقَةَ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: كَانَ دَاوُدُ فِي مِحْرَابِهِ فَأَبْصَرَ دُودَةً صَغِيرَةً فَفَكَّرَ فِي خَلْقِهَا وَقَالَ: مَا يَعْبَأُ اللَّهُ بِخَلْقِ هَذِهِ؟ فَأَنْطَقَهَا اللَّهُ فَقَالَتْ: يَا دَاوُدُ أَتُعْجِبُكَ نَفْسُكَ؟ لَأَنَا عَلَى قَدْرِ مَا آتَانِي اللَّهُ أَذْكَرُ لِلَّهِ وَأَشْكَرُ لَهُ مِنْكَ عَلَى مَا آتَاكَ اللَّهُ، قَالَ اللَّهُ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ. وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ وَرِوَايَاتٌ عَنِ السَّلَفِ فِيهَا التَّصْرِيحُ بِتَسْبِيحِ جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ. وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ أَقْبَلَتِ الْعَوْرَاءُ أُمُّ جَمِيلٍ وَلَهَا وَلْوَلَةٌ، وَفِي يَدِهَا فِهْرٌ ، وَهِيَ تَقُولُ:
İbnü'l-Münzir, Hasan'dan şöyle dediğini nakletmiştir: “Bu ayet Tevrat'ta bin ayet kadardır: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } Tevrat'ta şöyle geçer: Dağlar O'nu tesbih eder, ağaçlar O'nu tesbih eder, falan şey O'nu tesbih eder, filan şey O'nu tesbih eder.” Ahmed ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Dâvûd bir gece sabaha kadar namaz kıldı. Sabah olunca içinde bir sevinç hissetti; bunun üzerine bir kurbağa ona şöyle seslendi: Ey Dâvûd! Ben senden daha gayretliydim, sen ise biraz uyukladın!” Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Sadaka b. Yesâr'dan şöyle dediğini nakletmiştir: “Dâvûd mihrabındaydı, küçük bir kurtçuk gördü ve onun yaratılışı hakkında düşünerek: ‘Allah bunu yaratmakla neyi murad eder ki?’ dedi. Bunun üzerine Allah kurtçuğu konuşturdu ve o şöyle dedi: Ey Dâvûd! Kendini mi beğeniyorsun? Allah'a yemin olsun ki ben, Allah'ın bana verdiği ölçüde, Allah'ın sana verdiklerine karşılık senin O'nu zikredip şükrettiğinden daha çok Allah'ı zikreden ve O'na daha çok şükreden biriyim!” Allah: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } buyurmuştur. Bu konuda bütün yaratılmışların tesbih ettiğini açıkça belirten hadisler ve Seleften rivayetler vardır. Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdeveyh, Ebû Nuaym ve Beyhakî, Esmâ bint Ebî Bekir'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: “{ تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ } indiği zaman şaşı Ümmü Cemîl feryat figan ederek ve elinde bir taş parçasıyla çıkageldi; şöyle diyordu:”
مُذَمَّمًا أَبَيْنَا ... وَدِينَهُ قَلَيْنَا
Kınanmış olana karşı çıktık ... ve onun dininden nefret ettik,
وَأَمْرَهُ عَصَيْنَا
Emrine de isyan ettik!
