الْيَسِيرُ، وَلِهَذَا قَالَ: شَيْئاً قَلِيلًا لَكِنْ أَدْرَكَتْهُ ﷺ الْعِصْمَةُ فَمَنَعَتْهُ مِنْ أَنْ يَقْرُبَ مِنْ أَدْنَى مَرَاتِبِ الرُّكُونِ إِلَيْهِمْ، فَضْلًا عَنْ نَفْسِ الرُّكُونِ، وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ ﷺ مَا هَمَّ بِإِجَابَتِهِمْ، ذَكَرَ مَعْنَاهُ الْقُشَيْرِيُّ وَغَيْرُهُ وَقِيلَ:
az bir meyil demektir. Bundan dolayı { شَيْئاً قَلِيلًا } “azıcık” buyurmuştur. Fakat ismet sıfatı ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) yetişmiş ve onu bizzat meyletmek bir yana, onlara meylin en alt derecelerine yaklaşmaktan dahi alıkoymuştur. Bu da onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara olumlu cevap vermeye asla yeltenmediğine delildir. Kuşeyrî ve başkaları bu anlamı zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الْمَعْنَى: وَإِنْ كَادُوا لَيُخْبِرُونِ عَنْكَ بِأَنَّكَ مِلْتَ إِلَى قَوْلِهِمْ، فَنُسِبَ فِعْلُهُمْ إِلَيْهِ مَجَازًا وَاتِّسَاعًا، كَمَا تَقُولُ لِلرَّجُلِ:
Manası şudur: Az kalsın senin onların sözüne meylettiğini haber vereceklerdi. Böylece onların fiili, mecaz ve genişleme yoluyla ona isnat edilmiştir; nitekim bir adama şöyle dersin:
كِدْتَ تَقْتُلُ نَفْسَكَ، أَيْ: كَادَ النَّاسُ يَقْتُلُونَكَ بِسَبَبِ مَا فَعَلْتَ، ذَكَرَ مَعْنَاهُ الَمَهَدَوِيُّ. ثُمَّ تَوَعَّدَهُ سُبْحَانَهُ فِي ذَلِكَ أَشَدَّ الْوَعِيدِ، فَقَالَ: إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ أَيْ: لَوْ قَارَبْتَ أَنْ تَرْكَنَ إِلَيْهِمْ، أَيْ: مِثْلَيْ مَا يُعَذَّبُ بِهِ غَيْرُكَ مِمَّنْ يَفْعَلُ هَذَا الْفِعْلَ فِي الدَّارَيْنِ، وَالْمَعْنَى: عَذَابًا ضِعْفًا فِي الْحَيَاةِ وَعَذَابًا ضِعْفًا فِي الْمَمَاتِ، أَيْ: مُضَاعَفًا، ثُمَّ حُذِفَ الْمَوْصُوفُ وَأُقِيمَتِ الصِّفَةُ مَقَامَهُ وَأُضِيفَتْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ خطأ العظيم عظيم كما قال سبحانه: يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ وَضِعْفُ الشَّيْءِ: مِثْلَاهُ، وَقَدْ يَكُونُ الضِّعْفُ النَّصِيبَ كقوله: لِكُلٍّ ضِعْفٌ أَيْ: نَصِيبٌ. قَالَ الرَّازِيُّ: حَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّكَ لَوْ مَكَّنْتَ خَوَاطِرَ الشَّيْطَانِ مِنْ قَلْبِكَ، وَعَقَدْتَ عَلَى الرُّكُونِ هَمَّكَ، لَاسْتَحْقَقْتَ تَضْعِيفَ الْعَذَابِ عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَصَارَ عَذَابُكَ مِثْلَيْ عَذَابِ الْمُشْرِكِ فِي الدُّنْيَا وَمِثْلَيْ عَذَابِهِ فِي الْآخِرَةِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً يَنْصُرُكَ فَيَدْفَعُ عَنْكَ هَذَا الْعَذَابَ. قَالَ النَّيْسَابُورِيُّ: اعْلَمْ أَنَّ الْقُرْبَ مِنَ الْفِتْنَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى الْوُقُوعِ فِيهَا، وَالتَّهْدِيدَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى الْإِقْدَامِ عَلَيْهَا، فَلَا يَلْزَمُ مِنَ الْآيَةِ طَعْنٌ فِي الْعِصْمَةِ وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ الْكَلَامُ فِي هَذَا كَالْكَلَامِ فِي وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ أَيْ: وَإِنَّ الشَّأْنَ أَنَّهُمْ قَارَبُوا أَنْ يُزْعِجُوكَ مِنْ أَرْضِ مَكَّةَ لِتَخْرُجَ عَنْهَا، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَقَعْ ذَلِكَ مِنْهُمْ، بَلْ مَنَعَهُمُ اللَّهُ مِنْهُ حتى هاجر بأمر ربه بعد أَنْ هَمُّوا بِهِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ أُطْلِقَ الْإِخْرَاجُ عَلَى إِرَادَةِ الْإِخْرَاجِ تَجْوِيزًا وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا قَلِيلًا مَعْطُوفٌ عَلَى لَيَسْتَفِزُّونَكَ، أَيْ: لَا يَبْقُونَ بَعْدَ إِخْرَاجِكَ إِلَّا زَمَنًا قَلِيلًا، ثُمَّ عُوقِبُوا عُقُوبَةً تَسْتَأْصِلُهُمْ جَمِيعًا.
'Neredeyse kendini öldürüyordun', yani: Yaptığın şey yüzünden neredeyse insanlar seni öldürecekti. Mehdevî bu anlamı zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ bu konuda onu en şiddetli şekilde tehdit ederek şöyle buyurdu: { إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ } “O takdirde sana hayatın da ölümün de kat kat [azabını] tattırırdık”; yani onlara meyletmeye yaklaşsaydın, iki yurtta bu fiili işleyen başkasına verilen azabın iki katını tattırırdık. Manası: Hayatta kat kat bir azap, ölümde de kat kat bir azap [tattırırdık], yani katlanmış [bir azap]. Sonra mevsûf (nitelenen kelime) hazfedilmiş, sıfat onun yerine getirilerek tamlama yapılmıştır. Çünkü büyük kimsenin hatası da büyük olur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim apaçık bir hayâsızlık yaparsa, onun azabı iki katına katlanır”. Bir şeyin dif'i (ضِعْفُ الشَّيْءِ), onun iki katı demektir. Bazen de dı'f, pay/nasip anlamına gelir; nitekim { لِكُلٍّ ضِعْفٌ } “Her biri için kat kat [nasip] vardır” kavlinde böyledir; yani nasip vardır. Râzî şöyle demiştir: Sözün özü şudur: Eğer şeytanın vesveselerine kalbinde yer verseydin ve meyletmeye azmetseydin, dünyada ve ahirette azabın senin üzerine kat kat artırılmasını hak ederdin ve senin azabın dünyada müşrikin azabının iki katı, ahirette de onun azabının iki katı olurdu. { ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً } “Sonra bize karşı kendine hiçbir yardımcı da bulamazdın” ki sana yardım edip bu azabı senden savsın. Nîsâbûrî şöyle demiştir: Bil ki fitneye yaklaşmak, onun içine düşüldüğünü göstermez; günah konusunda tehdit edilmek de ona yeltenildiğini göstermez. Dolayısıyla bu ayetten peygamberlik ismetine yönelik bir itiraz çıkmaz. { وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ } “Neredeyse seni tedirgin edip çıkaracaklardı”; buradaki ifade tarzı da { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ } kavlindeki gibidir. Yani: Durum şu ki onlar, oradan çıkasın diye seni Mekke toprağından tedirgin edip çıkarmaya yaklaştılar. Fakat bu onların elinden gelmedi; aksine onlar buna niyetlendikten sonra Rabb'inin emriyle hicret edinceye kadar Allah onları bundan alıkoydu. Şöyle de denilmiştir: Çıkarmayı istemek, mecazen çıkarma olarak ifade edilmiştir. { وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا قَلِيلًا } “O takdirde onlar da senin ardından pek az [bir süre] kalabilirlerdi”; { لَيَسْتَفِزُّونَكَ } kavline matuftur. Yani: Seni çıkardıktan sonra ancak pek az bir süre kalırlardı; sonra da köklerini kazıyacak bir ceza ile cezalandırılırlardı.
وَقَرَأَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ لَا يُلَبَّثُوا بِتَشْدِيدِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ. وَقُرِئَ لَا يَلْبَثُوا بِالنَّصْبِ عَلَى إِعْمَالِ إذن على أن الجملة معطوف عَلَى جُمْلَةِ: وَإِنْ كادُوا لَا عَلَى الْخَبَرِ فَقَطْ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَأَبُو عَمْرٍو خَلْفَكَ وَمَعْنَاهُ بَعْدَكَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ خِلافَكَ وَمَعْنَاهُ أَيْضًا بَعْدَكَ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: خِلَافَكَ بِمَعْنَى مُخَالَفَتِكَ، وَاخْتَارَ أَبُو حَاتِمٍ الْقِرَاءَةَ الثَّانِيَةَ لِقَوْلِهِ: فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ خِلَافَ بِمَعْنَى بَعْدَ قَوْلُ الشَّاعِرِ :
Atâ b. Ebî Rabâh, tek noktalı bâ'nın şeddesiyle 'lâ yulebbesû' (لَا يُلَبَّثُوا) şeklinde okumuştur. Cümlenin sadece habere değil { وَإِنْ كادُوا } cümlesine matuf olması sebebiyle 'izen' edatının nasp edici ameliyle mensup olarak 'lâ yelbesû' (لَا يَلْبَثُوا) şeklinde de okunmuştur. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Bekr ve Ebû Amr 'halfeke' (خَلْفَكَ) okumuştur; manası 'senden sonra' demektir. İbn Âmir, Hafs, Hamza ve Kisâî ise 'hılâfeke' (خِلافَكَ) okumuştur; bunun manası da 'senden sonra' demektir. İbnü'l-Enbârî: 'Hılâfeke, sana muhalefet ederek demektir' demiştir. Ebû Hâtim ise { فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ } “[Savaştan] geri bırakılanlar, Allah Resûlü'nün arkasından oturup kalmalarına sevindiler” kavlinden dolayı ikinci kıraati tercih etmiştir. Hılâf kelimesinin 'sonra' manasına geldiğine delalet eden hususlardan biri de şairin şu sözüdür:
عَفَتِ الدِّيَارُ خِلَافَهَا فَكَأَنَّمَا ... بَسَطَ الشَّوَاطِبُ بَيْنَهُنَّ حَصِيرَا
Yurtlar silinip gitti onların ardından, sanki ... / Hurma yaprağı yaran kadınlar aralarına hasır sermiş gibi.
يُقَالُ: شَطَبَتِ الْمَرْأَةُ الْجَرِيدَ إذا شقّته لتعمل منه الحصر. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: ثُمَّ تُلْقِيهِ الشَّاطِبَةُ إِلَى المنقّية سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا سُنَّةَ مُنْتَصِبَةٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: سَنَّ اللَّهُ سُنَّةً. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ يُعَذَّبُونَ كَسُنَّةِ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا، فَلَمَّا سَقَطَ الْخَافِضُ عَمَلَ الْفِعْلُ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: سُنَّتُنَا سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَقُولُ إِنَّ سُنَّتَنَا هَذِهِ السُّنَّةَ فِيمَنْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَيْهِمْ أَنَّهُمْ إِذَا أَخْرَجُوا نبيهم من بين أظهرهم أو قتلوه
Şöyle denilir: Kadın kendisinden hasır yapmak için hurma dalını yardığı vakit 'kadın hurma dalını yardı' (شَطَبَتِ الْمَرْأَةُ الْجَرِيدَ) denir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Sonra yaran kadın onu ayıklayan kadına atar.' { سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا } “Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimizin sünneti olarak” [ayetindeki] 'sünnete' (سُنَّةَ) lafzı masdarlık (mef‘ûl-i mutlak) üzere mensuptur; yani 'Allah bir sünnet kıldı/kanun koydu' demektir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Yani 'kendilerine [elçi] gönderdiğimiz kimselerin sünneti gibi azap edilirler' demektir; cer harfi düşünce fiil amel etmiştir (nasp etmiştir). Anlamın: 'Bizim sünnetimiz, [elçi] gönderdiğimiz kimselerin sünnetidir' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: 'Senden önce kendilerine elçi gönderdiğimiz kimseler hakkındaki şu sünnetimiz (kanunumuz) şudur ki, onlar peygamberlerini aralarından çıkardıkları yahut onu öldürdükleri zaman...'
أَنْ يَنْزِلَ الْعَذَابُ بِهِمْ وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا أَيْ: مَا أَجْرَى اللَّهُ بِهِ الْعَادَةَ لَمْ يَتَمَكَّنْ أَحَدٌ مِنْ تَحْوِيلِهِ، وَلَا يَقْدِرُ عَلَى تَغْيِيرِهِ.
azap onların üzerine iner. { وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا } “Sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın”; yani Allah'ın adet kıldığı kanunu hiç kimse değiştirmeye muktedir olamaz ve onu başkalaştırmaya güç yetiremez.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ قَالَ: إِمَامُ هُدًى وَإِمَامُ ضَلَالَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ، عَنْ أَنَسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَبِيُّهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: بِكِتَابِ أَعْمَالِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلَيٍّ فِي الْآيَةِ قَالَ: يُدْعَى كُلُّ قَوْمٍ بِإِمَامِ زَمَانِهِمْ، وَكِتَابِ رَبِّهِمْ، وَسُنَّةِ نَبِيِّهِمْ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَالْبَزَّارُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ قَالَ: «يُدْعَى أَحَدُهُمْ فَيُعْطَى كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ، وَيُمَدُّ لَهُ فِي جِسْمِهِ سِتِّينَ ذِرَاعًا وَيَبْيَضُّ وَجْهُهُ، وَيُجْعَلُ عَلَى رَأْسِهِ تَاجٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ يَتَلَأْلَأُ، فَيَنْطَلِقُ إِلَى أَصْحَابِهِ فَيَرَوْنَهُ مِنْ بَعِيدٍ، فَيَقُولُونَ: اللَّهُمَّ ائْتِنَا بِهَذَا، وَبَارِكْ لَنَا فِي هَذَا، حَتَّى يَأْتِيَهُمْ فَيَقُولُ:
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız gün” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Hidayet önderi ve dalalet önderiyle.' İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve Târîh'inde Hatîb, Enes'ten bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Peygamberleriyle.' İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den de bunun benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında: 'Amel defterleriyle' dediğini nakletmiştir. İbn Merdeveyh, Ali'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Her topluluk kendi zamanlarının önderi, Rablerinin kitabı ve peygamberlerinin sünnetiyle çağrılır.' Tirmizî hasen bularak, Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Hâkim sahih bularak ve İbn Merdeveyh, Ebû Hureyre'den; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) { يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız gün” kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Onlardan biri çağrılır, kitabı sağ eline verilir, vücudu altmış arşın uzatılır, yüzü ağarır ve başına parıldayan inciden bir taç konulur. Bunun üzerine arkadaşlarının yanına gider; onlar onu uzaktan görürler ve: 'Allah'ım, bunu bize getir ve bunu bizim için bereketli kıl' derler. Nihayet onların yanına varınca:
أَبْشِرُوا لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْكُمْ مِثْلُ هَذَا وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيَسْوَدُّ وَجْهُهُ وَيُمَدُّ لَهُ فِي جِسْمِهِ سِتِّينَ ذِرَاعًا عَلَى صورة آدم، ويلبس تاجا من نار فَيَرَاهُ أَصْحَابُهُ فَيَقُولُونَ: نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ هَذَا، اللَّهُمَّ لَا تَأْتِنَا بِهَذَا، قَالَ: فَيَأْتِيهِمْ، فَيَقُولُونَ: اللَّهُمَّ اخْزِهِ، فَيَقُولُ: أَبْعَدَكُمُ اللَّهُ، فَإِنَّ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْكُمْ مِثْلَ هَذَا» . قَالَ الْبَزَّارُ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ:
'Müjdelenin! Sizden her bir kişiye bunun bir benzeri vardır' der. Kâfire gelince; onun yüzü kararır, vücudu Âdem'in suretinde altmış arşın uzatılır ve ateşten bir taç giydirilir. Arkadaşları onu görünce: 'Bunun şerrinden Allah'a sığınırız! Allah'ım, bunu bize getirme' derler. [Peygamber] buyurdu ki: Onların yanına gelir; onlar da: 'Allah'ım, onu rezil rüsvay et!' derler. O da: 'Allah sizi uzaklaştırsın! Zira sizden her bir kişi için de bunun benzeri vardır' der.» Bezzâr bu rivayeti aktardıktan sonra şöyle demiştir:
لَا يُرْوَى إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى يَقُولُ: مَنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا أَعْمَى عَمَّا يَرَى مِنْ قُدْرَتِي مِنْ خَلْقِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ وَالْبِحَارِ وَالنَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَأَشْبَاهِ هَذَا فَهُوَ عَمَّا وَصَفْتُ لَهُ فِي الْآخِرَةِ وَلَمْ يَرَهُ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلًا يَقُولُ: أَبْعَدُ حُجَّةً. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عِكْرِمَةَ عَنْهُ نَحْوَ هَذَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا يَقُولُ: مَنْ عَمِيَ عَنْ قُدْرَةِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: «إِنَّ أُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ وَأَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ وَرِجَالًا مِنْ قُرَيْشٍ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: تَعَالَ فَتَمْسَحْ آلِهَتَنَا وَنَدْخُلْ مَعَكَ فِي دِينِكَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَشْتَدُّ عَلَيْهِ فِرَاقُ قَوْمِهِ وَيُحِبُّ إِسْلَامَهُمْ، فَرَقَّ لَهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ إِلَى قَوْلِهِ: نَصِيراً» .
'Bu hadis sadece bu yoldan rivayet edilmiştir.' İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى } “Kim burada âmâ ise” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kim dünyada göğün, yerin, dağların, denizlerin, insanların, hayvanların ve benzeri şeylerin yaratılışında gördüğü kudretime karşı kör ise, ahirette onun için vasfettiğim ve henüz görmediği hususlarda { أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “daha âmâ ve yolca daha sapkındır”'; yani hüccet bakımından daha uzaktır, demektedir. Firyâbî ve İbn Ebî Hâtim, İkrime yoluyla ondan bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir de ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Dünyada Allah'ın kudretine karşı kör olan kimse, ahirette de âmâdır.' İbn İshâk, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh de ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ümeyye b. Halef, Ebû Cehil b. Hişâm ve Kureyş'ten bazı adamlar Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Gel, ilahlarımıza el sür de biz de seninle birlikte dinine girelim' dediler. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise kavminin [haktan] ayrılığı ağır geliyor ve onların Müslüman olmasını çok arzuluyordu; bu yüzden onlara karşı yumuşaklık gösterdi. Bunun üzerine Allah, { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ } ayetinden { نَصِيراً } kavline kadar indirdi.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ عَنْ باذان عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَسْتَلِمُ الْحَجَرَ، فَقَالُوا: لَا نَدَعُكَ تَسْتَلِمُهُ حتى تستلم آلهتنا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَمَا عَلَيَّ لَوْ فَعَلْتُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مِنِّي خِلَافَهُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ «أَنَّ قُرَيْشًا أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ فَقَالُوا لَهُ: إِنْ كُنْتَ أُرْسِلْتَ إِلَيْنَا فَاطْرُدِ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ مِنْ سِقَاطِ النَّاسِ وَمَوَالِيهِمْ لِنَكُونَ نَحْنُ أَصْحَابَكَ، فَرَكَنَ إِلَيْهِمْ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قال: أنزل الله وَالنَّجْمِ إِذا هَوى فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ الآية
İbn Merdûye, el-Kelbî tarikiyle Bâzân'dan, o da Câbir b. Abdillâh'tan bir benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: « Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hacer[-i Esved]'i istilam ediyordu. Bunun üzerine: 'Sen bizim ilahlarımızı istilam edinceye kadar onu istilam etmene izin vermeyiz' dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: 'Allah içimde bunun aksinin olduğunu bilirken bunu yapsam bana ne [vebal] olur ki?' buyurdu. Bunun üzerine Allah: { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ } “Az kalsın seni fitneye düşüreceklerdi...” ayetini indirdi. » İbn Ebî Hâtim, İbn Şihâb'dan bunun bir benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Cübeyr b. Nüfeyr'den şöyle rivayet etmiştir: « Kureyş, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip ona: 'Eğer bize gönderildiysen, senin ashabın olmamız için sana tâbi olan şu insanların ayak takımını ve mevlâlarını (azatlı kölelerini) yanından kov' dediler. [Resûlullah da] onlara meyleder gibi oldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ } “Az kalsın seni fitneye düşüreceklerdi...” ayetini vahyetti. » İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ: { وَالنَّجْمِ إِذا هَوى } “Battığı zaman yıldıza andolsun” [ayetini] indirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara bu ayeti okudu:
أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى فَأَلْقَى عَلَيْهِ الشَّيْطَانُ: تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَى، وَإِنَّ شَفَاعَتَهُمْ لَتُرْتَجَى، فَقَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ مَا بَقِيَ مِنَ السُّورَةِ وَسَجَدَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ الْآيَةَ، فَمَا زَالَ مَهْمُومًا مَغْمُومًا حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «أَنَّ ثَقِيفًا قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَجِّلْنَا سَنَةً حَتَّى يُهْدَى لِآلِهَتِنَا، فَإِذَا قَبَضْنَا الَّذِي يُهْدَى لِلْآلِهَةِ أَحْرَزْنَاهُ ثُمَّ أَسْلَمْنَا وَكَسَّرْنَا الْآلِهَةَ، فَهَمَّ أَنْ يُؤَجِّلَهُمْ، فَنَزَلَتْ وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ الْآيَةَ.
{ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı?” Bunun üzerine şeytan onun diline: 'Bunlar yüce kuğulardır (turnalardır) ve onların şefaati muhakkak umulur' sözünü attı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) surenin kalanını okuyup secde etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Az kalsın seni, sana vahyettiğimizden saptıracaklardı” ayetini indirdi. Peygamber, Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey arzuladığında...” ayetini indirinceye kadar kederli ve üzüntülü kalmaya devam etti. İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan şunu rivayet etmişlerdir: «Sakîf kabilesi Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'İlahlarımıza hediyeler sunuluncaya kadar bize bir yıl mühlet ver. İlahlarımıza hediye edilenleri teslim alıp koruma altına aldıktan sonra Müslüman olur ve putları kırarız' dediler. Peygamber onlara mühlet vermeye niyetlendi; bunun üzerine { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ } ayeti indi.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ يَعْنِي ضِعْفَ عَذَابِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
İbn Cerîr, ondan { ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ } “Hayatın kat kat [azabını] ve ölümün kat kat [azabını]” kavli hakkında: 'Dünya ve ahiret azabının kat kat fazlası demektir' dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ عَذَابُ الْقَبْرِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ عَطَاءٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: قال المشركون للنبي ﷺ: كانت الأنبياء تسكن الشام، فمالك وَالْمَدِينَةِ؟
Beyhakî, Hasan'dan bu ayet hakkında: 'O, kabir azabıdır' dediğini rivayet etmiştir. Yine Atâ'dan da bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Müşrikler Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Peygamberler Şam'da ikamet ederdi, senin Medine ile ne işin var?' dediler.
فَهَمَّ أَنْ يُشَخِصَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ حَضْرَمِيٍّ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ بَعْضَ الْيَهُودِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عَبْدِ الرحمن ابن غَنْمٍ أَنَّ الْيَهُودَ أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ فَقَالُوا: إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا فَالْحَقْ بِالشَّامِ، فَإِنَّ الشَّامَ أَرْضُ الْمَحْشَرِ وَأَرْضُ الْأَنْبِيَاءِ، فَصَدَّقَ النبيّ ﷺ مَا قَالُوا، فَتَحَرَّى غَزْوَةَ تَبُوكَ لَا يُرِيدُ إِلَّا الشَّامَ، فَلَمَّا بَلَغَ تَبُوكَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ آيَاتٍ مِنْ سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ مَا خُتِمَتِ السُّورَةُ: وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ إِلَى قَوْلِهِ: تَحْوِيلًا فَأَمَرَهُ بِالرُّجُوعِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَقَالَ: فِيهَا مَحْيَاكَ وَفِيهَا مَمَاتُكَ وَمِنْهَا تُبْعَثُ، وَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: سَلْ رَبَّكَ فَإِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ مَسْأَلَةً، فَقَالَ: مَا تَأْمُرُنِي أَنْ أَسْأَلَ؟ قال: قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً فَهَؤُلَاءِ نَزَلْنَ عَلَيْهِ فِي رَجَعَتِهِ مِنْ تَبُوكَ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَفِي هَذَا الْإِسْنَادِ نَظَرٌ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَيْسَ بِصَحِيحٍ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَغْزُ تَبُوكَ عَنْ قَوْلِ الْيَهُودِ، وَإِنَّمَا غَزَاهَا امْتِثَالًا لِقَوْلِهِ: قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَغَزَاهَا لِيَقْتَصَّ وَيَنْتَقِمَ مِمَّنْ قَتَلَ أَهْلَ مُؤْتَةَ مِنْ أَصْحَابِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ قَالَ: هَمَّ أَهْلُ مَكَّةَ بِإِخْرَاجِ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ مَكَّةَ وَقَدْ فَعَلُوا بَعْدَ ذَلِكَ فَأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ يَوْمَ بَدْرٍ وَلَمْ يَلْبَثُوا بَعْدَهُ إِلَّا قَلِيلًا حَتَّى أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَذَلِكَ كَانَتْ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الرُّسُلِ إِذَا فَعَلَ بِهِمْ قَوْمُهُمْ مِثْلَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا قَلِيلًا قَالَ: يَعْنِي بِالْقَلِيلِ يَوْمَ أَخْذِهِمْ بِبَدْرٍ، فَكَانَ ذَلِكَ هُوَ الْقَلِيلَ الَّذِينَ لَبِثُوا بَعْدَهُ.
[Bunun üzerine Peygamber] oradan ayrılmaya niyetlendi; fakat Allah: { وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ } “Neredeyse seni o yerden çıkaracaklardı...” ayetini indirdi. İbn Cerîr, Hadramî'den rivayet ettiğine göre, ona Yahudilerden bazılarının [böyle dediği] ulaşmış olup benzerini zikretmiştir. İbn Ebî Hâtim, ed-Delâil'de Beyhakî ve İbn Asâkir, Abdurrahman b. Ganm'den rivayet etmişlerdir ki Yahudiler Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip şöyle dediler: «Eğer sen bir peygambersen Şam'a git; çünkü Şam, mahşer yeri ve peygamberler yurdudur.» Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların söylediklerini doğruladı ve sadece Şam'ı hedefleyerek Tebük Gazvesi'ne yöneldi. Tebük'e ulaştığında Allah, sure tamamlanmış olmasına rağmen ona Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'nden: { وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ } “Neredeyse seni o yerden çıkaracaklardı...” ayetinden { تَحْوِيلًا } “...bir değişiklik [bulamazsın].” kavline kadar olan ayetleri indirdi. Böylece ona Medine'ye dönmesini emretti ve: «Senin hayatın oradadır, ölümün oradadır ve oradan diriltileceksin» buyurdu. Cebrail de ona: «Rabbinden dilekte bulun, zira her peygamberin bir dilek [hakkı] vardır» dedi. [Peygamber]: «Ne istememi emredersin?» diye sordu. [Cebrail]: «{ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً } “Rabbim! Beni [gireceğim yere] doğrulukla girdir, [çıkacağım yerden] doğrulukla çıkar ve bana katından yardımcı bir güç ver” de!» dedi. İşte bunlar, Tebük'ten dönüşünde ona indirildi. İbn Kesîr şöyle demiştir: «Bu isnadda incelenmesi gereken yönler vardır ve zahir olan şudur ki bu [rivayet] sahih değildir. Çünkü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'ne Yahudilerin sözü üzerine çıkmamıştır; aksine Allah'ın: { قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ } “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” buyruğuna uyarak ve ashâbından Mûte ehlini öldürenlerden kısas alıp intikam almak için gazaya çıkmıştır.» Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ } “Neredeyse seni o yerden çıkaracaklardı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Mekkeliler, Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'den çıkarmaya niyetlendiler ve bundan sonra bunu fiilen yaptılar da. Fakat Allah onları Bedir günü helak etti. Ondan sonra, Allah onları Bedir günü helak edinceye kadar ancak pek az kaldılar. Kavimleri peygamberlerine böyle yaptığında Allah'ın peygamberler hakkındaki sünneti (kanunu) hep böyle olagelmiştir.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَإِذاً لَا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلَّا قَلِيلًا } “O takdirde onlar da senin ardından pek az kalabilirlerdi” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «[Ayetteki] 'az' ifadesiyle Bedir günü onların yakalanıp cezalandırıldıkları günü kastetmektedir; işte onun ardından kaldıkları az [süre] budur.»
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْإِلَهِيَّاتِ وَالْمَعَادَ وَالْجَزَاءَ أَرْدَفَهَا بِذِكْرِ أَشْرَفِ الطَّاعَاتِ، وَهِيَ الصَّلَاةُ، فَقَالَ: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ. وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْمُرَادُ بِهَا الصَّلَوَاتُ الْمَفْرُوضَةُ.
Allah Teâlâ uluhiyete, ahirete ve karşılığa dair hususları zikredince, bunların peşinden ibadetlerin en şereflisi olan namazı zikrederek şöyle buyurdu: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin batıya kaymasından itibaren namazı dosdoğru kıl.” Müfessirler, bu ayetle kastedilenin farz namazlar olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الدُّلُوكِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ زَوَالُ الشَّمْسِ عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ، قَالَهُ عُمَرُ وَابْنُهُ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَأَبُو بَرْزَةَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ وَعَطَاءُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَأَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ غُرُوبُ الشَّمْسِ، قَالَهُ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأُبِيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: دُلُوكُ الشَّمْسِ مِنْ لَدُنْ زَوَالِهَا إِلَى غروبها. قال الأزهري:
İlim ehli bu ayette zikredilen dulûk (الدُّلُوك) hakkında iki görüşe ayrılmıştır: Birincisi: Güneşin göğün tam ortasından batıya kaymasıdır (zeval vaktidir). Bu görüşü Ömer, oğlu, Ebû Hureyre, Ebû Berze, İbn Abbâs, Hasan, Şa'bî, Atâ, Mücâhid, Katâde, Dahhâk ve Ebû Ca'fer el-Bâkır söylemiş, İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. İkinci görüş: Güneşin batmasıdır. Bunu Ali, İbn Mes'ûd ve Übey b. Ka'b söylemiş, İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: 'Güneşin dulûku, zeval vaktinden batışına kadar olan süredir.' Ezherî şöyle demiştir:
معنى الدُّلُوكِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الزَّوَالُ، وَلِذَلِكَ قِيلَ لِلشَّمْسِ إِذَا زَالَتْ نِصْفَ النَّهَارِ: دَالِكَةٌ، وَقِيلَ لَهَا إِذَا أَفَلَتْ:
'Arap kelamında dulûk (الدُّلُوك) zeval demektir. Bundan dolayı gün ortasında zevale erdiğinde güneşe dâlike (دَالِكَة) dendiği gibi, battığında da ona:
دَالِكَةٌ لِأَنَّهَا فِي الْحَالَتَيْنِ زَائِلَةٌ. قَالَ: وَالْقَوْلُ عِنْدِي أَنَّهُ زَوَالُهَا نِصْفَ النَّهَارِ لِتَكُونَ الْآيَةُ جَامِعَةً لِلصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، وَالْمَعْنَى: أَقِمِ الصَّلَاةَ مِنْ وَقْتِ دُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ فَيَدْخُلُ فِيهَا الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ وَصَلَاتَا غَسَقِ اللَّيْلِ، وَهُمَا الْعِشَاءَانِ، ثُمَّ قَالَ: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ هَذِهِ خَمْسُ صَلَوَاتٍ. وَقَالَ أَبُو عُبِيدٍ: دُلُوكُهَا غُرُوبُهَا، وَدَلَكَتْ بِرَاحٍ: يَعْنِي الشَّمْسَ، أَيْ: غَابَتْ، وَأَنْشَدَ قُطْرُبٌ عَلَى هَذَا قَوْلَ الشَّاعِرِ:
dâlike denilmiştir; çünkü her iki durumda da yerinden kayıp gitmektedir.' Ezherî devamla şöyle demiştir: 'Bana göre doğru görüş, ayetin beş vakit namazı kapsayıcı olması için bunun gün ortasında zevale ermesi manasında olmasıdır. Buna göre mana: Güneşin zeval vaktinden { إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ } “gecenin karanlığına kadar” namazı kıl, demektir. Böylece öğle ve ikindi namazı ile gecenin karanlığındaki iki namaz yani akşam ve yatsı namazları bu kapsama girer. Sonra { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “sabah Kur'an'ını [namazını] da” buyurmuştur ki işte bunlar beş vakit namazdır.' Ebû Ubeyd ise: 'Onun dulûku batmasıdır; deleketi'ş-şemsu bi-râhın (دَلَكَتْ بِرَاحٍ) demek, yani güneş battı demektir' demiştir. Kutrub bu hususta şairin şu sözünü delil getirmiştir:
هذا مقام قدمي رباح ... ذبّب حَتَّى دَلَكَتْ بَرَاحْ
İşte burası Rebâh'ın iki ayağının bastığı yerdir ... Güneş batıncaya kadar gayret edip çalıştı.
اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ الشَّمْسِ عَلَى وَزْنِ حَذَامٍ وَقَطَامٍ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:
Berâh (بَرَاح), Hazâmi ve Katâmi vezninde güneşin isimlerinden biridir. Zü'r-Rimme'nin şu beyti de bu kabildendir:
مَصَابِيحٌ لَيْسَتْ بِاللَّوَاتِي تَقُودُهَا ... نُجُومٌ ولا بالآفات الدَّوَالِكِ
Onlar, yıldızların sevk ettiği kandiller değildir ... / Ne de batıp kaybolan güneşlerle ilgilidirler.
أَيِ: الْغَوَارِبِ، وَغَسَقُ اللَّيْلِ: اجْتِمَاعُ الظُّلْمَةِ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: يُقَالُ: غَسَقَ اللَّيْلُ وَأَغْسَقَ إِذَا أَقْبَلَ بِظَلَامِهِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْغَسَقُ سواد الليل. قال ابن قيس الرُّقَيَّاتِ:
Yani batanlardır. Gaseku'l-leyl (غَسَقُ اللَّيْلِ) ise karanlığın toplanıp koyulaşmasıdır. Ferrâ ve Zeccâc: 'Karanlığıyla bastırdığında ğaseka'l-leylu ve eğseka (غَسَقَ اللَّيْلُ وَأَغْسَقَ) denir' demişlerdir. Ebû Ubeyd: 'Gasek, gecenin siyahlığıdır' demiştir. İbn Kays er-Rukayyât şöyle demiştir:
إِنَّ هَذَا اللَّيْلَ قَدْ غَسَقَا ... وَاشْتَكَيْتُ الْهَمَّ وَالْأَرَقَا
Doğrusu bu gece iyice karardı ... Ben de dertten ve uykusuzluktan yakındım.
وَقِيلَ: غَسَقُ اللَّيْلِ: مَغِيبُ الشَّفَقِ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Gaseku'l-leyl'in şafağın (akşam kızıllığının) kaybolması olduğu da söylenmiştir; Züheyr'in şu beyti de bu kabildendir:
ظَلَّتْ تَجُودُ يَدَاهَا وَهِيَ لَاهِيَةٌ ... حَتَّى إِذَا جَعْجَعَ الْإِظْلَامُ وَالْغَسَقُ
Elleri cömertçe ikram edip durdu gamsızca ... / Nihayet karanlık ve koyu gece iyice bastırıncaya kadar.
وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ السَّيَلَانِ، يُقَالُ: غَسَقَتْ إِذَا سَالَتْ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ غَسَقَ اللَّيْلُ وَأَغْسَقَ، وَظَلِمَ وَأَظْلَمَ، ودجا وَأَدْجَى، وَغَبِشَ وَأَغْبَشَ، وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْغَايَةِ أَعْنِي قَوْلَهُ: إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ مَنْ قَالَ إِنَّ صَلَاةَ الظُّهْرِ يَتَمَادَى وَقْتُهَا مِنَ الزَّوَالِ إِلَى الْغُرُوبِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ وَأَبِي حنيفة، وجوّزه مالك
Kelimenin aslı akıp gitmekten (seylân) gelmektedir; [göz veya yara] aktığı zaman «gasekât» (غَسَقَتْ) denir. Ferrâ; «gaseka'l-leyl» (غَسَقَ اللَّيْلُ) ve «ağseka» (أَغْسَقَ), «zalime» (ظَلِمَ) ve «azleme» (أَظْلَمَ), «decâ» (دَجَا) ve «edcâ» (أَدْجَى), «gabişe» (غَبِشَ) ve «ağbeşe» (أَغْبَشَ) [kullanımlarını] aktarmıştır. { إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ } “gecenin karanlığına kadar” kavlini -yani bu nihai sınırı (gāyeyi)-, öğle namazının vaktinin zeval vaktinden gün batımına kadar uzadığını savunanlar delil getirmişlerdir. Bu [görüş] Evzâî ve Ebû Hanîfe'den rivayet edilmiş, Mâlik de bunu caiz görmüştür
وَالشَّافِعِيُّ فِي حَالِ الضَّرُورَةِ، وَقَدْ وَرَدَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الْمُتَوَاتِرَةُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي تَعْيِينِ أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ، فَيَجِبُ حَمْلُ مُجْمَلِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَا بَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ، فَلَا نُطِيلُ بِذِكْرِ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ انْتِصَابُ قُرْآنَ لِكَوْنِهِ مَعْطُوفًا عَلَى الصَّلَاةِ أَيْ: وَأَقِمْ قُرْآنَ الْفَجْرِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَالْبَصْرِيُّونَ:
ve Şâfiî de bunu zaruret halinde caiz görmüşlerdir. Namaz vakitlerinin belirlenmesi hususunda Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) mütevatir sahih hadisler gelmiştir; dolayısıyla bu ayetin mücmel olan kısmını sünnetin açıkladığı hükme hamletmek vaciptir; bunu zikrederek sözü uzatmayalım. Allah Teâlâ'nın: { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “ve sabah Kur'an'ını [namazını] da” kavlinde 'Kur'ân' kelimesinin nasbı, 'salât' kelimesine matuf olmasındandır; yani 'sabah Kur'an'ını da (sabah namazını) dosdoğru kıl' demektir; bunu Ferrâ söylemiştir. Zeccâc ve Basralılar ise şöyle demişlerdir:
انْتِصَابُهُ عَلَى الْإِغْرَاءِ، أَيْ: فَعَلَيْكَ قُرْآنَ الْفَجْرِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمُرَادُ بِقُرْآنِ الْفَجْرِ صَلَاةُ الصُّبْحِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَفِي هَذِهِ فَائِدَةٌ عَظِيمَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بِقِرَاءَةٍ حَتَّى سُمِّيَتِ الصَّلَاةُ قُرْآنًا، وَقَدْ دَلَّتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ، وَفِي بَعْضِ الْأَحَادِيثِ: الْخَارِجَةِ مِنْ مَخْرَجٍ حَسَنٍ وَقُرْآنٍ مَعَهَا، وَوَرَدَ مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْفَاتِحَةِ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ، وَقَدْ حَرَّرْتُهُ فِي مُؤَلَّفَاتِي تَحْرِيرًا مُجَوَّدًا. ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً أَيْ: تَشْهَدُهُ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ كَمَا وَرَدَ ذَلِكَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، وَبِذَلِكَ قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ، وَانْتِصَابُهُ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ بِمُضْمَرٍ، أَيْ: قُمْ بَعْضَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ، وَمَا قِيلَ مِنْ أَنَّهُ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْإِغْرَاءِ، وَالتَّقْدِيرُ: عَلَيْكَ بَعْضَ اللَّيْلِ فَبِعِيدٌ جِدًّا، وَالتَّهَجُّدُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْهُجُودِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: هُوَ مِنَ الْأَضْدَادِ لِأَنَّهُ يُقَالُ هَجَدَ الرَّجُلُ: إِذَا نَامَ، وَهَجَدَ إِذَا سَهِرَ، فَمِنِ اسْتِعْمَالِهِ فِي السَّهَرِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Nasbı teşvik (iğrâ) üzerinedir, yani: 'Sabah Kur'an'ına sarıl' demektir. Müfessirler: 'Sabah Kur'an'ından maksat sabah namazıdır' demişlerdir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Bunda namazın ancak kıraat ile olacağına delalet eden büyük bir fayda vardır, hatta öyle ki namaza Kur'an adı verilmiştir.' Sahih hadisler de Fâtihatü'l-Kitâb (Fâtiha Suresi) olmaksızın namaz olmayacağına delalet etmiştir. Hasen bir tarikten gelen bazı hadislerde 've onunla birlikte Kur'an' ifadesi yer almıştır. Her rekâtta Fâtiha'nın vacip olduğuna delalet eden rivayetler de varit olmuştur ve bunu eserlerimde güzel bir şekilde tahkik ettim. Sonra Allah Teâlâ bunu şu kavliyle gerekçelendirmiştir: { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “Çünkü sabah Kur'an'ı [şahitlerin] hazır bulunduğu bir vakittir”; yani sahih hadiste varit olduğu üzere gece melekleri ile gündüz melekleri ona şahit olur (hazır bulunur). Müfessirlerin cumhuru da böyle söylemiştir. { وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ } “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nâfile olarak uyanıp namaz kıl”; { مِنْ } teb'îz (kısmîlik) içindir. Mansup bir zarf olması ise takdiri gizli bir fiil iledir; yani: 'Gecenin bir kısmında kalk da onunla teheccüd kıl.' Mecrûr zamir Kur'an'a râcidir. 'İğrâ üzere mensuptur ve takdiri: Gecenin bir kısmı sana gerekir' şeklindeki görüş ise son derece uzaktır. Teheccüd (التَّهَجُّدُ), hucûd (الْهُجُودُ) kökünden alınmıştır. Ebû Ubeyde ve İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Bu kelime zıt anlamlılardandır (ezdâd); zira bir adam uyuduğunda da 'hecede'r-raculu' denir, uyanık kaldığında da 'hecede' denir. Kelimenin uyanık kalmak manasında kullanılışına şairin şu sözü örnektir:
أَلَا زَارَتْ وَأَهْلُ مِنًى هُجُودُ ... فَلَيْتَ خَيَالَهَا بِمِنًى يَعُودُ
Haberin olsun ki o, Mina halkı uyanıkken ziyarete geldi ... / Keşke onun hayali Mina'da tekrar gelseydi!
يَعْنِي مُنْتَبِهِينَ، ومن استعماله في النوم قول الآخر:
Yani uyanıkken. Kelimenin uyku anlamında kullanılışına ise diğer bir şairin şu sözü örnektir:
أَلَا طَرَقَتْنَا وَالرِّفَاقُ هُجُودُ ... فَبَاتَتْ بِعِلَّاتِ النَّوَالِ تَجُودُ
Haberin olsun ki o, yoldaşlar uykudayken çıkageldi ... / Geceyi türlü bahanelerle ihsanlar bağışlayarak geçirdi.
