Binûn

İsrâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ حِكَايَةِ شُبَهِ الْقَوْمِ فِي النُّبُوَّاتِ حَكَى شُبْهَتَهُمْ فِي أَمْرِ الْمَعَادِ، فَقَالَ: وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً وَالِاسْتِفْهَامُ لِلِاسْتِنْكَارِ وَالِاسْتِبْعَادِ. وَتَقْرِيرُ الشُّبْهَةِ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا مَاتَ جَفَّتْ عِظَامُهُ وَتَنَاثَرَتْ وَتَفَرَّقَتْ فِي جَوَانِبِ الْعَالَمِ، وَاخْتَلَطَتْ بِسَائِطُهَا بِأَمْثَالِهَا مِنَ الْعَنَاصِرِ، فَكَيْفَ يُعْقَلُ بَعْدَ ذَلِكَ اجْتِمَاعُهَا بِأَعْيَانِهَا، ثُمَّ عَوْدُ الْحَيَاةِ إِلَى ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ؟ فَأَجَابَ سُبْحَانَهُ عَنْهُمْ بِأَنَّ إِعَادَةَ بَدَنِ الْمَيِّتِ إِلَى حَالِ الْحَيَاةِ أَمْرٌ مُمْكِنٌ، وَلَوْ فَرَضْتُمْ أَنَّ بَدَنَهُ قَدْ صَارَ أَبْعَدَ شَيْءٍ مِنَ الْحَيَاةِ وَمِنْ رُطُوبَةِ الْحَيِّ كَالْحِجَارَةِ وَالْحَدِيدِ، فَهُوَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: أَتَطْمَعُ فِيَّ وَأَنَا ابْنُ فُلَانٍ، فَيَقُولُ: كُنِ ابْنَ السُّلْطَانِ أَوِ ابْنَ مَنْ شِئْتَ، فَسَأَطْلُبُ مِنْكَ حَقِّي. وَالرُّفَاتُ: مَا تَكَسَّرَ وَبَلِيَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ كَالْفُتَاتِ وَالْحُطَامِ وَالرُّضَاضِ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَالْأَخْفَشُ، تَقُولُ مِنْهُ:

Allah Teâlâ o kavmin peygamberliklerle ilgili şüphelerini aktarmayı bitirince, bu kez onların âhiret konusundaki şüphelerini aktararak şöyle buyurdu: “Ve dediler ki: ‘Biz kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı?’ ” Buradaki istifham (soru), inkâr ve imkânsız görme (istib‘âd) içindir. Şüphenin açıklaması şudur: İnsan öldüğü zaman kemikleri kurur, ufalanıp dağılır, evrenin dört bir yanına saçılır ve basit unsurları benzeri diğer unsurlarla karışır; öyleyse bundan sonra onların bizzat kendilerinin tekrar bir araya getirilmesi, ardından da o toplama hayatın geri dönmesi nasıl akla sığar? Yüce Allah onlara cevap olarak ölü bedeninin hayat haline döndürülmesinin mümkün bir iş olduğunu bildirmiştir; nitekim siz onun bedeninin taş ve demir gibi hayattan ve canlının neminden en uzak bir şey haline geldiğini varsaysanız dahi [bu böyledir]. Bu, bir kimsenin, “Sen falancanın oğlu olduğum halde bana mı göz dikiyorsun?” demesine karşılık diğerinin, “İster sultanın oğlu ol, ister dilediğin kimsenin oğlu ol, senden hakkımı alacağım” demesine benzer. Rufât (رُفَات); kırıntı, döküntü ve ufalanmış parça gibi her şeyin kırılıp ufalanmış ve çürümüş olanıdır. Bunu Ebû Ubeyde, Kisâî, Ferrâ ve Ahfeş söylemiştir. Nitekim bundan türetilerek:

رَفَتَ الشَّيْءُ رَفْتًا، أَيْ: حُطِّمَ فَهُوَ مَرْفُوتٌ. وَقِيلَ الرُّفَاتُ: الْغُبَارُ، وَقِيلَ: التُّرَابُ أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً كَرَّرَ الِاسْتِفْهَامَ الدَّالَّ عَلَى الِاسْتِنْكَارِ وَالِاسْتِبْعَادِ تَأْكِيدًا وَتَقْرِيرًا، وَالْعَامِلُ فِي إِذَا هُوَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ لَمَبْعُوثُونَ، لَا هُوَ نَفْسُهُ، لِأَنَّ مَا بَعْدَ إِنَّ وَالْهَمْزَةِ وَاللَّامِ لَا يَعْمَلُ فِيمَا قَبْلَهَا، وَالتَّقْدِيرُ: أَإِذا كُنَّا عِظاماً ورفاتا نبعث أإنا لَمَبْعُوثُونَ، وَانْتِصَابُ خَلْقًا عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ مِنْ غَيْرِ لفظه، أو على الحال، أي: مخلوقين، وجديدا صِفَةٌ لَهُ قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً- أَوْ خَلْقاً آخَرَ مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ:

“Şey kırılıp ufalandı” anlamında refete’ş-şey’u reften (رَفَتَ الشَّيْءُ رَفْتًا) denilir; yani ufalanıp kırılmıştır, dolayısıyla o merfût (مَرْفُوت) yani ufalanmıştır. Rufâtın toz olduğu da söylenmiştir; toprak olduğu da söylenmiştir. “Gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?” İnkâr ve imkânsız görme bildiren soru edatını pekiştirmek ve tekit etmek amacıyla tekrarlamıştır. “İzâ” (إِذَا) zarfında amel eden lafız, “lebem‘ûsûn” (لَمَبْعُوثُونَ) ifadesinin bizzat kendisi değil, onun delalet ettiği fiildir; çünkü “inne”, soru hemzesi ve tekit lâmından sonra gelen lafız, onlardan önce gelende amel etmez. Takdiri şöyledir: “Kemik ve ufalanmış toprak olduğumuzda mı diriltileceğiz, gerçekten biz mi diriltileceğiz?” “Halken” (خَلْقًا) lafzı, kendi lafzından olmayan bir mef‘ûl-i mutlak olarak veya “yaratılmışlar olarak” anlamında hâl olarak mensuptur; “cedîden” (جَدِيدًا) ise onun sıfatıdır. “De ki: ‘İster taş olun, ister demir!’ Veya göğüslerinizde (aklınızda) büyüyen herhangi başka bir yaratık olun!” İbn Cerîr şöyle demiştir:

مَعْنَاهُ إِنْ عَجِبْتُمْ مِنْ إِنْشَاءِ اللَّهِ لَكُمْ عِظَامًا وَلَحْمًا فَكُونُوا أَنْتُمْ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا إِنْ قَدَرْتُمْ عَلَى ذَلِكَ، وقال علي ابن عِيسَى: مَعْنَاهُ إِنَّكُمْ لَوْ كُنْتُمْ حِجَارَةً أَوْ حديدا لم تفوتوا الله ﷿ إذا أرادكم. إلا أنه خرج مخرج الأمر لأنه أبلغ في الإلزام وقيل: معناه: لَوْ كُنْتُمْ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا لَأَعَادَكُمْ كَمَا بَدَأَكُمْ وَلَأَمَاتَكُمْ ثُمَّ أَحْيَاكُمْ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، لِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَكُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا، وَإِنَّمَا الْمَعْنَى أَنَّهُمْ قَدْ أَقَرُّوا بِخَالِقِهِمْ وَأَنْكَرُوا الْبَعْثَ، فَقِيلَ لَهُمُ: اسْتَشْعِرُوا أَنْ تَكُونُوا مَا شِئْتُمْ، فَلَوْ كُنْتُمْ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا لَبُعِثْتُمْ كَمَا خُلِقْتُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَرَّرْنَا جَوَابَ الشُّبْهَةِ قَبْلَ هَذَا أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ أَيْ: يَعْظُمُ عِنْدَكُمْ مِمَّا هُوَ أَكْبَرُ مِنَ الْحِجَارَةِ وَالْحَدِيدِ مُبَايَنَةً لِلْحَيَاةِ فَإِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ لا محالة، وقيل: المراد به السموات وَالْأَرْضُ وَالْجِبَالُ لِعِظَمِهَا فِي النُّفُوسِ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ من الصحابة وَالتَّابِعِينَ: الْمُرَادُ بِهِ الْمَوْتُ لِأَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ أَكْبَرُ فِي نَفْسِ ابْنِ آدَمَ مِنْهُ. وَالْمَعْنَى: لَوْ كُنْتُمُ الْمَوْتَ لَأَمَاتَكُمُ اللَّهُ ثُمَّ بَعَثَكُمْ، وَلَا يَخْفَى مَا فِي هَذَا مِنَ الْبُعْدِ، فَإِنَّ مَعْنَى الْآيَةِ التَّرَقِّي مِنَ الْحِجَارَةِ إِلَى الْحَدِيدِ، ثُمَّ مِنَ الْحَدِيدِ إِلَى مَا هُوَ أَكْبَرُ فِي صُدُورِ الْقَوْمِ مِنْهُ، وَالْمَوْتُ

“Bunun anlamı şudur: Eğer Allah'ın sizi kemik ve et olarak yeniden var etmesine şaşıyorsanız, gücünüz yetiyorsa siz kendiniz taş veya demir olun.” Ali b. Îsâ ise şöyle demiştir: “Bunun anlamı; siz taş veya demir dahi olsanız, Allah azze ve celle sizi dilediği takdirde O'nu aciz bırakamazsınız demektir. Ancak susturucu delil getirmede (ilzâm) daha beliğ olduğu için emir kipinde gelmiştir.” Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; taş veya demir dahi olsaydınız, sizi ilk kez var ettiği gibi tekrar diriltir, sizi öldürür sonra da diriltirdi demektir. Nehhâs: “Bu güzel bir görüştür; zira onlar taş veya demir olmaya güç yetiremezler. Asıl mana şudur: Onlar yaratıcılarını ikrar etmiş fakat yeniden dirilmeyi inkâr etmişlerdir; bunun üzerine onlara, ‘Dilediğiniz şey olduğunuzu varsayın, taş veya demir dahi olsaydınız ilk kez yaratıldığınız gibi yine diriltilirdiniz’ denilmiştir” demiştir. Ben de derim ki: İşte bu vecih üzere, bundan önce o şüphenin cevabını açıklamış olduk. “Veya göğüslerinizde büyüyen herhangi bir yaratık [olun]” yani taş ve demirden daha büyük ve hayata daha zıt olmak üzere sizin nez شاهinizde büyük görünen bir şey olun; zira siz her halükarda mutlaka diriltileceksiniz. Buradaki muradın, nefislerdeki büyüklüğü sebebiyle gökler, yer ve dağlar olduğu söylenmiştir. Sahâbe ve tâbiînden bir grup ise şöyle demiştir: “Bundan murat ölümdür; çünkü Âdemoğlunun nazarında ondan daha büyük bir şey yoktur.” Mana da şudur: “Siz bizzat ölüm dahi olsaydınız, Allah sizi yine öldürür, sonra da diriltirdi.” Bu görüşteki uzaklık gizli değildir; zira ayetin anlamı taştan demire, sonra da demirden kavmin göğsünde ondan daha büyük olana doğru bir derece yükselmesidir (terakkî). Ölüm ise,

نَفْسُهُ لَيْسَ بِشَيْءٍ يَعْقِلُ وَيَحُسُّ حَتَّى يَقَعَ التَّرَقِّي مِنَ الْحَدِيدِ إِلَيْهِ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا إِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا، أَوْ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا مَعَ مَا بَيْنَ الْحَالَتَيْنِ مِنَ التَّفَاوُتِ قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَيْ: يُعِيدُكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَاخْتَرَعَكُمْ عِنْدَ ابْتِدَاءِ خَلْقِكُمْ مِنْ غَيْرِ مِثَالٍ سَابِقٍ وَلَا صُورَةٍ مُتَقَدِّمَةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ أَيْ:

bizzat kendisi akleden ve hisseden bir şey değildir ki demirden ona doğru bir derece yükselmesi söz konusu olsun. “Diyecekler ki: ‘Bizi kim tekrar diriltecek?’ ”; yani bu iki durum arasındaki farka rağmen biz kemik ve ufalanmış toprak veya taş yahut demir olduğumuzda bizi kim geri döndürecek? “De ki: ‘Sizi ilk defa yaratan!’ ” Yani sizi ilk yaratılışınızın başlangıcında geçmiş bir örnek ve önceden mevcut bir suret olmaksızın yaratan ve icat eden [diriltecektir]. “Bunun üzerine sana başlarını sallayacaklar”; yani:

يُحَرِّكُونَهَا اسْتِهْزَاءً، يُقَالُ: نَغَضَ رَأْسُهُ يَنْغُضُ وَيُنْغِضُ نَغْضًا وَنُغُوضًا، أَيْ: تَحَرَّكَ، وَأَنْغَضَ رَأْسَهُ حَرَّكَهُ كَالْمُتَعَجِّبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ:

Alay ederek onları hareket ettireceklerdir. Denilir ki: Nağada ra’suhû yenğudu ve yunğidu nağdan ve nuğûdan (نَغَضَ رَأْسُهُ يَنْغُضُ وَيُنْغِضُ نَغْضًا وَنُغُوضًا), yani başı hareket etti, kımıldadı demektir. Enğada ra’sehû (أَنْغَضَ رَأْسَهُ) ise hayret eden kimse gibi başını salladı demektir. Recez şairinin şu sözü bundandır:

أَنَغَضَ نَحْوِي رَأَسَهُ وَأَقْنَعَا وَقَوْلُ الرَّاجِزِ الْآخَرِ:

“Bana doğru başını salladı ve yukarı kaldırdı.” Diğer bir recez şairinin sözü de şöyledir:

وَنَغَضَتْ مِنْ هَرَمٍ أَسْنَانُهَا وَقَالَ آخَرُ:

“Ve yaşlılıktan dişleri sallandı.” Bir başkası da şöyle demiştir:

لَمَّا رَأَتْنِي أَنْغَضَتْ لِي رَأْسَهَا وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ أَيِ: الْبَعْثُ وَالْإِعَادَةُ، اسْتِهْزَاءً مِنْهُمْ وَسُخْرِيَةً قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً أَيْ: هُوَ قَرِيبٌ لِأَنَّ عَسَى فِي كَلَامِ اللَّهِ وَاجِبُ الْوُقُوعِ، وَمِثْلُهُ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً وَكُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِيبٌ يَوْمَ يَدْعُوكُمْ الظَّرْفُ مُنْتَصِبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، أَيِ: اذْكُرْ، أَوْ بَدَلٌ مِنْ قَرِيبًا، أَوِ التَّقْدِيرُ: يَوْمَ يَدْعُوكُمْ كَانَ مَا كَانَ، الدُّعَاءُ: النِّدَاءُ إِلَى الْمَحْشَرِ بِكَلَامٍ يَسْمَعُهُ الْخَلَائِقُ وَقِيلَ: هُوَ الصَّيْحَةُ الَّتِي تَسْمَعُونَهَا، فَتَكُونُ دَاعِيَةً لَهُمْ إِلَى الِاجْتِمَاعِ فِي أَرْضِ الْمَحْشَرِ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ أَيْ: مُنْقَادِينَ لَهُ، حَامِدِينَ لِمَا فَعَلَهُ بِكُمْ، فَهُوَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: فَتَسْتَجِيبُونَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

“Beni görünce bana başını salladı.” “Ve ‘Ne zaman o?’ diyecekler”; yani alay ve eğlence yollu dirilme ve yeniden yaratılış ne zamandır diyecekler. “De ki: ‘Yakın olması umulur!’ ” Yani o yakındır; çünkü Allah'ın kelâmında geçen “asâ” (عَسَى / umulur) kesinlikle gerçekleşir. “Ne bilirsin, belki de o kıyamet saati yakındır” ayeti de böyledir; zira gelecek olan her şey yakındır. “Sizi çağıracağı gün”; bu zaman zarfı gizli bir fiil ile mensuptur, yani: “Hatırla” demektir; veya “karîben” (قَرِيبًا) kelimesinden bedeldir yahut takdiri: “Sizi çağıracağı gün olanlar olur” şeklindedir. Çağırma (duâ): Bütün mahlûkatın işiteceği bir kelâm ile mahşere seslenmektir. Bunun, işiteceğiniz ve mahşer yerinde toplanmaları için kendilerine bir çağrıcı olacak olan o çığlık (sayha) olduğu da söylenmiştir. “O'na hamd ederek davetine uyarsınız”; yani O'na boyun eğmiş ve size yaptığı şeyden ötürü O'na hamd ediciler olarak [gelirsiniz]; bu ifade hâl makamında mahallen mensuptur. Bunun anlamının “Hamd Allah'a mahsus olarak icabet edersiniz” şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:

وَإِنِّي بِحَمْدِ اللَّهِ لَا ثَوْبَ فَاجِرٍ ... لَبِسْتُ وَلَا مِنْ غَدْرَةٍ أَتَقَنَّعُ

“Ben Allah'a hamdolsun ki ne bir fâcirin elbisesini giydim ... ne de bir hainlikten ötürü yüzümü örttüm.”

وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ الْكُفَّارَ عِنْدَ خُرُوجِهِمْ مِنْ قُبُورِهِمْ يَقُولُونَ: سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالدُّعَاءِ هُنَا الْبَعْثُ وَبِالِاسْتِجَابَةِ أَنَّهُمْ يُبْعَثُونَ، فَالْمَعْنَى: يَوْمَ يَبْعَثُكُمْ فَتُبْعَثُونَ مُنْقَادِينَ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا أَيْ:

Kâfirlerin kabirlerinden çıkarken “Sübhâneke ve bihamdik” (Seni tenzih eder ve Sana hamd ederiz) diyecekleri de rivayet edilmiştir. Buradaki duadan muradın diriltme, icabetten muradın ise onların diriltilmeleri olduğu da söylenmiştir. Buna göre mana: “Sizi dirilteceği gün, boyun eğmiş olarak diriltilirsiniz” demektir. “Ve pek az kaldığınızı sanırsınız”; yani:

تَظُنُّونَ عِنْدَ الْبَعْثِ أَنَّكُمْ مَا لَبِثْتُمْ فِي قُبُورِكُمْ إِلَّا زَمَنًا قَلِيلًا وَقِيلَ: بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَذَابَ يُكَفُّ عَنِ الْمُعَذَّبِينَ بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ، وَذَلِكَ أَرْبَعُونَ عَامًا يَنَامُونَ فِيهَا، فلذلك: قالُوا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا ، وَقِيلَ:

Diriliş anında kabirlerinizde pek az bir süre kaldığınızı sanırsınız. İki sur üflemesi arasında [kaldığınızı sanırsınız] da denilmiştir. Çünkü azap görenlerden iki üfleme arasında azap kaldırılır; bu da içinde uyudukları kırk yıldır. İşte bu yüzden: { قالُوا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } “‘Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?’ dediler”. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ الدُّنْيَا تَحَقَّرَتْ فِي أَعْيُنِهِمْ وَقَلَّتْ حِينَ رَأَوْا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَقَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ أَيْ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِعِبَادِي الْمُؤْمِنِينَ إِنَّهُمْ يَقُولُونَ عِنْدَ مُحَاوَرَتِهِمْ لِلْمُشْرِكِينَ الْكَلِمَةَ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ مِنْ غَيْرِهَا مِنَ الْكَلَامِ الْحَسَنِ، كَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ وَقَوْلِهِ:

Kıyamet gününü gördüklerinde dünya gözlerinde küçülüp azaldı ve bu sözü söylediler. “Kullarıma söyle, en güzel olanı söylesinler”; yani: Ey Muhammed, mümin kullarıma söyle, müşriklerle konuşup tartıştıklarında diğer güzel sözlerden daha güzel olan kelimeyi söylesinler. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kitap ehli ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin” sözü ve:

فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لِأَنَّ الْمُخَاشَنَةَ لَهُمْ رُبَّمَا تُنَفِّرُهُمْ عَنِ الْإِجَابَةِ أَوْ تُؤَدِّي إِلَى مَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَهَذَا كَانَ قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ السَّيْفِ وَقِيلَ: المعنى:

[ve]: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً } “Ona yumuşak söz söyleyin” [ayeti gibidir]. Çünkü onlara sert davranmak, belki de onları [hakka] icabet etmekten nefret ettirip uzaklaştırır veya Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Allah'tan başka yalvarıp yakardıklarına sövmeyin ki, onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” buyurduğu duruma yol açar. Bu [emir], kılıç ayeti inmeden önceydi. [Ayetin] anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir:

قُلْ لَهُمْ يَأْمُرُوا بِمَا أَمَرَ اللَّهُ وَيَنْهَوْا عَمَّا نَهَى عَنْهُ وَقِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ لِلْمُؤْمِنِينَ فِيمَا بَيْنَهُمْ خَاصَّةً، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى كَمَا يَشْهَدُ بِهِ السَّبَبُ الَّذِي سَنَذْكُرُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ أَيْ: بِالْفَسَادِ وَإِلْقَاءِ الْعَدَاوَةِ وَالْإِغْرَاءِ. قَالَ الْيَزِيدِيُّ: يُقَالُ: نَزَغَ بَيْنَنَا، أَيْ: أَفْسَدَ. وَقَالَ غَيْرُهُ: النَّزْغُ: الْإِغْرَاءُ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً أَيْ: مُتَظَاهِرًا بِالْعَدَاوَةِ مُكَاشِفًا بِهَا، وَهُوَ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مِثْلُ هَذَا فِي الْبَقَرَةِ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ قِيلَ: هَذَا خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ. وَالْمَعْنَى: إن يشأ يوفقكم للإسلام فيرحمكم أو يميتكم عَلَى الشِّرْكِ فَيُعَذِّبْكُمْ وَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَيْ: إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ بِأَنْ يَحْفَظَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ، أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ بِتَسْلِيطِهِمْ عَلَيْكُمْ وقيل: إن هذا تفسير لكلمة «الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا أَيْ: مَا وَكَّلْنَاكَ فِي مَنْعِهِمْ مِنَ الْكُفْرِ، وَقَسْرِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَقِيلَ: مَا جَعَلْنَاكَ كَفِيلًا لَهُمْ تُؤْخَذُ بِهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Onlara söyle; Allah'ın emrettiği şeyleri emretsinler, yasakladığı şeylerden de nehyetsinler. Bu ayetin sadece müminlerin kendi aralarındaki ilişkilere dair olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi, inşallah zikredeceğimiz nüzul sebebinin de şahitlik ettiği üzere daha evladır. “Çünkü şeytan aralarını bozar”; yani bozgunculukla, düşmanlık sokarak ve kışkırtarak. Yezîdî şöyle demiştir: Nezeğa beynenâ (نَزَغَ بَيْنَنَا), yani aramızı bozdu demektir. Başkası ise, nezğ (النزغ) kışkırtmaktır, demiştir. “Şüphesiz şeytan, insan için apaçık bir düşmandır”; yani düşmanlığını açıkça gösteren ve onu açığa vurandır; bu da öncesinin gerekçesidir (ta‘lîl). Bunun benzeri daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. “Rabbiniz sizi en iyi bilendir. Dilerse size merhamet eder, dilerse size azap eder.” Bunun müşriklere bir hitap olduğu söylenmiştir. Mana: Dilerse sizi İslâm'a muvaffak kılar da size merhamet eder veya dilerse sizi şirk üzere öldürür de size azap eder demektir. Müminlere bir hitap olduğu da söylenmiştir, yani: Dilerse sizi kâfirlerden koruyarak size merhamet eder, dilerse onları üzerinize musallat ederek size azap eder. Bunun “en güzel olan söz”ün bir tefsiri olduğu da söylenmiştir. “Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik”; yani seni onları küfürden alıkoymaya ve imana zorlamaya vekil kılmadık. Sana karşılık cezalandırılacağın bir kefil kılmadık da denilmiştir. Şairin şu sözü bundandır:

ذَكَرْتُ أَبَا أَرْوَى فَبِتُّ كَأَنَّنِي ... بِرَدِّ الْأُمُورِ الْمَاضِيَاتِ وَكِيلُ

“Ebû Ervâ'yı andım da sanki ben ... geçmiş işleri geri çevirmeye bir vekilmişim gibi geceledim.”