وَرَسُولُ اللَّهِ جَالِسٌ وَأَبُو بَكْرٍ إِلَى جَنْبِهِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَقَدْ أَقْبَلَتْ هَذِهِ وَأَنَا أَخَافُ أَنْ تَرَاكَ، فَقَالَ:
Resûlullah oturuyordu, Ebû Bekir de yanındaydı. Ebû Bekir: ‘Şu kadın çıka geldi; senin onu görmenden korkuyorum’ dedi. Resûlullah şöyle buyurdu:
إِنَّهَا لَنْ تَرَانِي، وَقَرَأَ قُرْآنًا اعْتَصَمَ بِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً فَجَاءَتْ حَتَّى قَامَتْ عَلَى أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ تَرَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا أَبَا بَكْرٍ بَلَغَنِي أَنَّ صَاحِبَكَ هَجَانِي، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَا وَرَبِّ هَذَا الْبَيْتِ مَا هَجَاكِ، فَانْصَرَفَتْ وَهِيَ تَقُولُ: قَدْ عَلِمَتْ قُرَيْشٌ أَنِّي بِنْتُ سَيِّدِهَا. وَقَدْ رُوِيَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ بِأَلْفَاظٍ مُخْتَلِفَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:
‘O beni kesinlikle göremez’; ve kendisine sığındığı bir Kur'an okudu; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً } “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz.” Kadın gelip Ebû Bekir'in başında dikildi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i göremedi. Şöyle dedi: ‘Ey Ebû Bekir! Bana ulaştı ki arkadaşın beni hicvetmiş!’ Ebû Bekir: ‘Hayır, bu Beyt'in Rabbine andolsun ki seni hicvetmedi’ dedi. Bunun üzerine kadın: ‘Kureyş benim onların efendisinin kızı olduğumu bilmiştir’ diyerek dönüp gitti.” Bu kıssa farklı lafızlarla rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şu sözü hakkında nakletmişlerdir:
وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً قَالَ: الْحِجَابُ الْمَسْتُورُ أَكِنَّةٌ عَلَى قُلُوبِهِمْ أَنْ يَفْقَهُوهُ وَأَنْ يَنْتَفِعُوا بِهِ أَطَاعُوا الشَّيْطَانَ فَاسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابن أبي حاتم عن زهير ابن مُحَمَّدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: ذَاكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ سَمِعُوا قِرَاءَتَهُ وَلَا يَرَوْنَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً قَالَ:
{ وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً } “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz” sözü hakkında o şöyle demiştir: “Gizli perde, onu anlamalarına ve ondan faydalanmalarına engel olan kalpleri üzerindeki örtülerdir; şeytana itaat ettiler, o da onları hâkimiyeti altına aldı.” İbn Ebî Hâtim, Züheyr b. Muhammed'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de müşriklere Kur'an okuduğu zaman onun okuyuşunu işitip kendisini göremedikleri durumdur.” İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } “arkalarını dönüp kaçarlar” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir:
الشَّيَاطِينُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ قَالَ: عُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدُ ابن المغيرة والعاص بن وائل.
...şeytanlar. İbn Merdûye de ondan { إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } “Seni dinlerlerken” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “[Bunlar] Utbe ve Şeybe b. Rebîa, el-Velîd b. el-Muğîre ve el-Âs b. Vâil’dir.”
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٩ الى ٥٥]
[İsrâ Suresi (17), 49-55. Ayetler]
وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩) قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١) يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢) وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣)
{ وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩) قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١) يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢) وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣) } “Ve dediler ki: ‘Biz kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?’ (49) De ki: ‘İster taş olun, ister demir!’ (50) ‘Veya göğüslerinizde (aklınızda) büyüyen herhangi bir yaratık olun!’ Diyecekler ki: ‘Bizi kim tekrar diriltecek?’ De ki: ‘Sizi ilk defa yaratan!’ Bunun üzerine sana başlarını sallayacaklar ve ‘Ne zaman o?’ diyecekler. De ki: ‘Yakın olması umulur!’ (51) Sizi çağıracağı gün, O'na hamd ederek davetine uyarsınız ve [dünyada] pek az kaldığınızı sanırsınız. (52) Kullarıma söyle, en güzel olanı söylesinler. Çünkü şeytan aralarını bozar. Şüphesiz şeytan, insan için apaçık bir düşmandır. (53)”
رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤) وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥)
{ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤) وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥) } “Rabbiniz sizi en iyi bilendir. Dilerse size merhamet eder, dilerse size azap eder. Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik. (54) Rabbin, göklerde ve yerde olan kimseleri en iyi bilendir. Andolsun ki biz, peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebur'u verdik. (55)”