يَعْنِي نِيَامًا. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْهُجُودُ فِي الْأَصْلِ هُوَ النَّوْمُ بِاللَّيْلِ، وَلَكِنْ جَاءَ التَّفَعُّلُ فيه لأجل التجنب، ومنه تأثم تتحرّج أَيْ: تَجَنَّبَ الْإِثْمَ وَالْحَرَجَ، فَالْمُتَهَجِّدُ مَنْ تَجَنَّبَ الْهُجُودَ، فَقَامَ بِاللَّيْلِ. وَرُوِيَ عَنِ الْأَزْهَرِيِّ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: الْمُتَهَجِّدُ الْقَائِمُ إِلَى الصَّلَاةِ مِنَ النَّوْمِ، هَكَذَا حَكَى عَنْهُ الْوَاحِدِيُّ، فَقَيَّدَ التَّهَجُّدَ بِالْقِيَامِ مِنَ النَّوْمِ، وَهَكَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ وَعَلْقَمَةُ وَالْأَسْوَدُ فَقَالُوا: التَّهَجُّدُ بَعْدَ النَّوْمِ. قَالَ اللَّيْثُ: تَهَجَّدَ إِذَا اسْتَيْقَظَ لِلصَّلَاةِ نافِلَةً لَكَ مَعْنَى النَّافِلَةِ فِي اللُّغَةِ الزِّيَادَةُ عَلَى الْأَصْلِ، فَالْمَعْنَى أنها للنبي ﷺ نَافِلَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى الْفَرَائِضِ، وَالْأَمْرُ بِالتَّهَجُّدِ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهُ الْوُجُوبَ لَكِنَّ التَّصْرِيحَ بِكَوْنِهِ نَافِلَةً قَرِينَةٌ صَارِفَةٌ لِلْأَمْرِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالنَّافِلَةِ هُنَا أَنَّهَا فَرِيضَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى الْفَرَائِضِ الْخَمْسِ في حقه ﷺ، وَيَدْفَعُ ذَلِكَ التَّصْرِيحُ بِلَفْظِ النَّافِلَةِ وَقِيلَ: كَانَتْ صَلَاةُ اللَّيْلِ فَرِيضَةً فِي حَقِّهِ ﷺ، ثُمَّ نُسِخَ الْوُجُوبُ فَصَارَ قِيَامُ اللَّيْلِ تَطَوُّعًا، وَعَلَى هَذَا يُحْمَلُ مَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهَا عَلَيْهِ فَرِيضَةٌ، وَلِأُمَّتِهِ تَطَوُّعٌ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّ صَلَاةَ اللَّيْلِ كَانَتْ زِيَادَةً لِلنَّبِيِّ ﷺ خَاصَّةً لِرَفْعِ الدَّرَجَاتِ، لَا لِلْكَفَّارَاتِ، لِأَنَّهُ غُفِرَ لَهُ مِنْ ذَنْبِهِ مَا تَقَدَّمَ وَمَا تَأَخَّرَ، وَلَيْسَ لَنَا بِنَافِلَةٍ لِكَثْرَةِ ذُنُوبِنَا إِنَّمَا نَعْمَلُ لِكَفَّارَتِهَا، قَالَ: وَهُوَ قَوْلُ جَمِيعِ الْمُفَسِّرِينَ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْخِطَابَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَإِنْ كان خاصا بالنبي ﷺ في قوله: أَقِمِ الصَّلاةَ
Yani uyuyanlar [demektir]. Ezherî şöyle demiştir: Hücûd (الْهُجُودُ), aslen gece uykusudur; ancak tefe‘‘ul (التَّفَعُّل) kalıbı ondan kaçınmak/uzaklaşmak (tecannüb) anlamında gelmiştir. Nitekim günah ve sıkıntıdan kaçınmak anlamında teessüm (تَأَثَّمَ) ve teharruc (تَحَرَّجَ) kelimeleri de bu kabildendir. Dolayısıyla müteheccid (الْمُتَهَجِّدُ), hücûddan (uykudan) sakınıp gece kalkıp ibadet eden kimsedir. Yine Ezherî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Müteheccid, uykudan namaza kalkan kimsedir." Vâhidî ondan bu şekilde nakletmiş ve teheccüdü uykudan kalkmakla kayıtlamıştır. Mücâhid, Alkame ve el-Esved de böyle söyleyerek: "Teheccüd, uykudan sonradır" demişlerdir. Leys: "Namaz için uyandığı zaman teheccede (تَهَجَّدَ) [denir]" demiştir. { نَافِلَةً لَكَ } “Sana mahsus bir nâfile olarak” [ifadesine gelince]; lügatte nâfilenin anlamı, asıl üzerine yapılan ziyadedir (fazlalıktır). Buna göre mana; teheccüdün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için farzlar üzerine ilave bir nâfile olmasıdır. Teheccüd emri, her ne kadar zâhirinde vücup (farziyet) ifade etse de, nâfile olduğunun açıkça belirtilmesi emri [vücuptan] çeviren bir karinedir. Bir görüşe göre: Buradaki nâfileden maksat, onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında beş vakit farza ilave bir farz olmasıdır; fakat nâfile lafzının açıkça zikredilmesi bu görüşü geçersiz kılar. Diğer bir görüşe göre ise: Gece namazı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında farz idi; daha sonra bu vücup neshedilerek gece ibadeti tatavvu (nâfile) haline geldi. Hadiste geçen, onun hakkında farz, ümmeti için ise tatavvu olduğu şeklindeki rivayet bu manaya hamledilir. Vâhidî şöyle demiştir: "Gece namazı, günahlarına kefaret olması için değil, derecelerinin yükselmesi için sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e mahsus bir ziyade idi; zira onun geçmiş ve gelecek günahları bağışlanmıştır. Bizim için ise günahlarımızın çokluğu sebebiyle bir nâfile (fazlalık) değildir, biz ancak onların kefareti için amel ederiz." Vâhidî: "Bu, bütün müfessirlerin görüşüdür" demiştir. Hâsılı, her ne kadar { أَقِمِ الصَّلَاةَ } “Namazı kıl” buyruğunda bu ayetteki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e mahsus olsa da...
فَالْأَمْرُ لَهُ أَمْرٌ لِأُمَّتِهِ، فَهُوَ شَرْعٌ عَامٌّ، وَمِنْ ذَلِكَ التَّرْغِيبُ فِي صَلَاةِ اللَّيْلِ، فَإِنَّهُ يَعُمُّ جَمِيعَ الْأُمَّةِ، وَالتَّصْرِيحُ بِكَوْنِهِ نَافِلَةً يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ، فَالتَّهَجُّدُ مِنَ اللَّيْلِ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ وَمَشْرُوعٌ لِكُلَّ مُكَلَّفٍ. ثُمَّ وَعَدَهُ سُبْحَانَهُ عَلَى إِقَامَةِ الْفَرَائِضِ وَالنَّوَافِلِ فَقَالَ: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً قَدْ ذَكَرْنَا فِي مَوَاضِعَ أَنَّ عَسَى مِنَ الْكَرِيمِ إِطْمَاعٌ وَاجِبُ الْوُقُوعِ، وَانْتِصَابُ مَقَامًا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، أَوْ بِتَضْمِينِ الْبَعْثِ مَعْنَى الْإِقَامَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ انْتِصَابُهُ عَلَى الْحَالِ أَيْ: يَبْعَثَكَ ذَا مَقَامٍ مَحْمُودٍ وَمَعْنَى كَوْنِ الْمَقَامِ مَحْمُودًا أَنَّهُ يَحْمَدُهُ كُلُّ مَنْ عَلِمَ بِهِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِ هَذَا الْمَقَامِ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ أَنَّهُ الْمَقَامُ الَّذِي يَقُومُهُ النَّبِيُّ ﷺ لِلشَّفَاعَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِلنَّاسِ لِيُرِيحَهُمْ رَبُّهُمْ سُبْحَانَهُ مِمَّا هُمْ فِيهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ الْأَدِلَّةُ الصَّحِيحَةُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، وَحَكَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَكْثَرِ أَهْلِ التَّأْوِيلِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَإِجْمَاعُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ هُوَ مَقَامُ الشَّفَاعَةِ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ إِعْطَاءُ النَّبِيِّ ﷺ لِوَاءَ الْحَمْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ هَذَا لَا يُنَافِي الْقَوْلَ الْأَوَّلَ، إِذْ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ كَوْنِهِ قَائِمًا مَقَامَ الشَّفَاعَةِ وَبِيَدِهِ لِوَاءُ الْحَمْدِ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ هُوَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُجْلِسُ محمدا ﷺ مَعَهُ عَلَى كُرْسِيِّهِ، حَكَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ مُجَاهِدٌ، وَقَدْ وَرَدَ فِي ذَلِكَ حَدِيثٌ. وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنْ أَبِي دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيِّ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَنْكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ فَهُوَ عِنْدَنَا مُتَّهَمٌ، مَا زَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ يَتَحَدِّثُونَ بِهَذَا الْحَدِيثِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: مُجَاهِدٌ وَإِنْ كَانَ أَحَدَ الْأَئِمَّةِ بِالتَّأْوِيلِ فَإِنَّ لَهُ قَوْلَيْنِ مَهْجُورَيْنِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَحَدُهُمَا هَذَا، وَالثَّانِي فِي تَأْوِيلِ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ- إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ قَالَ: مَعْنَاهُ تَنْتَظِرُ الثَّوَابَ، وَلَيْسَ مِنَ النَّظَرِ، انْتَهَى. وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَهَذَا الْقَوْلُ غَيْرُ مُنَافٍ لِلْقَوْلِ الْأَوَّلِ لِإِمْكَانِ أَنْ يُقْعِدَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذَا الْمَقْعَدَ وَيَشْفَعَ تِلْكَ الشَّفَاعَةَ. الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ مُطْلَقٌ فِي كُلِّ مَقَامٍ يَجْلِبُ الْحَمْدَ مِنْ أَنْوَاعِ الْكَرَامَاتِ، ذَكَرَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ وَالْمُقْتَدُونَ بِهِ فِي التَّفْسِيرِ، وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الْأَحَادِيثَ الصَّحِيحَةَ الْوَارِدَةَ فِي تَعْيِينِ هَذَا الْمَقَامِ الْمَحْمُودِ مُتَوَاتِرَةٌ، فَالْمَصِيرُ إِلَيْهَا مُتَعَيِّنٌ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ عُمُومٌ فِي اللَّفْظِ حَتَّى يُقَالَ: الِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ وَهُوَ مُطْلَقٌ فِي كُلِّ مَا يَجْلِبُ الْحَمْدَ أَنَّهُ عَامٌّ فِي كُلِّ مَا هُوَ كَذَلِكَ، وَلَكِنَّهُ يُعَبَّرُ عَنِ الْعَامِّ بِلَفْظِ الْمُطْلَقِ، كَمَا ذَكَرَهُ فِي ذَبْحِ الْبَقَرَةِ، وَلِهَذَا قَالَ هُنَا. وَقِيلَ:
ona yapılan emir ümmetine de emirdir, dolayısıyla genel bir hükümdür. Gece namazına teşvik de böyledir; zira bütün ümmeti kapsar. Nâfile olduğunun açıkça belirtilmesi ise farz olmadığına delalet eder; dolayısıyla gecenin bir kısmında teheccüd kılmak her mükellef için mendup ve meşrudur. Sonra Allah Teâlâ farzları ve nâfileleri ikame etmesine karşılık ona vaatte bulunarak şöyle buyurdu: { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur.” Çeşitli yerlerde zikrettiğimiz üzere Kerîm olan Allah'tan gelen 'asâ' (عَسَى / umulur) kelimesi, gerçekleşmesi kesin olan bir vaattir. 'Makâmen' kelimesinin zarf olarak nasbı gizli bir fiil iledir veya ba's (diriltme/gönderme) lafzının ikame (yerleştirme) manasını tazammun etmesiyledir. Hâl olarak mansup olması da caizdir; yani 'seni övgüye değer bir makam sahibi olarak diriltir/gönderir' demektir. Makamın övgüye değer (mahmûd) olmasının manası ise, onu bilen herkesin onu övmesidir. Bu makamın tayini hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür: Birincisi: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıyamet gününde insanların içinde bulundukları sıkıntıdan Rablerinin onları kurtarması için şefaat etmek üzere duracağı makamdır. Ayetin tefsirinde sahih delillerin işaret ettiği görüş de budur. İbn Cerîr bunu tevil ehlinin çoğundan nakletmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: 'Müfessirlerin icmâı, Makâm-ı Mahmûd'un şefaat makamı olduğu yönündedir.' İkinci görüş: Makâm-ı Mahmûd, kıyamet gününde Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) Livâü'l-Hamd'in (Övgü Sancağı) verilmesidir. Denilebilir ki bu, birinci görüşe aykırı değildir; çünkü onun şefaat makamında durması ile elinde Livâü'l-Hamd'in bulunması arasında bir zıtlık yoktur. Üçüncü görüş: Makâm-ı Mahmûd, Allah Teâlâ'nın Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kürsî'si üzerinde kendisiyle beraber oturtmasıdır. İbn Cerîr bunu içlerinde Mücâhid'in de bulunduğu bir gruptan nakletmiştir ve bu hususta bir hadis de varit olmuştur. Nakkâş, Ebû Dâvûd es-Sicistânî'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bu hadisi inkâr eden kimse bizim katımızda töhmet altındadır; ilim ehli bu hadisi anlatagelmiştir.' İbn Abdilberr şöyle der: Mücâhid her ne kadar tevil imamlarından biri olsa da, ilim ehli katında terk edilmiş iki görüşü vardır: Biri budur; ikincisi ise { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ- إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün yüzler ışıl ışıldır, Rablerine bakarlar” ayetinin tevilinde: 'Bunun manası sevabı beklerler demektir, rü'yet/bakmak anlamında değildir' demesidir (sözün sonu). Her halükarda bu görüş birinci görüşe aykırı değildir; zira Allah Teâlâ'nın onu bu makama oturtması ve onun da o şefaatte bulunması mümkündür. Dördüncü görüş: Makâm-ı Mahmûd, ikram çeşitlerinden övgüyü celbeden her makam için mutlaktır. Bunu Keşşâf sahibi ve tefsirde ona uyanlar zikretmiştir. Buna şöyle cevap verilir: Bu Makâm-ı Mahmûd'un tayini hakkında gelen sahih hadisler mütevatirdir; dolayısıyla onlara başvurmak zorunludur. Ayette de 'sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine itibar edilir' denecek genel bir lafız yoktur. Onun 'övgüyü celbeden her şey için mutlaktır' sözünün manası, böyle olan her hususta umumidir demektir; ancak âm olan kavram mutlak lafzıyla ifade edilmiştir, nitekim bakara (sığır) kesme bahsinde bunu zikretmiştir ve bundan dolayı burada böyle demiştir. Şöyle de denilmiştir:
الْمُرَادُ الشَّفَاعَةُ، وَهِيَ نَوْعٌ وَاحِدٌ مِمَّا يَتَنَاوَلُهُ يَعْنِي لَفْظَ الْمَقَامِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْعُمُومِ الْبَدَلِيِّ وَالْعُمُومِ الشُّمُولِيِّ مَعْرُوفٌ، فَلَا نُطِيلُ بِذِكْرِهِ وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وقرأ الْجُمْهُورُ مُدْخَلَ صِدْقٍ ومُخْرَجَ صِدْقٍ بِضَمِّ الْمِيمَيْنِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ بِفَتْحِهِمَا، وَهُمَا مَصْدَرَانِ بِمَعْنَى الْإِدْخَالِ وَالْإِخْرَاجِ، وَالْإِضَافَةُ إِلَى الصِّدْقِ لِأَجْلِ الْمُبَالَغَةِ نَحْوَ حَاتِمُ الْجُودِ أَيْ: إِدْخَالًا يَسْتَأْهِلُ أَنْ يُسَمَّى إِدْخَالًا، وَلَا يَرَى فِيهِ مَا يَكْرَهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَإِضَافَتُهُمَا إِلَى الصِّدْقِ مَدْحٌ لَهُمَا، وَكُلُّ شَيْءٍ أَضَفْتَهُ إِلَى الصِّدْقِ فَهُوَ مَدْحٌ.
Maksat şefaattir; o da makam lafzının kapsadığı şeylerden bir türdür. Bedelî umum ile şümûlî umum arasındaki fark bilinmektedir, bu yüzden sözü uzatmayalım. { وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ } “Ve de ki: Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlükle girdir, çıkacağım yerden de dürüstlükle çıkar”; cumhur 'müdhale sıdkın' ve 'muhrace sıdkın' (مُدْخَلَ صِدْقٍ ومُخْرَجَ صِدْقٍ) şeklinde iki mîm'in zammesiyle okumuştur. Hasan, Ebû'l-Âliye ve Nasr b. Âsım ise iki mîm'in fethasıyla ('medhale / mahrace') okumuşlardır. Bunlar idhal (girdirme) ve ihrac (çıkarma) manasında iki mastardır. Sıdk kelimesine izafe edilmeleri, 'Hâtimü'l-cûd' (cömertliğin timsali Hâtim) ifadesinde olduğu gibi mübalağa içindir; yani idhal denmeye layık olan ve içinde hoşlanmayacağı bir şey görmeyeceği bir girdirişle [girdir] demektir. Vâhidî şöyle demiştir: 'Bu ikisinin sıdka izafe edilmesi onları övmektir; sıdka izafe ettiğin her şey bir övgüdür.'
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، فَقِيلَ: نَزَلَتْ حِينَ أُمِرَ بِالْهِجْرَةِ، يُرِيدُ إِدْخَالَ الْمَدِينَةِ وَالْإِخْرَاجَ مِنْ مَكَّةَ وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَمِتْنِي إِمَاتَةَ صِدْقٍ وَابْعَثْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَبْعَثَ صِدْقٍ وَقِيلَ المعنى:
Müfessirler ayetin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre ayet, hicretle emrolunduğu zaman inmiştir; Medine'ye girdirmeyi ve Mekke'den çıkarmayı kastetmektedir. İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir. Bir diğer görüşe göre mana şudur: "Beni dürüstlükle öldür ve beni kıyamet günü dürüstlükle dirilt." Bir diğer görüşe göre ise mana:
أَدْخِلْنِي فِيمَا أَمَرْتَنِي بِهِ، وَأَخْرِجْنِي مِمَّا نَهَيْتَنِي عَنْهُ وَقِيلَ: إِدْخَالُهُ مَوْضِعَ الْأَمْنِ وَإِخْرَاجُهُ مِنْ بَيْنِ الْمُشْرِكِينَ، وَهُوَ كَالْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ إِدْخَالُ عِزٍّ وَإِخْرَاجُ نَصْرٍ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَدْخِلْنِي في الأمر الذي أكرمتني به من النبوّة مدخل صدق، وأخرجني منه إذا أمتني مخرج صدق وقيل: أَدْخِلْنِي الْقَبْرَ عِنْدَ الْمَوْتِ مُدْخَلَ صِدْقٍ، وَأَخْرِجْنِي مِنْهُ عِنْدَ الْبَعْثِ مُخْرَجَ صِدْقٍ وَقِيلَ: أَدْخِلْنِي حَيْثُمَا أَدْخَلْتَنِي بِالصِّدْقِ وَأَخْرِجْنِي بِالصِّدْقِ وَقِيلَ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَا تَتَنَاوَلُهُ مِنَ الْأُمُورِ فَهِيَ دُعَاءٌ، وَمَعْنَاهَا: رَبِّ أَصْلِحْ لِي وِرْدِي فِي كُلِّ الْأُمُورِ وَصَدْرِيِ عَنْهَا وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً أَيْ: حُجَّةً ظَاهِرَةً قَاهِرَةً تَنْصُرُنِي بِهَا عَلَى جَمِيعِ مَنْ خَالَفَنِي، وَقِيلَ: اجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ مُلْكًا وَعِزًّا قويّا، وكأنه ﷺ عَلِمَ أَنَّهُ لَا طَاقَةَ لَهُ بِهَذَا الْأَمْرِ إِلَّا بِسُلْطَانٍ فَسَأَلَ سُلْطَانًا نَصِيرًا. وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهُوَ الْأَرْجَحُ، لِأَنَّهُ لَا بُدَّ مَعَ الْحَقِّ مِنْ قَهْرٍ لِمَنْ عَادَاهُ وَنَاوَأَهُ، وَلِهَذَا يَقُولُ تَعَالَى: لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ .
'Bana emrettiğin şeylerin içine beni dürüstlükle girdir ve beni nehyettiğin şeylerden dürüstlükle çıkar' demektir. Şöyle de denilmiştir: Güvenli bir yere girdirilmesi ve müşriklerin arasından çıkarılmasıdır; bu da birinci görüş gibidir. Şöyle de denilmiştir: İzzetle girdirmek ve zaferle çıkarmak kastedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Beni peygamberlikten ikram ettiğin işe dürüst bir girişle girdir ve beni öldürdüğün vakit ondan dürüst bir çıkışla çıkar' demektir. Şöyle de denilmiştir: 'Ölüm anında beni kabre dürüstlükle girdir ve diriliş anında beni oradan dürüstlükle çıkar.' Şöyle de denilmiştir: 'Beni nereye girdirdiysen doğrulukla girdir ve doğrulukla çıkar.' Şöyle de denilmiştir: Ayet kapsadığı bütün işler hakkında geneldir; bu bir duadır ve manası: 'Rabbim! Bütün işlerde benim girişimi de çıkışımı da ıslah eyle' demektir. { وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً } “ve bana katından yardımcı bir güç ver”; yani bana muhalefet eden herkese karşı bana yardım edeceğin açık ve ezici bir delil ver. Şöyle de denilmiştir: Bana katından bir hükümranlık ve güçlü bir izzet ver. Sanki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir otorite olmadan bu dine güç yetiremeyeceğini bilmiş ve bu yüzden yardımcı bir güç (hükümranlık) istemiştir. Hasan ve Katâde bu görüşü belirtmiş, İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. İbn Kesîr şöyle der: Tercihe şayan olan da budur; zira hak ile birlikte ona düşmanlık ve muhalefet edenleri bastıracak bir güç mutlaka gereklidir. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ } “Andolsun biz elçilerimizi apaçık delillerle gönderdik ve insanların adaleti ayakta tutmaları için beraberlerinde kitabı ve mizanı indirdik. Bir de kendisinde büyük bir güç ve insanlar için faydalar bulunan demiri indirdik ki, Allah kendisine ve elçilerine gıyaben kimin yardım edeceğini bilsin.”