أَيْ: كَفِيلٌ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَعْلَمُ بِهِمْ ذَاتًا وَحَالًا وَاسْتِحْقَاقًا، وَهُوَ أَعَمُّ مِنْ قَوْلِهِ: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ لأن هذا يشمل كل ما في السموات وَالْأَرْضِ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ، وَذَاكَ خَاصٌّ بِبَنِي آدَمَ أَوْ بِبَعْضِهِمْ، وَهَذَا كَالتَّوْطِئَةِ لِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ أَيْ: أَنَّ هَذَا التَّفْضِيلَ عَنْ عِلْمٍ مِنْهُ بِمَنْ هُوَ أَعْلَى رُتْبَةً وَبِمَنْ دُونَهُ، وَبِمَنْ يَسْتَحِقُّ مَزِيدَ الْخُصُوصِيَّةِ بِتَكْثِيرِ فَضَائِلِهِ وَفَوَاضِلِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي الْبَقَرَةِ. وَقَدِ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا، وَمُوسَى كَلِيمًا، وَجَعَلَ عِيسَى كَلِمَتَهُ وَرُوحَهُ، وَجَعَلَ لِسُلَيْمَانَ مُلْكًا عَظِيمًا، وَغَفَرَ لِمُحَمَّدٍ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ، وَجَعَلَهُ سَيِّدَ وَلَدِ آدَمَ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَفْعٌ لِمَا كَانَ يُنْكِرُهُ الْكُفَّارُ مِمَّا يَحْكِيهِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ ارْتِفَاعِ دَرَجَتِهِ عِنْدَ رَبِّهِ ﷿، ثُمَّ ذَكَرَ مَا فَضَّلَ بِهِ دَاوُدَ، فَقَالَ: وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً أَيْ: كِتَابًا مَزْبُورًا. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ: فَلَا تُنْكِرُوا تَفْضِيلَ مُحَمَّدٍ وَإِعْطَاءَهُ الْقُرْآنَ فَقَدْ أَعْطَى اللَّهُ دَاوُدَ زَبُورًا.

Yani bir kefilmişim [gibi]. “Rabbin, göklerde ve yerde olan kimseleri en iyi bilendir”; onları zatları, halleri ve hak edişleri bakımından en iyi bilendir. Bu ifade, “Rabbiniz sizi en iyi bilendir” sözünden daha geneldir; çünkü bu, göklerde ve yerde bulunan yaratıklarının tamamını kapsar, diğeri ise Âdemoğullarına veya onların bir kısmına mahsustur. Bu ifade, “Andolsun ki biz, peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık” sözüne bir zemin hazırlama (tavtie) gibidir; yani bu üstün kılma, O'nun kimin daha yüksek derecede olduğunu, kimin ondan aşağıda olduğunu ve faziletlerini ve erdemlerini çoğaltmak suretiyle kimin daha fazla hususiyeti hak ettiğini bilmesine dayalıdır. Bu konu daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Nitekim Allah İbrâhim'i dost (halîl), Mûsâ'yı kelîm (kendisiyle konuşulan) edinmiş; Îsâ'yı kelimesi ve ruhu kılmış; Süleyman'a büyük bir mülk vermiş; Muhammed'in geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamış ve onu Âdemoğlunun efendisi yapmıştır. Bu ayette, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbi azze ve celle katındaki derecesinin yüceliğine dair anlattıklarını kâfirlerin inkâr etmesine karşı bir ret vardır. Sonra Dâvûd'u kendisiyle üstün kıldığı şeyi zikrederek şöyle buyurmuştur: “Ve Dâvûd'a da Zebur'u verdik”; yani yazılmış bir kitap verdik. Zeccâc: “Yani Muhammed'in üstün kılınmasını ve ona Kur'an verilmesini inkâr etmeyin; nitekim Allah Dâvûd'a da Zebur vermiştir” demiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَرُفاتاً قَالَ: غُبَارًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَرُفاتاً قَالَ: تُرَابًا، وَفِي قَوْلِهِ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَرُفاتاً } “ve ufalanmış toprak” sözü hakkında: “Toz” dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَرُفاتاً } “ve ufalanmış toprak” sözü hakkında: “Toprak” dediğini ve:

قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً قَالَ: مَا شِئْتُمْ فَكُونُوا، فَسَيُعِيدُكُمُ اللَّهُ كَمَا كُنْتُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ قَالَ: الْمَوْتُ، لَوْ كنتم موتى لَأَحْيَيْتُكُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَالْحَاكِمُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخُ فِي الْعَظَمَةِ، عَنْ الْحَسَنِ مِثْلَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ اللَّهِ ابن أَحْمَدَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ، وَزَادَ: قَالَ: فَكُونُوا الْمَوْتَ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ فَإِنَّ الْمَوْتَ سَيَمُوتُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عن ابن عباس في قوله: فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ قَالَ: سَيُحَرِّكُونَهَا اسْتِهْزَاءً. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قَالَ: الْإِعَادَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

{ قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً } “De ki: ‘İster taş olun, ister demir!’” sözü hakkında: “Dilediğiniz şey olun, Allah sizi ilk olduğunuz gibi tekrar diriltecektir” dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den { أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ } “Veya göğüslerinizde büyüyen herhangi bir yaratık [olun]” sözü hakkında: “Ölümdür; ölüler olsaydınız bile sizi diriltirdim” dediğini nakletmişlerdir. Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de, İbn Cerîr ve Hâkim, İbn Abbâs'tan bunun bir benzerini nakletmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de Hasen'den de yine benzerini nakletmiştir. Abdullah b. Ahmed, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den bunun benzerini nakletmişler ve şu ilaveyi yapmışlardır: Saîd dedi ki: “Eğer gücünüz yetiyorsa ölüm olun; çünkü ölüm de ölecektir.” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ } “Bunun üzerine sana başlarını sallayacaklar” sözü hakkında: “Alay ederek onları hareket ettireceklerdir” dediğini nakletmişlerdir. İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ } “ve ‘Ne zaman o?’ diyecekler” sözü hakkında: “Yeniden dirilme [ne zaman]” dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs'tan:

فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ قَالَ: بِأَمْرِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَخْرُجُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ وَهُمْ يَقُولُونَ: سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ قَتَادَةَ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ قَالَ: بِمَعْرِفَتِهِ وَطَاعَتِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا أَيْ: فِي الدُّنْيَا تَحَاقَرَتِ الدُّنْيَا فِي أَنْفُسِهِمْ، وَقَلَّتْ حِينَ عَايَنُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ فِي قَوْلِهِ:

{ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ } “O'na hamd ederek davetine uyarsınız” sözü hakkında: “O'nun emriyle” dediğini nakletmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Kabirlerinden ‘Sübhânekellâhumme ve bihamdik’ (Allah'ım, Seni tenzih ve Sana hamd ederiz) diyerek çıkarlar.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ } “O'na hamd ederek davetine uyarsınız” hakkında: “O'nu bilerek ve O'na itaat ederek” dediğini, { وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا } “ve pek az kaldığınızı sanırsınız” hakkında da: “Yani dünyada; kıyamet gününü gördüklerinde dünya onların nazarında küçülmüş ve azalmıştır” dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Sîrîn'den:

وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يعفوا عَنِ السَّيِّئَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: يَقُولُ لَهُ يَرْحَمُكَ اللَّهُ، يَغْفِرُ اللَّهُ لَكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: نَزْغُ الشَّيْطَانِ: تَحْرِيشُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:

{ وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kullarıma söyle, en güzel olanı söylesinler” sözü hakkında: “Lâ ilâhe illallâh [desinler]” dediğini nakletmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında: “Kötülüğü affetsinler” dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr, Hasen'den: “Ona ‘Yerhamukellâh’ (Allah sana merhamet etsin), ‘Yağfirullâhu lek’ (Allah seni bağışlasın) desin” dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: “Şeytanın fitne sokması (nezğ), kışkırtmasıdır” dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den:

وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً قَالَ: كُنَّا نُحَدَّثُ أَنَّهُ دُعَاءٌ عُلِّمَهُ دَاوُدُ وَتَحْمِيدٌ وَتَمْجِيدٌ لِلَّهِ ﷿، لَيْسَ فِيهِ حَلَالٌ وَلَا حَرَامٌ وَلَا فَرَائِضُ وَلَا حُدُودٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: الزَّبُورُ: ثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ وَدُعَاءٌ وَتَسْبِيحٌ. قُلْتُ: الْأَمْرُ كَمَا قَالَهُ قَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ، فَإِنَّا وَقَفْنَا عَلَى الزَّبُورِ فَوَجَدْنَاهُ خُطَبًا يَخْطُبُهَا دَاوُدُ ﵇، وَيُخَاطِبُ بِهَا رَبَّهُ سُبْحَانَهُ عِنْدَ دُخُولِهِ الْكَنِيسَةَ، وَجُمْلَتُهُ مِائَةٌ وَخَمْسُونَ خُطْبَةً، كُلُّ خُطْبَةٍ تُسَمَّى مَزْمُورًا بِفَتْحِ الْمِيمِ الْأُولَى وَسُكُونِ الزَّايِ وَضَمَّ الْمِيمِ الثَّانِيَةِ وَآخِرُهُ رَاءٌ، فَفِي بَعْضِ هَذِهِ الْخُطَبِ يَشْكُو دَاوُدُ إِلَى رَبِّهِ مِنْ أَعْدَائِهِ وَيَسْتَنْصِرُهُ عَلَيْهِمْ، وَفِي بَعْضِهَا يَحْمَدُ اللَّهَ وَيُمَجِّدُهُ وَيُثْنِي عَلَيْهِ بِسَبَبِ مَا وَقَعَ مِنَ النَّصْرِ عَلَيْهِمْ وَالْغَلَبَةِ لَهُمْ، وَكَانَ عِنْدَ الْخُطْبَةِ يَضْرِبُ بِالْقِيثَارَةِ، وَهِيَ آلَةٌ مِنْ آلَاتِ الْمَلَاهِي. وَقَدْ ذَكَرَ السيوطي في «الدرّ المنثور» ها هنا رِوَايَاتٍ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ يَذْكُرُونَ أَلْفَاظًا وَقَفُوا عَلَيْهَا فِي الزَّبُورِ لَيْسَ لَهَا كَثِيرُ فَائِدَةٍ، فَقَدْ أَغْنَى عَنْهَا وَعَنْ غَيْرِهَا مَا اشتمل عليه القرآن من المواعظ والزواجر.

{ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “ve Dâvûd'a da Zebur'u verdik” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Bize anlatıldığına göre o, Dâvûd'a öğretilen bir dua, Allah azze ve celle'ye bir hamd ve temciddir (övgüdür); onda helal, haram, farzlar ve hadler yoktur.” İbn Ebî Hâtim, Rebî‘ b. Enes'ten: “Zebur, Allah'a övgü, dua ve tesbihtir” dediğini nakletmiştir. Ben de derim ki: Durum Katâde ve Rebî‘in dediği gibidir; nitekim biz Zebur'u incelediğimizde onun, Dâvûd aleyhisselâm'ın irad ettiği ve mabede girdiğinde Rabbi Teâlâ'ya hitap ettiği hitabeler olduğunu gördük. Tamamı yüz elli hitabedir; her bir hitabeye birinci mimin fethası, zânın sükûnu, ikinci mimin dammesi ve sonu râ ile Mezmûr (مَزْمُور) adı verilir. Bu hitabelerin bazısında Dâvûd, düşmanlarından Rabbine şikâyette bulunur ve onlara karşı O'ndan yardım ister; bazısında ise onlara karşı gerçekleşen zafer ve galebe sebebiyle Allah'a hamd eder, O'nu yüceltir ve O'na sena eder. Hitabe esnasında ise bir çalgı aleti olan gitara (kîsâre) benzer bir saza vururdu. Süyûtî ed-Dürrü'l-Mensûr'da burada seleften bir gruptan Zebur'da rastladıkları bazı lafızları aktaran rivayetler zikretmiştir ki bunların pek bir faydası yoktur; zira Kur'an'ın ihtiva ettiği öğütler ve sakındırmalar bunlara da başkalarına da fazlasıyla kâfi gelmiştir.

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٥٦ الى ٦٠]

[İsrâ Suresi (17), 56-60. Ayetler]

قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً (٥٦) أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (٥٧) وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٥٨) وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (٥٩) وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً (٦٠)

{ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً (٥٦) أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (٥٧) وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٥٨) وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (٥٩) وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً (٦٠) } “De ki: ‘O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın! Onlar sizden sıkıntıyı ne gidermeye ne de değiştirmeye güç yetirebilirler.’ (56) O yalvardıkları kimseler de Rablerine hangisi daha yakın olacak diye vesile ararlar, O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir şeydir. (57) Kıyamet gününden önce helak etmeyeceğimiz veya şiddetli bir azapla cezalandırmayacağımız hiçbir memleket (halkı) yoktur. Bu, Kitap'ta yazılmıştır. (58) Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi verdik de onunla [kendilerine] zulmettiler. Biz mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz. (59) Hani sana: ‘Şüphesiz Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır’ demiştik. Sana gösterdiğimiz o rüyayı ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da ancak insanlar için bir imtihan kıldık. Biz onları korkutuyoruz; fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor. (60)”

قَوْلُهُ: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ هَذَا رَدٌّ عَلَى طَائِفَةٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَ تَمَاثِيلَ عَلَى أَنَّهَا صُوَرُ الْمَلَائِكَةِ، وَعَلَى طَائِفَةٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَانُوا يَقُولُونَ بِإِلَهِيَّةِ عِيسَى وَمَرْيَمَ وَعُزَيْرٍ، فَأَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمُ: ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ آلِهَةٌ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَقِيلَ: أَرَادَ بِالَّذِينَ زَعَمْتُمْ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ عِنْدَهُمْ نَاسٌ مِنَ الْعَرَبِ، وَإِنَّمَا خُصِّصَتِ الْآيَةُ بِمَنْ ذَكَرْنَا لِقَوْلِهِ: يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ فَإِنَّ هَذَا لَا يَلِيقُ بِالْجَمَادَاتِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ أَيْ: لَا يَسْتَطِيعُونَ ذَلِكَ، وَالْمَعْبُودُ الْحَقُّ هُوَ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى كَشْفِ الضُّرِّ، وَعَلَى تَحْوِيلِهِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، وَمِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ

Allah Teâlâ'nın: “De ki: ‘O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın!’ ” sözü; heykellere meleklerin suretleri olduğu gerekçesiyle tapan bir grup müşrike ve Îsâ, Meryem ve Üzeyr'in ilah olduğunu söyleyen bir grup ehl-i kitaba bir cevaptır. Allah Teâlâ Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onlara: “Allah'tan başka ilah olduğunu iddia ettiğiniz kimseleri çağırın” demesini emretmiştir. “İddia ettikleriniz” ile Araplardan bazı insanların taptığı bir grup cinnin kastedildiği de söylenmiştir. Ayet, “Rablerine vesile ararlar” ifadesinden dolayı ancak zikrettiğimiz kimselere tahsis edilmiştir; zira bu ifade cansız varlıklara uygun düşmez. “Onlar sizden sıkıntıyı ne gidermeye [güç yetirebilirler] ne de değiştirmeye”; yani buna güç yetiremezler. Hak mabut ise sıkıntıyı gidermeye, onu bir halden bir hale ve bir mekândan bir mekâna değiştirmeye kadir olandır. Dolayısıyla kesin olarak bilinmiştir ki