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّ اللَّهَ لَيَزَعُ بِالسُّلْطَانِ مَا لَا يَزَعُ بِالْقُرْآنِ» أَيْ: لَيَمْنَعُ بِالسُّلْطَانِ عَنِ ارْتِكَابِ الْفَوَاحِشِ وَالْآثَامِ مَا لَا يَمْنَعُ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ بِالْقُرْآنِ، وَمَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ الْأَكِيدِ وَالتَّهْدِيدِ الشَّدِيدِ، وَهَذَا هُوَ الْوَاقِعُ، انْتَهَى.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz Allah, Kur'an ile menetmediği şeyleri devlet otoritesi (sultan) ile meneder»; yani insanların pek çoğunu Kur'an ile ve onda bulunan kesin vaatler ile şiddetli tehditlerle alıkoyamadığı çirkin fiilleri ve günahları işlemekten sultanın gücüyle meneder; nitekim vakıa da budur (sözün sonu).
وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ الْمُرَادُ بِالْحَقِّ الْإِسْلَامُ، وَقِيلَ: الْقُرْآنُ، وَقِيلَ: الْجِهَادُ، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ ذَلِكَ وَعَلَى مَا هُوَ حَقٌّ كَائِنًا مَا كَانَ، وَالْمُرَادُ بِالْبَاطِلِ الشِّرْكُ وَقِيلَ: الشَّيْطَانُ وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى كُلِّ مَا يُقَابِلُ الْحَقَّ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ بَاطِلٍ وَبَاطِلٍ. وَمَعْنَى زَهَقَ: بَطَلَ وَاضْمَحَلَّ، وَمِنْهُ زُهُوقُ النَّفْسِ وَهُوَ بُطْلَانُهَا إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً أَيْ: إِنَّ هَذَا شَأْنُهُ فَهُوَ يَبْطُلُ وَلَا يَثْبُتُ، وَالْحَقُّ ثَابِتٌ دَائِمًا وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ نُنَزِّلُ بِالنُّونِ . وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِالتَّخْفِيفِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ والتخفيف، ورواها المروزي عن حفص، ومن لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَيَصِحُّ أَنْ تَكُونَ لِبَيَانِ الْجِنْسِ، وَقِيلَ: لِلتَّبْعِيضِ، وَأَنْكَرَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ لِاسْتِلْزَامِهِ أَنَّ بَعْضَهُ لَا شِفَاءَ فِيهِ، وَرَدَّهُ ابْنُ عَطِيَّةَ بِأَنَّ الْمُبَعَّضَ هُوَ إِنْزَالُهُ.
{ وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ } “Ve de ki: Hak geldi, batıl yok olup gitti”; haktan maksat İslam'dır; Kur'an olduğu da söylenmiştir, cihat olduğu da söylenmiştir. Ayeti bütün bunlara ve her ne olursa olsun hak olan her şeye hamletmeye bir engel yoktur. Batıldan maksat ise şirktir; şeytan olduğu da söylenmiştir; bir batıl ile diğer batıl arasında fark gözetmeksizin hakkın karşısında olan her şeye hamledilmesi de uzak bir ihtimal değildir. Zeheka (زَهَقَ) kelimesinin manası: Batıl oldu, yok olup silindi demektir. Canın çıkıp gitmesine 'zuhûku'n-nefs' denmesi de bundandır; zira o da canın yok olmasıdır. { إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً } “Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur”; yani onun şânı budur; o bâtıl olur ve sebat bulamaz, hak ise daima sabittir. { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz”; cumhur 'nünezzilu' (نُنَزِّلُ) şeklinde nûn ile okumuştur. Ebû Amr ise şeddesiz (tahfif ile 'nünezilu') okumuştur. Mücâhid noktalı yâ ile ve şeddesiz ('yünezilu') okumuştur; bunu Mervezî de Hafs'tan rivayet etmiştir. { مِنَ } harfi ibtidâ-i gaye (başlangıç bildirmek) içindir; beyân-ı cins (tür açıklamak) için olması da sahihtir. Teb'îz (kısmîlik) için olduğu da söylenmiştir; fakat bazı müfessirler Kur'an'ın bir kısmında şifa bulunmadığı sonucunu doğuracağı gerekçesiyle bunu inkâr etmişlerdir. İbn Atıyye ise teb'îzin Kur'an'a değil, onun indirilmesine yönelik olduğunu belirterek buna cevap vermiştir.
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ في معنى كونه شفاء على القولين الْأَوَّلُ: أَنَّهُ شِفَاءٌ لِلْقُلُوبِ بِزَوَالِ الْجَهْلِ عَنْهَا وَذَهَابِ الرَّيْبِ وَكَشْفِ الْغِطَاءِ عَنِ الْأُمُورِ الدَّالَّةِ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ شِفَاءٌ مِنَ الْأَمْرَاضِ الظَّاهِرَةِ بِالرُّقَى وَالتَّعَوُّذِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الشِّفَاءِ عَلَى الْمَعْنَيَيْنِ مِنْ بَابِ عُمُومِ الْمَجَازِ، أَوْ مِنْ بَابِ حَمْلِ الْمُشْتَرَكِ عَلَى مَعْنَيَيْهِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْعُلُومِ النَّافِعَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى مَا فِيهِ صَلَاحُ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَلِمَا فِي تِلَاوَتِهِ وَتَدَبُّرِهِ مِنَ الْأَجْرِ الْعَظِيمِ الَّذِي يَكُونُ سَبَبًا لِرَحْمَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَمَغْفِرَتِهِ وَرِضْوَانِهِ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ، وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى .
İlim ehli, Kur'an'ın şifa oluşunun manası hakkında iki görüşe ayrılmıştır: Birincisi: Cehaletin kalplerden giderilmesi, şüphenin yok olması ve Allah Teâlâ'ya delalet eden hususların üzerindeki perdenin kalkması suretiyle kalpler için şifadır. İkinci görüş: Rukye (okuma) ve sığınma duaları vb. yollarla zahirî hastalıklara karşı bir şifadır. Şifayı umûm-ı mecâz kabilinden veya müşterek lafzın her iki manasına hamledilmesi kabilinden her iki manaya da hamletmeye bir engel yoktur. Sonra Allah Teâlâ, din ve dünya salahını içeren faydalı ilimleri ihtiva ettiği için ve tilaveti ile tedebbüründe Allah Teâlâ'nın rahmetine, mağfiretine ve rızasına vesile olan büyük bir ecir bulunduğu için Kur'an'ın müminlere bir rahmet olduğunu zikretmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu ayetin benzeridir: { قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ، وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى } “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine karşı bir körlüktür.”
ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْمَنْفَعَةِ لِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ ذَكَرَ مَا فِيهِ لِمَنْ عَدَاهُمْ مِنَ الْمَضَرَّةِ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً أَيْ: وَلَا يَزِيدُ الْقُرْآنُ كُلُّهُ أَوْ كُلُّ بَعْضٍ مِنْهُ الظَّالِمِينَ الذي وضعوا التكذيب موضع
Sonra Allah Teâlâ, mümin kulları için Kur'an'da bulunan faydayı zikredince, onlardan başkaları hakkında onda bulunan zararı da zikrederek şöyle buyurdu: { وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً } “Zalimlerin ise ancak ziyanını artırır”; yani Kur'an'ın bütünü yahut ondan her bir cüzü, tasdikin yerine yalanlamayı koyan zalimlerin...
التَّصْدِيقِ، وَالشَّكَّ وَالِارْتِيَابَ مَوْضِعَ الْيَقِينِ وَالِاطْمِئْنَانِ إِلَّا خَساراً أَيْ: هَلَاكًا لِأَنَّ سَمَاعَ الْقُرْآنِ يَغِيظُهُمْ وَيَحْنِقُهُمْ وَيَدْعُوهُمْ إِلَى زِيَادَةِ ارْتِكَابِ الْقَبَائِحِ تَمَرُّدًا وَعِنَادًا، فَعِنْدَ ذَلِكَ يُهْلَكُونَ وَقِيلَ: الْخَسَارُ:
ve yakîn ile itminanın yerine şüphe ve tereddüdü koyanların ancak { إِلَّا خَساراً } “ziyanını” yani helakini artırır; çünkü Kur'an'ı işitmek onları öfkelendirir, kızdırır ve haddi aşma ile inatlaşma sebebiyle çirkin fiilleri daha da çok işlemeye sevk eder, böylece helak olurlar. Şöyle de denilmiştir: Hasâr (الْخَسَارُ),
النَّقْصُ، كقوله: فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ ثُمَّ نَبَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى فَتْحِ بَعْضِ مَا جُبِلَ عَلَيْهِ الْإِنْسَانُ مِنَ الطَّبَائِعِ الْمَذْمُومَةِ فَقَالَ: وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَيْ: عَلَى هَذَا الْجِنْسِ بِالنِّعَمِ الَّتِي تُوجِبُ الشُّكْرَ كَالصِّحَّةِ وَالْغِنَى أَعْرَضَ عَنِ الشُّكْرِ لِلَّهِ وَالذِّكْرِ لَهُ وَنَأى بِجانِبِهِ النَّأْيُ: الْبُعْدُ، وَالْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ أَوْ لِلْمُصَاحَبَةِ، وَهُوَ تَأْكِيدٌ لِلْإِعْرَاضِ، لِأَنَّ الْإِعْرَاضَ عَنِ الشَّيْءِ هُوَ أَنْ يُوَلِّيَهُ عَرْضَ وَجْهِهِ، أَيْ: نَاحِيَتِهِ، وَالنَّأْيُ بِالْجَانِبِ أَنْ يَلْوِيَ عَنْهُ عِطْفَهُ وَيُوَلِّيَهُ ظَهْرَهُ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُرَادَ بِالْإِعْرَاضِ هُنَا الْإِعْرَاضُ عَنِ الدُّعَاءِ وَالِابْتِهَالِ الَّذِي كَانَ يَفْعَلُهُ عِنْدَ نُزُولِ الْبَلْوَى وَالْمِحْنَةِ بِهِ، وَيُرَادُ بِالنَّأْيِ بِجَانِبِهِ التَّكَبُّرُ وَالْبُعْدُ بِنَفْسِهِ عَنِ الْقِيَامِ بِحُقُوقِ النِّعَمِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ فِي رِوَايَةِ ابْنِ ذكوان وأبو جعفر «ناء» مثل باغ بتأخير الهمزة على القلب، وقرأ حمزة «نئي» بِإِمَالَةِ الْفَتْحَتَيْنِ، وَوَافَقَهُ الْكِسَائِيُّ، وَأَمَالَ شُعْبَةُ وَالسُّوسِيُّ الْهَمْزَةَ فَقَطْ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ فِيهِمَا. وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ مِنْ مَرَضٍ أَوْ فَقْرٍ كانَ يَؤُساً شَدِيدَ الْيَأْسِ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِنْ فَازَ بِالْمَطْلُوبِ الدُّنْيَوِيِّ، وَظَفِرَ بِالْمَقْصُودِ نَسِيَ الْمَعْبُودَ، وَإِنْ فَاتَهُ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ اسْتَوْلَى عَلَيْهِ الْأَسَفُ، وَغَلَبَ عَلَيْهِ الْقُنُوطُ، وَكِلْتَا الْخَصْلَتَيْنِ قَبِيحَةٌ مَذْمُومَةٌ، وَلَا يُنَافِي مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ وَنَظَائِرَهُ، فَإِنَّ ذَلِكَ شَأْنُ بَعْضٍ آخَرَ مِنْهُمْ غَيْرِ الْبَعْضِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ فَقَدْ يَكُونُ مَعَ شِدَّةِ يَأْسِهِ وَكَثْرَةِ قُنُوطِهِ كَثِيرَ الدُّعَاءِ بِلِسَانِهِ قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ الشَّاكِلَةُ قَالَ الْفَرَّاءُ: الطَّرِيقَةُ، وَقِيلَ: النَّاحِيَةُ، وَقِيلَ: الطَّبِيعَةُ، وَقِيلَ: الدِّينُ، وَقِيلَ: النِّيَّةُ، وَقِيلَ: الْجِبِلَّةُ، وَهِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الشَّكْلِ، يُقَالُ: لَسْتَ عَلَى شَكْلِي وَلَا عَلَى شَاكِلَتِي، وَالشَّكْلُ: هُوَ الْمِثْلُ وَالنَّظِيرُ. وَالْمَعْنَى:
noksanlıktır; nitekim { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “onların pisliğine pislik katıp artırmıştır” kavlinde böyledir. Sonra Allah Teâlâ insanın fıtratına yerleştirilmiş olan bazı yerilmiş tabiatları açıklamaya dikkat çekerek şöyle buyurdu: { وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ } “İnsana nimet verdiğimiz zaman”; yani bu türe sağlık ve zenginlik gibi şükrü gerektiren nimetler verdiğimizde, Allah'a şükretmekten ve O'nu anmaktan yüz çevirir; { وَنَأى بِجانِبِهِ } “ve yan çizip uzaklaşır”. Ne'y (النَّأْيُ), uzaklaşmak demektir; bâ harfi ta'diye (geçişlilik) veya musâhabet (birliktelik) içindir. Bu, yüz çevirmeyi pekiştiren bir ifadedir; çünkü bir şeyden yüz çevirmek, yüzünün yan tarafını ona döndürmektir; yan çizip uzaklaşmak ise böğrünü ondan çevirip ona arkasını dönmektir. Buradaki yüz çevirmekten maksadın, başına bir bela ve sıkıntı geldiğinde yaptığı dua ve yalvarıştan yüz çevirmesi; yan çizip uzaklaşmasından maksadın ise kibirlenerek nimetlerin haklarını ifa etmekten bizzat uzak durması olması da uzak bir ihtimal değildir. İbn Âmir, İbn Zekvân rivayetinde ve Ebû Ca'fer, 'bâğın' (باغ) gibi hemzenin yerini değiştirip kalb yoluyla 'nâe' (ناء) şeklinde okumuştur. Hamza, her iki fethanın imâlesiyle 'ne'î' (نئي) okumuş, Kisâî de ona uymuştur. Şu'be ve Sûsî ise yalnızca hemzeyi imâle ile okumuşlardır. Geriye kalanlar ise her ikisini de fetha ile okumuşlardır. { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ } “Ona bir şer dokunduğunda ise” yani hastalık veya fakirlik dokunduğunda, { كانَ يَؤُساً } “pek ümitsiz olur”; Allah'ın rahmetinden son derece ümidini keser. Manası şudur: O, arzuladığı dünyalığa kavuşup maksadına nail olursa ibadet ettiği Mabud'u unutur; bunlardan bir şeyi kaçırırsa onu derin bir keder kaplar ve ümitsizlik ona galebe çalar. Bu iki hasletin her ikisi de çirkin ve yerilmiştir. Bu ayetteki ifade, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } “Ona bir şer dokunduğunda ise uzun uzadıya yalvarıp yakarır” kavline ve benzerlerine aykırı değildir; zira o hal, bu ayette zikredilenlerden başkalarının tutumudur. İki ayet arasında bir zıtlık yoktur denilmesi de uzak bir ihtimal değildir; zira o kimse derin ümitsizliği ve aşırı karamsarlığı ile birlikte diliyle çokça dua ediyor da olabilir. { قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ } “De ki: Herkes kendi karakterine göre hareket eder.” Şâkile (الشَّاكِلَةُ) hakkında Ferrâ: 'Yol ve yöntemdir' demiştir. Yön, tabiat, din, niyet ve yaratılış (cibilliyet) olduğu da söylenmiştir. Bu kelime şekil (الشَّكْلُ) kökünden alınmıştır; nitekim 'sen benim şeklimde ve şâkilemde değilsin' denir. Şekil ise benzer ve denk demektir. Manası şudur:
أَنَّ كُلَّ إِنْسَانٍ يَعْمَلُ عَلَى مَا يُشَاكِلُ أَخْلَاقَهُ الَّتِي أَلِفَهَا، وَهَذَا ذَمٌّ لِلْكَافِرِ وَمَدْحٌ لِلْمُؤْمِنِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلًا لِأَنَّهُ الْخَالِقُ لَكُمُ الْعَالِمُ بِمَا جُبِلْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الطَّبَائِعِ وَمَا تَبَايَنْتُمْ فِيهِ مِنَ الطَّرَائِقِ، فَهُوَ الَّذِي يُمَيِّزُ بَيْنَ الْمُؤْمِنَ الَّذِي لَا يُعْرِضُ عِنْدَ النِّعْمَةِ وَلَا يَيْأَسُ عِنْدَ الْمِحْنَةِ، وَبَيْنَ الْكَافِرِ الَّذِي شَأْنُهُ الْبَطَرُ لِلنِّعَمِ وَالْقُنُوطُ عِنْدَ النِّقَمِ. ثُمَّ لَمَّا انْجَرَّ الْكَلَامُ إِلَى ذِكْرِ الْإِنْسَانِ وَمَا جُبِلَ عَلَيْهِ، ذَكَرَ سُبْحَانَهُ سُؤَالَ السَّائِلِينَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنِ الروح فقال: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الرُّوحِ المسؤول عَنْهُ، فَقِيلَ: هُوَ الرُّوحُ الْمُدَبِّرُ لِلْبَدَنِ الَّذِي تَكُونُ بِهِ حَيَاتُهُ، وَبِهَذَا قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الرُّوحُ الَّذِي يَعِيشُ بِهِ الْإِنْسَانُ لَمْ يُخْبِرِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِهِ أَحَدًا مِنْ خَلْقِهِ، وَلَمْ يُعْطِ عِلْمَهُ أَحَدًا مِنْ عِبَادِهِ، فَقَالَ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي أَيْ: إنكم لا تعملونه، وقيل: الروح المسؤول عَنْهُ جِبْرِيلُ، وَقِيلَ: عِيسَى، وَقِيلَ: الْقُرْآنُ، وَقِيلَ: مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَظِيمُ الْخَلْقِ، وَقِيلَ: خَلْقٌ كَخَلْقِ بَنِي آدَمَ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا لَا طَائِلَ تَحْتَهُ وَلَا فَائِدَةَ فِي إِيرَادِهِ، وَالظَّاهِرُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَبَيَانُ السَّائِلِينَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنِ الرُّوحِ، ثُمَّ الظَّاهِرُ أَنَّ السُّؤَالَ عَنْ حَقِيقَةِ الرُّوحِ، لِأَنَّ مَعْرِفَةَ حَقِيقَةِ الشَّيْءِ أَهَمُّ وَأَقْدَمُ مِنْ مَعْرِفَةِ حَالٍ مِنْ أَحْوَالِهِ، ثم
her insanın alıştığı ahlakına uygun şekilde amel etmesidir. Bu [ifade], kâfir için bir yergi, mümin için ise bir övgüdür. { فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلًا } “Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.” Çünkü O, sizin yaratıcınızdır; fıtratınıza yerleştirilen tabiatları ve ayrıştığınız yolları en iyi bilendir. Nimet anında yüz çevirmeyen ve sıkıntı anında ümitsizliğe düşmeyen mümin ile karakteri nimetlere karşı şımarmak ve felaketler anında ise yeise düşmek olan kâfiri birbirinden ayırt eden de O'dur. Sonra söz insana ve fıtratına yerleştirilen özelliklere gelince, Allah Teâlâ insanların Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem ruh hakkında sordukları soruyu zikrederek şöyle buyurdu: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan sorarlar.” İnsanlar hakkında soru sorulan ruh hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şöyle denilmiştir: O, bedeni sevk ve idare eden ve hayatın kendisiyle kaim olduğu ruhtur; müfessirlerin çoğunluğu da bu görüştedir. Ferrâ şöyle demiştir: “İnsanın kendisiyle yaşadığı ruhu Allah Teâlâ yarattıklarından hiçbirine bildirmemiş ve onun ilmini kullarından hiçbirine vermemiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir”; yani siz onu bilemezsiniz.” Şöyle de denilmiştir: Hakkında soru sorulan ruh, Cebrail'dir. [Ruhun] İsa olduğu da söylenmiştir; Kur'an olduğu da söylenmiştir; meleklerden yaratılışı pek büyük bir melek olduğu da söylenmiştir; Âdemoğullarının yaratılışı gibi bir yaratılmış olduğu da söylenmiştir. Bunların dışında altında bir hakikat bulunmayan ve aktarılmasında fayda olmayan başka şeyler de söylenmiştir. Tercihe şayan olan görüş birincisidir. Bu ayetin nüzul sebebi ve Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem ruhu soranların kimler olduğu ileride gelecektir. Ayrıca zahir olan şudur ki, soru ruhun mahiyeti hakkındadır; zira bir şeyin mahiyetini bilmek, onun hallerinden bir hali bilmekten daha önemli ve daha önceliklidir. Sonra
أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُجِيبَ عَلَى السَّائِلِينِ لَهُ عَنِ الرُّوحِ فَقَالَ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي مِنْ بَيَانِيَّةٌ، وَالْأَمْرُ الشَّأْنُ، وَالْإِضَافَةُ لِلِاخْتِصَاصِ، أَيْ: هُوَ مِنْ جِنْسِ مَا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي لَمْ يُعْلِمُ بِهَا عِبَادَهُ وَقِيلَ: مَعْنَى مِنْ أَمْرِ رَبِّي مِنْ وَحْيِهِ وَكَلَامِهِ لَا مِنْ كَلَامِ الْبَشَرِ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَزْجُرُ الْخَائِضِينَ فِي شَأْنِ الرُّوحِ الْمُتَكَلِّفِينَ لِبَيَانِ مَا هَيْئَتُهُ وَإِيضَاحِ حَقِيقَتِهِ أَبْلَغَ زَجْرٍ، وَيَرْدَعُهُمْ أَعْظَمَ رَدْعٍ، وَقَدْ أَطَالُوا الْمَقَالَ فِي هَذَا الْبَحْثِ بِمَا لَا يَتِمُّ لَهُ الْمَقَامُ، وَغَالِبُهُ بَلْ كُلُّهُ مِنَ الْفُضُولِ الَّذِي لَا يَأْتِي بِنَفْعٍ فِي دِينٍ وَلَا دُنْيَا.