هَذِهِ الَّتِي تَزْعُمُونَهَا آلِهَةٌ لَيْسَتْ بِآلِهَةٍ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَكَّدَ عَدَمَ اقْتِدَارِهِمْ بِبَيَانِ غَايَةِ افْتِقَارِهِمْ إِلَى اللَّهِ فِي جَلْبِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ، فَقَالَ: أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ فَأُولَئِكَ مُبْتَدَأٌ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ صِفَتُهُ، وَضَمِيرُ الصِّلَةِ مَحْذُوفٌ، أَيْ: يَدْعُونَهُمْ، وَخَبَرُ الْمُبْتَدَأِ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الَّذِينَ يَدْعُونَ خَبَرَ الْمُبْتَدَأِ، أَيِ: الَّذِينَ يَدْعُونَ عِبَادَهُ إِلَى عِبَادَتِهِمْ، وَيَكُونُ يَبْتَغُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ تَدْعُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى الْخَبَرِ وَلَا خِلَافَ فِي يَبْتَغُونَ أَنَّهُ بِالتَّحْتِيَّةِ وَالْوَسِيلَةُ الْقُرْبَةُ بِالطَّاعَةِ وَالْعِبَادَةِ: أَيْ يَتَضَرَّعُونَ إِلَى اللَّهِ فِي طَلَبِ مَا يُقَرِّبُهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ، وَالضَّمِيرُ فِي رَبِّهِمْ يَعُودُ إِلَى الْعَابِدِينَ أَوِ الْمَعْبُودِينَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى: أَيُّهُمْ أَقْرَبُ بِالْوَسِيلَةِ إِلَى اللَّهِ، أَيْ: يَتَقَرَّبُ إِلَيْهِ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي يَبْتَغُونَ، أَيْ: يَبْتَغِي مَنْ هُوَ أَقْرَبُ إِلَيْهِ تَعَالَى الْوَسِيلَةَ، فَكَيْفَ بِمَنْ دُونَهُ؟ وَقِيلَ: إِنَّ يَبْتَغُونَ مُضَمَّنٌ مَعْنَى يحرصون، أي: يحرصون أيهم أقرب إليه سُبْحَانَهُ بِالطَّاعَةِ وَالْعِبَادَةِ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ كَمَا يَرْجُوهَا غَيْرُهُمْ وَيَخافُونَ عَذابَهُ كَمَا يَخَافُهُ غَيْرُهُمْ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً تعليل قوله: يَخافُونَ عَذابَهُ أَيْ: إِنَّ عَذَابَهُ سُبْحَانَهُ حَقِيقٌ بِأَنْ يَحْذَرَهُ الْعِبَادُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَغَيْرِهِمْ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَآلَ الدُّنْيَا وَأَهْلِهَا فَقَالَ: وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ إن نافية، ومن لِلِاسْتِغْرَاقِ، أَيْ: مَا مِنْ قَرْيَةٍ، أَيُّ قَرْيَةٍ كَانَتْ مِنْ قُرَى الْكُفَّارِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ مَا مِنْ أَهْلِ قَرْيَةٍ إِلَّا سَيُهْلَكُونَ إِمَّا بِمَوْتٍ وَإِمَّا بِعَذَابٍ يَسْتَأْصِلُهُمْ، فَالْمُرَادُ بِالْقَرْيَةِ أَهْلُهَا، وَإِنَّمَا قِيلَ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِأَنَّ الْإِهْلَاكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِالْقُرَى الْكَافِرَةِ، بَلْ يَعُمُّ كُلَّ قَرْيَةٍ لِانْقِضَاءِ عُمْرِ الدُّنْيَا وَقِيلَ: الْإِهْلَاكُ لِلصَّالِحَةِ وَالتَّعْذِيبُ لِلطَّالِحَةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ: وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ . كانَ ذلِكَ الْمَذْكُورُ مِنَ الْإِهْلَاكِ، وَالتَّعْذِيبِ فِي الْكِتابِ أَيِ: اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مَسْطُوراً أَيْ: مَكْتُوبًا، وَالسَّطْرُ الْخَطُّ وَهُوَ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرٌ، وَالسَّطْرُ بِالتَّحْرِيكِ مِثْلُهُ. قَالَ جَرِيرٌ:

ilah olduğunu iddia ettiğiniz bu varlıklar ilah değildir. Sonra Allah Teâlâ, menfaatleri celbetme ve zararları defetmede onların Allah'a ne derece muhtaç olduklarını beyan ederek güç yetiremeyişlerini tekit etmiş ve şöyle buyurmuştur: “O yalvardıkları kimseler de Rablerine vesile ararlar.” “Ülâike” (أُولَئِكَ) mübteda, “ellezîne yed‘ûne” (الَّذِينَ يَدْعُونَ) onun sıfatıdır; sıla zamiri hazfedilmiştir, yani “yed‘ûnehum” (onlara yalvarırlar) takdirindedir. Mübtedanın haberi ise “yebteğûne ilâ rabbihimu’l-vesîlete” (يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ) cümlesidir. “Ellezîne yed‘ûne” ifadesinin mübtedanın haberi olması da caizdir; yani kullarını kendilerine ibadet etmeye çağıran kimselerdir, bu durumda “yebteğûne” cümlesi hâl makamında mahallen mensup olur. İbn Mes‘ûd muhatap kipiyle “ted‘ûne” (تَدْعُونَ / yalvardığınız) şeklinde üstten iki nokta ile (tâ ile) okumuştur. Diğerleri ise haber kipiyle “yed‘ûne” (يَدْعُونَ / yalvardıkları) şeklinde alttan iki nokta ile (yâ ile) okumuşlardır. “Yebteğûne” kelimesinin yâ ile olduğunda ise ihtilaf yoktur. Vesîle; itaat ve ibadetle yakınlaşmaktır. Yani Rablerine kendilerini yaklaştıracak şeyi talep etmek için Allah'a yalvarıp yakarırlar; “rabbihim”deki zamir tapanlara veya tapılanlara döner. “Hangisi daha yakın [olacak diye]” mübteda ve haberdir. Zeccâc şöyle demiştir: “Mana: Hangisi vesile ile Allah'a daha yakın [olacak], yani sâlih amelle O'na yakınlaşacak [diye ararlar] şeklindedir.” Bu cümlenin “yebteğûne”deki zamirden bedel olması da caizdir; yani Allah Teâlâ'ya en yakın olan kimse bile vesile ararken, O'ndan daha aşağıda olan nasıl aramasın? “Yebteğûne” fiilinin “hırs gösterirler” anlamını içerdiği de söylenmiştir; yani hangisi itaat ve ibadetle Allah Teâlâ'ya daha yakın olacak diye hırs gösterirler. “O'nun rahmetini umarlar”; başkalarının umduğu gibi, “ve azabından korkarlar”; başkalarının korktuğu gibi. “Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir şeydir.” Bu, “azabından korkarlar” sözünün illetidir (gerekçesidir); yani meleklerden, peygamberlerden ve başkalarından olan kulların O'nun azabından sakınması pek yerindedir. Sonra Allah Teâlâ dünyanın ve ehlinin akıbetini beyan ederek şöyle buyurdu: “Kıyamet gününden önce helak etmeyeceğimiz hiçbir memleket (halkı) yoktur.” “İn” (إِنْ) nefiy (olumsuzluk) içindir; “min” (مِنْ) ise istiğrâk (bütün fertleri kapsama) içindir. Yani kâfirlerin memleketlerinden hiçbir memleket, hangi memleket olursa olsun müstesna değildir. Zeccâc şöyle demiştir: “Yani hiçbir memleket halkı yoktur ki ya ölümle ya da köklerini kazıyan bir azapla mutlaka helak edilecek olmasınlar.” Dolayısıyla memleketten murat onun halkıdır. “Kıyamet gününden önce” denilmesinin sebebi şudur: Çünkü kıyamet günündeki helak kâfir memleketlere mahsus değildir; aksine dünya ömrünün sona ermesi sebebiyle bütün memleketleri kapsar. Helakin sâlih memleketler için, azabın ise fâsık memleketler için olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ } “Halkı zalim olmadıkça biz memleketleri helak edici değildik” sözü sebebiyle daha evladır. “Bu”, yani helak ve azaptan zikredilen bu durum “Kitap'ta”, yani Levh-i Mahfûz'da “yazılmıştır (mestûran)”; yani kaydedilmiştir. Satr (سَطْر); çizgidir ve aslen masdardır; harekelisi olan setar (سَطَر) da böyledir. Cerîr şöyle demiştir:

مَنْ شَاءَ بَايَعْتُهُ مَالِي وَخِلْعَتَهُ ... مَا تُكْمِلُ التَّيْمُ فِي دِيوَانِهَا سطرا

“Dileyen kimseye malımı ve onun en seçkinini satarım ... Teym kabilesi divanında bir satırı bile tamamlayamaz.”

والخلعة بِضَمِّ الْخَاءِ خِيَارُ الْمَالِ، وَالسَّطْرُ: جَمْعُ أَسْطَارٍ، وَجَمْعُ السَّطْرِ بِالسُّكُونِ أَسْطُرٌ. وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِنَّ يَجْعَلَ لَهُمُ الصَّفَا ذَهَبًا وَأَنْ يُنَحِّيَ عَنْهُمْ جِبَالَ مَكَّةَ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ: إِنْ شِئْتَ كَانَ مَا سَأَلَ قَوْمُكَ، وَلَكِنَّهُمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا لَمْ يُمْهَلُوا، وَإِنْ شِئْتَ اسْتَأْنَيْتَ بِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَالْمَعْنَى: وَمَا مَنَعَنَا مِنْ إِرْسَالِ الْآيَاتِ الَّتِي سَأَلُوهَا إِلَّا تَكْذِيبُ الْأَوَّلِينَ، فَإِنْ أَرْسَلْنَاهَا وَكَذَّبَ بِهَا هَؤُلَاءِ عُوجِلُوا وَلَمْ يُمْهَلُوا كَمَا هُوَ سُنَّةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي عِبَادِهِ، فَالْمَنْعُ مُسْتَعَارٌ لِلتَّرْكِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَشْيَاءِ، أَيْ: مَا تَرَكْنَا إِرْسَالَهَا لِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ إِلَّا تَكْذِيبُ الْأَوَّلِينَ، فَإِنْ كَذَّبَ بِهَا هَؤُلَاءِ كَمَا كَذَّبَ بِهَا أُولَئِكَ لِاشْتِرَاكِهِمْ فِي الْكُفْرِ وَالْعِنَادِ حَلَّ بِهِمْ مَا حَلَّ

Hıl‘at (خِلْعَة) hâ harfinin zammesiyle [hul‘a], malın en seçkini demektir. Satr (سَطْر) kelimesinin çoğulu estâr (أَسْطَار), sükûn ile “satr”ın çoğulu ise usturdur (أَسْطُر). { وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ } “Bizi [o istedikleri] mucizeleri göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır.” Müfessirler şöyle demişlerdir: Mekke ehli, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den kendileri için Safâ tepesini altına çevirmesini ve Mekke dağlarını önlerinden kaldırmasını istediler. Bunun üzerine Cibrîl gelip şöyle dedi: «Eğer dilersen kavminin istediği şey olur; ancak inanmazlarsa kendilerine mühlet verilmez. Dilersen de onlara mühlet tanırsın.» Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Manası şudur: Onların talep ettiği mucizeleri göndermekten bizi alıkoyan şey, öncekilerin yalanlamış olmasından başkası değildir. Zira şayet onları gönderirsek ve bunlar da yalanlarlarsa, Allah Teâlâ’nın kulları hakkındaki sünneti gereğince hemen cezalandırılırlar ve kendilerine mühlet verilmez. Buradaki men‘ (alıkoyma) lafzı terk manasında istiare edilmiştir; istisna ise en genel şeylerden müferrağdır (müferrağ istisnadır). Yani: Biz o mucizeleri göndermeyi herhangi bir sebepten dolayı terk etmedik, ancak öncekilerin yalanlaması sebebiyle terk ettik. Zira küfür ve inatta ortak olmaları hasebiyle öncekilerin yalanladığı gibi bunlar da yalanlarsa

بِهِمْ، وَ «أَنْ» الْأُولَى فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بإيقاع المنع عليها، وأن الثانية في محل رفع، والباء في الآيات زَائِدَةٌ.

onların başına gelen bunların da başına gelir. İlk “en” (أَنْ) men‘ fiilinin üzerine geçmesiyle mef‘ûl olarak nasb mahallindedir, ikinci “en” ise fâil olarak ref mahallindedir. “El-Âyât”taki bâ harf-i ceri ise zâiddir.

وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمَانِعَ مِنْ إِرْسَالِ الْآيَاتِ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا هُوَ أَنَّ الِاقْتِرَاحَ مَعَ التَّكْذِيبِ مُوجِبٌ لِلْهَلَاكِ الْكُلِّيِّ وَهُوَ الِاسْتِئْصَالُ، وَقَدْ عَزَمْنَا عَلَى أَنْ نُؤَخِّرَ أَمْرَ مَنْ بُعِثَ إِلَيْهِمْ مُحَمَّدٌ ﷺ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ:

Özetle: İstedikleri mucizeleri göndermeye engel olan husus, mucize talebinin ardından yalanlamanın toptan helaki, yani kökten yok edilmeyi (isti’sâl) gerektirmesidir. Biz ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine gönderildiği kimselerin durumunu kıyamet gününe kadar ertelemeyi takdir etmiş bulunmaktayız. Ayetin manasının şu olduğu da söylenmiştir:

إِنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ مِنْ قُرَيْشٍ وَنَحْوَهِمْ مُقَلِّدُونَ لِآبَائِهِمْ، فَلَا يُؤْمِنُونَ الْبَتَّةَ كَمَا لَمْ يُؤْمِنْ أُولَئِكَ، فَيَكُونُ إِرْسَالُ الْآيَاتِ ضَائِعًا، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ اسْتَشْهَدَ عَلَى مَا ذُكِرَ بِقِصَّةِ صَالِحٍ وَنَاقَتِهِ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا اقْتَرَحُوا عَلَيْهِ مَا اقْتَرَحُوا مِنَ النَّاقَةِ وَصِفَتِهَا الَّتِي قَدْ بُيِّنَتْ فِي مَحَلٍّ آخَرَ، وَأَعْطَاهُمُ اللَّهُ مَا اقْتَرَحُوا فَلَمْ يُؤْمِنُوا اسْتُؤْصِلُوا بِالْعَذَابِ، وَإِنَّمَا خُصَّ قَوْمُ صَالِحٍ بِالِاسْتِشْهَادِ لِأَنَّ آثَارَ إِهْلَاكِهِمْ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ قَرِيبَةٌ مِنْ قُرَيْشٍ وَأَمْثَالِهِمْ يُبْصِرُهَا صَادِرُهُمْ وَوَارِدُهُمْ، فَقَالَ: وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً أَيْ: ذَاتَ إِبْصَارٍ يُدْرِكُهَا النَّاسُ بِأَبْصَارِهِمْ، كَقَوْلِهِ:

Kureyş ve benzerlerinden olan bu kâfirler atalarını taklit etmektedirler; nitekim öncekiler inanmadığı gibi bunlar da asla inanmayacaklardır, dolayısıyla mucizelerin gönderilmesi boşa gidecektir. Sonra Allah Teâlâ zikredilen hususa Sâlih ve devesi kıssasını delil getirdi; zira onlar Sâlih'ten başka bir yerde beyan edilen deve ve sıfatları hususunda teklif ettikleri şeyleri isteyince ve Allah da istediklerini kendilerine verip yine de inanmayınca azapla kökleri kazındı. Sâlih'in kavminin delil olarak tahsis edilmesinin sebebi şudur: Çünkü onların helak kalıntıları Arap diyarında Kureyş ve benzerlerine yakındır; oraya gidip gelen herkes bunları görür. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: “Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi verdik”; yani insanların gözleriyle idrak edeceği şekilde açıkça görülen [bir deve verdik]. Nitekim:

وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً أَوْ أُسْنِدَ إِلَيْهَا حَالُ مَنْ يُشَاهِدُهَا مَجَازًا، أَوْ أَنَّهَا جَعَلَتْهُمْ ذَوِي إِبْصَارٍ، مِنْ أَبْصَرَهُ جَعَلَهُ بَصِيرًا. وَقُرِئَ عَلَى صِيغَةِ الْمَفْعُولِ. وَقُرِئَ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَالصَّادِ وَانْتِصَابُهَا عَلَى الْحَالِ. وَقُرِئَ بِرَفْعِهَا عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَحْذُوفٍ يَقْتَضِيهِ سِيَاقُ الْكَلَامِ، أَيْ: فَكَذَّبُوهَا وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ. وَمَعْنَى فَظَلَمُوا بِها فَظَلَمُوا بِتَكْذِيبِهَا أَوْ عَلَى تَضْمِينِ ظَلَمُوا مَعْنَى جَحَدُوا أَوْ كَفَرُوا، أَيْ:

{ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً } “Gündüz ayetini (aydınlatıcı ve) gösterici kıldık” ayeti de böyledir. Veya mecaz yoluyla onu gören kimsenin hâli deveye nispet edilmiştir yahut “ona gösterdi, onu basiretli kıldı” anlamındaki ebsarahû (أَبْصَرَهُ) kökünden hareketle o deve onları basiret sahibi kılmıştır. Mef‘ûl sîgasıyla (mübsarat) da okunmuştur. Mimin ve sâdın fethasıyla (mübasaraten) da okunmuştur ve hâl olarak mensuptur. Mahzûf bir mübtedanın haberi olarak ref ile de okunmuştur. Cümle, sözün akışının gerektirdiği mahzûf bir ifadeye matuftur; yani “Onu yalanladılar, nitekim Semûd'a da o dişi deveyi vermiştik.” “Onunla [kendilerine] zulmettiler” sözünün anlamı; onu yalanlamakla zulmettiler demektir veya “zulmettiler” fiili “inkâr ettiler” yahut “küfrettiler” anlamını içermektedir, yani:

فَجَحَدُوا بِهَا أَوْ كَفَرُوا بِهَا ظَالِمِينَ، وَلَمْ يَكْتَفُوا بِمُجَرَّدِ الْكُفْرِ أَوِ الْجَحْدِ وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً اخْتُلِفَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَاتِ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا الْعِبَرُ وَالْمُعْجِزَاتُ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ عَلَى أَيْدِي الرُّسُلِ مِنْ دَلَائِلِ الْإِنْذَارِ تَخْوِيفًا لِلْمُكَذِّبِينَ الثَّانِي: أَنَّهَا آيَاتُ الِانْتِقَامِ تَخْوِيفًا مِنَ الْمَعَاصِي الثَّالِثُ: تَقَلُّبُ الْأَحْوَالِ مِنْ صِغَرٍ إِلَى شَبَابٍ ثُمَّ إِلَى تَكَهُّلٍ ثُمَّ إِلَى شَيْبٍ لِيَعْتَبِرَ الْإِنْسَانُ بِتَقَلُّبِ أَحْوَالِهِ فَيَخَافُ عَاقِبَةَ أَمْرِهِ الرَّابِعُ: آيَاتُ الْقُرْآنِ الْخَامِسُ: الْمَوْتُ الذَّرِيعُ وَالْمُنَاسِبُ لِلْمَقَامِ أَنْ تُفَسَّرَ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ بِالْآيَاتِ الْمُقْتَرَحَةِ، أَيْ: لَا نُرْسِلُ الْآيَاتِ الْمُقْتَرَحَةَ إِلَّا تَخْوِيفًا مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ، فَإِنْ لَمْ يَخَافُوا وَقَعَ عَلَيْهِمْ. وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لَا مَحَلَّ لَهَا وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ ظَلَمُوا بِهَا، أَيْ: فَظَلَمُوا بِهَا وَلَمْ يَخَافُوا، وَالْحَالُ أَنَّ مَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ الَّتِي هِيَ مِنْ جُمْلَتِهَا إِلَّا تَخْوِيفًا. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ الْمُقْتَرَحَةِ إِلَّا تَخْوِيفًا مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ الْعَاجِلِ. وَلَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الِامْتِنَاعَ مِنْ إِرْسَالِ الْآيَاتِ الْمُقْتَرَحَةِ عَلَى رَسُولِهِ لِلصَّارِفِ الْمَذْكُورِ قَوَّى قَلْبَهُ بِوَعْدِ النَّصْرِ وَالْغَلَبَةِ، فَقَالَ: وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ الظَّرْفُ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيِ: اذْكُرْ إِذْ قُلْنَا لَكَ، أَيْ: أَنَّهُمْ فِي قَبْضَتِهِ وَتَحْتَ قُدْرَتِهِ، فَلَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَى الْخُرُوجِ مِمَّا يُرِيدُهُ بِهِمْ لِإِحَاطَتِهِ لَهُمْ بِعِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالنَّاسِ أَهْلُ مَكَّةَ، وَإِحَاطَتُهُ بِهِمْ إِهْلَاكُهُ إِيَّاهُمْ، أَيْ: إِنَّ اللَّهَ سَيُهْلِكُهُمْ، وَعَبَّرَ بِالْمَاضِي تَنْبِيهًا عَلَى تَحَقُّقِ وُقُوعِهِ، وَذَلِكَ كَمَا وَقَعَ يَوْمَ بَدْرٍ وَيَوْمَ الْفَتْحِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَصَمَهُ مِنَ النَّاسِ أَنْ يَقْتُلُوهُ حَتَّى يُبَلِّغَ رِسَالَةَ رَبِّهِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ إِنْزَالَ الْآيَاتِ يَتَضَمَّنُ التَّخْوِيفَ ضَمَّ إِلَيْهِ ذِكْرَ آيَةِ الْإِسْرَاءِ، وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي صَدْرِ السُّورَةِ وَجْهًا آخَرَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الرُّؤْيَا، وَكَانَتِ الْفِتْنَةُ ارْتِدَادَ قَوْمٍ كَانُوا أَسْلَمُوا حِينَ أَخْبَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّهُ أُسْرِيَ بِهِ، وَقِيلَ: كَانَتْ رُؤْيَا نَوْمٍ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَأَى أَنَّهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ فَافْتَتَنَ الْمُسْلِمُونَ لِذَلِكَ، فَلَمَّا فتح الله مكة نزل قوله: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ

Zalimler olarak onu inkâr ettiler veya ona küfrettiler; sadece küfür ve inkâr ile de yetinmediler. “Biz mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz.” Ayetlerin (mucizelerin) tefsirinde çeşitli görüşler ileri sürülmüştür: Birincisi: Bundan murat, yalanlayanları korkutmak amacıyla Allah'ın peygamberlerin ellerinde var ettiği uyarı delillerinden olan ibretler ve mucizelerdir. İkincisi: Günahlardan korkutmak için gönderilen intikam ayetleridir. Üçüncüsü: İnsanın durumlarının değişmesinden ibret alıp işinin sonundan korkması için çocukluktan gençliğe, sonra olgunluğa, sonra da yaşlılığa doğru hallerin değişmesidir. Dördüncüsü: Kur'an ayetleridir. Beşincisi: Salgın ve yaygın ölümdür. Makama uygun olan ise, zikredilen ayetlerin talep edilen mucizeler olarak tefsir edilmesidir; yani biz teklif edilen mucizeleri ancak azabın inmesinden korkutmak için göndeririz; şayet korkmazlarsa azap onların üzerine iner. Bu cümle, iraptan mahalli olmayan müste'nefe bir cümledir. “Zalemû bihâ”daki zamirden hâl makamında mahallen mensup olması da caizdir; yani aralarında bu devenin de bulunduğu ayetleri ancak korkutmak için gönderdiğimiz halde, onlar deveye zulmettiler ve korkmadılar. İbn Kuteybe şöyle demiştir: “Biz teklif edilen mucizeleri ancak peşin bir azabın inmesinden korkutmak için göndeririz.” Allah Teâlâ, zikredilen engelden ötürü Resûlüne teklif edilen mucizeleri göndermekten imtina ettiğini belirtince, zafer ve galebe vaadiyle onun kalbine kuvvet vererek şöyle buyurdu: “Hani sana: ‘Şüphesiz Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır’ demiştik.” Zarf mahzûf bir fiile mütealliktir; yani: “Sana dediğimiz vakti hatırla!” demektir. Yani onlar O'nun kabzasında ve kudreti altındadır; ilmi ve kudretiyle onları kuşattığı için O'nun haklarında dilediği şeyin dışına çıkmalarına hiçbir yol yoktur. İnsanlardan muradın Mekke ehli olduğu, onları kuşatmasının da onları helak etmesi anlamına geldiği söylenmiştir; yani Allah onları mutlaka helak edecektir. Gerçekleşmesinin kesinliğine dikkat çekmek için geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiştir; nitekim Bedir günü ve Fetih günü böyle vuku bulmuştur. Bundan muradın, Rabbinin elçiliğini tebliğ edinceye kadar Allah Teâlâ'nın onu öldürmelerinden insanlara karşı koruması olduğu da söylenmiştir. “Sana gösterdiğimiz o rüyayı da ancak insanlar için bir imtihan kıldık.” Allah Teâlâ ayetleri indirmenin korkutmayı içerdiğini beyan edince, bu rüyanın tefsirinde diğer bir vecih olarak surenin başında zikredilen İsrâ ayetini de buna eklemiştir. Fitne (imtihan) ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin yürütüldüğünü (isrâ) kendilerine haber verdiğinde Müslüman olmuş bir topluluğun dinden dönmesiydi. Bunun bir uyku rüyası olduğu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'ye girdiğini gördüğü ve Müslümanların bu sebeple sınandığı da söylenmiştir; nitekim Allah Mekke'yi fethettirince: { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ

الرُّؤْيا بِالْحَقِ

الرُّؤْيا بِالْحَقِ } “Andolsun ki Allah, Resûlüne o rüyayı hak ile doğruladı”

وَقَدْ تُعُقِّبَ هَذَا بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ، وَالرُّؤْيَا الْمَذْكُورَةَ كَانَتْ بِالْمَدِينَةِ وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الرُّؤْيَا الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هِيَ أَنَّهُ رَأَى بَنِي مَرْوَانَ يَنْزَوْنَ عَلَى مِنْبَرِهِ نَزْوَ الْقِرَدَةِ فَسَاءَهُ ذَلِكَ، فَقِيلَ: إِنَّمَا هِيَ الدُّنْيَا أَعْطَوْهَا فَسُرِّيَ عَنْهُ، وَفِيهِ ضَعْفٌ، فَإِنَّهُ لَا فِتْنَةَ لِلنَّاسِ فِي هَذِهِ الرُّؤْيَا إِلَّا أَنْ يُرَادَ بِالنَّاسِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَحْدَهُ، وَيُرَادُ بِالْفِتْنَةِ مَا حَصَلَ مِنَ الْمَسَاءَةِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ يُحْمَلُ عَلَى أَنَّهُ قَدْ كَانَ أَخْبَرَ النَّاسَ بِهَا فَافْتَتَنُوا.

ayeti indi. Ancak buna, bu ayetin Mekkî olduğu, söz konusu rüyanın ise Medine'de gerçekleştiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bu ayette zikredilen rüyanın; Resûlullah'ın, Mervân oğullarının kendi minberi üzerinde maymunların sıçrayışı gibi sıçradıklarını görüp bundan hoşnut kalmaması olduğu da söylenmiştir; bunun üzerine kendisine, ‘O sadece kendilerine verilen bir dünyalıktır’ denilmiş ve ferahlamıştır. Bu görüşte zayıflık vardır; zira bu rüyada insanlar için bir fitne (imtihan) yoktur; meğerki insanlardan murat sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olsun ve fitneden murat da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşan keder olsun yahut bunu insanlara haber verip de onların imtihana düşmüş olmalarına hamledilsin.

وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَرَاهُ فِي الْمَنَامِ مَصَارِعَ قُرَيْشٍ، حتى قال: «والله لكأني أنظر مَصَارِعِ الْقَوْمِ» وَهُوَ يُومِئُ إِلَى الْأَرْضِ وَيَقُولُ: «هَذَا مَصْرَعُ فُلَانٍ، هَذَا مَصْرَعُ فُلَانٍ» ، فَلَمَّا سمعت قُرَيْشُ ذَلِكَ جَعَلُوا رُؤْيَاهُ سُخْرِيَةً.

Allah Teâlâ'nın rüyada ona Kureyş'in yıkılıp öleceği yerleri gösterdiği de söylenmiştir; hatta o: “Vallahi sanki ben o kavmin vurulup düşeceği yerlere bakıyor gibiyim” buyurmuş, yere işaret ederek: “Şurası falancanın vurulacağı yer, şurası da falancanın vurulacağı yer” demiştir. Kureyş bunu işitince onun rüyasını alaya almıştır.

وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ عَطْفٌ عَلَى الرُّؤْيَا، قِيلَ: وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ. قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: وَهِيَ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ، وَالْمُرَادُ بِلَعْنِهَا لَعْنُ آكِلِهَا كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ- طَعامُ الْأَثِيمِ . وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ لِكُلِّ طَعَامٍ مَكْرُوهٍ مَلْعُونٌ، وَمَعْنَى الْفِتْنَةِ فِيهَا أَنَّ أَبَا جَهْلٍ وَغَيْرَهُ قَالُوا: زَعَمَ صَاحِبُكُمْ أَنَّ نَارَ جَهَنَّمَ تَحْرِقُ الْحَجَرَ، ثُمَّ يَقُولُ يَنْبُتُ فِيهَا الشَّجَرُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَرُوِيَ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ أَمَرَ جَارِيَةً فَأَحْضَرَتْ تَمْرًا وَزُبْدًا وَقَالَ لِأَصْحَابِهِ: تَزَقَّمُوا. وَقَالَ ابْنُ الزِّبَعْرَى: كَثَّرَ اللَّهُ مِنَ الزَّقُّومِ فِي دَارِكُمْ فَإِنَّهُ التَّمْرُ بِالزُّبْدِ بِلُغَةِ الْيَمَنِ. وَقِيلَ:

“Ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da [imtihan kıldık]”; rüya lafzına matuftur. Kelâmda takdim ve tehir olduğu, takdirin: “Sana gösterdiğimiz rüyayı ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da ancak insanlar için bir imtihan kıldık” şeklinde olduğu söylenmiştir. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: O, zakkum ağacıdır; onun lanetlenmesinden murat, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârların yiyeceğidir” buyurduğu gibi onu yiyenin lanetlenmesidir. Zeccâc: “Araplar hoşlanılmayan her yiyeceğe mel‘ûn (lanetli) derler” demiştir. Ondaki fitnenin (imtihanın) anlamı şudur: Ebû Cehil ve başkaları: “Arkadaşınız cehennem ateşinin taşları yaktığını iddia ediyor, sonra da orada ağaç bittiğini söylüyor” dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Rivayet edildiğine göre Ebû Cehil bir cariyeye emredip hurma ile tereyağı getirtmiş ve arkadaşlarına: “Zakkumlanın (yiyin)” demiştir. İbnü'z-Ziba‘râ da: “Allah evinizde zakkumu çoğaltsın, zira Yemen lügatinde o tereyağlı hurmadır” demiştir. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ هِيَ الشَّجَرَةُ الَّتِي تَلْتَوِي عَلَى الشَّجَرِ فَتَقْتُلُهَا، وَهِيَ شَجَرَةُ الْكُشُوثُ، وَقِيلَ: هِيَ الشَّيْطَانُ، وَقِيلَ: الْيَهُودُ، وَقِيلَ: بَنُو أُمَيَّةَ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً أَيْ: نُخَوِّفُهُمْ بِالْآيَاتِ فَمَا يَزِيدُهُمُ التَّخْوِيفُ إِلَّا طُغْيَانًا مُتَجَاوِزًا لِلْحَدِّ، مُتَمَادِيًا غَايَةَ التَّمَادِي، فَمَا يُفِيدُهُمْ إِرْسَالُ الْآيَاتِ إِلَّا الزِّيَادَةَ فِي الْكُفْرِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ نَفْعَلُ بِهِمْ مَا فَعَلْنَاهُ بِمَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ، وَهُوَ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ، وَلَكِنَّا قَدْ قَضَيْنَا بِتَأْخِيرِ الْعُقُوبَةِ.

Lanetlenen ağaç, ağaçlara sarılıp onları kurutan ağaçtır ki o küşûs (cinsaçı) ağacıdır. Onun şeytan olduğu da söylenmiştir; Yahudiler olduğu söylenmiştir; Emevîler olduğu da söylenmiştir. “Biz onları korkutuyoruz; fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor”; yani biz onları mucizelerle korkutuyoruz, fakat bu korkutma onlara haddi aşan ve son derece ileri giden bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor. Dolayısıyla mucizelerin gönderilmesi onlara küfürde artıştan başka bir fayda sağlamamaktadır; o takdirde onlara kendilerinden önceki kâfirlere yaptığımızı, yani köklerini kazıyan azabı uygularız; ancak biz cezayı ertelemeyi takdir etmiş bulunmaktayız.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبُخَارِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلًا قَالَ: كَانَ نَفَرٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعْبُدُونَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ، فَأَسْلَمَ النَّفَرُ مِنَ الْجِنِّ، وَتَمَسَّكَ الْإِنْسِيُّونَ بِعِبَادَتِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ كِلَاهُمَا، يَعْنِي الْفِعْلَيْنِ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِنْ طُرُقٍ أُخْرَى.

Abdürrezzâk, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim, İbn Merdeveyh ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym, İbn Mes‘ûd'dan { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً } “De ki: ‘O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın! Onlar sizden sıkıntıyı ne gidermeye ne de değiştirmeye güç yetirebilirler’” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “İnsanlardan bir grup, cinlerden bir gruba tapıyordu. Cinlerden o grup Müslüman oldu, insanlar ise onlara tapmaya devam ettiler. Bunun üzerine Allah { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ } “O yalvardıkları kimseler de Rablerine vesile ararlar” ayetini indirdi.” Her iki fiili de yani “yed‘ûne” ve “yebteğûne”yi alttan iki nokta ile (yâ ile) okumuştur. Bunun benzeri başka yollardan da İbn Mes‘ûd'dan rivayet edilmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الشِّرْكِ يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ وَالْمَسِيحَ وَعُزَيْرًا. وَرُوِيَ عَنْهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ بِلَفْظِ عِيسَى وَأُمِّهِ وَعُزَيْرٍ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ بِلَفْظِ:

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında: “Şirk ehli meleklere, Mesîh'e ve Üzeyr'e tapıyorlardı” dediğini nakletmişlerdir. Ondan başka bir yolla “Îsâ, annesi ve Üzeyr” lafzıyla da rivayet edilmiştir. Yine ondan başka bir yolla şu lafızla da rivayet edilmiştir:

هُمْ عِيسَى، وَعُزَيْرٌ، وَالشَّمْسُ، وَالْقَمَرُ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «سَلُوا اللَّهَ لِيَ الْوَسِيلَةَ، قَالُوا: وَمَا الْوَسِيلَةُ؟ قَالَ: الْقُرْبُ مِنَ اللَّهِ، ثُمَّ قَرَأَ: يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ فِي قَوْلِهِ: كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً قَالَ: فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالنَّسَائِيُّ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَأَلَ أَهْلُ مكة

“Onlar Îsâ, Üzeyr, güneş ve aydır.” Tirmizî ve İbn Merdeveyh, Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmişlerdir: «Benim için Allah'tan vesileyi isteyiniz.» ‘Vesile nedir?’ diye sordular. «Allah'a yakınlıktır» buyurdu; sonra { يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ } “Hangisi daha yakın diye Rablerine vesile ararlar” [ayetini] okudu. İbn Ebî Hâtim, İbrâhim et-Teymî'den { كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً } “Bu, Kitap'ta yazılmıştır” [ayeti] hakkında: “Levh-i Mahfûz'da” dediğini nakletmiştir. Ahmed, Nesâî, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdeveyh, ed-Delâil'de Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ [el-Makdisî], İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: Mekke halkı

النبي ﷺ أَنْ يَجْعَلَ لَهُمُ الصَّفَا ذَهَبًا، وَأَنْ يُنَحِّيَ عَنْهُمُ الْجِبَالَ فَيَزْرَعُوا، فَقِيلَ لَهُ: إِنْ شِئْتَ أَنْ تَسْتَأْنِيَ بِهِمْ، وَإِنْ شِئْتَ أَنْ نُؤْتِيَهُمُ الَّذِي سَأَلُوا، فَإِنْ كَفَرُوا أُهْلِكُوا كَمَا أَهْلَكْتُ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْأُمَمِ، قَالَ: لَا، بَلْ أَسَتَأْنِي بِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ النَّاسُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: لَوْ جِئْتَنَا بِآيَةٍ كَمَا جَاءَ بِهَا صَالِحٌ وَالنَّبِيُّونَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنْ شِئْتُمْ دَعَوْتُ اللَّهَ فَأَنْزَلَهَا عَلَيْكُمْ، فَإِنْ عَصَيْتُمْ هَلَكْتُمْ، فَقَالُوا: لَا نُرِيدُهَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً قَالَ: الْمَوْتُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: هُوَ الْمَوْتُ الذَّرِيعُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ:

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Safâ tepesini kendileri için altına çevirmesini ve ekin ekebilmeleri için dağları kendilerinden uzaklaştırmasını istediler. Bunun üzerine ona şöyle denildi: “İstersen onlara mühlet tanırsın, istersen istedikleri şeyi kendilerine veririz; ancak inkâr ederlerse kendilerinden önceki ümmetleri helak ettiğim gibi onlar da helak edilirler.” Peygamber: “Hayır, aksine onlara mühlet tanırım” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ } “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey ancak...” ayetini indirdi. Ahmed ve Beyhakî başka bir yolla ondan benzerini nakletmişlerdir. Beyhakî ed-Delâil'de Rebî‘ b. Enes'ten şöyle dediğini nakletmiştir: İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Sâlih'in ve diğer peygamberlerin getirdiği gibi bize bir mucize getirseydin ya?” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Eğer isterseniz Allah'a dua ederim de onu size indirir; fakat isyan ederseniz helak olursunuz” buyurdu. Bunun üzerine: “Onu istemiyoruz” dediler. İbnü'l-Münzir ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً } “Biz mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz” ayeti hakkında: “Ölümdür” dediğini nakletmişlerdir. Saîd b. Mansûr, ez-Zühd'de Ahmed, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Hasen'den: “O, salgın ve yaygın ölümdür” dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasen'den:

وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ قَالَ: عَصَمَكَ مِنَ النَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: فَهُمْ فِي قَبْضَتِهِ.

{ وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ } “Hani sana: ‘Şüphesiz Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır’ demiştik” sözü hakkında: “Seni insanlardan korudu” dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bu ayet hakkında: “Onlar O'nun kabzasındadır” dediğini nakletmişlerdir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَأَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الْآيَةَ قَالَ: هِيَ رُؤْيَا عَيْنٍ أُرِيَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَلَيْسَتْ بِرُؤْيَا مَنَامٍ.

Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Ahmed, Buhârî, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim, İbn Merdeveyh ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا } “o rüyayı da kılmadık...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “O, Beytü'l-Makdis'e gece yürütüldüğü (isrâ) gece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gösterilen göz rüyasıdır (bizzat görmesidir), uyku rüyası değildir.”

وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ قَالَ: هِيَ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ. وَأَخْرَجَ أَبُو سَعِيدٍ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أُمِّ هَانِئٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا أُسْرِيَ بِهِ أَصْبَحَ يُحَدِّثُ نَفَرًا مِنْ قُرَيْشٍ وَهُمْ يَسْتَهْزِئُونَ بِهِ، فَطَلَبُوا مِنْهُ آيَةً فَوَصَفَ لَهُمْ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، وَذَكَرَ لَهُمْ قِصَّةَ الْعِيرِ، فَقَالَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ: هَذَا سَاحِرٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْهِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: رَأَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَنِي فُلَانٍ يَنْزُونَ عَلَى مِنْبَرِهِ نَزْوَ الْقِرَدَةِ فَسَاءَهُ ذَلِكَ، فَمَا اسْتَجْمَعَ ضَاحِكًا حَتَّى مَاتَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ بَعْدَ أَنْ سَاقَ إِسْنَادَهُ: وَهَذَا السَّنَدُ ضَعِيفٌ جِدًّا، وَذَكَرَ مِنْ جُمْلَةِ رِجَالِ السَّنَدِ مُحَمَّدَ بن الحسن بن زبالة وَهُوَ مَتْرُوكٌ، وَشَيْخُهُ عَبْدُ الْمُهَيْمِنِ بْنُ عَبَّاسِ بْنِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ضَعِيفٌ جِدًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «رَأَيْتُ وَلَدَ الْحَكَمِ بْنِ أَبِي الْعَاصِ عَلَى الْمَنَابِرِ كَأَنَّهُمُ الْقِرَدَةُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ، وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ» : يَعْنِي الْحَكَمَ وَوَلَدَهُ.

{ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } “ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da” hakkında: “O zakkum ağacıdır” demiştir. Ebû Saîd, Ebû Ya‘lâ ve İbn Asâkir, Ümmü Hânî'den şöyle nakletmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gece yürütüldüğü zaman sabahleyin Kureyş'ten bir gruba bunu anlatıyordu; onlar ise kendisiyle alay ediyorlardı. Ondan bir delil istediler; o da onlara Beytü'l-Makdis'i tarif etti ve kervan kıssasını anlattı. Bunun üzerine Velîd b. Mugîre: “Bu bir büyücüdür” dedi. Allah da ona { وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا } ayetini indirdi. İbn Cerîr, Sehl b. Sa‘d'dan şöyle nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem falan oğullarının kendi minberi üzerinde maymunların sıçrayışı gibi sıçradıklarını gördü de bu onu üzdü ve vefat edene kadar bir daha katıla katıla gülemedi. Bunun üzerine Allah: { وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ } “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanlar için bir imtihan kıldık” ayetini indirdi. İbn Kesîr bu isnadı aktardıktan sonra şöyle demiştir: “Bu senet son derece zayıftır.” Senetteki raviler arasında metrûk olan Muhammed b. el-Hasen b. Zebâle'yi ve son derece zayıf olan hocası Abdülmüheymin b. Abbâs b. Sehl b. Sa‘d'ı zikretmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Amr'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: “Hakem b. Ebi'l-Âs'ın çocuklarını minberler üzerinde maymunlar gibi gördüm. Bunun üzerine Allah: { وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ } ‘Sana gösterdiğimiz o rüyayı ve lanetlenen ağacı da ancak insanlar için bir imtihan kıldık’ ayetini indirdi; yani Hakem ve çocuklarını [kastetti].”