Allah Teâlâ ruh hakkında kendisine soru soranlara cevap vermesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir.” Buradaki 'min' (مِنْ) beyâniyedir; emr ise şan/durum demektir; izafet ise ihtisas içindir. Yani: O, kullarına bildirmediği ve ilmini sadece kendisine tahsis ettiği şeyler cinsindendir. { مِنْ أَمْرِ رَبِّي } kavlinin manasının; 'O'nun vahyi ve kelamındandır, beşer kelamından değildir' olduğu da söylenmiştir. Bu ayette, ruh meselesine dalanlara ve onun niteliğini açıklamaya, mahiyetini izaha kalkışanlara karşı en etkili bir azarlama ve en büyük bir caydırma vardır. Onlar bu konuda sözü taşıyamayacağı derecede uzatmışlardır; oysa bunun çoğu, hatta tamamı ne dine ne de dünyaya fayda sağlamayan lüzumsuz boş laflardan ibarettir.
وَقَدْ حَكَى بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ أَنَّ أَقْوَالَ الْمُخْتَلِفِينَ فِي الرُّوحِ بَلَغَتْ إِلَى ثَمَانِيَةَ عَشَرَ ومائة قَوْلٍ، فَانْظُرْ إِلَى هَذَا الْفُضُولِ الْفَارِغِ وَالتَّعَبِ الْعَاطِلِ عَنِ النَّفْعِ، بَعْدَ أَنْ عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اسْتَأْثَرَ بِعِلْمِهِ، وَلَمْ يُطْلِعْ عَلَيْهِ أَنْبِيَاءَهُ، وَلَا أَذِنَ لَهُمْ بِالسُّؤَالِ عَنْهُ وَلَا الْبَحْثِ عَنْ حَقِيقَتِهِ، فَضْلًا عَنْ أُمَمِهِمُ المقتدين بهم، فيا لله الْعَجَبَ حَيْثُ تَبْلُغُ أَقْوَالُ أَهْلِ الْفُضُولِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ الَّذِي لَمْ تَبْلُغْهُ وَلَا بَعْضَهُ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مِمَّا أَذِنَ اللَّهُ بِالْكَلَامِ فِيهِ، وَلَمْ يَسْتَأْثِرْ بِعِلْمِهِ. ثُمَّ خَتَمَ سُبْحَانَهُ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا أَيْ: أَنَّ عِلْمَكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ اللَّهُ، لَيْسَ إِلَّا الْمِقْدَارُ الْقَلِيلُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى عِلْمِ الْخَالِقِ سُبْحَانَهُ، وَإِنْ أُوتِيَ حَظًّا مِنَ الْعِلْمِ وَافِرًا، بَلْ عِلْمُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ لَيْسَ هُوَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا كَمَا يَأْخُذُ الطَّائِرُ فِي مِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ، كَمَا فِي حَدِيثِ مُوسَى وَالْخَضِرِ ﵉.
Muhakkik âlimlerden biri, ruh hakkında ihtilaf edenlerin görüşlerinin yüz on sekiz söze ulaştığını nakletmiştir. Allah Teâlâ'nın onun ilmini kendisine tahsis ettiğini, peygamberlerine dahi bildirmediğini, onlara onun hakkında soru sorma veya mahiyetini araştırma izni vermediğini bildikleri halde, peygamberlere uyan ümmetler bir yana, bu faydadan yoksun yorgunluğa ve boş gevezeliğe bir bakın! Boşboğaz kimselerin görüşlerinin, Allah'ın konuşulmasına izin verdiği ve ilmini sadece kendine saklamadığı bu meseleden başka konularda bile böylesine bir sayıya veya bir kısmına ulaşmamışken, burada bu dereceye varması ne kadar şaşırtıcıdır! Sonra Allah Teâlâ bu ayeti şu kavliyle sona erdirdi: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir.” Yani: Allah'ın size öğrettiği ilminiz, bir kimseye ilimden bol bir nasip verilmiş olsa dahi, Yaratıcı Teâlâ'nın ilmine nispetle ancak pek az bir miktardır; hatta peygamberlerin (aleyhimusselâm) ilmi bile Allah Teâlâ'nın ilmine nispetle, Mûsâ ile Hızır (aleyhimesselâm) hadisinde geçtiği üzere, kuşun denizden gagasıyla aldığı su kadardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: دُلُوكِ الشَّمْسِ غُرُوبِهَا، تَقُولُ الْعَرَبُ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ: دَلَكَتِ الشَّمْسُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم عن عَلِيٍّ قَالَ: دُلُوكُهَا: غُرُوبُهَا.
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih bularak Hâkim ve İbn Merdeveyh, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Güneşin dulûku onun batışıdır; Araplar güneş battığı zaman deleketi'ş-şemsu (دَلَكَتِ الشَّمْسُ) derler.' İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Onun dulûku batışıdır.'
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: لِدُلُوكِ الشَّمْسِ لِزَوَالِ الشَّمْسِ، وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «دُلْوُكُ الشَّمْسِ زَوَالُهَا» وَضَعَّفَ السُّيُوطِيُّ إِسْنَادَهُ. وَأَخْرَجَهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَنْ قَوْلِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْهُ قَالَ: «دُلُوكُ الشَّمْسِ زِيَاغُهَا بَعْدَ نِصْفِ النَّهَارِ» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: دُلُوكُهَا: زَوَالُهَا.
Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan nakletmişlerdir: 'Güneşin dulûku, güneşin zevale ermesidir.' Bezzâr, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve Deylemî, İbn Ömer'den Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu nakletmişlerdir: «Güneşin dulûku zevale ermesidir.» Süyûtî bu hadisin isnadının zayıf olduğunu belirtmiştir. Mâlik el-Muvatta'da, Abdurrezzâk, Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim bunu İbn Ömer'in kendi sözü olarak rivayet etmişlerdir. Abdurrezzâk ondan: 'Güneşin dulûku, gün ortasından sonra batıya kaymasıdır' dediğini nakletmiştir. Saîd b. Mansûr ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: 'Onun dulûku zevale ermesidir' dediğini nakletmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: لِدُلُوكِ الشَّمْسِ قَالَ: إِذَا فَاءَ الْفَيْءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَمْرٍو قَالَا: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَتَانِي جِبْرِيلُ لِدُلُوِكِ الشَّمْسِ حِينَ زَالَتْ فَصَلَّى بِيَ الظُّهْرَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الْأَسْلَمِيِّ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي الظُّهْرَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ، ثُمَّ تَلَا أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مردويه من حديث أنس نحوه، مما يُسْتَشْهَدُ بِهِ عَلَى أَنَّ الدُّلُوكَ الزَّوَالُ وَسَطَ النَّهَارِ مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ دَعَوْتُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَنْ شَاءَ مِنْ أَصْحَابِهِ يُطْعَمُونَ عِنْدِي، ثُمَّ خَرَجُوا حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ، فَخَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ: «اخْرُجْ يَا أَبَا بَكْرٍ فَهَذَا حِينَ دَلَكَتِ الشَّمْسُ» ، وَفِي إِسْنَادِهِ رَجُلٌ مَجْهُولٌ، وَلَكِنَّهُ أَخْرَجَهُ عَنْهُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْ سَهْلِ بْنِ بَكَّارٍ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ عَنِ الأسود بن قيس عن نبيح العنزي عَنْ جَابِرٍ فَذَكَرَ نَحْوَهُ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عن
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, ondan { لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin batıya kaymasından itibaren” kavli hakkında: 'Gölge doğuya döndüğü zaman' dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr; Ebû Mes'ûd ve Ukbe b. Amr'dan Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu nakletmiştir: «Güneş zevale erdiği vakit dulûkunda Cebrâil bana geldi ve bana öğle namazını kıldırdı.» İbn Cerîr, Ebû Berze el-Eslemî'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) güneş zevale erdiğinde öğle namazını kılardı, sonra { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin batıya kaymasından itibaren namazı dosdoğru kıl” ayetini okurdu.' İbn Merdeveyh, Enes'in hadisinden benzerini nakletmiştir. Dulûk kelimesinin gün ortasındaki zeval olduğuna delil getirilen rivayetlerden biri de İbn Cerîr'in Câbir'den naklettiği şu rivayettir: Câbir dedi ki: 'Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabından dilediği kimseleri yanımda yemek yemeye davet ettim. Güneş zevale erdiğinde çıktılar; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de çıkıp: «Çık ey Ebû Bekr, işte bu güneşin zevale erdiği (deleket) vakittir» buyurdu.' İsnadında meçhul bir ravi vardır; fakat İbn Cerîr bunu ondan başka bir yolla Sehl b. Bekkâr'dan, o Ebû Avâne'den, o Esved b. Kays'tan, o Nübeyh el-Anezî'den, o da Câbir'den merfû olarak nakletmiştir. Taberânî ise
ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ قَالَ: إِلَى الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
İbn Mes'ûd'dan { إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ } “gecenin karanlığına kadar” kavli hakkında: 'Yatsı namazına kadar' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir:
غَسَقِ اللَّيْلِ اجْتِمَاعِ اللَّيْلِ وَظُلْمَتِهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: غَسَقِ اللَّيْلِ بُدُوِّ اللَّيْلِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: دُلُوكُ الشَّمْسِ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ عَنْ بَطْنِ السَّمَاءِ، وَغَسَقُ اللَّيْلِ غُرُوبُ الشَّمْسِ.
Gecenin gasakı, gecenin toplanıp karanlığının çökmesidir.' İbn Cerîr ondan: 'Gecenin gasakı, gecenin başlangıcıdır' dediğini nakletmiştir. Abdurrezzâk, Ebû Hureyre'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Güneşin dulûku, güneşin göğün ortasından zevale ermesidir; gecenin gasakı ise güneşin batmasıdır.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ قَالَ: صَلَاةُ الصُّبْحِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً قَالَ: «تَشْهَدُهُ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ تَجْتَمِعُ فِيهَا» ، وَهُوَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْهُ مَرْفُوعًا بِلَفْظِ: «تَجْتَمِعُ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ فِي صَلَاةِ الْفَجْرَ» ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ: اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَوْقُوفًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً قَالَ: «تَشْهَدُهُ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ» .
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “sabah Kur'an'ını da [kıl]” kavli hakkında: 'Sabah namazıdır' dediğini nakletmiştir. Ahmed, Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdeveyh ve Şu'abü'l-Îmân'da Beyhakî; Ebû Hureyre'den, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “sabah Kur'an'ını da [kıl]. Muhakkak ki sabah Kur'an'ı şahitlidir” kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Gece melekleri ile gündüz melekleri ona şahit olur ve onda toplanırlar.» Bu hadis Sahîhayn'da ondan merfû olarak şu lafızla yer almaktadır: «Gece melekleri ile gündüz melekleri sabah namazında toplanırlar.» Sonra Ebû Hureyre şöyle der: 'Dilerseniz { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “sabah Kur'an'ını da [kıl]. Muhakkak ki sabah Kur'an'ı şahitlidir” [ayetini] okuyun.' Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Taberânî, İbn Mes'ûd'dan mevkuf olarak benzerini nakletmişlerdir. Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdeveyh; Ebü'd-Derdâ'dan şöyle dediğini nakletmişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “Muhakkak ki sabah Kur'an'ı şahitlidir” [ayetini] okudu ve: «Gece melekleri ile gündüz melekleri ona şahit olur» buyurdu.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: نافِلَةً لَكَ يَعْنِي خاصة للنبي ﷺ، أُمِرَ بِقِيَامِ اللَّيْلِ وَكُتُبَ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { نافِلَةً لَكَ } “sana mahsus bir nafile olarak” kavli hakkında: 'Yani Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) mahsus olarak gece namazı emredildi ve ona farz kılındı' dediğini rivayet etmişlerdir. Taberânî el-Evsat'ta ve Beyhakî es-Sünen'inde Âişe'den Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:
«ثَلَاثٌ هُنَّ عَلَيَّ فَرَائِضُ وَهُنَّ لَكَمَ سُنَّةٌ: الْوِتْرُ، وَالسِّوَاكُ، وَقِيَامُ اللَّيْلِ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ أَبِي أُمَامَةَ فِي قَوْلِهِ: نافِلَةً لَكَ قَالَ: كانت للنبي ﷺ نَافِلَةً وَلَكُمْ فَضِيلَةً، وَفِي لَفْظٍ: إِنَّمَا كَانَتِ النَّافِلَةُ خَاصَّةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً وَسُئِلَ عَنْهُ، قَالَ: «هُوَ الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ الَّذِي أَشْفَعُ فِيهِ لِأُمَّتِي» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «يُبْعَثُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَكُونُ أَنَا وَأُمَّتِي عَلَى تَلٍّ، وَيَكْسُونِي رَبِّي حُلَّةً خَضْرَاءَ، ثُمَّ يُؤْذَنُ لِي فَأَقُولُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ أَقُولَ، فَذَلِكَ الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: إِنَّ كُلَّ أُمَّةٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَتْبَعُ نَبِيَّهَا، يَقُولُونَ: يَا فُلَانُ اشْفَعْ، يَا فُلَانُ اشْفَعْ، حَتَّى تَنْتَهِيَ الشَّفَاعَةُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَذَلِكَ يَوْمُ يَبْعَثُهُ اللَّهُ مَقَامًا مَحْمُودًا. وَأَخْرَجَ عَنْهُ نَحْوَهُ مَرْفُوعًا، وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ جِدًّا ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا فَلَا نُطِيلُ بِذِكْرِهَا، وَمَنْ رَامَ الِاسْتِيفَاءَ نَظَرَ فِي أَحَادِيثِ الشَّفَاعَةِ فِي الْأُمَّهَاتِ وَغَيْرِهَا. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي قَوْلِهِ: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً قَالَ: يُجْلِسُهُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ جِبْرِيلَ وَيَشْفَعُ لِأُمَّتِهِ، فَذَلِكَ الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ. وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً قَالَ: يُجْلِسُنِي مَعَهُ عَلَى السَّرِيرِ» وَيَنْبَغِي الْكَشْفُ عن إسناد هذين الحديثين.
«Üç şey vardır ki bana farzdır, sizin için ise sünnettir: Vitir, misvak kullanmak ve gece namazı (teheccüd).» Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh; Ebû Ümâme'den { نافِلَةً لَكَ } “sana mahsus bir nafile olarak” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için nafile [ziyade bir farz], sizin için ise bir faziletti.” Bir lafızda da: “Nafile ancak Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) mahsustu” [şeklindedir]. Ahmed, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve Beyhakî; Ebû Hureyre'den, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Rabbinin seni Makam-ı Mahmud'a ulaştırması umulur” kavli hakkında —kendisine bu sorulduğunda—: «O, ümmetime şefaat edeceğim Makam-ı Mahmud'dur» buyurduğunu rivayet etmişlerdir. Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve İbn Merdeveyh; Kâ'b b. Mâlik'ten Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kıyamet gününde insanlar diriltilir; ben ve ümmetim bir tepe üzerinde oluruz. Rabbim bana yeşil bir elbise giydirir, sonra bana [söz söylemem için] izin verilir ve ben de Allah'ın söylememi dilediği şeyleri söylerim. İşte Makam-ı Mahmud budur.» Buhârî ve diğerleri İbn Ömer'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Kıyamet gününde her ümmet kendi peygamberine tâbi olur ve: 'Ey falan! Şefaat et; ey falan! Şefaat et' derler. Nihayet şefaat Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaşır. İşte Allah'ın onu Makam-ı Mahmud'a ulaştıracağı gün o gündür.” Ondan bunun bir benzeri merfû olarak da rivayet edilmiştir. Bu babdaki hadisler pek çok olup iki Sahîh'te (Buhârî ve Müslim) ve diğer kaynaklarda sabittir; bu sebeple onları zikrederek sözü uzatmıyoruz. Meseleyi eksiksiz elde etmek isteyen kimse temel hadis kaynaklarındaki (el-Ümmehât) ve diğer eserlerdeki şefaat hadislerine baksın. Taberânî, { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Rabbinin seni Makam-ı Mahmud'a ulaştırması umulur” kavli hakkında şöyle rivayet etmiştir: “Onu kendisi ile Cibrîl arasına oturtur ve o da ümmetine şefaat eder; işte Makam-ı Mahmud budur.” Deylemî ise İbn Ömer'den Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Rabbinin seni Makam-ı Mahmud'a ulaştırması umulur” [ayeti hakkında]: «Beni kendisiyle beraber taht üzerine oturtur» buyurduğunu rivayet etmiştir. Bu iki hadisin senedinin araştırılması gerekir.
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ بِمَكَّةَ ثُمَّ أُمِرَ بِالْهِجْرَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي الْآيَةَ قَالَ: أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنْ مَكَّةَ مُخْرَجَ صِدْقٍ، وَأَدْخَلَهُ الْمَدِينَةَ مُدْخَلَ صِدْقٍ. قَالَ: وَعَلِمَ نَبِيُّ اللَّهِ أَنَّهُ لَا طَاقَةَ لَهُ بِهَذَا الْأَمْرِ إِلَّا بِسُلْطَانٍ فَسَأَلَ سُلْطَانًا نَصِيرًا لِكِتَابِ اللَّهِ وَحُدُودِهِ وَفَرَائِضِهِ وَلِإِقَامَةِ كِتَابِ اللَّهِ، فَإِنَّ السُّلْطَانَ عِزَّةٌ مِنَ اللَّهِ جَعَلَهَا بَيْنَ أَظْهُرِ عِبَادِهِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَأَغَارَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَأَكَلَ شَدِيدُهُمْ ضَعِيفَهُمْ. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: وَاللَّهِ لَمَا يَزَعُ اللَّهُ بِالسُّلْطَانِ أَعْظَمُ مِمَّا يَزَعُ بِالْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «دَخَلَ النَّبِيُّ ﷺ مَكَّةَ وَحَوْلَ الْبَيْتِ سِتُّونَ وَثَلَاثُمِائَةِ نُصْبٍ، فَجَعَلَ يَطْعَنُهَا بِعُودٍ فِي يَدِهِ وَيَقُولُ: جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ»
Ahmed, Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdeveyh, Ebû Nuaym, Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî; İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'deydi, sonra hicretle emrolundu. Bunun üzerine Allah { وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً } “De ki: Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlükle girdir, çıkacağım yerden de dürüstlükle çıkar ve bana katından yardımcı bir güç ver” [ayetini] indirdi.' Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve ed-Delâil'de Beyhakî, Katâde'den { وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي } “De ki: Rabbim! Beni [gireceğim yere dürüstlükle] girdir...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Allah onu Mekke'den sıdk ile çıkardı ve Medine'ye sıdk ile girdirdi.' Katâde dedi ki: 'Allah'ın Peygamberi bildi ki bir güç ve iktidar (sultan) olmadan bu işe güç yetiremez. Bu yüzden Allah'ın Kitabı, O'nun koyduğu sınırlar, farzları ve Allah'ın Kitabı'nı ikame etmek için yardımcı bir güç istedi. Şüphesiz güç ve iktidar, Allah'ın kulları arasına koyduğu bir izzettir. Şayet bu olmasaydı, bazıları diğerlerine saldırır ve güçlü olanları zayıf olanlarını yerdi.' Hatîb, Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle dediğini nakletmiştir: 'Allah'a yemin olsun ki, Allah'ın yönetici/güç (sultan) ile önlediği kötülükler, Kur'an ile önlediğinden daha büyüktür.' Buhârî, Müslim ve diğerleri İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'ye girdi; Kâbe'nin etrafında üç yüz altmış dikili put vardı. Elindeki bir değnekle onlara vurmaya başladı ve şöyle diyordu: { جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً } “Hak geldi, batıl yok oldu; muhakkak ki batıl yok olmaya mahkumdur” ve { جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ } “Hak geldi; batıl artık ne bir şey ortaya koyabilir ne de geri getirebilir”.»
وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَنَأى بِجانِبِهِ قَالَ: تَبَاعَدَ.
Bu konuda başka hadisler de vardır. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَنَأى بِجانِبِهِ } “yan çizip uzaklaşır” kavli hakkında: 'Uzaklaştı' dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كانَ يَؤُساً قَالَ: قَنُوطًا، وَفِي قَوْلِهِ: كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ قَالَ: عَلَى نَاحِيَتِهِ. وَأَخْرَجَ هَنَّادٌ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: عَلى شاكِلَتِهِ عَلَى نِيَّتِهِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «كُنْتُ أَمْشِي مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي خِرَبِ الْمَدِينَةِ وَهُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى عَسِيبٍ، فَمَرَّ بِقَوْمٍ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: اسْأَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا تَسْأَلُوهُ، فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ مَا الرُّوحُ؟ فَمَا زَالَ مُتَّكِئًا عَلَى الْعَسِيبِ فَظَنَنْتُ أَنَّهُ يُوحَى إليه، فقال: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ حِبَّانَ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَتْ قُرَيْشٌ لِلْيَهُودِ أَعْطُونَا شَيْئًا نَسْأَلُ هَذَا الرَّجُلَ، قَالُوا:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { كانَ يَؤُساً } “pek ümitsiz olur” kavli hakkında: 'Umudunu kesen (kanût)' dediğini; { كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ } “Herkes kendi karakterine (şâkiletihî) göre hareket eder” kavli hakkında: 'Kendi yönelişine göre' dediğini rivayet etmişlerdir. Hennâd ve İbnü'l-Münzir, Hasan'dan { عَلى شاكِلَتِهِ } “kendi karakterine göre” ifadesi hakkında: 'Niyetine göre' dediğini rivayet etmişlerdir. Buhârî, Müslim ve diğerleri İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Medine'nin harabelerinde Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yürüyordum. O bir hurma dalına yaslanıyordu. Yahudilerden bir grubun yanından geçti. Birbirlerine: 'Ona ruhtan sorun' dediler. Bazıları da: 'Ona sormayın' dedi. Bunun üzerine: 'Ey Muhammed, ruh nedir?' dediler. Hurma dalına yaslanmış olarak durdu, ona vahiy geldiğini anladım. Sonra şöyle buyurdu: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Sana ruhtan sorarlar; de ki: Ruh Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir”.» Ahmed, Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Hibbân, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdeveyh, Ebû Nuaym ve Beyhakî; İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: Kureyş Yahudilere: 'Bize bir şey verin de şu adama soralım' dedi. Onlar da:
سَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ، فنزلت وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا قَالُوا: أُوتِينَا عِلْمًا كَثِيرًا، أُوتِينَا التَّوْرَاةَ، وَمَنْ أُوتِيَ التَّوْرَاةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً . وفي الباب أحاديث وآثار.
«... 'Ona ruhtan sorun' [dediler]. Bunun üzerine: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Sana ruhtan soruyorlar. De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az verilmiştir'” [ayeti] indi. [Yahudiler]: 'Bize çok ilim verildi, bize Tevrat verildi; kime Tevrat verilmişse muhakkak ona çok hayır verilmiştir' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً } “De ki: 'Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi; bir o kadarını daha yardımcı olarak getirsek bile'” [ayetini] indirdi.» Bu konuda başka hadisler ve rivayetler de vardır. [İsrâ Suresi (17): 86-93. Ayetler] { وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً } “Yemin olsun ki dilersek sana vahyettiğimizi mutlaka tamamen gideririz (yok ederiz); sonra bize karşı kendin için bir vekil de bulamazsın.” (86) { إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً } “Ancak Rabbinden bir rahmet müstesnadır. Şüphesiz O’nun sana olan lütfu çok büyüktür.” (87) { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } “De ki: 'Yemin olsun, eğer insanlar ve cinler şu Kur’an’ın bir benzerini getirmek üzere bir araya gelseler, birbirlerine arka çıksalar (yardım etseler) bile onun bir benzerini getiremezler.'” (88) { وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً } “Andolsun ki biz bu Kur’an’da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık; fakat insanların çoğu inkârcılıktan başkasına yanaşmadı.” (89) { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız.'” (90) { أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً } “'Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olup aralarından şarıl şarıl ırmaklar akıtmadıkça;'” (91) { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً } “'Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmedikçe veya Allah’ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe;'” (92) { أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً } “'Yahut altından bir evin olmadıkça veya göğe yükselmedikçe. Bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe senin göğe yükselişine de asla inanmayacağız.' De ki: 'Rabbimi tenzih ederim; ben elçi olan bir beşerden başkası mıyım?'” (93)
لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا بَيَّنَ أَنَّهُ لَوْ شَاءَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُمْ هَذَا الْقَلِيلَ لَفَعَلَ، فَقَالَ:
Allah Teâlâ onlara ilimden ancak pek az verildiğini açıklayınca, şayet dileseydi bu az ilmi de onlardan alabileceğini beyan ederek şöyle buyurdu:
وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَاللَّامُ هي الموطئة، ولنذهبن جَوَابُ الْقَسَمِ سَادٌّ مَسَدَّ جَوَابِ الشَّرْطِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ لَوْ شِئْنَا لَمَحَوْنَاهُ مِنَ الْقُلُوبِ وَمِنَ الْكُتُبِ حَتَّى لَا يُوجَدَ لَهُ أَثَرٌ، انْتَهَى. وَعَبَّرَ عَنِ الْقُرْآنِ بِالْمَوْصُولِ تَفْخِيمًا لِشَأْنِهِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ أَيْ: بِالْقُرْآنِ عَلَيْنا وَكِيلًا أَيْ: لَا تَجِدُ مَنْ يَتَوَكَّلُ عَلَيْنَا فِي رَدِّ شَيْءٍ مِنْهُ بَعْدَ أَنْ ذَهَبْنَا بِهِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنْ كَانَ مُتَّصِلًا فَمَعْنَاهُ إِلَّا أَنْ يَرْحَمَكَ رَبُّكَ فَلَا نَذْهَبُ بِهِ، وَإِنْ كَانَ منقطعا فمعناه لكن لا يشأ ذَلِكَ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ، أَوْ لَكِنَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ تَرَكَتْهُ غَيْرَ مَذْهُوبٍ بِهِ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً حَيْثُ جَعَلَكَ رَسُولًا وَأَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَصَيَّرَكَ سَيِّدَ وَلَدِ آدَمَ، وَأَعْطَاكَ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ وَغَيْرَ ذَلِكَ مِمَّا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِ. ثُمَّ احْتَجَّ سُبْحَانَهُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِإِعْجَازِ الْقُرْآنِ فَقَالَ: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ الْمُنَزَّلِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْمَوْصُوفِ بِالصِّفَاتِ الْجَلِيلَةِ مِنْ كَمَالِ الْبَلَاغَةِ وَحُسْنِ النَّظْمِ وَجَزَالَةِ اللَّفْظِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ أَظْهَرَ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، وَلَمْ يَكْتَفِ بِأَنْ يَقُولَ لَا يَأْتُونَ بِهِ عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى الْمِثْلِ الْمَذْكُورِ، لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنْ يَكُونَ لَهُ مِثْلٌ مُعَيَّنٌ، وَلِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ الْمُرَادَ نَفِيُ الْمِثْلِ عَلَى أَيِّ صِفَةٍ كَانَ، وَهُوَ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ اللَّامُ الْمُوَطِّئَةُ، وَسَادٌّ مَسَدَّ جَوَابِ الشَّرْطِ، ثُمَّ أَوْضَحَ سُبْحَانَهُ عَجْزَهُمْ عَنِ الْمُعَارَضَةِ سَوَاءٌ كَانَ الْمُتَصَدِّي لَهَا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَى الِانْفِرَادِ، أَوْ كَانَ الْمُتَصَدِّرُ بِهَا الْمَجْمُوعَ بِالْمُظَاهَرَةِ فَقَالَ: وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً أَيْ:
{ وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Yemin olsun ki dileseydik, sana vahyettiğimizi mutlaka gideriverirdik”. Başındaki lâm harfi müvevvitedir (yemin hazırlayıcısıdır), { لَنَذْهَبَنَّ } ise yemin cevabıdır ve şartın cevabı yerine geçmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Bunun anlamı; şayet dileseydik ondan hiçbir iz bulunmayacak şekilde onu kalplerden ve kitaplardan silerdik demektir.' Kur'an'dan mevsul (ellezî) ile bahsedilmesi onun şanını yüceltmek içindir. { ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ } yani Kur'an hakkında { عَلَيْنا وَكِيلًا } “sonra bize karşı kendine bir vekil (koruyucu) de bulamazdın”. Yani biz onu giderdikten sonra, ondan herhangi bir şeyi geri getirme konusunda bize karşı vekil olacak birini bulamazsın. { إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Ancak Rabbinden bir rahmet müstesna” kavlindeki istisna eğer muttasıl ise anlamı: Ancak Rabbin sana merhamet ederse onu gidermeyiz demektir. Eğer munkatı ise anlamı: Fakat Rabbinden bir rahmet olarak bunu dilemez veya Rabbinden bir rahmet onu giderilmemiş olarak bırakmıştır demektir. { إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً } “Şüphesiz O'nun senin üzerindeki lütfu pek büyüktür”; çünkü seni peygamber kılmış, sana Kitab'ı indirmiş, seni Âdemoğlunun efendisi yapmış, sana Makam-ı Mahmud'u vermiş ve ona lütfettiği diğer nimetleri bahşetmiştir. Sonra Allah Teâlâ Kur'an'ın i'cazı ile müşriklere karşı delil getirerek şöyle buyurdu: { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ } “De ki: Yemin olsun, insanlar ve cinler şu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar” ki o, kemal derecesindeki belagati, güzel nazmı ve lafzının fesahati gibi yüce sıfatlarla nitelenmiş olarak Allah katından indirilmiştir; { لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ } “onun bir benzerini getiremezler”. Zamir zikredilen benzerine raci olacak şekilde 'onun benzerini getiremezler' demekle yetinmeyip zamir makamında açık isim kullanmıştır; ta ki onun belirli bir benzerinin olabileceği vehmini bertaraf etsin ve muradın hangi nitelikte olursa olsun herhangi bir benzerini nefyetmek olduğunu hissettirsin. Bu ifade, müvevvite lâmının gösterdiği gibi mahzuf bir yeminin cevabıdır ve şartın cevabı yerine geçmiştir. Sonra Allah Teâlâ, ister tek başlarına girişsinler ister yardımlaşarak hep birlikte girişsinler, bu muarazadan (benzerini getirmekten) aciz olduklarını açıklayarak şöyle buyurdu: { وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } “velev ki birbirlerine arka çıksalar (yardımcı olsalar) bile”. Yani:
عَوْنًا وَنَصِيرًا، وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُمْ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ فِي أَوَائِلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ردّ لِمَا قَالَهُ الْكُفَّارُ:
yardımcı ve destekçi olsalar bile. 'Lev' edatının cevabı mahzuftur; takdiri ise: 'Birbirlerine arka çıksalar bile onun benzerini getiremezler' şeklindedir. Böylece her halükârda onun benzerini getiremeyecekleri sabit olmuştur. Kur'an'ın i'caz yönü Bakara Suresi'nin başlarında geçmişti. Bu ayette kâfirlerin şu sözlerine bir reddiye vardır:
لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا وَإِكْذَابٌ لَهُمْ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْكُفَّارَ مَعَ عَجْزِهِمْ عَنِ الْمُعَارَضَةِ اسْتَمَرُّوا عَلَى كُفْرِهِمْ وَعَدَمِ إِيمَانِهِمْ، فَقَالَ: وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ أَيْ: رَدَّدْنَا الْقَوْلَ فِيهِ بِكُلِّ مَثَلٍ يُوجِبُ الِاعْتِبَارَ مِنَ الْآيَاتِ وَالْعِبَرِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ وَالْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي وَأَقَاصِيصِ الْأَوَّلِينَ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَالْقِيَامَةِ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً يَعْنِي مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، فَإِنَّهُمْ جَحَدُوا وَأَنْكَرُوا كَوْنَ الْقُرْآنِ كَلَامَ اللَّهِ بَعْدَ قِيَامِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، وَاقْتَرَحُوا مِنَ الْآيَاتِ مَا لَيْسَ لَهُمْ، وَأَظْهَرَ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ حَيْثُ قَالَ:
{ لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا } “Dileseydik biz de bunun gibisini söylerdik” ve onları yalanlama vardır. Sonra Allah Teâlâ, kâfirlerin benzerini getirmekten aciz olmalarına rağmen inkârlarında ve imansızlıklarında ısrar ettiklerini beyan ederek şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık”; yani ibret alınmasını gerektiren ayetler, ibretler, teşvik, korkutma, emirler, yasaklar, öncekilerin kıssaları, cennet, cehennem ve kıyametten her türlü misali içinde tekrar tekrar anlattık. { فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } “Fakat insanların çoğu ancak inkârda direndi”, yani Mekke halkından [olanlar]; zira onlar, aleyhlerine hüccet ikame edildikten sonra Kur'an'ın Allah'ın kelamı olduğunu inkâr edip reddettiler ve hadleri olmayan ayetler (mucizeler) teklif ettiler. Allah Teâlâ pekiştirme veya açıklama amacıyla zamir makamında açık isim kullanarak şöyle buyurdu:
فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ تَوْكِيدًا أَوْ تَوْضِيحًا، وَلَمَّا كَانَ أَبَى مُؤَوَّلًا بِالنَّفْيِ، أَيْ: مَا قَبِلَ أَوْ لَمْ يَرْضَ صَحَّ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْهُ قَوْلُهُ: إِلَّا كُفُوراً وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ أَيْ: قَالَ رُؤَسَاءُ مَكَّةَ كَعُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابني ربيعة
{ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ } “Fakat insanların çoğu yüz çevirdi” [ifadesi] tekit (pekiştirme) veya tavzih (açıklama) içindir. 'Ebâ' (أَبَى) fiili nefy (olumsuzluk) ile tevil edildiği, yani «kabul etmedi» yahut «razı olmadı» anlamına geldiği için { إِلَّا كُفُوراً } “ancak nankörlükte [direndiler]” buyruğuyla ondan istisna yapılması sahih olmuştur. { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } “Ve: 'Sana asla inanmayacağız' dediler”; yani Rebîa'nın iki oğlu Utbe ve Şeybe gibi Mekke'nin ileri gelenleri [şöyle] dediler:
وَأَبِي سُفْيَانَ وَالنَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ، ثُمَّ عَلَّقُوا نَفْيَ إِيمَانِهِمْ بِغَايَةٍ طَلَبُوهَا فَقَالُوا: حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ «حَتَّى تَفْجُرَ» مُخَفَّفًا مِثْلَ تَقْتُلَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ أَنَّهَا مُشَدَّدَةٌ، وَوَجَّهَ ذَلِكَ أَبُو حَاتِمٍ بِأَنَّ الْأُولَى بَعْدَهَا يَنْبُوعٌ وَهُوَ وَاحِدٌ، وَالثَّانِيَةَ بَعْدَهَا الْأَنْهَارُ وَهِيَ جَمْعٌ. وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ الْيَنْبُوعَ وَإِنْ كَانَ وَاحِدًا فِي اللَّفْظِ فَالْمُرَادُ بِهِ الْجَمْعُ، فَإِنَّ الْيَنْبُوعَ الْعُيُونُ الَّتِي لَا تَنْضُبُ.
Ebû Süfyân ve Nadr b. el-Hâris dediler. Sonra iman etmemelerini talep ettikleri bir gayeye bağlayarak şöyle dediler: { حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “bize yerden bir kaynak fışkırtmadıkça”. Hamza, Kisâî ve Âsım, 'tektüle' vezninde şeddesiz olarak «حَتَّى تَفْجُرَ» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise şeddeli okumuşlardır. { فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ } ifadesinin şeddeli olduğunda ise ihtilaf etmemişlerdir. Ebû Hâtim bunu, birincisinden sonra tekil olan 'yenbû' kelimesinin gelmesiyle, ikincisinden sonra ise çoğul olan 'el-enhâr' kelimesinin gelmesiyle açıklamıştır. Buna, 'yenbû' lafız bakımından tekil olsa da anlamca çoğuldur; çünkü 'yenbû' kurumayan kaynaklar demektir, diye cevap verilmiştir.
وَيُرَدُّ بِأَنَّ الْيَنْبُوعَ عَيْنُ الْمَاءِ وَالْجَمْعُ الْيَنَابِيعُ، وَإِنَّمَا يُقَالُ لِلْعَيْنِ يَنْبُوعٌ إِذَا كَانَتْ غَزِيرَةً مِنْ شَأْنِهَا النُّبُوعُ مِنْ غَيْرِ انْقِطَاعٍ، وَالْيَاءُ زَائِدَةٌ كَيَعْبُوبٍ مَنْ عَبَّ الْمَاءَ أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ أَيْ: بُسْتَانٌ تَسْتُرُ أَشْجَارُهُ أَرْضَهُ.
Buna karşı şöyle denilir: Yenbû' su kaynağıdır, çoğulu yenâbî'dir. Bir su kaynağına ancak gür akıp kesilmeksizin kaynama özelliğinde olduğunda yenbû' denir. 'Ya' harfi ise suyun gür akması (abbe'l-mâ') kökünden gelen 'ya'bûb' kelimesindeki gibi ziyadedir. { أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ } “Yahut senin bir bahçen olmalı”, yani ağaçları zeminini örten bir bahçe.
وَالْمَعْنَى: هَبْ أَنَّكَ لَا تُفَجِّرُ الْأَنْهَارَ لِأَجْلِنَا فَفَجِّرْهَا مِنْ أَجْلِكَ بِأَنْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ أَيْ: تُجْرِيهَا بِقُوَّةٍ خِلالَها تَفْجِيراً أَيْ: وَسَطَهَا تَفْجِيرًا كَثِيرًا أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً قَرَأَ مُجَاهِدٌ أَوْ تُسْقِطَ مُسْنَدًا إِلَى السَّمَاءِ. وَقَرَأَ مَنْ عَدَاهُ أَوْ تُسْقِطَ عَلَى الْخِطَابِ، أَيْ: أَوْ تُسْقِطَ أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ السَّمَاءَ. وَالْكِسَفُ بِفَتْحِ السِّينِ جَمْعُ كِسْفَةٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ وَعَاصِمٍ، وَالْكِسْفَةُ: الْقِطْعَةُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ كِسَفاً بِإِسْكَانِ السِّينِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: مَنْ قَرَأَ بِإِسْكَانِ السِّينِ جَعَلَهُ وَاحِدًا وَمَنْ قَرَأَ بِفَتْحِهَا جَعَلَهُ جَمْعًا. قَالَ الَمَهَدَوِيُّ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى قِرَاءَةِ السُّكُونِ جَمْعَ كِسْفَةٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْكِسْفَةُ الْقِطْعَةُ مِنَ الشَّيْءِ، يُقَالُ: أَعْطِنِي كِسْفَةً مِنْ ثَوْبِكَ، وَالْجَمْعُ كِسَفٌ وَكُسُفٌ، وَيُقَالُ: الْكِسَفُ وَالْكِسْفَةُ وَاحِدٌ، وَانْتِصَابُ كِسَفًا عَلَى الْحَالِ، وَالْكَافُ فِي كَمَا زَعَمْتَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِسْقَاطًا مُمَاثِلًا لِمَا زَعَمْتَ، يَعْنُونَ بِذَلِكَ قَوْلَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ:
Anlam şudur: Farz edelim ki bizim için nehirler fışkırtmıyorsun, öyleyse kendi hatırın için fışkırt da { مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ } “hurmalıklardan ve üzümlüklerden” senin bir bahçen olsun, { فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ } “ve nehirleri fışkırtasın” yani onları güçlü bir şekilde akıtasın, { خِلالَها تَفْجِيراً } “aralarından bol bol akıtarak” yani ortalarından bolca fışkırtarak. { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } “Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşüresin”. Mücâhid, semaya isnad ederek «أَوْ تُسْقِطَ» şeklinde okumuştur. Onun dışındakiler ise hitap olarak «أَوْ تُسْقِطَ» yani 'ey Muhammed sen göğü düşüresin' şeklinde okumuşlardır. 'Kisef' sin harfinin fethasıyla 'kisfe'nin çoğuludur; bu Nâfi', İbn Âmir ve Âsım'ın kıraatidir. Kisfe ise parça demektir. Diğerleri ise sin harfinin sükûnuyla «كِسْفاً» şeklinde okumuşlardır. Ahfeş şöyle demiştir: Sin'in sükûnuyla okuyan onu tekil kabul etmiş, fethasıyla okuyan ise çoğul kabul etmiştir. Mehdevî dedi ki: Sükûn kıraatine göre 'kisfe'nin çoğulu olması da mümkündür, masdar olması da caizdir. Cevherî şöyle demiştir: Kisfe bir şeyin parçasıdır; 'Bana elbisenden bir kisfe (parça) ver' denilir. Çoğulu kisef ve küsüftür. Kisef ve kisfe'nin bir (aynı) olduğu da söylenir. 'Kisefen' kelimesinin mansub olması hâl iledir. { كَما زَعَمْتَ } ifadesindeki kâf harfi, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani 'iddia ettiğin şeye benzer bir düşürmeyle' demektir. Bununla Allah Teâlâ'nın şu kavlini kastetmektedirler:
إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ . قَالَ أَبُو عَلِيِّ: الْكِسْفُ: بِالسُّكُونِ الشَّيْءُ الْمَقْطُوعُ، كَالطَّحْنِ لِلْمَطْحُونِ، وَاشْتِقَاقُهُ عَلَى مَا قَالَ أَبُو زَيْدٍ مِنْ كَسَفْتُ الثَّوْبَ كِسَفًا إِذَا قَطَعْتَهُ.
{ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ } “Dilesek onları yerin dibine geçirir veya gökten üzerlerine parçalar düşürürüz”. Ebû Alî şöyle demiştir: Kisf sükûn ile, un (tahn) kelimesinin öğütülmüş un (mat-hûn) anlamına gelmesi gibi kesilmiş parça demektir. Ebû Zeyd'in dediğine göre bunun türeyişi, 'Elbiseyi kestim' anlamındaki 'keseftü's-sevbe kesfen' ifadesindendir.
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مِنْ كَسَفْتُ الشَّيْءَ إِذَا غَطَّيْتَهُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَوْ تُسْقِطَهَا طَبَقًا عَلَيْنَا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا.
Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Bir şeyi örttüm' anlamındaki 'keseftü'ş-şey'e' ifadesindendir; sanki 'Yahut onu üzerimize bir tabak gibi kapatasın' denilmektedir. { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “Yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getiresin”.
اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَى قَبِيلًا فَقِيلَ: مَعْنَاهُ: مُعَايَنَةً، قَالَهُ قَتَادَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ فَقَالَ: إِذَا حَمَلْتَهُ عَلَى الْمُعَايَنَةِ كَانَ الْقَبِيلُ مَصْدَرًا كَالنَّكِيرِ وَالنَّذِيرِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ كَفِيلًا، قَالَهُ الضَّحَّاكُ، وَقِيلَ: شَهِيدًا، قَالَهُ مُقَاتِلٌ، وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ الْقَبِيلَةِ، أَيْ: تَأْتِي بِأَصْنَافِ الْمَلَائِكَةِ قَبِيلَةً قَبِيلَةً، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءُ، وَقِيلَ: ضِمْنًا، وَقِيلَ: مُقَابِلًا كَالْعَشِيرِ وَالْمُعَاشِرِ أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَيْ: مِنْ ذَهَبٍ، وَبِهِ قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَأَصْلُهُ الزِّينَةُ، وَالْمُزَخْرَفُ: الْمُزَيَّنُ، وَزَخَارِفُ الْمَاءِ: طَرَائِقُهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:
Müfessirler { قَبِيلًا } kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Katâde ve İbn Cüreyc'in dediğine göre bunun anlamı 'gözle görecek şekilde (muâyeneten)' demektir. Ebû Alî el-Fârisî bunu tercih ederek: 'Eğer bunu muâyeneye hamledersen, kabîl nakîr ve nezîr gibi masdar olur' demiştir. Dahhâk'ın dediğine göre anlamı 'kefil olarak'tır. Mukâtil'in dediğine göre 'şahit olarak'tır. Mücâhid ve Atâ'nın dediğine göre kabilenin çoğuludur; yani 'Melek sınıflarını kabile kabile getiresin' demektir. Bir görüşe göre 'kefaletle', diğer bir görüşe göre ise aşîr ve muâşir gibi 'karşı karşıya' demektir. { أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ } “Yahut altından bir evin olsun”, yani altından; İbn Mes'ûd da böyle okumuştur. Kelimenin aslı süstür. Müzahref: süslenmiş demektir; suyun zeharifi ise dalgalanma çizgileridir. Zeccâc şöyle demiştir:
هُوَ الزِّينَةُ، فَرَجَعَ إِلَى الأصل مَعْنَى الزُّخْرُفِ، وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّهُ يَصِيرُ الْمَعْنَى: أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زِينَةٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ أَيْ: تَصْعَدُ فِي مَعَارِجِهَا، يُقَالُ: رَقَيْتُ فِي السُّلَّمِ إِذَا صَعِدْتَ وَارْتَقَيْتَ مِثْلُهُ. وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ أَيْ: لِأَجْلِ رُقِيِّكَ، وَهُوَ مَصْدَرٌ نَحْوَ مَضَى يَمْضِي مُضِيًّا وَهَوَى يَهْوِي هَوِيًّا حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ أَيْ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا مِنَ السَّمَاءِ كِتَابًا يصدقك ويدل على نبوّتك نقرؤه جميعا، أو يقرؤه
[zuhruf] süstür; böylece zuhruf asıl anlamına dönmüş olur. Fakat bu zayıf bir ihtimaldir; çünkü bu takdirde anlam: 'Yahut süsten bir evin olsun' şeklinde olur. { أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ } “Yahut göğe yükselesin”; yani onun basamaklarında yukarı çıkasın demektir. Merdivene çıktığında 'merdivene tırmandım/çıktım' anlamında رَقَيْتُ فِي السُّلَّمِ denilir; اِرْتَقَيْتُ kelimesi de bunun gibidir. { وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ } “Yükselmene de asla inanmayız”; yani senin yükselişinden ötürü [asla inanmayız]. Bu (rukıyy), tıpkı مَضَى يَمْضِي مُضِيًّا ve هَوَى يَهْوِي هَوِيًّا gibi bir masdardır. { حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } “Ta ki bize okuyacağımız bir kitap indirene kadar”; yani gökten üzerimize seni doğrulayan ve peygamberliğine delalet eden, hep birlikte okuyacağımız veya içimizden...
كُلُّ وَاحِدٍ مِنَّا، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: كِتَابًا مِنَ اللَّهِ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَّا كَمَا فِي قَوْلِهِ: بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً فأمر سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَأْتِيَ بِمَا يُفِيدُ التَّعَجُّبَ مِنْ قَوْلِهِمْ، وَالتَّنْزِيهَ لِلرَّبِّ سُبْحَانَهُ عَنِ اقْتِرَاحَاتِهِمُ الْقَبِيحَةِ فَقَالَ: قُلْ سُبْحانَ رَبِّي أَيْ: تَنْزِيهًا لِلَّهِ عَنْ أَنْ يَعْجِزَ عَنْ شَيْءٍ. وَقَرَأَ أَهْلُ مَكَّةَ وَالشَّامِ «قَالَ سُبْحَانَ رَبِّي» يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً مِنَ الْبَشَرِ لَا مَلَكًا حَتَّى أَصْعَدَ السَّمَاءَ رَسُولًا مَأْمُورًا مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِإِبْلَاغِكُمْ، فَهَلْ سَمِعْتُمْ أَيُّهَا الْمُقْتَرِحُونَ لِهَذِهِ الْأُمُورِ أَنَّ بَشَرًا قَدَرَ عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا؟ وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنِّي أَطْلُبُ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ حَتَّى يُظْهِرَهَا عَلَى يَدَيَّ، فَالرَّسُولُ إِذَا أَتَى بِمُعْجِزَةٍ وَاحِدَةٍ كَفَاهُ ذَلِكَ، لِأَنَّ بِهَا يَتَبَيَّنُ صِدْقُهُ، وَلَا ضَرُورَةَ إِلَى طَلَبِ الزِّيَادَةِ، وَأَنَا عَبْدٌ مَأْمُورٌ لَيْسَ لِي أَنْ أَتَحَكَّمَ عَلَى رَبِّي بِمَا لَيْسَ بِضَرُورِيٍّ، وَلَا دَعَتْ إِلَيْهِ حَاجَةٌ، وَلَوْ لَزِمَتْنِي الْإِجَابَةُ لِكُلِّ مُتَعَنِّتٍ لَاقْتَرَحَ كُلُّ مُعَانِدٍ فِي كُلِّ وَقْتِ اقْتِرَاحَاتٍ، وَطَلَبَ لِنَفْسِهِ إِظْهَارَ آيَاتٍ، فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا، وَتَنَزَّهَ عَنْ تَعَنُّتَاتِهِمْ، وَتَقَدَّسَ عَنِ اقْتِرَاحَاتِهِمْ.
okuyacağı bir kitap indirene kadar. Bir görüşe göre anlamı: { بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً } “Aksine onlardan her biri, kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister” ayetinde olduğu gibi, Allah'tan her birimize hitaben bir kitap [indiresin] demektir. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların sözlerine karşı hayret ifade eden ve Rabbi Teâlâ'yı onların çirkin tekliflerinden tenzih eden şu sözü söylemesini emretti: { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي } “De ki: Rabbimi tenzih ederim”; yani Allah'ı herhangi bir şeyden aciz olmaktan tenzih ederim. Mekke ve Şam ehli, Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) kastederek «قَالَ سُبْحَانَ رَبِّي» (Dedi ki: Rabbimi tenzih ederim) şeklinde okumuşlardır. { هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً } “Ben bir beşerden başkası mıyım?” Yani insanlardan bir beşerim; melek değilim ki göğe yükseleyim. { رَسُولاً } “Bir elçi olarak”, Allah Teâlâ tarafından size tebliğ etmekle görevlendirilmiş biriyim. Ey bu şeyleri teklif edenler! Bir beşerin bunlardan herhangi birine güç yetirdiğini hiç işittiniz mi? Eğer benim bunları Allah Teâlâ'dan isteyip benim elimle göstermesini murad ediyorsanız, bir elçi tek bir mucize getirdiğinde bu ona yeterlidir; çünkü onun doğruluğu bununla anlaşılır ve fazlasını istemeye lüzum yoktur. Ben emre tabi bir kulum; gerekli olmayan ve ihtiyaç bulunmayan şeyleri Rabbime dayatma yetkim yoktur. Şayet her inatçıya cevap vermem gerekseydi, her inatçı her vakit tekliflerde bulunur ve kendisi için mucizelerin gösterilmesini isterdi. Allah zalimlerin söylediklerinden son derece yücedir; onların inatlaşmalarından münezzeh ve tekliflerinden mukaddestir.
وَقَدْ أَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ سَيُرْفَعُ، قِيلَ: كَيْفَ يُرْفَعُ وَقَدْ أَثْبَتَهُ اللَّهُ فِي قُلُوبِنَا وَأَثْبَتْنَاهُ فِي الْمَصَاحِفِ؟ قَالَ: يُسْرَى عَلَيْهِ فِي لَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ فَلَا يُتْرَكُ مِنْهُ آيَةٌ فِي قَلْبٍ وَلَا مُصْحَفٍ إِلَّا رُفِعَتْ، فَتُصْبِحُونَ وَلَيْسَ فِيكُمْ مِنْهُ شَيْءٌ، ثُمَّ قَرَأَ: وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ هَذَا مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو نَحْوَهُ مَوْقُوفًا. وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا.
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdeveyh ve Şu'abü'l-Îmân'da Beyhakî; İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Muhakkak ki bu Kur'an kaldırılacaktır.' 'Allah onu kalplerimizde sabit kılmış ve biz de onu mushaflara yazmışken nasıl kaldırılır?' denildi. Şöyle dedi: 'Bir gecede onun üzerinden geçilir; ne bir kalpte ne de bir mushafta kaldırılmadık hiçbir ayet bırakılmaz. Sabahladığınızda sizde ondan hiçbir şey kalmamış olur.' Sonra { وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Yemin olsun ki dileseydik, sana vahyettiğimizi mutlaka gideriverirdik” [ayetini] okudu. Bu rivayet ondan çeşitli yollarla nakledilmiştir. İbn Adiy, Ebû Hureyre'den merfû olarak benzerini nakletmiştir. Muhammed b. Nasr, Abdullah b. Amr'dan mevkuf olarak benzerini nakletmiştir. Deylemî, Müsnedü'l-Firdevs'te Muâz b. Cebel'den merfû olarak yine benzerini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ محمود بن سيحان ونعيمان بن أحي وَبَحْرِيُّ بْنُ عَمْرٍو وَسَلَّامُ بْنُ مِشْكَمٍ، فَقَالُوا: أَخْبِرْنَا يَا مُحَمَّدُ بِهَذَا الَّذِي جِئْتَ بِهِ أَحَقٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَإِنَّا لَا نَرَاهُ مُتَنَاسِقًا كَمَا تَنَاسَقُ التَّوْرَاةُ؟
İbn Ebî Hâtim ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek), Ebû Hureyre'den mevkuf olarak yine benzerini nakletmişlerdir. Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve Deylemî, Huzeyfe b. el-Yemân'dan merfû olarak yine benzerini nakletmişlerdir. İbn Merdeveyh, Câbir'den merfû olarak yine benzerini nakletmiştir. İbn Merdeveyh, İbn Abbâs ve İbn Ömer'den merfû olarak benzerini nakletmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: «Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mahmûd b. Seyhân, Nüaymân b. Ühay, Bahriy b. Amr ve Sellâm b. Mişkem geldiler ve: 'Ey Muhammed! Bize getirdiğin bu şeyin Allah katından bir hak olup olmadığını haber ver; zira biz Tevrat'ın birbiriyle uyumlu olduğu gibi onun uyumlu olduğunu görmüyoruz' dediler.
فَقَالَ لَهُمْ: وَاللَّهِ إنكم لتعرفونه أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، قَالُوا: إِنَّا نَجِيئُكَ بِمِثْلِ مَا تَأْتِي بِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ» الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَنَّ عُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَيْ رَبِيعَةَ وَأَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ، وَرَجُلًا مِنْ بَنِي عبد الدار وأبا البختري أخا بني أسيد والأسود ابن عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَزَمْعَةَ بْنَ الْأَسْوَدِ وَالْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ وَأَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ وَأُمِّيَّةَ بْنَ خَلَفٍ وَالْعَاصِ بْنَ وَائِلٍ وَنُبَيْهًا وَمُنَبِّهًا ابْنَيِ الْحَجَّاجِ السَّهْمِيَّيْنِ اجْتَمَعُوا بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ عِنْدَ ظَهْرِ الْكَعْبَةِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: ابْعَثُوا إِلَى مُحَمَّدٍ وَكَلِّمُوهُ وَخَاصِمُوهُ، وَذَكَرَ حَدِيثًا طَوِيلًا يَشْتَمِلُ عَلَى مَا سَأَلُوهُ عَنْهُ وَتَعَنَّتُوهُ، وَأَنَّ ذَلِكَ كَانَ سَبَبَ نُزُولِ قَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ إِلَى قَوْلِهِ: بَشَراً رَسُولًا. وإسناده عند
[O da] onlara: «Vallahi siz onun Allah katından olduğunu pekâlâ biliyorsunuz» dedi. Onlar: «Biz de muhakkak senin getirdiğinin bir benzerini sana getiririz» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ } “De ki: Andolsun, insanlar ve cinler bir araya gelseler...” ayetini indirdi. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiler ki: Utbe ve Şeybe b. Rebîa kardeşler, Ebû Süfyân b. Harb, Abdüddâroğulları'ndan bir adam, Benî Esed'in kardeşi Ebü'l-Bahterî, Esved b. Abdilmuttalib, Zem'a b. el-Esved, el-Velîd b. el-Muğîre, Ebû Cehil b. Hişâm, Abdullah b. Ebî Ümeyye, Ümeyye b. Halef, el-Âs b. Vâil ile Sehmîlerden Nübeyh ve Münebbih b. el-Haccâc güneş battıktan sonra Kâbe'nin arkasında toplandılar. Birbirlerine: «Muhammed'e haber gönderin, onunla konuşun ve tartışın» dediler. [Ravi], onların ona neler sorduklarını ve ona nasıl zorluk çıkardıklarını ihtiva eden uzun bir hadis zikretti ve bunun { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } “Ve dediler ki: Sana asla inanmayacağız” sözünden { بَشَراً رَسُولًا } “...[ancak] elçi olan bir insanım” kavline kadar olan kısmın nüzul sebebi olduğunu belirtti. Bunun İbn Cerîr nezdindeki isnadı...
ابْنِ جَرِيرٍ هَكَذَا: حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ حَدَّثَنِي شَيْخٌ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ، قَدِمَ مُنْذُ بِضْعٍ وَأَرْبَعِينَ سَنَةً، عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَذَكَرَهُ، فَفِيهِ هَذَا الرَّجُلُ الْمَجْهُولُ.
şöyledir: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, bize Muhammed b. İshâk anlattı, bana Mısır ehlinden kırk küsur yıl önce gelmiş olan bir şeyh, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı diyerek bunu zikretti. Dolayısıyla rivayette bu meçhul ravi bulunmaktadır.
وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ قَالَ: نَزَلَتْ فِي أَخِي أُمِّ سَلَمَةَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: يَنْبُوعاً قَالَ: عُيُونًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: الْيَنْبُوعُ هُوَ النَّهْرُ الَّذِي يَجْرِي مِنَ الْعَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ يَقُولُ:
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } “Ve dediler ki: Sana asla inanmayacağız” kavli hakkında: 'Ümmü Seleme'nin kardeşi Abdullah b. Ebî Ümeyye hakkında indi' dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { يَنْبُوعاً } “bir kaynak” kavli hakkında: 'Pınarlar' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den: 'Yenbû', pınardan akan nehirdir' dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ } “Yahut senin bir bahçen olmalı” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir:
ضَيْعَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ كِسَفاً قَالَ: قِطَعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا: قَبِيلًا قَالَ:
'Çiftliktir.' İbn Cerîr ondan { كِسَفاً } “parça parça” kavli hakkında: 'Parçalar' dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim yine ondan { قَبِيلًا } “karşımıza” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir:
عِيَانًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا: مِنْ زُخْرُفٍ قَالَ: مِنْ ذَهَبٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَمْ أَكُنْ أُحْسِنُ مَا الزُّخْرُفُ؟
'Aşikâr olarak (ıyânen).' İbn Cerîr yine ondan { مِنْ زُخْرُفٍ } “altından” kavli hakkında: 'Altından' dediğini nakletmiştir. Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Enbârî ve Ebû Nuaym; Mücâhid'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Zuhruf nedir iyi bilmezdim;
حَتَّى سَمِعْتُهَا فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ ذَهَبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: كِتاباً نَقْرَؤُهُ قَالَ: مِنْ رَبِّ العالمين إلى فلان بن فُلَانٍ. يُصْبِحُ عِنْدَ كُلِّ رَجُلٍ صَحِيفَةٌ عِنْدَ رأسه موضوعة يقرؤها.
nihayet onu Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde «أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ ذَهَبٍ» (Yahut altından bir evin olsun) şeklinde işittim.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan { كِتاباً نَقْرَؤُهُ } “okuyacağımız bir kitap” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Âlemlerin Rabbinden falan oğlu falana diye; her adam sabahladığında başucuna konulmuş ve okuyacağı bir sahife bulacak.'