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ يَعْلَى بْنِ مُرَّةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «رَأَيْتُ بَنِي أُمَيَّةَ عَلَى مَنَابِرِ الْأَرْضِ، وَسَيَمْلِكُونَكُمْ، فَتَجِدُونَهُمْ أَرْبَابَ سُوءٍ، وَاهْتَمَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ نَحْوَهُ مَرْفُوعًا، وَهُوَ مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ نَحْوَهُ، وَهُوَ مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ لِمَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ:

İbn Ebî Hâtim, Ya‘lâ b. Mürre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: “Emevîleri yeryüzünün minberleri üzerinde gördüm; yakında size hükmedecekler ve onları kötü yöneticiler olarak bulacaksınız. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buna kederlendi; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.” İbn Merdeveyh, Hüseyin b. Ali'den merfû olarak benzerini nakletmiştir ki bu mürseldir. İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh, Beyhakî ve İbn Asâkir, Saîd b. el-Müseyyeb'den benzerini nakletmişlerdir ki bu da mürseldir. İbn Merdeveyh Âişe'den onun Mervân b. el-Hakem'e şöyle dediğini nakletmiştir:

سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ لِأَبِيكَ وَجَدِّكَ: «إِنَّكُمُ الشَّجَرَةُ الْمَلْعُونَةُ فِي الْقُرْآنِ» وَفِي هَذَا نَكَارَةٌ لِقَوْلِهَا:

“Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in senin babana ve dedene: ‘Şüphesiz siz Kur'an'daki lanetlenen ağaçsınız’ dediğini işittim.” Âişe'nin şu sözü sebebiyle bu rivayette bir gariplik (nekâret) vardır:

يَقُولُ لِأَبِيكَ وَجَدِّكَ، وَلَعَلَّ جَدَّ مَرْوَانَ لَمْ يُدْرِكْ زَمَنَ النُّبُوَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أُرِيَ أَنَّهُ دَخْلَ مَكَّةَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ، وَهُوَ يَوْمَئِذٍ بِالْمَدِينَةِ، فَسَارَ إِلَى مَكَّةَ قَبْلَ

“Babana ve dedene dedi” ifadesi; zira Mervân'ın dedesi muhtemelen peygamberlik dönemine yetişmemiştir. İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisinin ve ashabının Mekke'ye girdiği gösterildi; o sırada kendisi Medine'deydi. Bunun üzerine belirlenen

الْأَجَلِ فَرَدَّهُ الْمُشْرِكُونَ، فَقَالَ نَاسٌ: قَدْ رُدَّ، وَقَدْ كَانَ حَدَّثَنَا أَنَّهُ سَيَدْخُلُهَا فَكَانَتْ رَجْعَتُهُ فِتْنَتَهُمْ، وَقَدْ تَعَارَضَتْ هَذِهِ الْأَسْبَابُ وَلَمْ يُمْكِنِ الْجَمْعُ بَيْنَهَا، فَالْوَاجِبُ الْمَصِيرُ إِلَى التَّرْجِيحِ، وَالرَّاجِحُ كَثْرَةً وَصِحَّةً هُوَ كَوْنُ سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ قِصَّةَ الْإِسْرَاءِ فَيَتَعَيَّنُ ذَلِكَ. وَقَدْ حَكَى ابْنُ كَثِيرٍ إِجْمَاعَ الْحُجَّةِ مِنْ أَهْلِ التَّأْوِيلِ عَلَى ذَلِكَ فِي الرُّؤْيَا، وَفِي تَفْسِيرِ الشَّجَرَةِ وَأَنَّهَا شَجَرَةُ الزَّقُّومِ، فَلَا اعْتِبَارَ بِغَيْرِهِمْ مَعَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَهِلٍ لَمَّا ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ تَخْوِيفًا لَهُمْ: يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ هَلْ تَدْرُونَ مَا شَجَرَةُ الزَّقُّومِ الَّتِي يُخَوِّفُكُمْ بِهَا مُحَمَّدٌ؟ قَالُوا: لَا، قَالَ:

süreden önce Mekke'ye doğru yola çıktı ve müşrikler onu geri çevirdi. Bazı insanlar: “Geri çevrildi, oysa bize oraya gireceğini anlatmıştı” dediler; böylece onun geri dönüşü onlar için bir fitne (imtihan) oldu. Bu nüzul sebepleri birbiriyle tearuz etmiş ve aralarını uzlaştırmak mümkün olmamıştır. Bu durumda tercihe gitmek vaciptir; çokluk ve sıhhat bakımından râcih olan ise bu ayetin nüzul sebebinin İsrâ kıssası olmasıdır, dolayısıyla bu görüş tayin olunur. Nitekim İbn Kesîr, rüya konusunda ve ağacın zakkum ağacı olduğu tefsirinde tevil ehlinin hüccet olanlarının icmâını nakletmiştir; dolayısıyla onlar varken başkalarına itibar edilmez. İbn İshâk, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve el-Ba‘s'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları korkutmak için zakkum ağacını zikrettiğinde Ebû Cehil şöyle dedi: “Ey Kureyş topluluğu! Muhammed'in sizi kendisiyle korkuttuğu zakkum ağacının ne olduğunu biliyor musunuz?” “Hayır” dediler. Şöyle dedi:

عَجْوَةُ يَثْرِبَ بِالزُّبْدِ. وَاللَّهِ لَئِنِ اسْتَمْكَنَّا مِنْهَا لَنَزْقُمَنَّهَا تَزَقُّمًا، قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ- طَعامُ الْأَثِيمِ ، وَأَنْزَلَ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ قال: ملعونة لأنه قال: طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ والشياطين ملعونون.

“Yesrib'in tereyağlı acve hurmasıdır. Vallahi eğer ona güç yetirirsek onu bir güzel zakkumlanırız (yeriz).” Allah Teâlâ: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârların yiyeceğidir” buyurdu ve { وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } “ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da...” ayetini indirdi. İbnü'l-Münzir ondan { وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ } “lanetlenen ağacı” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Lanetlenmiştir; çünkü Allah: { طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ } ‘Onun tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir’ buyurmuştur, şeytanlar ise lanetlenmiştir.”

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٦١ الى ٦٥]

[İsrâ Suresi (17), 61-65. Ayetler]

وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢) قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (٦٣) وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥)

{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢) قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (٦٣) وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥) } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. [İblis]: 'Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim?' dedi. (61) [Şöyle] dedi: 'Benden üstün kıldığın şu kimseye bir baksana! Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı müstesna onun zürriyetini mutlaka hükmüm altına alacağım!' (62) [Allah] buyurdu: 'Git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem sizin tastamam cezanızdır. (63) Onlardan gücünün yettiğini sesinle ayart; süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine çullan; mallarına ve evlatlarına ortak ol, onlara vaatlerde bulun!' Şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez. (64) 'Şüphesiz benim kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter.' (65)”

لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الرسول الله ﷺ كَانَ فِي بَلِيَّةٍ عَظِيمَةٍ مِنْ قَوْمِهِ وَمِحْنَةٍ شَدِيدَةٍ أَرَادَ أَنْ يُبَيِّنَ أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ كَانُوا كَذَلِكَ، حَتَّى أَنَّ هَذِهِ عَادَةٌ قَدِيمَةٌ سَنَّهَا إِبْلِيسُ اللَّعِينُ، وَأَيْضًا لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ، ذَكَرَ هَاهُنَا مَا يُحَقِّقُ ذَلِكَ فَقَالَ: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ

Allah Teâlâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminden yana büyük bir sıkıntı ve şiddetli bir mihnet içinde olduğunu zikredince, bütün peygamberlerin de böyle olduğunu, hatta bunun lanetli İblis'in başlattığı kadim bir adet olduğunu açıklamak istedi. Ayrıca [müşriklerin] yalvardıkları kimselerin, hangisi daha yakın diye Rablerine vesile aradıklarını, O'nun rahmetini umup azabından korktuklarını zikrettiğinde, bunu pekiştiren hususu burada zikrederek şöyle buyurdu: { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik.”

هَذِهِ الْقِصَّةُ قَدْ ذَكَرَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي سَبْعَةِ مَوَاضِعَ: فِي الْبَقَرَةِ، وَالْأَعْرَافِ، وَالْحِجْرِ، وَهَذِهِ السُّورَةِ، وَالْكَهْفِ، وَطَه، وَص، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا مَبْسُوطًا، فَلْنَقْتَصِرْ هَاهُنَا عَلَى تَفْسِيرِ مَا لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُهُ مِنَ الْأَلْفَاظِ، فَقَوْلُهُ: طِيناً مُنْتَصِبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: مِنْ طِينٍ، أَوْ عَلَى الْحَالِ.

Bu kıssayı Allah Teâlâ yedi yerde zikretmiştir: Bakara'da, A'râf'ta, Hicr'de, bu surede, Kehf'te, Tâhâ'da ve Sâd'da. Bunların tefsiri etraflıca geçmişti; bu sebeple burada daha önce zikredilmemiş olan lafızların tefsiriyle yetinelim. Âyetteki { طِيناً } lafzı cer harfinin hazfedilmesiyle mansubdur; yani 'çamurdan' demektir yahut hal olarak mansubdur.

قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى لِمَنْ خَلَقْتُهُ طِينًا، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ أَرَأَيْتَكَ أَيْ: أَخْبِرْنِي عَنْ هَذَا الَّذِي فَضَّلْتَهُ عَلَيَّ لِمَ فَضَّلْتَهُ؟ وَقَدْ: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ فَحُذِفَ هَذَا لِلْعِلْمِ بِهِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ أَيْ: لَأَسْتَوْلِيَنَّ عَلَيْهِمْ بِالْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَصْلُهُ مِنِ احْتِنَاكِ الْجَرَادِ الزَّرْعَ، وَهُوَ أَنْ تَسْتَأْصِلَهُ بِأَحْنَاكِهَا وَتُفْسِدَهُ، هَذَا هُوَ الْأَصْلُ، ثُمَّ سُمِّيَ الِاسْتِيلَاءُ عَلَى الشَّيْءِ وَأَخْذُهُ كُلَّهُ احْتِنَاكًا وَقِيلَ: مَعْنَاهُ:

Zeccâc şöyle demiştir: Mana; 'çamur olarak yarattığın kimseye mi...' şeklindedir ve hal olarak mansubdur. { أَرَأَيْتَكَ } yani: 'Bana bildir, benden üstün kıldığın şu kimseyi ne diye üstün kıldın? Oysa: { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } 'Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın'.' Bilindiği için bu kısım hazfedilmiştir. { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } yani: 'Onları saptırıp yoldan çıkararak mutlaka hâkimiyetim altına alacağım.' Vâhidî şöyle demiştir: Kelimenin aslı, çekirgenin ekini kökünden kemirip yok etmesi (ihtinâk) anlamından gelir; çekirgenin çeneleriyle (ahnâk) ekini kökünden söküp ifsat etmesidir. Aslı budur; daha sonra bir şeye bütünüyle hâkim olmak ve onu bütünüyle ele geçirmek ihtinâk olarak isimlendirilmiştir. Şöyle de denilmiştir:

لَأَسُوقَنَّهُمْ حَيْثُ شِئْتُ، وَأَقُودَنَّهُمْ حَيْثُ أَرَدْتُ، مِنْ قَوْلِهِمْ حَنَّكْتُ الْفَرَسَ أُحَنِّكُهُ حَنْكًا إِذَا جَعَلْتَ فِي فِيهِ الرَّسَنَ، وَالْمَعْنَى الْأَوَّلُ أَنْسَبُ بمعنى هذه الآية، ومنه قول الشاعر:

[Yani] onları dilediğim yere sevk edeceğim ve istediğim yere süreceğim. Bu [kullanım], atın ağzına gem vurduğunda söylenen hanektü'l-ferese uhannikuhû hanken (حَنَّكْتُ الْفَرَسَ أُحَنِّكُهُ حَنْكًا) sözünden gelmektedir. Birinci mana ise bu ayetin anlamına daha uygundur. Şairin şu sözü de bu [kullanım]dandır:

أَشْكُو إِلَيْكَ سَنَةً قَدْ أَجْحَفَتْ ... جَهْدًا إِلَى جهد بنا وأضعفت

Sana şikâyet ederim öyle bir kıtlık yılını ki bütünüyle yıktı geçti, ... gücümüzün üstüne güçsüzlük kattı ve bizi zayıf düşürdü.

واحتنكت أموالنا واجتلفت

Ve mallarımızı kökünden silip süpürdü, hepsini çekip aldı.

أَيِ: اسْتَأْصَلَتْ أَمْوَالَنَا. وَاللَّامُ فِي لَئِنْ أَخَّرْتَنِ هِيَ الْمُوَطِّئَةُ، وَإِنَّمَا أَقْسَمَ اللَّعِينُ هَذَا الْقَسَمَ عَلَى أَنَّهُ سَيَفْعَلُ بِذُرِّيَّةِ آدَمَ مَا ذَكَرَهُ لِعِلْمٍ قَدْ سَبَقَ إِلَيْهِ مِنْ سَمْعٍ اسْتَرَقَهُ، أَوْ قَالَهُ لِمَا ظَنَّهُ مِنْ قُوَّةِ نُفُوذِ كَيْدِهِ فِي بَنِي آدَمَ، وَأَنَّهُ يَجْرِي مِنْهُمْ فِي مَجَارِي الدَّمِ، وَأَنَّهُمْ بِحَيْثُ يَرُوجُ عِنْدَهُمْ كَيْدُهُ، وَتَنْفَقُ لَدَيْهِمْ وَسْوَسَتُهُ إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ، وَهُمُ الْمُرَادُونَ بِقَوْلِهِ: إِلَّا قَلِيلًا وَفِي مَعْنَى هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَيُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَإِنَّهُ يُفِيدُ أَنَّهُ قَالَ مَا قَالَهُ هُنَا اعْتِمَادًا عَلَى الظَّنِّ وَقِيلَ: إِنَّهُ اسْتَنْبَطَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها ، وَقِيلَ: عَلِمَ ذَلِكَ مِنْ طَبْعِ الْبَشَرِ لِمَا رُكِّبَ فِيهِمْ مِنَ الشَّهَوَاتِ، أَوْ ظَنَّ ذَلِكَ لِأَنَّهُ وَسَوَسَ لِآدَمَ فَقَبِلَ مِنْهُ ذَلِكَ، وَلَمْ يَجِدْ لَهُ عَزْمًا، كَمَا رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَيْ: أَطَاعَكَ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ أَيْ: إِبْلِيسَ وَمَنْ أَطَاعَهُ جَزاءً مَوْفُوراً أَيْ: وَافِرًا مُكَمَّلًا، يُقَالُ: وَفَرْتُهُ أَفِرُهُ وَفْرًا، وَوَفَرَ الْمَالُ بِنَفْسِهِ يَفِرُ وُفُورًا، فَهُوَ وَافِرٌ، فَهُوَ مَصْدَرٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Yani: Mallarımızı kökünden tüketti. { لَئِنْ أَخَّرْتَنِ } ifadesindeki lâm, kasem bildiren lâm-ı muvattıadır. Lanetli [İblis], Âdemoğullarına bu zikredilenleri yapacağına dair bu yemini; ya kulak hırsızlığı yoluyla önceden kendisine ulaşmış bir bilgiye dayanarak etmiş, ya da Âdemoğullarında tuzağının ne kadar nüfuzlu olduğunu, onlarda kanın dolaştığı gibi dolaşacağını, Allah'ın korudukları müstesna tuzağının onlarda revaç bulup vesvesesinin kabul göreceğini zannettiği için söylemiştir. Bu istisna edilenler de { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı müstesna” kavliyle kastedilenlerdir. Bu istisnanın manasında Allah Teâlâ'nın şu buyruğu yer alır: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur.” Zikrettiğimizi Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da teyit etmektedir: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ } “Andolsun ki İblis, onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı”. Zira bu ayet, onun buradaki sözünü bir zanna dayanarak söylediğini ifade etmektedir. Şöyle de denilmiştir: İblis bunu meleklerin { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” sözünden çıkarmıştır. Şöyle de denilmiştir: Bunu, insanın içine yerleştirilen şehvetlerden dolayı beşerin tabiatından anlamıştır; yahut Âdem'e vesvese verip onun da bunu kabul ettiğini ve onda bir azim bulamadığını gördüğü için böyle zannetmiştir, nitekim bu Hasan'dan rivayet edilmiştir. { قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ } “[Allah] buyurdu: 'Git! Onlardan kim sana uyarsa'” yani sana itaat ederse, { فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ } “şüphesiz cehennem sizin” yani İblis ile ona uyanların “cezanızdır”, { جَزاءً مَوْفُوراً } “tastamam bir ceza olarak” yani bol ve eksiksizdir. 'Onu bol kıldım' (وَفَرْتُهُ أَفِرُهُ وَفْرًا) denilir. 'Mal kendiliğinden çoğaldı' (وَفَرَ الْمَالُ يَفِرُ وُفُورًا فَهُوَ وَافِرٌ) şeklinde de kullanılır; bu kelime mastardır. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

وَمَنْ يَجْعَلِ الْمَعْرُوفَ مِنْ دُونِ عِرْضِهِ ... يَفِرْهُ ومن لا يتّقي الشَّتْمَ يُشْتَمِ

Kim iyiliği şerefine kalkan yaparsa onu artırır, ... kim de sövülmekten sakınmazsa sövülür.

ثُمَّ كَرَّرَ سُبْحَانَهُ الْإِمْهَالَ لِإِبْلِيسَ اللَّعِينِ فَقَالَ: وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ أَيِ: اسْتَزْعِجْ وَاسْتَخِفَّ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْ بَنِي آدَمَ، يُقَالُ: أَفَزَّهُ وَاسْتَفَزَّهُ، أَيْ: أَزْعَجَهُ وَاسْتَخَفَّهُ، وَالْمَعْنَى: اسْتَخِفَّهُمْ بِصَوْتِكَ دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَقِيلَ: هُوَ الْغِنَاءُ وَاللَّهْوُ وَاللَّعِبُ وَالْمَزَامِيرُ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ قَالَ الْفَرَّاءُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: أَجْلِبْ مِنَ الْجَلَبَةِ وَالصِّيَاحِ، أَيْ: صِحْ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيِ اجْمَعْ عَلَيْهِمْ كُلَّ مَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ مِنْ مَكَايِدِكَ، فَالْإِجْلَابُ: الْجَمْعُ، وَالْبَاءُ فِي بِخَيْلِكَ زَائِدَةٌ. وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ:

Sonra Allah Teâlâ lanetli İblis'e mühlet vermeyi tekrarlayarak şöyle buyurdu: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ } “Onlardan gücünün yettiğini sesinle ayart”, yani Âdemoğullarından gücünün yettiklerini telaşa düşür ve hafifliğe sevk et. 'Onu yerinden oynattı, telaşa düşürdü ve hafifmeşrep kıldı' (أَفَزَّهُ وَاسْتَفَزَّهُ) denir. Manası: Onları Allah'a isyana çağıran sesinle hafifliğe sevk et. Bunun şarkı, eğlence, oyun ve çalgı sesleri olduğu da söylenmiştir. { وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ } “Süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine yaygara kopararak saldır.” Ferrâ ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: { أَجْلِبْ } kelimesi gürültü ve bağırmak (el-cebele) kökünden gelir; yani 'onlara bağır, yaygara kopar' demektir. Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Tuzaklarından gücünün yettiği her şeyi onların üzerine topla.' el-İclâb (الْإِجْلَابُ), toplamak demektir; { بِخَيْلِكَ } ifadesindeki ba harfi zâidedir. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir:

الْإِجْلَابُ الْإِعَانَةُ، وَالْخَيْلُ تَقَعُ عَلَى الْفُرْسَانِ كَقَوْلِهِ ﷺ: «يَا خَيْلَ اللَّهِ ارْكَبِي» ، وَتَقَعُ عَلَى الأفراس، والرجل بسكون الجيم: جمع رجل، كَتَاجِرٍ وَتَجْرٍ، وَصَاحِبٍ وَصَحْبٍ وَقَرَأَ حَفْصٌ بِكَسْرِ الْجِيمِ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ.

el-İclâb (الْإِجْلَابُ), yardım etmek demektir. el-Hayl (الْخَيْلُ) süvarilere ıtlak olunur; nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ey Allah'ın süvarileri, binin!» hadisinde böyledir. Atlar için de kullanılır. Cimin sükûnu ile er-Racli (الرَّجْلِ); tâcir (تَاجِر) kelimesinin çoğulunun tecr (تَجْر), sâhib (صَاحِب) kelimesinin çoğulunun sahb (صَحْب) gelmesi gibi, râcil (رَاجِل / yaya) kelimesinin çoğuludur. Hafs ise sıfat kabul ederek cimin kesresiyle (رَجِلِكَ) okumuştur.

قَالَ أَبُو زَيْدٍ: يُقَالُ رَجِلَ وَرَجُلَ، بِمَعْنَى رَاجِلٍ، فَالْخَيْلُ وَالرَّجْلُ كِنَايَةٌ عَنْ جَمِيعِ مَكَايِدِ الشَّيْطَانِ، أَوِ الْمُرَادُ كُلُّ رَاكِبٍ وَرَاجِلٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ أَمَّا الْمُشَارَكَةُ فِي الْأَمْوَالِ، فَهِيَ:

Ebû Zeyd şöyle demiştir: Râcil (yaya) anlamında recil (رَجِلَ) ve racül (رَجُلَ) denir. Süvari ve yaya; şeytanın bütün hilelerinden kinayedir yahut Allah'a isyan yolunda giden her süvari ve yaya kastedilmektedir. { وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ } “Mallarına ve evlatlarına ortak ol.” Mallardaki ortaklığa gelince, o:

كُلُّ تَصَرُّفٍ فِيهَا يُخَالِفُ وَجْهَ الشَّرْعِ، سَوَاءٌ كَانَ أَخْذًا مِنْ غَيْرِ حَقٍّ، أَوْ وَضْعًا فِي غَيْرِ حَقٍّ كَالْغَصْبِ وَالسَّرِقَةِ وَالرِّبَا، وَمِنْ ذَلِكَ تَبْتِيكُ آذَانِ الْأَنْعَامِ وَجَعْلُهَا بَحِيرَةً وَسَائِبَةً، وَالْمُشَارَكَةُ فِي الْأَوْلَادِ دَعْوَى الْوَلَدِ بِغَيْرِ سَبَبٍ شَرْعِيٍّ، وَتَحْصِيلُهُ بِالزِّنَا وَتَسْمِيَتُهُمْ بِعَبْدِ اللَّاتَ وَعَبْدِ الْعُزَّى، وَالْإِسَاءَةُ فِي تَرْبِيَتِهِمْ عَلَى وَجْهٍ يَأْلَفُونَ فِيهِ خِصَالَ الشَّرِّ وَأَفْعَالَ السُّوءِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ مَا قَتَلُوا مِنْ أَوْلَادِهِمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ، وَوَأْدُ الْبَنَاتِ وَتَصْيِيرُ أَوْلَادِهِمْ عَلَى الْمِلَّةِ الْكُفْرِيَّةِ الَّتِي هُمْ عَلَيْهَا، وَمِنْ ذَلِكَ مُشَارَكَةُ الشَّيْطَانِ لِلْمُجَامِعِ إِذَا لَمْ يُسَمِّ، ثُمَّ قَالَ: وَعِدْهُمْ قال الفراء:

[Mallardaki ortaklık], şeriatın usûlüne aykırı olan her türlü tasarruftur; ister haksız yere almak olsun, ister gasp, hırsızlık ve faiz gibi haksız yere harcamak olsun. En'âmın (sağmal/kurbanlık hayvanların) kulaklarını yarmak ve onları bahîre ile sâibe kılmak da bu kabildendir. Çocuklardaki ortaklık ise; meşru bir sebep olmaksızın çocuğun nesebini iddia etmek, zinayla çocuk edinmek, onlara Abdullât ve Abduluzzâ isimlerini vermek ve kötülük hasletlerine, çirkin fiillere alışacakları şekilde terbiyelerini kötü yapmaktır. Fakirlik korkusuyla çocuklarını öldürmeleri, kız çocuklarını diri diri toprağa gömmeleri ve çocuklarını bizzat kendilerinin üzerinde bulunduğu küfür dinine sokmaları da bu kapsama girer. [Kişi] besmele çekmediğinde şeytanın cinsel ilişkide bulunana ortak olması da bu kabildendir. Sonra [Allah Teâlâ]: { وَعِدْهُمْ } “Onlara vaatte bulun!” buyurmuştur. Ferrâ şöyle demiştir:

قل لهم لا جنة لا نَارٌ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَعَدَهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُبَعَثُونَ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً أَيْ:

Onlara: 'Ne cennet var ne de cehennem' de! Zeccâc ise şöyle demiştir: Onlara yeniden diriltilmeyeceklerini vaat etti. { وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً } “Şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez”, yani:

بَاطِلًا، وَأَصْلُ الْغُرُورِ تَزْيِينُ الْخَطَأِ بِمَا يُوهِمُ الصَّوَابَ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: وَعِدْهُمُ النُّصْرَةَ عَلَى مَنْ خَالَفَهُمْ، وَهَذِهِ الْأَوَامِرُ لِلشَّيْطَانِ مِنْ بَابِ التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ الشَّدِيدِ وَقِيلَ: هِيَ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِخْفَافِ بِهِ وَبِمَنْ تَبِعَهُ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ يَعْنِي عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ مِنَ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ مِنْ أَنَّ إِضَافَةَ الْعِبَادِ إِلَيْهِ يُرَادُ بِهَا الْمُؤْمِنُونَ لِمَا فِي الْإِضَافَةِ مِنَ التَّشْرِيفِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ جَمِيعُ الْعِبَادِ بِدَلِيلِ الِاسْتِثْنَاءِ بِقَوْلِهِ فِي غَيْرِ هَذَا الموضع: إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ ، وَالْمُرَادُ بِالسُّلْطَانِ: التَّسَلُّطُ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلًا يَتَوَكَّلُونَ عَلَيْهِ، فَهُوَ الَّذِي يَدْفَعُ عَنْهُمْ كَيْدَ الشَّيْطَانِ، وَيَعْصِمُهُمْ مِنْ إِغْوَائِهِ.

Batıldan başka bir şey vaat etmez. Gururun (الْغُرُور) aslı, doğru hissi vererek yanlışı süsleyip güzel göstermektir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; onlara kendilerine muhalefet edenlere karşı yardım vaat etmesidir. Şeytana yönelik bu emirler, bir tehdit ve şiddetli bir azap uyarısı kabilindendir. Şeytanı ve ona uyanları hafife alma (tahkir) üslubuyla olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz benim kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur”, yani mümin kulları kastedilmektedir. Nitekim Kur'an-ı Kerim'in başka yerlerinde de geçtiği üzere, kulların Allah'a izafe edilmesi, bu izafetteki şereften ötürü müminleri kastetmektedir. Başka bir yerdeki { إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } “Sana uyan azgınlar müstesna” istisnası deliliyle bütün kulların kastedildiği de söylenmiştir. Sultandan kasıt ise تسلّط (tasallut / zorlayıcı hâkimiyet)tir. { وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً } “Vekil olarak Rabbin yeter”; O'na tevekkül ederler, şeytanın tuzağını onlardan savacak ve onları şeytanın saptırmasından koruyacak olan O'dur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ إِبْلِيسُ: إِنَّ آدَمَ خُلِقَ مِنْ تُرَابٍ ومن طِينٍ، خُلِقَ ضَعِيفًا وَإِنِّي خُلِقْتُ مِنْ نَارٍ، وَالنَّارُ تُحْرِقُ كُلَّ شَيْءٍ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا فَصَدَّقَ ظَنَّهُ عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ قَالَ: لَأَسْتَوْلِيَنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ قَالَ: لَأَحْتَوِيَنَّهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ:

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: İblis şöyle dedi: 'Âdem topraktan ve çamurdan yaratıldı, zayıf olarak yaratıldı; ben ise ateşten yaratıldım, ateş ise her şeyi yakar. Pek azı müstesna onun zürriyetini mutlaka hükmüm altına alacağım.' Böylece onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, ondan [İbn Abbâs'tan] { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } kavli hakkında: 'Onlara mutlaka hâkim olacağım' dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } kavli hakkında: 'Onları mutlaka çepeçevre kuşatacağım' dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den şöyle dediğini nakletmişlerdir:

لَأُضِلَّنَّهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مَوْفُوراً قَالَ: وَافِرًا.

'Onları mutlaka saptıracağım.' İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { مَوْفُوراً } hakkında: 'Eksiksiz, bol' dediğini nakletmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ قَالَ: صَوْتُهُ كُلُّ دَاعٍ إِلَى مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ قَالَ: كُلُّ رَاكِبٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَرَجِلِكَ قَالَ: كُلُّ رَاجِلٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ قَالَ: كُلُّ مَالٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَالْأَوْلادِ قَالَ: كُلُّ مَا قَتَلُوا مِنْ أَوْلَادِهِمْ وَأَتَوْا فِيهِمُ الْحَرَامَ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: كُلُّ خَيْلٍ تَسِيرُ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَكُلُّ مَالٍ أُخِذَ بِغَيْرِ حَقِّهِ، وَكُلُّ وَلَدِ زِنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْأَمْوالِ مَا كَانُوا يُحَرِّمُونَ مِنْ أَنْعَامِهِمْ وَالْأَوْلادِ أَوْلَادُ الزِّنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْأَمْوالِ: الْبَحِيرَةُ وَالسَّائِبَةُ وَالْوَصِيلَةُ لِغَيْرِ اللَّهِ وَالْأَوْلادِ سمّوا عبد الحارث وعبد شمس.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ } kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Onun sesi, Allah'a isyana çağıran her davetçidir.' { وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ } hakkında: 'Allah'a isyan yolunda binen her süvaridir.' { وَرَجِلِكَ } hakkında: 'Allah'a isyan yolunda yürüyen her yayadır.' { وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ } hakkında: 'Allah'a isyan yolundaki her maldır.' { وَالْأَوْلادِ } hakkında: 'Çocuklarından öldürdükleri ve haklarında haram işledikleri her çocuktur.' Feryâbî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, ondan [İbn Abbâs'tan] bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Allah'a isyan yolunda giden her at, haksız yere alınan her mal ve her zina çocuğudur.' İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: '{ الْأَمْوالِ } hayvanlarından haram kıldıkları şeylerdir; { وَالْأَوْلادِ } ise zina çocuklarıdır.' İbn Cerîr ondan yine şöyle dediğini nakletmiştir: '{ الْأَمْوالِ } Allah'tan başkasına adanan bahîre, sâibe ve vasîledir; { وَالْأَوْلادِ } ise Abdülhâris ve Abdüşşems diye isimlendirdikleridir.'

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٦٦ الى ٧٠]

[İsrâ Suresi (17), 66-70. Ayetler]

رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٦٦) وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧) أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً (٦٨) أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً (٦٩) وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠)

{ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } “Rabbiniz, lütfundan [rızık] aramanız için denizde sizin için gemileri yüzdürendir. Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir.” (66) { وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً } “Denizde başınıza bir sıkıntı geldiğinde, O'ndan başka yalvardığınız bütün varlıklar kaybolup gider. Fakat O sizi kurtarıp karaya çıkardığında yüz çevirirsiniz. Zaten insan pek nankördür.” (67) { أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً } “O'nun, karanın bir tarafında sizi yerin dibine geçirmesinden veya üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermesinden güvende mi oldunuz? Sonra kendinize hiçbir koruyucu da bulamazsınız.” (68) { أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً } “Yoksa O'nun, sizi bir kez daha oraya döndürüp üzerinize kırıp döken şiddetli bir fırtına salarak inkâr etmeniz sebebiyle sizi boğmasından güvende mi oldunuz? Sonra bundan dolayı bize karşı kendinize hiçbir yardımcı [ve öç alıcı] da bulamazsınız.” (69) { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً } “Andolsun ki biz Âdemoğullarını üstün ve şerefli kıldık; onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine tertemiz rızıklardan verdik ve onları yarattıklarımızın birçoğundan faziletçe üstün kıldık.” (70)

قَوْلُهُ: رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ الْإِزْجَاءُ: السَّوْقُ وَالْإِجْرَاءُ وَالتَّسْيِيرُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ، وَقَوْلُ الشَّاعِرِ :

{ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ } “Denizde gemileri sizin için yüzdüren Rabbinizdir” kavli: el-İzcâ (الْإِزْجَاءُ); sevk etmek, akıtmak ve yürütmektir. Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً } “Görmedin mi Allah bulutları sevk ediyor” kavli ve şu şairin sözü de bu kabildendir:

يَا أَيُّهَا الرَّاكِبُ الْمُزْجِي مَطِيَّتَهُ ... سائل بني أسد ما هذه الصّوت؟

Ey bineğini sürüp sevk eden yolcu! ... Esedoğullarına sor, bu ses de neyin nesi?

وَقَوْلُ الْآخَرُ:

Diğer bir şairin şu sözü de böyledir:

عُوَّذَا تُزَجِّي خَلْفَهَا أَطْفَالَهَا

Yavrularını arkasından sürüp yürüten yeni yavrulamış [dişi develer]

وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُسَيِّرُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ بِالرِّيحِ، وَالْفُلْكُ هَاهُنَا جَمْعٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَالْبَحْرُ: هُوَ الْمَاءُ الْكَثِيرُ عَذْبًا كَانَ أَوْ مَالِحًا، وَقَدْ غَلَبَ هَذَا الِاسْمُ عَلَى الْمَشْهُورِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ أَيْ: مِنْ رِزْقِهِ الَّذِي تَفَضَّلَ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ أَوْ مِنَ الرِّبْحِ بِالتِّجَارَةِ، ومن زَائِدَةٌ أَوْ لِلتَّبْعِيضِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِنِعَمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ حَتَّى لَا يَعْبُدُوا غَيْرَهُ وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ أَحَدًا، وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً تَعْلِيلٌ لِمَا تَقَدَّمَ، أَيْ:

Manası: Allah Teâlâ gemileri denizde rüzgâr vasıtasıyla yürütmektedir. Buradaki el-Fülk (الْفُلْكُ) çoğuldur ve [açıklaması] daha önce geçmişti. el-Bahr (الْبَحْرُ); tatlı olsun tuzlu olsun çok miktardaki sudur; bu isim meşhur olana (denize) galebe çalmıştır. { لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “Lütfundan nasip arayasınız diye” yani O'nun kullarına lütfettiği rızkından yahut ticaret yoluyla kazançtan arayasınız diye. Min harfi zâidedir veya teb'îz (kısmîlik) içindir. Bu ayette, O'ndan başkasına tapmasınlar ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmasınlar diye Allah Teâlâ'nın üzerlerindeki nimetleri onlara hatırlatılmaktadır. { إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } “Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir” cümlesi ise önceki kısmın illetidir, yani:

كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا فَهَدَاكُمْ إِلَى مَصَالِحِ دُنْيَاكُمْ وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ يَعْنِي خَوْفَ الْغَرَقِ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ مِنَ الْآلِهَةِ وَذَهَبَ عَنْ خَوَاطِرِكُمْ، وَلَمْ يُوجَدْ لِإِغَاثَتِكُمْ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ صَنَمٍ، أَوْ جِنٍّ، أَوْ مَلَكٍ، أَوْ بَشَرٍ إِلَّا إِيَّاهُ وَحْدَهُ فَإِنَّكُمْ تَعْقِدُونَ رَجَاءَكُمْ بِرَحْمَتِهِ وَإِغَاثَتِهِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ إِنَّمَا يَعْتَقِدُونَ فِي أَصْنَامِهِمْ وَسَائِرِ مَعْبُودَاتِهِمْ أَنَّهَا نَافِعَةٌ لَهُمْ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْحَالَةِ، فَأَمَّا فِي هَذِهِ الْحَالَةِ فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَعْلَمُ بِالْفِطْرَةِ عِلْمًا لَا يَقْدِرُ عَلَى مُدَافَعَتِهِ أَنَّ الْأَصْنَامَ وَنَحْوَهَا لَا فِعْلَ لَهَا. فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ عَنِ الْإِخْلَاصِ لِلَّهِ وَتَوْحِيدِهِ، وَرَجَعْتُمْ إِلَى دُعَاءِ أَصْنَامِكُمْ وَالِاسْتِغَاثَةِ بِهَا وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً أَيْ: كَثِيرَ الْكُفْرَانِ لِنِعْمَةِ اللَّهِ، وَهُوَ تَعْلِيلٌ لِمَا تَقَدَّمَهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ عِنْدَ الشَّدَائِدِ يَتَمَسَّكُونَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ، وَفِي الرَّخَاءِ يُعْرِضُونَ عَنْهُ. ثُمَّ أَنْكَرَ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ سُوءَ مُعَامَلَتِهِمْ قَائِلًا: أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ الْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ أَنَجَوْتُمْ فَأَمِنْتُمْ فَحَمَلَكُمْ ذَلِكَ عَلَى الْإِعْرَاضِ، فَبَيَّنَ لَهُمْ أنه قادر على هلاكهم فِي الْبَرِّ وَإِنْ سَلِمُوا مِنَ الْبَحْرِ. وَالْخَسْفُ: أَنْ تَنْهَارَ الْأَرْضُ بِالشَّيْءِ، يُقَالُ: بِئْرٌ خَسِيفٌ، إِذَا انْهَدَمَ أَصْلُهَا، وَعَيْنٌ خَاسِفٌ، أَيْ: غَائِرَةٌ حَدَقَتُهَا فِي الرَّأْسِ، وَخَسَفَتْ عَيْنُ الْمَاءِ: إِذَا غَارَ مَاؤُهَا، وَخَسَفَتِ الشَّمْسُ: إِذَا غَابَتْ عَنِ الأرض، وجانب الْبَرِّ: نَاحِيَةُ الْأَرْضِ، وَسَمَّاهُ جَانِبًا لِأَنَّهُ يَصِيرُ بَعْدَ الْخَسْفِ جَانِبًا، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْبَحْرَ جَانِبٌ مِنَ الْأَرْضِ وَالْبَرَّ جَانِبٌ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، وَسَاحِلُهُ جَانِبُ الْبَرِّ، فَكَانُوا فِيهِ آمِنِينَ مِنْ مَخَاوِفِ الْبَحْرِ، فَحَذَّرَهُمْ مَا أَمِنُوهُ مِنَ الْبَرِّ كَمَا حَذَّرَهُمْ مَا خَافُوهُ مِنَ الْبَحْرِ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً قَالَ أبو عبيدة والقتبي: الْحَاصِبُ: التُّرَابُ الَّذِي فِيهِ حَصْبَاءُ، فَالْحَاصِبُ ذُو الْحَصْبَاءِ كَاللَّابِنِ وَالتَّامِرِ وَقِيلَ: الْحَاصِبُ حِجَارَةٌ مِنَ السماء تحصبهم كما فعل بقوم لوط

{ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا } “Size çok merhametlidir”; dolayısıyla sizi dünya maslahatlarınıza iletmiştir. { وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ } “Size bir sıkıntı dokunduğunda” yani denizde boğulma korkusu dokunduğunda, { ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ } “yalvardıklarınız kaybolup gider”; yani ilahlardan ve zihninizden silinir; put, cin, melek yahut insan olsun O'ndan başka yalvardığınız hiçbir şey imdadınıza yetişmek üzere bulunamaz. { إِلَّا إِيَّاهُ } “Yalnızca O müstesna”; çünkü siz ümidinizi sadece O'nun merhametine ve imdadına bağlarsınız. Buradaki istisna munkatıdır. Ayetin manası şudur: Kâfirler putlarının ve diğer ilahlarının sadece bu hâlin dışındayken kendilerine fayda vereceğine inanırlar. Bu hâle (denizdeki boğulma tehlikesine) gelince, her biri putların ve benzerlerinin hiçbir tesiri olmadığını savuşturamayacakları fıtrî bir kesinlikle bilirler. { فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ } “Fakat sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirdiniz”; yani Allah'a ihlasla yönelmekten ve O'nu birlemekten yüz çevirip putlarınıza yalvarmaya ve onlardan medet ummaya geri döndünüz. { وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا } “Zaten insan çok nankördür”; yani Allah'ın nimetine karşı küfrânı (nankörlüğü) pek çoktur. Bu cümle kendisinden öncekilerin gerekçesidir. Manası şudur: Onlar darlık ve sıkıntılarda Allah'ın merhametine sarılırlar, genişlik ve refahta ise O'ndan yüz çevirirler. Ardından Allah Teâlâ onların bu kötü muamelelerini kınayarak şöyle buyurmuştur: { أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ } “O'nun sizi karanın bir tarafında yerin dibine geçirmeyeceğinden emin mi oldunuz?” Başındaki hemze inkâr/kınama içindir; fâ (فَ) harfi ise takdiri “Kurtuldunuz da güvende mi hissettiniz ve bu da sizi yüz çevirmeye mi sevk etti?” şeklinde olan mahzuf bir ifadeye atıftır. Böylece onlara, denizden kurtulsalar bile karada da kendilerini helak etmeye gücünün yettiğini açıklamıştır. Hasf (خَسْف); yerin bir şeyi içine alıp çökmesidir. Aslı/temeli çöken kuyu için “بِئْرٌ خَسِيفٌ” (çökmüş kuyu), göz bebeği kafanın içine batan göz için “عَيْنٌ خَاسِفٌ” (içe çökmüş göz), suyu çekilip kuruyan su kaynağı için “خَسَفَتْ عَيْنُ الْمَاءِ” ve yeryüzünden kaybolduğunda güneş için “خَسَفَتِ الشَّمْسُ” denir. Cânibü'l-berr (جَانِبَ الْبَرِّ); yeryüzünün bir tarafıdır. Yerin dibine geçirilme hadisesinden sonra bir taraf hâline geleceği için buraya cânib denmiştir. Ayrıca deniz yeryüzünün bir tarafı, kara da diğer bir tarafıdır. Denildi ki: Onlar denizin sahilinde idiler ve deniz sahili de karanın bir tarafıdır; dolayısıyla orada denizin tehlikelerinden güvende bulunuyorlardı. Allah Teâlâ da denizde korktukları tehlikeden sakındırdığı gibi karada güvende gördükleri şeyden de onları sakındırmıştır. { أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا } “Yahut üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermesinden [emin mi oldunuz?]”. Ebû Ubeyde ve Kutebî şöyle demiştir: el-Hâsıb (الْحَاصِبُ); içinde çakıl taşları bulunan tozdur/topraktır. Dolayısıyla hâsıb, süt sahibi anlamına gelen “lâbin” ve hurma sahibi anlamına gelen “tâmir” gibi çakıl taşı taşıyan demektir. Denildi ki: Hâsıb, Lût kavmine yapıldığı gibi üzerlerine yağan gökten taşlardır.

وَيُقَالُ لِلسَّحَابَةِ الَّتِي تَرْمِي بِالْبَرَدِ حَاصِبٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:

Dolu yağdıran buluta da hâsıb denir. Ferazdak'ın şu sözü bu kabildendir:

مُسْتَقْبِلِينَ جِبَالَ الشَّامِ تَضْرِبُنَا ... بِحَاصِبٍ كَنَدِيفِ الْقُطْنِ مَنْثُورُ

Şam dağlarını karşımıza almışken vuruyor bize ... atılmış pamuk lifi gibi savrulan dolu rüzgârı.

ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا أَيْ: حَافِظًا وَنَصِيرًا يَمْنَعُكُمْ مِنْ بَأْسِ اللَّهِ أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى أَيْ: فِي الْبَحْرِ مَرَّةً أُخْرَى بِأَنْ يُقَوِّيَ دَوَاعِيَكُمْ وَيُوَفِّرَ حَوَائِجَكُمْ إِلَى رُكُوبِهِ، وَجَاءَ بفي وَلَمْ يَقُلْ إِلَى الْبَحْرِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِقْرَارِهِمْ فِيهِ فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ الْقَاصِفُ: الرِّيحُ الشَّدِيدَةُ الَّتِي تَكْسِرُ بِشِدَّةٍ، مِنْ قَصَفَ الشَّيْءَ يَقْصِفُهُ، أَيْ: كَسَرَهُ بِشِدَّةٍ، وَالْقَصْفُ: الْكَسْرُ، أَوْ هُوَ الرِّيحُ الَّتِي لَهَا قَصِيفٌ، أَيْ: صَوْتٌ شَدِيدٌ، مِنْ قَوْلِهِمْ: رَعْدٌ قَاصِفٌ، أَيْ: شَدِيدُ الصَّوْتِ فَيُغْرِقَكُمْ قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَرُوَيْسٌ وَمُجَاهِدٌ فَتُغْرِقَكُمْ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى أَنَّ فَاعِلَهُ الرِّيحُ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَابْنُ وَرْدَانَ فَيُغَرِّقَكُمْ بِالتَّحْتِيَّةِ وَالتَّشْدِيدِ فِي الرَّاءِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ أَيْضًا: الرِّيَاحِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِالنُّونِ فِي جَمِيعِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ فِي جَمِيعِهَا أَيْضًا، وَالْبَاءُ فِي بِمَا كَفَرْتُمْ لِلسَّبَبِيَّةِ أَيْ:

{ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا } “Sonra da kendinize hiçbir koruyucu bulamayacağınızdan...” yani sizi Allah'ın azabından koruyacak bir muhafız ve bir yardımcı bulamazsınız. { أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى } “Yoksa sizi bir kez daha oraya (denize) döndürmeyeceğinden emin mi oldunuz?” yani arzularınızı güçlendirip ihtiyaçlarınızı çoğaltarak sizi bir kez daha denize bindirmeyeceğinden emin mi oldunuz? Kararlılıklarını ve orada bulunmalarını ifade etmek için 'denize' demeyip { فِيهِ } (onun içine) lafzını getirmiştir. { فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ } “üzerinize kırıp döken bir fırtına salarak...” el-Kāsıf (الْقَاصِفُ); şiddetle kıran sert rüzgârdır. Bir şeyi şiddetle kırmak anlamındaki 'kasfe'ş-şey'e yaksifuhû' (قَصَفَ الشَّيْءَ يَقْصِفُهُ) kökünden gelir; el-kasf ise kırmaktır. Yahut şiddetli bir gürültüsü (kasıyf) olan rüzgârdır; nitekim 'şiddetli ses çıkaran gök gürültüsü' anlamında 'ra'dün kāsıfun' (رَعْدٌ قَاصِفٌ) denir. { فَيُغْرِقَكُمْ } “sizi boğmayacağından...” kavlini Ebû Ca'fer, Şeybe, Ruveys ve Mücâhid, faili rüzgâr kılarak üstten tâ ile { فَتُغْرِقَكُمْ } şeklinde okumuşlardır. Hasan, Katâde ve İbn Verdân ise yâ ile ve râ'nın şeddesiyle { فَيُغَرِّقَكُمْ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ca'fer ayrıca { الرِّيَاحِ } şeklinde [çoğul] okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise bütün bu fiilleri nûn ile okumuşlardır. Geri kalanlar ise hepsini yâ ile okumuşlardır. { بِمَا كَفَرْتُمْ } kavlindeki bâ harfi sebebiyyet içindir; yani:

بِسَبَبِ كُفْرِكُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً أَيْ: ثَائِرًا يُطَالِبُنَا بِمَا فَعَلْنَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا تَجِدُوا مَنْ يَتْبَعُنَا بِإِنْكَارِ مَا نَزَلَ بِكُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ مِنَ الثَّأْرِ، وَكَذَا يُقَالُ لِكُلِّ مَنْ طَلَبَ بِثَأْرٍ أَوْ غَيْرِهِ: تَبِيعٌ وَتَابِعٌ وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ هَذَا إِجْمَالٌ لِذِكْرِ النِّعْمَةِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَى بَنِي آدَمَ، أَيْ: كَرَّمْنَاهُمْ جَمِيعًا، وَهَذِهِ الْكَرَامَةُ يَدْخُلُ تَحْتَهَا خَلْقُهُمْ عَلَى هَذِهِ الْهَيْئَةِ الْحَسَنَةِ وَتَخْصِيصُهُمْ بِمَا خَصَّهُمْ بِهِ مِنَ الْمَطَاعِمِ وَالْمَشَارِبِ وَالْمَلَابِسِ عَلَى وَجْهٍ لَا يُوجَدُ لِسَائِرِ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ مِثْلُهُ. وَحَكَى ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ جَمَاعَةٍ أَنَّ هَذَا التَّكْرِيمَ هُوَ أَنَّهُمْ يَأْكُلُونَ بِأَيْدِيهِمْ، وَسَائِرُ الْحَيَوَانَاتِ تَأْكُلُ بِالْفَمِ، وَكَذَا حَكَاهُ النَّحَّاسُ. وَقِيلَ: مَيَّزَهُمْ بِالنُّطْقِ وَالْعَقْلِ وَالتَّمْيِيزِ، وَقِيلَ: أَكْرَمَ الرِّجَالَ بِاللِّحَى وَالنِّسَاءَ بِالذَّوَائِبِ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: أَكْرَمَهُمْ بِتَسْلِيطِهِمْ عَلَى سَائِرِ الْخَلْقِ وَتَسْخِيرِ سَائِرِ الْخَلْقِ لَهُمْ، وَقِيلَ: بِالْكَلَامِ وَالْخَطِّ وَالْفَهْمِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ التَّكْرِيمِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ. وَأَعْظَمُ خِصَالِ التَّكْرِيمِ الْعَقْلُ، فَإِنَّ بِهِ تَسَلَّطُوا عَلَى سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ، وَمَيَّزُوا بَيْنَ الْحَسَنِ وَالْقَبِيحِ، وَتَوَسَّعُوا فِي الْمَطَاعِمِ وَالْمَشَارِبِ، وَكَسَبُوا الْأَمْوَالَ الَّتِي تَسَبَّبُوا بِهَا إِلَى تَحْصِيلِ أُمُورٍ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا الْحَيَوَانُ، وَبِهِ قَدَرُوا عَلَى تَحْصِيلِ الْأَبْنِيَةِ الَّتِي تَمْنَعُهُمْ مِمَّا يَخَافُونَ، وَعَلَى تَحْصِيلِ الْأَكْسِيَةِ الَّتِي تَقِيهِمُ الْحَرَّ وَالْبَرْدَ وَقِيلَ: تَكْرِيمُهُمْ هُوَ أَنْ جَعَلَ محمدا ﷺ مِنْهُمْ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ هَذَا تَخْصِيصٌ لِبَعْضِ أَنْوَاعِ التَّكْرِيمِ، حَمَلَهُمْ سُبْحَانَهُ فِي الْبَرِّ عَلَى الدَّوَابِّ، وَفِي الْبَحْرِ عَلَى السُّفُنِ، وَقِيلَ: حَمَّلْنَاهُمْ فِيهِمَا حَيْثُ لَمْ نَخْسِفْ بِهِمْ وَلَمْ نُغْرِقْهُمْ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَيْ: لَذِيذِ الْمَطَاعِمِ وَالْمَشَارِبِ وَسَائِرِ مَا يَسْتَلِذُّونَهُ وَيَنْتَفِعُونَ بِهِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا أَجْمَلَ سُبْحَانَهُ هَذَا الْكَثِيرَ وَلَمْ يُبَيِّنْ أَنْوَاعَهُ، فَأَفَادَ ذَلِكَ أَنَّ بَنِي آدَمَ فَضَّلَهُمْ سُبْحَانَهُ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ، وَقَدْ جَعَلَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْكَثِيرَ هُنَا بِمَعْنَى الْجَمِيعِ، وَهُوَ تَعَسُّفٌ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ.

Küfrünüz sebebiyle. { ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً } “Sonra da bundan dolayı bize karşı kendinize bir takipçi bulamayacağınızdan...” yani yaptığımız şeyden dolayı bizden hesap soracak bir intikamcı bulamazsınız. Zeccâc şöyle demiştir: 'Başınıza geleni inkâr edip arkamızdan gelecek birini bulamazsınız.' Nehhâs ise şöyle demiştir: Bu kelime 'öç/intikam' kökünden gelir; kan veya başka bir hak peşine düşen herkese tebî' (تَبِيعٌ) ve tâbi' (تَابِعٌ) denir. { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını üstün kıldık”; bu, Allah'ın Âdemoğullarına bahşettiği nimetin icmali olarak zikredilmesidir; yani onların hepsini mükerrem kıldık. Bu ikram; onların bu güzel surette yaratılmalarını, diğer hayvan türlerinde benzeri bulunmayacak şekilde kendilerine has yiyecek, içecek ve giyeceklerle donatılmalarını kapsar. İbn Cerîr bir topluluktan, bu tekrimin insanların elleriyle yemeleri, diğer hayvanların ise ağızlarıyla yemeleri olduğunu nakletmiştir; Nehhâs da böyle nakletmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onları konuşma, akıl ve temyiz gücüyle seçkin kılmıştır. Erkekleri sakallarla, kadınları ise saç örgüleriyle keremli kıldığı da söylenmiştir. İbn Cerîr şöyle demiştir: Diğer varlıklar üzerine onları musallat kılarak ve diğer yaratılmışları onların hizmetine vererek onları üstün kılmıştır. Konuşma, yazı yazma ve anlama yeteneğiyle olduğu da söylenmiştir. Ayette zikredilen tekrimin bütün bu hususlara hamledilmesine hiçbir engel yoktur. Bu tekrim hasletlerinin en büyüğü ise akıldır; zira akıl sayesinde diğer hayvanlara galebe çalmışlar, iyi ile kötüyü birbirinden ayırt etmişler, yiyecek ve içeceklerde geniş imkânlara kavuşmuşlar, hayvanların güç yetiremeyeceği şeyleri elde etmeye vesile olan mallar kazanmışlar, korktukları şeylerden kendilerini koruyan binalar inşa edebilmişler ve sıcaktan soğuktan koruyan elbiseler edinebilmişlerdir. Onların tekrim edilmesinin, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlardan kılınması olduğu da söylenmiştir. { وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Onları karada ve denizde taşıdık”; bu, tekrimin bazı türlerinin tahsis edilmesidir. Allah Teâlâ onları karada binitler üzerinde, denizde ise gemilerde taşımıştır. Şöyle de denilmiştir: Onları yerin dibine geçirmeyerek ve boğmayarak her ikisinde de üzerlerinde taşımış olduk. { وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “Kendilerine temiz şeylerden rızık verdik”; yani lezzetli yiyecek ve içeceklerden, lezzet aldıkları ve faydalandıkları her şeyden. { وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا } “Ve onları yarattıklarımızın birçoğundan fevkalade üstün kıldık.” Allah Teâlâ bu 'birçoğunu' icmali olarak bırakmış, türlerini açıklamamıştır. Bu da Âdemoğullarını yarattıklarının birçoğundan üstün kıldığını ifade eder. İlim ehlinden bazıları buradaki { كَثِيرٍ } (birçoğu) kelimesini 'hepsi' manasında kabul etmişlerdir ki bu, hiçbir gereği olmayan zorlama bir tevil dir.

وَقَدْ شُغِلَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِمَا لَمْ تَكُنْ إِلَيْهِ حَاجَةٌ وَلَا تَتَعَلَّقُ بِهِ فَائِدَةٌ، وَهُوَ مَسْأَلَةُ تَفْضِيلِ الملائكة على

İlim ehlinden birçoğu, kendisine hiçbir ihtiyaç duyulmayan ve herhangi bir fayda da sağlamayan bir hususla meşgul olmuşlardır ki o da meleklerin üstün tutulması meselesidir...

الْأَنْبِيَاءِ أَوِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ، وَمِنْ جُمْلَةِ مَا تَمَسَّكَ بِهِ مُفْضِلُو الْأَنْبِيَاءِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ هَذِهِ الْآيَةُ، وَلَا دَلَالَةَ لَهَا عَلَى الْمَطْلُوبِ لِمَا عَرَفْتَ مِنْ إِجْمَالِ الْكَثِيرِ وَعَدَمِ تَبْيِينِهِ، وَالتَّعَصُّبُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ الَّذِي حَمَلَ بَعْضَ الْأَشَاعِرَةِ عَلَى تَفْسِيرِ الْكَثِيرِ هُنَا بِالْجَمِيعِ حَتَّى يَتِمَّ لَهُ التَّفْضِيلُ عَلَى الْمَلَائِكَةِ، وَتَمَسَّكَ بَعْضُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى تَفْضِيلِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، وَلَا دَلَالَةَ بِهَا عَلَى ذَلِكَ، فَإِنَّهُ لَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مِنَ الْقَلِيلِ الْخَارِجِ عَنْ هَذَا الْكَثِيرِ، وَلَوْ سَلَّمْنَا ذَلِكَ فَلَيْسَ فِيمَا خَرَجَ عَنْ هَذَا الْكَثِيرِ مَا يُفِيدُ أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنْ بَنِي آدَمَ، بَلْ غَايَةُ مَا فِيهِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ الْإِنْسَانُ مُفَضَّلًا عَلَيْهِ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا لِلْإِنْسَانِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنْهُ، وَمَعَ الِاحْتِمَالِ لَا يَتِمُّ الِاسْتِدْلَالُ، وَالتَّأْكِيدُ بِقَوْلِهِ: تَفْضِيلًا يَدُلُّ عَلَى عِظَمِ هَذَا التَّفْضِيلِ وَأَنَّهُ بِمَكَانٍ مَكِينٍ، فَعَلَى بَنِي آدَمَ أَنْ يَتَلَقَّوْهُ بِالشُّكْرِ، وَيَحْذَرُوا مِنْ كُفْرَانِهِ.

peygamberlerden, yoksa peygamberlerin mi meleklerden üstün olduğu meselesidir. Peygamberleri meleklere üstün tutanların tutundukları delillerden biri de bu ayettir. Oysa 'birçoğu' lafzının mücmel oluşu ve açıklanmamış olmasından bildiğin üzere, bu ayetin hedeflenen hususa delaleti yoktur. Bu meseledeki taassup, Eş'arîlerden bazısını, meleklere karşı üstünlük tamamlansın diye buradaki { كَثِيرٍ } kelimesini 'hepsi' şeklinde tefsir etmeye sevk etmiştir. Mu'tezileden bazıları ise bu ayete tutunarak meleklerin peygamberlerden üstün olduğunu iddia etmişlerdir; oysa ayette buna da delalet yoktur. Zira meleklerin bu 'birçoğunun' dışında kalan 'azınlığa' dâhil olduğuna dair hiçbir delil bulunmamaktadır. Bunu kabul etsek bile, bu 'birçoğunun' dışında kalan şeylerin Âdemoğullarından daha üstün olduğunu ifade eden bir delil yoktur; aksine ayetten çıkan en fazla sonuç, insanın ona üstün kılınmamış olmasıdır. Dolayısıyla onun insana denk olması da muhtemeldir, ondan daha üstün olması da muhtemeldir. İhtimal varken ise istidlâl tamamlanamaz. { تَفْضِيلًا } kavliyle yapılan tekit ise bu üstünlüğün büyüklüğüne ve çok muhkem bir mertebede olduğuna delalet eder. Âdemoğullarına düşen ise bunu şükürle karşılamak ve nimetine nankörlük etmekten sakınmaktır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يُزْجِي قَالَ: يُجْرِي.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { يُزْجِي } kavli hakkında: 'Akıtır, yürütür' dediğini nakletmişlerdir.

وَأَخْرَجُوا عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: يُسَيِّرُهَا فِي الْبَحْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: حاصِباً قَالَ:

Katâde'den: 'Onu denizde yürütür' dediğini nakletmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { حاصِباً } kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir:

مَطَرُ الْحِجَارَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: حِجَارَةٌ مِنَ السَّمَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ قَالَ: الَّتِي تُغْرِقُ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: الْقَاصِفُ وَالْعَاصِفُ فِي الْبَحْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

'Taş yağmuru.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: 'Gökten inen taşlar' dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ } hakkında: 'Batıran rüzgâr' dediğini nakletmişlerdir. Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir, Abdullah b. Amr'dan şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Kāsıf ve âsıf denizde olur.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın şu kavli hakkında:

قاصِفاً قَالَ: عَاصِفًا، وَفِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً قَالَ: نَصِيرًا. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، وَالْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا مِنْ شَيْءٍ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنِ ابْنِ آدَمَ، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَةُ؟ قَالَ: وَلَا الْمَلَائِكَةُ، الْمَلَائِكَةُ مَجْبُورُونَ بِمَنْزِلَةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ» . وَأَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو مَوْقُوفًا قَالَ: وَهُوَ الصَّحِيحُ.

{ قاصِفاً } hakkında: 'Şiddetli rüzgâr (âsıf)', { ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً } kavli hakkında ise: 'Bir yardımcı' dediğini nakletmişlerdir. Taberânî, Şuab'da Beyhakî ve Târîh'inde Hatîb, Abdullah b. Amr'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet gününde Allah katında Âdemoğlundan daha keremli hiçbir şey yoktur. 'Ey Allah'ın Resûlü, melekler de mi?' denildi. Buyurdu ki: 'Melekler de dâhil değildir; melekler tıpkı güneş ve ay gibi [verilen emre] mecbur kılınmışlardır.'» Beyhakî bunu başka bir yoldan İbn Amr'dan mevkuf olarak rivayet etmiş ve 'Sahih olanı budur' demiştir.

وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: الْمُؤْمِنُ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْ مَلَائِكَتِهِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ الْمَلَائِكَةَ قَالَتْ: يَا رَبِّ أَعْطَيْتَ بَنِي آدَمَ الدُّنْيَا يَأْكُلُونَ فِيهَا وَيَشْرَبُونَ وَيَلْبِسُونَ، وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَلَا نَأْكُلُ وَلَا نَشْرَبُ وَلَا نَلْهُو، فَكَمَا جَعَلْتَ لَهُمُ الدُّنْيَا فَاجْعَلْ لَنَا الْآخِرَةَ، قَالَ: لَا أَجْعَلُ صَالِحَ ذُرِّيَّةِ مَنْ خَلَقْتُ بِيَدِي كَمَنْ قُلْتُ لَهُ كُنْ فَكَانَ» . وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ. وَإِسْنَادُ الطَّبَرَانِيِّ هَكَذَا: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ صَدَقَةَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَالِدٍ الْمِصِّيصِيُّ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أبو غسان محمد بن مطرف، عن صفوان بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طَرِيقِ عُرْوَةَ بْنِ رُوَيْمٍ قَالَ: حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عَمْرٍو الْأَوَّلِ مَعَ زِيَادَةٍ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ رُوَيْمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ قَالَ: جَعَلْنَاهُمْ يَأْكُلُونَ بِأَيْدِيهِمْ وسائر الخلق

Beyhakî Şuab'da Ebû Hureyre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Mümin, Allah katında O'nun meleklerinden daha keremlidir.' Taberânî, İbn Amr'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Melekler dediler ki: 'Ey Rabbimiz! Âdemoğullarına dünyayı verdin; orada yerler, içerler, giyinirler. Biz ise Seni hamd ile tesbih ederiz; yemeyiz, içmeyiz ve eğlenmeyiz. Dünyayı onlara verdiğin gibi ahireti de bize ver.' Allah Teâlâ buyurdu ki: 'Kendi elimle yarattığım kimsenin sâlih zürriyetini, 'Ol' deyip de oluveren kimse gibi kılmam.'» Bunu Abdürrezzâk ve İbn Cerîr de Zeyd b. Eslem'den: 'Melekler dediler ki...' şeklinde rivayet etmişlerdir. Taberânî'nin isnadı şöyledir: Bize Ahmed b. Muhammed b. Sadaka el-Bağdâdî anlattı, bize İbrâhim b. Abdillâh b. Hâlid el-Mıssîsî anlattı, bize Haccâc b. Muhammed anlattı, bize Ebû Gassân Muhammed b. Mutarrıf, Safvân b. Süleym'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o Abdullah b. Amr'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ve hadisi zikretti. İbn Asâkir, Urve b. Ruveym tarikiyle: Bana Enes b. Mâlik, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı diyerek İbn Amr'ın ilk hadisinin benzerini bir fazlalıkla rivayet etmiştir. Beyhakî de el-Esmâ ve's-Sıfât'ta başka bir yoldan Urve b. Ruveym'den, o Câbir b. Abdillâh'tan benzerini rivayet etmiştir; o: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu dedi ve hadisi zikretti. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve Şuab'da Beyhakî çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Onları elleriyle yer kıldık; diğer yaratılmışlar ise

يَأْكُلُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ فِي التَّارِيخِ، وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

ağızlarıyla yerler.' Hâkim Târîh'inde ve Deylemî, Câbir b. Abdillâh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:

«الكرامة: الأكل بالأصابع» .

«Keramet (insana verilen üstünlük), parmaklarla yemektir.»

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٧١ الى ٧٧]

[İsrâ Suresi (17), 71-77. Ayetler]

يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١) وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢) وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لاتَّخَذُوكَ خَلِيلاً (٧٣) وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً (٧٤) إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً (٧٥)

{ يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١) وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢) وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لاتَّخَذُوكَ خَلِيلاً (٧٣) وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً (٧٤) إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً (٧٥) } “Her insan topluluğunu önderleriyle çağıracağımız o günde, artık kimin kitabı sağından verilirse işte onlar kitaplarını okurlar ve kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar. (71) Kim bu dünyada kör ise o, ahirette de kördür ve yol bakımından daha da sapkındır. (72) Az kalsın seni, sana vahyettiğimizden saptırıp başka bir şeyi bize karşı iftira etmen için kandıracaklardı; o takdirde seni mutlaka dost edinirlerdi. (73) Eğer seni sebatkâr kılmamış olsaydık, andolsun onlara birazcık meyledecektin. (74) O takdirde sana hayatın da ölümün de katmerli azabını tattırırdık; sonra bize karşı kendin için hiçbir yardımcı da bulamazdın. (75)”

وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلاَّ قَلِيلاً (٧٦) سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلاً (٧٧)

{ وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلاَّ قَلِيلاً (٧٦) سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلاً (٧٧) } “Neredeyse seni bu topraktan sürüp çıkarmak için tedirgin edeceklerdi; o takdirde senin ardından kendileri de pek az kalabilirlerdi. (76) Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimizin de sünneti (kanunu) budur; bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın. (77)”

قَوْلُهُ: يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ قَالَ الزَّجَّاجُ: يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وهو منصوب على معنى اذكر يوم ندعوا. وقرئ يدعوا بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، وَيُدْعَى عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَالْبَاءُ فِي بِإِمَامِهِمْ لِلْإِلْصَاقِ، كَمَا تَقُولُ: أَدْعُوكَ بِاسْمِكَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُتَعَلِّقَةً بِمَحْذُوفٍ هُوَ حَالٌ، وَالتَّقْدِيرُ:

{ يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } “Her insan topluluğunu önderleriyle çağıracağımız o günde” kavli: Zeccâc: 'Kıyamet gününü kastetmektedir ve 'Her insan topluluğunu çağıracağımız günü hatırla' takdiriyle mansubdur' demiştir. Fiil-i ma'lum olarak yâ ile { يَدْعُوا }, meçhul olarak da { يُدْعَى } şeklinde okunmuştur. { بِإِمامِهِمْ } kavlindeki bâ harfi iltisak (bitiştirme) içindir; nitekim 'Seni adınla çağırıyorum' demen gibidir. Hal olan mahzuf bir kelimeye müteallik olması da caizdir, bu takdirde mana:

نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ مُتَلَبِّسِينَ بِإِمَامِهِمْ، أَيْ يُدْعَوْنَ وَإِمَامُهُمْ فِيهِمْ، نَحْوَ رَكْبٍ بِجُنُودِهِ، وَالْأَوَّلُ أُولَى. وَالْإِمَامُ فِي اللُّغَةِ: كُلُّ مَا يُؤْتَمُّ بِهِ مِنْ نَبِيٍّ، أَوْ مُقَدَّمٍ فِي الدِّينِ، أَوْ كِتَابٍ.

'Her insan topluluğunu, imamlarıyla beraber oldukları halde çağırırız' demektir; yani tıpkı 'Askerleriyle gelen bir süvari birliği' ifadesinde olduğu gibi imamları aralarında olduğu halde çağrılırlar. Ancak ilk mana daha uygundur. Lügatte imâm: Peygamber olsun, dinde önder bir şahsiyet olsun veya bir kitap olsun, kendisine uyulan her şeydir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ المفسرون في تعيين الإمام الذي يدعى كُلُّ أُنَاسٍ بِهِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ:

Müfessirler, her topluluğun kendisiyle çağrılacağı 'imam'ın tayininde ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Hasan, Katâde ve Dahhâk şöyle demişlerdir:

إِنَّهُ كِتَابُ كُلِّ إِنْسَانٍ الَّذِي فِيهِ عَمَلُهُ، أَيْ: يُدْعَى كُلُّ إِنْسَانٍ بِكِتَابِ عَمَلِهِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ: فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ الْآيَةَ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْإِمَامُ: هُوَ الْكِتَابُ الْمُنَزَّلُ عَلَيْهِمْ، فَيُدْعَى أَهْلُ التَّوْرَاةِ بِالتَّوْرَاةِ، وَأَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِالْإِنْجِيلِ، وَأَهْلُ الْقُرْآنِ بِالْقُرْآنِ، فَيُقَالُ: يَا أَهْلَ التَّوْرَاةِ، يَا أَهْلَ الْإِنْجِيلِ، يَا أَهْلَ الْقُرْآنِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: إِمَامُهُمْ نَبِيُّهُمْ، فَيُقَالُ: هَاتُوا مُتَّبِعِي إِبْرَاهِيمَ، هَاتُوا مُتَّبِعِي مُوسَى، هَاتُوا مُتَّبِعِي عِيسَى، هَاتُوا مُتَّبِعِي مُحَمَّدٍ، وَبِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁: الْمُرَادُ بِالْإِمَامِ إِمَامُ عَصْرِهِمْ، فَيُدْعَى أَهْلُ كُلِّ عَصْرٍ بِإِمَامِهِمْ الَّذِي كَانُوا يَأْتَمِرُونَ بِأَمْرِهِ وَيَنْتَهُونَ بِنَهْيِهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: الْمُرَادُ بِإِمَامِهِمْ أَعْمَالُهُمْ، فَيُقَالُ مَثَلًا: أَيْنَ الْمُجَاهِدُونَ؟ أَيْنَ الصَّابِرُونَ؟ أَيْنَ الصَّائِمُونَ؟ أَيْنَ الْمُصَلُّونَ؟ وَنَحْوُ ذَلِكَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمُرَادُ بِإِمَامِهِمْ صَاحِبُ مَذْهَبِهِمْ، فَيُقَالُ مَثَلًا: أَيْنَ التَّابِعُونَ لِلْعَالِمِ فُلَانِ ابْنِ فُلَانٍ؟ وَهَذَا مِنَ الْبُعْدِ بِمَكَانٍ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: بِإِمامِهِمْ بِأُمَّهَاتِهِمْ، عَلَى أَنَّ إِمَامَ جَمْعُ أُمٍّ كَخُفٍّ وَخِفَافٍ، وَهَذَا بِعِيدٌ جِدًّا. وَقِيلَ: الْإِمَامُ هُوَ كُلُّ خُلُقٍ يَظْهَرُ مِنَ الْإِنْسَانِ حَسَنٍ كَالْعِلْمِ وَالْكَرَمِ وَالشَّجَاعَةِ، أَوْ قَبِيحٍ كَأَضْدَادِهَا، فَالدَّاعِي إِلَى تِلْكَ الْأَفْعَالِ خُلُقٌ بَاطِنٌ هُوَ كَالْإِمَامِ، ذَكَرَ مَعْنَاهُ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ مِنْ أُولَئِكَ الْمَدْعُوِينَ، وَتَخْصِيصُ الْيَمِينِ بِالذِّكْرِ لِلتَّشْرِيفِ وَالتَّبْشِيرِ فَأُولئِكَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَنْ بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهُ. قِيلَ: وَوَجْهُ الْجَمْعِ الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّهُمْ مُجْتَمِعُونَ عَلَى شَأْنٍ جَلِيلٍ، أَوِ الْإِشْعَارُ بِأَنَّ قِرَاءَتَهُمْ

O, her insanın amelinin yazılı olduğu kitabıdır; yani her insan amel defteriyle çağrılır. Bunu: { فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ } “Kimin kitabı verilirse...” ayeti teyit etmektedir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: İmam, onlara indirilen kitaptır; dolayısıyla Tevrat ehli Tevrat ile, İncil ehli İncil ile, Kur'an ehli ise Kur'an ile çağrılır da: 'Ey Tevrat ehli! Ey İncil ehli! Ey Kur'an ehli!' denir. Mücâhid ve Katâde ise: 'İmamları, peygamberleridir; şöyle seslenilir: İbrahim'e uyanları getirin! Musa'ya uyanları getirin! İsa'ya uyanları getirin! Muhammed'e uyanları getirin!' demişlerdir; Zeccâc da bu görüşü benimsemiştir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ise: 'İmamdan kasıt, kendi asırlarının önderidir; her asrın insanları emrine uyup nehyinden sakındıkları önderleriyle çağrılırlar' demiştir. Hasan ve Ebu'l-Âliye: 'İmamlarından kasıt amelleridir; mesela şöyle denir: Mücahidler nerede? Sabredenler nerede? Oruç tutanlar nerede? Namaz kılanlar nerede?' demişlerdir. Bu görüş İbn Abbâs ve Ebû Hureyre'den de rivayet edilmiştir. Ebû Ubeyde ise: 'İmamlarından kasıt mezhep önderleridir; mesela: Falan oğlu falan âlime uyanlar nerede? denilir' demiştir ki bu görüş son derece uzaktır. Muhammed b. Ka'b ise { بِإِمامِهِمْ } kavlini, 'hıfâf'ın (خِفَاف) 'huff'un (خُفّ) çoğulu olması gibi 'imâm'ın 'ümm'ün (أُمّ / anne) çoğulu olduğu kabulüne dayanarak 'anneleriyle' şeklinde tefsir etmiştir; bu ise büsbütün uzaktır. Şöyle de denilmiştir: İmam; ilim, cömertlik ve cesaret gibi insandan sadır olan her güzel ahlak yahut bunların zıttı olan her çirkin huydur; zira bu fiillere sevk eden şey, imam konumunda olan batınî bir ahlaktır. Râzî tefsirinde bu manayı zikretmiştir. { فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ } “artık kimin kitabı sağından verilirse”; çağrılan bu kimselerden kastedilmektedir. Sağ tarafın tahsis edilmesi şeref ve müjde içindir. { فَأُولئِكَ } ifadesindeki işaret zamiri, manası dikkate alınarak 'men' lafzına râcidir. Şöyle denilmiştir: Çoğul getirilmesinin hikmeti, onların yüce bir gaye etrafında toplandıklarına işaret etmek yahut okumalarının

لِكُتُبِهِمْ تَكُونُ عَلَى وَجْهِ الِاجْتِمَاعِ لَا عَلَى وجه الانفراد يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ الَّذِي أُوتُوهُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا أَيْ لَا يُنْقَصُونَ مِنْ أُجُورِهِمْ قَدْرَ فَتِيلٍ، وَهُوَ الْقِشْرَةُ الَّتِي فِي شِقِّ النَّوَاةِ، أَوْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ أَقَلِّ شَيْءٍ وَلَمْ يَذْكُرْ أَصْحَابَ الشِّمَالِ تَصْرِيحًا، وَلَكِنَّهُ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى حَالِهِمُ الْقَبِيحِ فَقَالَ: وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى أَيْ مَنْ كَانَ مِنَ الْمَدْعُوِينَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَعْمَى: أَيْ فَاقِدَ الْبَصِيرَةِ. قَالَ النَّيْسَابُورِيُّ: لَا خِلَافَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْعَمَى عَمَى الْقَلْبِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى فَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ عَمَى الْبَصَرِ كَقَوْلِهِ: وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً وَفِي هَذَا زِيَادَةُ الْعُقُوبَةِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ عَمَى الْقَلْبِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآخِرَةِ عَمَلُ الْآخِرَةِ، أَيْ: فَهُوَ فِي عَمَلِ، أَوْ فِي أَمْرِ الْآخِرَةِ أَعْمَى وَقِيلَ: الْمُرَادُ مَنْ عَمِي عَنِ النِّعَمِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ عَنْ نِعَمِ الْآخِرَةِ أَعْمَى وَقِيلَ: مَنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا الَّتِي تُقْبَلُ فِيهَا التَّوْبَةُ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ الَّتِي لَا تَوْبَةَ فِيهَا أَعْمَى وَقِيلَ: مَنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا أَعْمَى عَنْ حُجَجِ اللَّهِ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى أَفْعَلُ تَفْضِيلٍ أَيْ: أَشَدُّ عَمًى، وَهَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ عَمَى الْقَلْبِ إِذْ لَا يُقَالُ ذَلِكَ فِي عَمَى الْعَيْنِ. قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: لِأَنَّهُ خَلَقَهُ بِمَنْزِلَةِ الْيَدِ وَالرِّجْلِ، فَلَا يُقَالُ مَا أَعْمَاهُ كَمَا لَا يُقَالُ مَا أَيْدَاهُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: لَا يقال فيه ذلك لأنه أكثر من [ثلاثة] أَحْرُفٍ. وَقَدْ حَكَى الْفَرَّاءُ عَنْ بَعْضِ الْعَرَبِ أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ: مَا أَسْوَدَ شَعَرَهُ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

kitaplarını tek tek değil toplu bir halde okuyacaklarını hissettirmektir. { يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ } kendilerine verilen “kitaplarını okurlar”, { وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “ve bir hurma çekirdeği ipliği kadar haksızlığa uğratılmazlar”; yani ecirlerinden çekirdeğin yarığındaki lif kadar bile eksiltilmez; bu da en az miktardan kinayedir. Sol ehli olanları açıkça zikretmedi, lakin onların kötü durumuna delalet eden şu buyruğu zikretti: { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى } “Kim bu dünyada kör ise”; yani çağrılanlardan kim bu dünyada kör, yani basiretsiz ise. Nîsâbûrî şöyle demiştir: 'Buradaki körlükten maksadın kalp körlüğü olduğu hususunda ihtilaf yoktur.' { فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى } “o, ahirette de kördür” buyruğuna gelince; Allah Teâlâ'nın: { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً } “Kıyamet günü onu kör olarak haşrederiz. 'Rabbim! Ben gören biriyken beni niçin kör olarak haşrettin?' der” kavlinde olduğu gibi göz körlüğünün kastedilmiş olması muhtemeldir ki bunda azabın artırılması söz konusudur. Kalp körlüğünün kastedilmiş olması da muhtemeldir. Şöyle de denilmiştir: Ahiretten maksat ahiret amelidir; yani o, ahiret amelinde veya ahiret işinde kördür. Şöyle de denilmiştir: Dünyada Allah'ın kendisine bahşettiği nimetlere karşı kör olan kimse, ahiret nimetlerine karşı da kördür. Şöyle de denilmiştir: Tövbenin kabul edildiği dünyada kör olan kimse, tövbenin bulunmadığı ahirette de kördür. Şöyle de denilmiştir: Dünyada Allah'ın hüccetlerine karşı kör olan kimse, ahirette de kördür. { فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى } kavlindeki a'mâ lafzının ism-i tafdîl olduğu, yani 'daha da kör' manasında olduğu da söylenmiştir; bu ise göz körlüğü için bu kalıp kullanılmadığından kalp körlüğü olmasına dayanır. Halîl ve Sîbeveyh şöyle demişlerdir: 'Çünkü göz körlüğü el ve ayak gibi yaratılıştan gelen bir durumdur; 'eli ne kadar da el' denilemeyeceği gibi 'ne kadar da kör' denilmez.' Ahfeş ise: 'Üç harften fazla olduğu için böyle denilmez' demiştir. Ferrâ bazı Araplardan: 'Saçı ne kadar da siyah' dediğini duyduğunu nakletmiştir; şairin şu sözü de bu kabildendir:

أَمَّا الْمُلُوكُ فَأَنْتَ الْيَوْمَ أَلْأَمُهُمْ ... لُؤْمًا وَأَبْيَضُهُمْ سِرْبَالَ طَبَّاخِ

Hükümdarlara gelince, bugün sen alçaklıkta onların en alçağısın, ... [üst başça ise] aşçı elbisesinden daha beyazsın.

وَالْبَحْثُ مُسْتَوْفًي فِي النَّحْوِ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ أَعْمى بِالْإِمَالَةِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَقَرَأَهُمَا أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَالْبَاقُونَ بِغَيْرِ إِمَالَةٍ، وَأَمَالَ أَبُو عُبَيْدٍ الْأَوَّلَ دُونَ الثَّانِي. وَأَضَلُّ سَبِيلًا يَعْنِي أَنَّ هَذَا أَضَلُّ سَبِيلًا مِنَ الْأَعْمَى لِكَوْنِهِ لَا يَجِدُ طَرِيقًا إِلَى الْهِدَايَةِ، بِخِلَافِ الْأَعْمَى فَقَدْ يَهْتَدِي فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ.

Bu konudaki inceleme nahiv ilminde eksiksiz yapılmıştır. Ebû Bekr, Hamza, Kisâî ve Halef her iki yerdeki { أَعْمى } lafzını imâle ile okumuşlardır. Ebû Amr, Ya'kūb ve geri kalanlar ise imâlesiz okumuşlardır; Ebû Ubeyd ise ikincisini değil yalnızca birincisini imâle ile okumuştur. { وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “ve yol bakımından daha da sapkındır”; yani bu kimse [maddi] âmâdan yolca daha sapkındır; çünkü hidayete giden bir yol bulamaz, oysa gözü görmeyen kimse bazı durumlarda doğru yolu bulabilir.

ثُمَّ لَمَّا عَدَّدَ سُبْحَانَهُ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَقْسَامَ النِّعَمِ عَلَى بَنِي آدَمَ أَرْدَفَهُ بِمَا يَجْرِي مَجْرَى التَّحْذِيرِ مِنْ الِاغْتِرَارِ بِوَسَاوِسِ الْأَشْقِيَاءِ، فَقَالَ: وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ إِنْ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاسْمُهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مَحْذُوفٌ، وَاللَّامُ هِيَ الْفَارِقَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّافِيَةِ وَالْمَعْنَى: وَإِنَّ الشَّأْنَ قَارَبُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَاتِنِينَ، وَأَصْلُ الْفِتْنَةِ: الِاخْتِبَارُ، وَمِنْهُ فَتَنَ الصَّائِغُ الذَّهَبَ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي كُلِّ مَنْ أَزَالَ الشَّيْءَ عَنْ حَدِّهِ وَجِهَتِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ فِي إِعْطَائِهِمْ مَا سَأَلُوهُ مُخَالَفَةً لِحُكْمِ الْقُرْآنِ، وَافْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنْ تَبْدِيلِ الْوَعْدِ بِالْوَعِيدِ وَغَيْرِ ذَلِكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ لِتَتَقَوَّلَ عَلَيْنَا غَيْرَ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِمَّا اقْتَرَحَهُ عَلَيْكَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا أَيْ: لَوِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا لَهُمْ، أَيْ: وَالَوْكَ وَصَافَوْكَ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْخَلَّةِ بِفَتْحِ الْخَاءِ وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ عَلَى الْحَقِّ وَعَصَمْنَاكَ عَنْ مُوَافَقَتِهِمْ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ لَقَارَبْتَ أَنْ تَمِيلَ إِلَيْهِمْ أَدْنَى مَيْلٍ، وَالرُّكُونُ: هُوَ الْمَيْلُ

Sonra Allah Sübhânehu geçen ayetlerde Âdemoğluna bahşettiği nimet çeşitlerini sayınca, bunun ardından bedbahtların vesveselerine aldanmaktan sakındırma mesabesinde olan şu ifadeyi getirdi: { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Onlar neredeyse sana vahyettiğimizden seni saptırıp fitneye düşüreceklerdi”. [Buradaki] { إِنْ } [lafzı], şeddeli [inne]'den hafifletilmiş (muhaffefe) [in]'dir; ismi ise mahzuf bir şe'n zamiridir. Lâm ise onunla nefy (olumsuzluk) edatı [olan in] arasını ayıran fârika lâmıdır. Manası şudur: Durum şu ki, [onlar] fitneye düşürerek seni aldatmaya neredeyse yaklaştılar. Fitnenin aslı imtihan/denemedir; nitekim kuyumcunun altını [saflığını anlamak için ateşte] denemesi (fetene's-sâiğu'z-zeheb) ifadesi de bundandır. Daha sonra ise bir şeyi sınırından ve amacından saptıran herkes hakkında kullanılmıştır. Bunun sebebi, onların istedikleri şeyin kendilerine verilmesinde Kur'an'ın hükmüne aykırılık ve vaadin tehditle (vaîd ile) değiştirilmesi gibi hususlarla Allah Sübhânehu'ya iftira bulunmasıdır. { عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Sana vahyettiğimizden”; yani emirler, yasaklar, vaad ve tehditten [seni saptırıp], { لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ } “bize karşı ondan başkasını iftira edesin diye”; yani Kureyş kâfirlerinin senden talep ettiklerinden olup sana vahyettiğimizin dışındakileri bize isnat edip uydurasın diye. { وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا } “Ve o takdirde seni kesinlikle dost edinirlerdi”; yani şayet onların hevalarına uysaydın seni kendilerine dost edinirlerdi; diğer bir ifadeyle sana velayet gösterip seninle samimi olurlardı. [Halîl kelimesi], hā harfinin fethasıyla hıllet (الْخَلَّة - dostluk) kelimesinden alınmadır. { وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ } “Eğer seni sabit kılmasaydık”; hak üzere [sabit kılmasaydık] ve onlara uymaktan seni muhafaza etmeseydik, { لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ } “neredeyse onlara meyledecektin”; yani onlara en ufak bir meyil ile yaklaşmana ramak kalmıştı. Rükûn (الرُّكُونُ) ise meyletmek demektir.