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩٤ الى ١٠٠]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 94-100]
وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاَّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً (٩٤) قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً (٩٥) قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٩٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً (٩٧) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٩٨)
{ وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاَّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً (٩٤) قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً (٩٥) قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٩٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً (٩٧) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٩٨) } “İnsanlara hidayet geldiğinde onların iman etmelerine ancak 'Allah bir beşeri mi elçi olarak gönderdi?' demeleri engel oldu. (94) De ki: 'Eğer yeryüzünde huzur içinde yürüyen melekler olsaydı, elbette onlara gökten melek bir elçi indirirdik.' (95) De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Muhakkak ki O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.' (96) Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka yardımcılar/dostlar bulamazsın. Kıyamet günü onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşrederiz. Onların barınağı cehennemdir; onun ateşi her dindiğinde onlara alevi artırırız. (97) İşte onların cezası budur; çünkü onlar ayetlerimizi inkâr ettiler ve: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' dediler. (98)”
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩) قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (١٠٠)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩) قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (١٠٠) } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, onların benzerini yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi? O, kendileri için hakkında hiçbir şüphe olmayan bir ecel takdir etmiştir. Fakat zalimler ancak inkârda direndiler. (99) De ki: 'Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o takdirde harcanıp tükenir korkusuyla mutlaka [elinizde] tutardınız (cimrilik ederdiniz).' Zaten insan pek cimridir. (100)”
حَكَى سُبْحَانَهُ عَنْهُمْ شُبْهَةً أُخْرَى، قَدْ تَكَرَّرَ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ التَّعَرُّضُ لِإِيرَادِهَا وَرَدِّهَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ، فَقَالَ: وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا الْمُرَادُ النَّاسُ عَلَى الْعُمُومِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَهْلُ مَكَّةَ عَلَى الْخُصُوصِ، أَيْ: ما منعهم الإيمان بالقرآن والنبوّة محمد ﷺ وَهُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِمَنَعَ وَمَعْنَى إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى أَنَّهُ جَاءَهُمُ الْوَحْيُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى رَسُولِهِ، وَبَيَّنَ ذَلِكَ لَهُمْ وَأَرْشَدَهُمْ إِلَيْهِ، وَهُوَ ظَرْفٌ لِمَنَعَ أَوْ يُؤْمِنُوا، أَيْ: مَا مَنَعَهُمْ وَقْتَ مَجِيءِ الْهُدَى أَنْ يُؤْمِنُوا بِالْقُرْآنِ وَالنُّبُوَّةِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَيْ: مَا مَنَعَهُمْ إِلَّا قَوْلُهُمْ، فَهُوَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلُ مَنَعَ، وَالْهَمْزَةُ فِي أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا لِلْإِنْكَارِ مِنْهُمْ أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ بَشَرًا، وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَذَا الِاعْتِقَادَ الشَّامِلَ لَهُمْ، وَهُوَ إِنْكَارُ أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ مِنْ جِنْسِ الْبَشَرِ، هُوَ الَّذِي مَنَعَهُمْ عَنِ
Allah Teâlâ, Yüce Kitap'ta birçok yerde dile getirilip reddedilmesi tekrarlanan başka bir şüphelerini naklederek şöyle buyurdu: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا } “İnsanların iman etmelerine engel olan şey...”; buradaki 'en-nâs' genel olarak insanlar demektir, özel olarak Mekke halkı olduğu da söylenmiştir. Yani onları Kur'an'a ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğine iman etmekten engelleyen şeydir; bu da 'mene'a' fiilinin ikinci mefulüdür. { إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى } “onlara hidayet geldiğinde” ifadesinin anlamı; Allah Teâlâ'dan Resûlü vasıtasıyla kendilerine vahiy geldiğinde, bunu kendilerine açıklayıp onları doğru yola sevk ettiğinde demektir; bu da 'mene'a' veya 'yü'minû' fiilinin zarfıdır. Yani hidayet geldiği vakit Kur'an'a ve peygamberliğe iman etmelerine hiçbir şey engel olmadı, { إِلَّا أَنْ قالُوا } “ancak ... demeleri [engel oldu]”; yani onları ancak bu sözleri engelledi. Bu ifade fail olarak ref mahallindedir. { أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا } “Allah bir beşeri mi elçi olarak gönderdi?” ifadesindeki hemze, elçinin bir beşer olmasını inkâr ettiklerini bildirmek içindir. Anlam şudur: Onları kuşatan bu inanç, yani elçinin insan türünden olmasını inkâr etmeleri, onları
الْإِيمَانِ بِالْكِتَابِ وَبِالرَّسُولِ، وَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْقَوْلِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّهُ لَيْسَ إِلَّا مُجَرَّدُ قَوْلٍ قَالُوهُ بِأَفْوَاهِهِمْ، ثم أمر رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يُجِيبَ عَنْ شُبْهَتِهِمْ هَذِهِ، فَقَالَ: قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ أَيْ: لَوْ وُجِدَ وَثَبَتَ أَنَّ فِي الْأَرْضِ بَدَلُ مَنْ فِيهَا مِنَ الْبَشَرِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ عَلَى الْأَقْدَامِ كَمَا يَمْشِي الْإِنْسُ مُطَمْئِنِّينَ مُسْتَقِرِّينَ فِيهَا سَاكِنِينَ بِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: مُطْمَئِنِّينَ: مُسْتَوْطِنِينَ فِي الْأَرْضِ، وَمَعْنَى الطُّمَأْنِينَةِ السُّكُونُ، فَالْمُرَادُ هَاهُنَا الْمَقَامُ وَالِاسْتِيطَانُ، فَإِنَّهُ يُقَالُ سَكَنَ الْبَلَدَ فُلَانٌ إِذَا أَقَامَ فِيهَا وَإِنْ كَانَ مَاشِيًا مُتَقَّلِبًا فِي حَاجَاتِهِ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا حَتَّى يَكُونَ مِنْ جِنْسِهِمْ، وَفِيهِ إِعْلَامٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِأَنَّ الرُّسُلَ يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ مِنْ جِنْسِ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ اعْتَبَرَ فِي تَنْزِيلِ الرَّسُولِ مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: كَوْنُ سُكَّانِ الْأَرْضِ مَلَائِكَةً. وَالثَّانِي: كَوْنُهُمْ مَاشِينَ عَلَى الْأَقْدَامِ غَيْرَ قَادِرِينَ عَلَى الطَّيَرَانِ بِأَجْنِحَتِهِمْ إِلَى السَّمَاءِ، إِذْ لَوْ كَانُوا قَادِرِينَ عَلَى ذَلِكَ لَطَارُوا إِلَيْهَا، وَسَمِعُوا مِنْ أَهْلِهَا مَا يَجِبُ مَعْرِفَتُهُ وَسَمَاعُهُ، فَلَا يَكُونُ فِي بَعْثَةِ الْمَلَائِكَةِ إِلَيْهِمْ فَائِدَةٌ. وَانْتِصَابُ بشرا وملكا على أنهما مفعولان للفعلين، ورسولا فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَصْفٌ لَهُمَا. وَجَوَّزَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ أَنْ يَكُونَا حَالَيْنِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مِنْ رَسُولًا فِيهِمَا وَقَوَّاهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ، وَلَعَلَّ وَجْهَ ذَلِكَ أَنَّ الْإِنْكَارَ يَتَوَجَّهُ إِلَى الرَّسُولِ الْمُتَّصِفِ بِالْبَشَرِيَّةِ فِي الْمَوْضِعِ الْأَوَّلِ، فَيَلْزَمُ بِحُكْمِ التَّقَابُلِ أَنْ يَكُونَ الْآخَرُ كَذَلِكَ، ثُمَّ خَتَمَ الْكَلَامَ بِمَا يَجْرِي مَجْرَى التَّهْدِيدِ، فَقَالَ: قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ أَيْ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ مِنْ جِهَتِكَ كَفَى بِاللَّهِ وَحْدَهُ شَهِيدًا عَلَى إِبْلَاغِي إِلَيْكُمْ مَا أَمَرَنِي بِهِ مِنْ أُمُورِ الرِّسَالَةِ، وَقَالَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ، وَلَمْ يَقُلْ بَيْنَنَا، تَحْقِيقًا لِلْمُفَارَقَةِ الْكُلِّيَّةِ وَقِيلَ: إِنَّ إِظْهَارَ الْمُعْجِزَةِ عَلَى وَفْقِ دَعْوَى النَّبِيِّ شَهَادَةٌ مِنَ اللَّهِ لَهُ عَلَى الصِّدْقِ، ثُمَّ عَلَّلَ كَوْنَهُ سُبْحَانَهُ شَهِيدًا كَافِيًا بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً أَيْ: عَالِمًا بِجَمِيعِ أَحْوَالِهِمْ مُحِيطًا بِظَوَاهِرِهَا وَبَوَاطِنِهَا بَصِيرًا بِمَا كَانَ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْإِقْرَارَ وَالْإِنْكَارَ مُسْتَنِدَانِ إِلَى مَشِيئَتِهِ فَقَالَ:
Kitaba ve Resûle imandan alıkoyan şeydir. Bunun 'söz' (kavl) olarak ifade edilmesi, onun yalnızca ağızlarıyla söyledikleri kuru bir sözden ibaret olduğunu hissettirmek içindir. Sonra Allah Resûlüne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu şüphelerine cevap vermesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ } “De ki: 'Eğer yeryüzünde huzur içinde yürüyen melekler olsaydı...'”; yani şayet yeryüzünde bulunan insanların yerine, insanların yürüdüğü gibi ayakları üzerinde yürüyen, orada yerleşik olup ikamet eden melekler bulunsaydı ve sabit olsaydı. Zeccâc şöyle demiştir: 'Mutma'innîn: Yeryüzünü vatan edinenler demektir. İtminanın anlamı sükûnettir; buradaki murat ise ikamet etmek ve yurt edinmektir. Zira bir kimse yürüyüp ihtiyaçları peşinde dolaşsa bile orada ikamet ettiğinde 'falanca şehre yerleşti (sekene)' denir.' { لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا } “...elbette onlara gökten melek bir elçi indirirdik”; ta ki kendi cinslerinden olsun. Bunda Allah Teâlâ'nın, elçilerin kendilerine gönderilenlerin cinsinden olması gerektiğine dair bir bildirisi vardır. Sanki Allah Teâlâ elçinin melek cinsinden indirilmesinde iki hususu gözetmiştir: Birincisi: Yeryüzü sakinlerinin melek olması. İkincisi: Kanatlarıyla göğe uçmaya güç yetiremeyip ayakları üzerinde yürüyen kimseler olmaları. Çünkü şayet buna güç yetirebilselerdi göğe uçar ve bilinmesi, duyulması gereken şeyleri oranın ehlinden duyarlardı; böylece onlara melek elçi gönderilmesinde bir fayda kalmazdı. 'Beşeren' ve 'meleken' kelimelerinin nasbı iki fiilin mefulü olmalarındandır; her iki yerdeki 'resûlen' kelimesi ise onların sıfatıdır. Keşşâf sahibi her iki yerdeki 'resûlen' kelimesinden bunların hâl olmasını da caiz görmüş ve bunu kuvvetli bulmuştur. Bunun gerekçesi belki de şudur: İlk kısımdaki inkâr beşeriyetle nitelenmiş elçiye yöneliktir; bu sebeple karşılıklılık gereği diğerinin de böyle olması lazımdır. Sonra sözü tehdit yerine geçen bir ifadeyle noktalayarak şöyle buyurdu: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter”; yani onlara de ki: Ey Muhammed, kendi yönünden; risalet hususunda bana emrettiği şeyleri size tebliğ ettiğime dair tek başına Allah'ın şahitliği yeterlidir. Tam bir ayrılığı kesinleştirmek için 'aramızda (beynenâ)' dememiş, 'benimle sizin aranızda (beynî ve beyneküm)' demiştir. Peygamberin davasına uygun olarak mucizenin ortaya çıkmasının, Allah'ın onun doğruluğuna dair bir şahitliği olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ'nın kâfi bir şahit olmasının gerekçesini şu sözüyle açıklamıştır: { إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “Muhakkak ki O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir”; yani onların bütün hallerini bilen, zahirlerini ve batınlarını kuşatan, onlardan meydana gelen ve gelecek olan her şeyi hakkıyla görendir. Sonra Allah Teâlâ ikrarın da inkârın da kendi meşietine dayandığını beyan ederek şöyle buyurdu:
وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ أَيْ: مَنْ يُرِدِ اللَّهُ هِدَايَتَهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي إِلَى الْحَقِّ أَوْ إِلَى كُلِّ مَطْلُوبٍ وَمَنْ يُضْلِلْ أَيْ: يُرِدْ إِضْلَالَهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِهِ يَعْنِي اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَيَهْدُونَهُمْ إِلَى الْحَقِّ الَّذِي أَضَلَّهُمُ اللَّهُ عَنْهُ أو إلى طريق النجاة، وقوله: فَهُوَ الْمُهْتَدِ حَمْلًا عَلَى لَفْظِ مَنْ، وَقَوْلُهُ:
{ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ } “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur”; yani Allah kimin hidayetini murad ederse, hakka yahut arzu edilen her şeye doğru yolu bulan odur. { وَمَنْ يُضْلِلْ } “Kimi de saptırırsa”, yani sapmasını murad ederse, { فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ } “artık onlar için yardımcılar/dostlar bulamazsın” ki onlara yardım etsinler, { مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka” yani Allah Teâlâ'dan başka; ve Allah'ın kendilerini saptırdığı hakka yahut kurtuluş yoluna onları iletsinler. { فَهُوَ الْمُهْتَدِ } ifadesi 'men' lafzına hamledilmiştir; şu ifadesi ise:
فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ حَمْلًا عَلَى الْمَعْنَى، وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: فَلَنْ تَجِدَ إِمَّا لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ هَذَا الْحَشْرُ عَلَى الْوُجُوهِ فِيهِ وَجْهَانِ لِلْمُفَسِّرِينَ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِسْرَاعِ بِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ، مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: قَدْ مَرَّ الْقَوْمُ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِذَا أَسْرَعُوا. الثَّانِي: أَنَّهُمْ يُسْحَبُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ حَقِيقَةً كَمَا يُفْعَلُ فِي الدُّنْيَا بِمَنْ يُبَالَغُ فِي إِهَانَتِهِ وَتَعْذِيبِهِ، وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ، وَلِمَا صَحَّ فِي السُّنَّةِ كَمَا سَيَأْتِي، وَمَحَلُّ عَلَى وُجُوهِهِمْ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ المفعول وعُمْياً مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ وَبُكْماً وَصُمًّا مَعْطُوفَانِ عَلَيْهِ، وَالْأَبْكَمُ:
{ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ } manaya hamledilmiştir. { فَلَنْ تَجِدَ } kavlindeki hitap ya Peygamber'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem) ya da muhatap olmaya elverişli olan her fert içindir. { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “Kıyamet günü onları yüzüstü haşrederiz”; yüzüstü haşredilme hakkında müfessirlerin iki görüşü vardır: Birincisi: Bu, Arapların 'Kavim acele ettiğinde yüzüstü geçip gitti' sözünden hareketle, onların cehenneme hızlıca sevk edilmesinden kinayedir. İkincisi: Dünyada kendisine son derece hakaret ve azap edilmek istenen kimseye yapıldığı gibi, kıyamet gününde gerçekten yüzleri üzerinde sürüklenirler. Doğru olan da budur; zira Allah Teâlâ: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “O gün yüzüstü ateşte sürüklenecekler” buyurmuştur ve sünnette de sahih olarak geleceği üzere sabittir. { عَلى وُجُوهِهِمْ } ifadesi meful zamirinden hâl olarak nasb mahallindedir. { عُمْياً } “körler olarak” hâl olarak mansubdur; { وَبُكْماً وَصُمًّا } “dilsizler ve sağırlar olarak” ise ona matuftur. Ebkem:
الَّذِي لَا يَنْطِقُ، وَالْأَصَمُّ: الَّذِي لَا يَسْمَعُ، وَهَذِهِ هَيْئَةٌ يُبْعَثُونَ عَلَيْهَا فِي أَقْبَحِ صُورَةٍ، وَأَشْنَعِ مَنْظَرٍ، قَدْ جَمَعَ اللَّهُ لَهُمْ بَيْنَ عَمَى الْبَصَرِ وَعَدَمِ النُّطْقِ وَعَدَمِ السَّمْعِ مَعَ كَوْنِهِمْ مَسْحُوبِينَ عَلَى وُجُوهِهِمْ، ثُمَّ مِنْ وراء ذلك
...konuşamayan kimsedir; sağır (el-asamm) ise işitmeyen kimsedir. Bu, en çirkin surette ve en feci bir görünümde diriltilecekleri bir hâldir. Allah onlar için gözlerin körlüğünü, konuşamamayı ve işitememeyi, yüzüstü sürüklenir vaziyette olmalarıyla bir arada toplamıştır. Sonra bunun da ötesinde
مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ أَيْ: الْمَكَانُ الَّذِي يَأْوُونَ إِلَيْهِ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ أَوْ هِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ لَا مَحَلَّ لَهَا كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً أَيْ: كُلَّمَا سَكَنَ لَهَبُهَا، يُقَالُ: خَبَتِ النَّارُ تَخْبُو خَبْوًا: إِذَا خَمَدَتْ وَسَكَنَ لَهَبُهَا. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: وَمَعْنَى زِدْناهُمْ سَعِيراً تَسَعُّرًا، وَهُوَ التَّلَهُّبُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ فِي خَبْوِ النَّارِ تَخْفِيفًا لِعَذَابِ أَهْلِهَا، فَكَيْفَ يُجْمَعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ ؟ وَأُجِيبَ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِعَدَمِ التَّخْفِيفِ أَنَّهُ لَا يَتَخَلَّلُ زَمَانٌ مَحْسُوسٌ بَيْنَ الْخَبْوِ وَالتَّسَعُّرِ وَقِيلَ: إِنَّهَا تَخْبُو مِنْ غَيْرِ تَخْفِيفٍ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا ذلِكَ أَيْ: الْعَذَابُ جَزاؤُهُمْ الَّذِي أَوْجَبَهُ اللَّهُ لَهُمْ وَاسْتَحَقُّوهُ عِنْدَهُ، وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ بِهَا فَلَمْ يُصَدِّقُوا بِالْآيَاتِ التَّنْزِيلِيَّةِ وَلَا تَفَكَّرُوا فِي الْآيَاتِ التَّكْوِينِيَّةِ، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ جزاؤهم، وبأنهم كَفَرُوا خَبَرٌ آخَرُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَزَاؤُهُمْ مُبْتَدَأً ثَانِيًا، وَخَبَرُهُ مَا بَعْدَهُ، وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ المبتدأ الأوّل وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً الْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تفسير الآية في هذه السورة، وخلقا في قوله: أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً مَصْدَرٌ مِنْ غَيْرِ لَفْظِهِ أَوْ حَالٌ، أَيْ: مَخْلُوقِينَ. فَجَاءَ سُبْحَانَهُ بِحُجَّةٍ تَدْفَعُهُمْ عَنِ الْإِنْكَارِ وَتَرُدُّهُمْ عَنِ الْجُحُودِ. فَقَالَ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ أَيْ: مَنْ هُوَ قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ هَذَا، فَهُوَ عَلَى إِعَادَةِ مَا هُوَ أَدْوَنُ مِنْهُ أَقْدَرُ، وَقِيلَ:
{ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “onların barınağı cehennemdir”, yani varıp sığınacakları yerdir. Cümle hâl olarak nasb mahallindedir yahut iraptan mahalli olmayan müste'nefedir. { كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً } “onun ateşi her dindiğinde onlara alevi artırırız”; yani alevi her dindiğinde/sakinleştiğinde. Ateş söndüğünde ve alevi dindiğinde 'habeti'n-nâru tahbû habven' denilir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: { زِدْناهُمْ سَعِيراً } ifadesinin anlamı alevlendirmeyi artırmaktır; sa'îr ise alevlenmektir. Denilmiştir ki: Ateşin dinmesinde ehline bir azap hafifletmesi vardır; öyleyse bu durum Allah'ın: { لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ } “Onlardan azap hafifletilmez” kavliyle nasıl bağdaştırılır? Buna şöyle cevap verilmiştir: Azabın hafifletilmemesinden kasıt, dinme ile yeniden alevlenme arasında hissedilir bir zaman aralığının bulunmamasıdır. Ateşin onların azabından hiçbir hafifletme olmaksızın dindiği de söylenmiştir. { ذلِكَ } “İşte bu”, yani söz konusu azap; { جَزاؤُهُمْ } “onların cezasıdır”, Allah'ın onlar için gerekli kıldığı ve O'nun katında hak ettikleri cezadır. { بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا } “çünkü onlar ayetlerimizi inkâr ettiler” ifadesindeki bâ harfi sebebiyet içindir; yani indirilmiş ayetleri tasdik etmeyip kevni ayetler üzerinde tefekkür etmedikleri için onları inkâr etmelerinden ötürüdür. İsmi işaret mübteda, { جَزاؤُهُمْ } onun haberidir; { بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا } ise diğer bir haberdir. { جَزاؤُهُمْ } lafzının ikinci mübteda, sonrasının da onun haberi olması ve cümlenin birinci mübtedanın haberi olması da caizdir. { وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً } “Ve dediler ki: Biz kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı?” ifadesindeki hemze inkâr içindir; bu ayetin tefsiri bu surede daha önce geçmişti. { أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً } “Gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?” kavlindeki { خَلْقاً } lafzı kendi lafzından olmayan bir masdar veya hâldir; yani yaratılmışlar olarak demektir. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onları bu inkârdan meneden ve yalanlamalarını reddeden bir delil getirerek şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, onların benzerini yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi?”; yani bunları yaratmaya kadir olan Zat, bunlardan daha aşağı olanı yeniden yaratmaya evleviyetle kadirdir. Şöyle de denilmiştir:
الْمُرَادُ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى إِفْنَائِهِمْ وَإِيجَادِ غَيْرِهِمْ، وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْخَلْقُ بِمَعْنَى الْإِعَادَةِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ هُوَ عَلَى حَقِيقَتِهِ، وَجُمْلَةُ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ عطف على أو لم يَرَوْا، وَالْمَعْنَى: قَدْ عَلِمُوا بِدَلِيلِ الْعَقْلِ أَنَّ من قدر على خلق السموات وَالْأَرْضِ فَهُوَ قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ أَمْثَالِهِمْ، لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِأَشَدِّ خَلْقًا مِنْهُنَّ كَمَا قَالَ: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ . وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ وَهُوَ الْمَوْتُ أَوِ الْقِيَامَةُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلِاسْتِئْنَافِ، وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ: أو لم يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ، وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ، قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً أَيْ: أَبَى الْمُشْرِكُونَ إِلَّا جُحُودًا، وَفِيهِ وُضِعَ الظَّاهِرُ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ لِلْحُكْمِ عَلَيْهِمْ بِالظُّلْمِ وَمُجَاوَزَةِ الْحَدِّ ثُمَّ لَمَّا وَقَعَ مِنْ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ طَلَبُ إِجْرَاءِ الْأَنْهَارِ وَالْعُيُونِ فِي أَرَاضِيهِمْ لِتَتَّسِعَ مَعَايِشُهُمْ، بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمْ لَا يَقْنَعُونَ، بَلْ يَبْقُونَ عَلَى بُخْلِهِمْ وَشُحِّهِمْ، فَقَالَ: قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي أَنْتُمْ مُرْتَفَعٌ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلُ فِعْلٍ مَحْذُوفٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ، أَيْ: لَوْ تَمْلِكُونَ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ، عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ الْمُنْفَصِلَ مُبْدَلٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمُتَّصِلِ وَهُوَ الْوَاوُ، وَخَزَائِنُ رَحْمَتِهِ سُبْحَانَهُ: هِيَ خَزَائِنُ الْأَرْزَاقِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَعْلَمَهَمُ اللَّهُ أَنَّهُمْ لَوْ مَلَكُوا خَزَائِنَ الْأَرْزَاقِ لَأَمْسَكُوا شُحًّا وَبُخْلًا، وَهُوَ خَشْيَةُ الْإِنْفَاقِ، أَيْ: خَشْيَةُ أَنْ يُنْفِقُوا فَيَفْتَقِرُوا، وَفِي حَذْفِ الْفِعْلِ الَّذِي ارْتَفَعَ بِهِ أَنْتُمْ، وَإِيرَادِ الْكَلَامِ فِي صُورَةِ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمْ هُمُ الْمُخْتَصُّونَ بِالشُّحِّ. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: أَنْفَقَ وَأَصْرَمَ وَأَعْدَمَ وَأَقْتَرَ بِمَعْنَى قَلَّ مَالُهُ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ قَلِّ الْمَالِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً أَيْ: بَخِيلًا مُضَيِّقًا عَلَيْهِ. يُقَالُ: قَتَرَ عَلَى عِيَالِهِ يَقْتُرُ وَيُقَتِّرُ قَتْرًا وَقُتُورًا: ضَيَّقَ عَلَيْهِمْ فِي النَّفَقَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً أَيْ: قَلِيلَ الْمَالِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ الْمُبَالَغَةُ فِي وصفه بالشحّ، لأن الإنسان ليس
Kastedilen, O'nun onları yok etmeye ve onların yerine başkalarını var etmeye kadir olduğudur. Birinci görüşe göre yaratma (halk), yeniden diriltme (iâde) anlamındadır; bu görüşe göre ise hakiki anlamındadır. { وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ } cümlesi, { أَوَلَمْ يَرَوْا } üzerine matuftur. Anlamı şudur: Akıl deliliyle bilmişlerdir ki gökleri ve yeri yaratmaya kadir olan Zat, onların benzerlerini de yaratmaya kadirdir; çünkü onların yaratılışı, bunlardan daha zor değildir; nitekim Allah şöyle buyurmuştur: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ } “Sizi yaratmak mı daha güç, yoksa göğü yaratmak mı?” { وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ } “ve onlar için şüphe olmayan bir ecel takdir etmiştir”; o da ölümdür yahut kıyamettir. Vâv harfinin istînâf (başlangıç) için olması da muhtemeldir. Sözde takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; yani: [Gökleri ve yeri yaratan ve onlar için şüphe olmayan bir ecel takdir eden Allah'ın, onların benzerlerini yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi?] { فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً } “Fakat zalimler inkârcılıktan başkasına yanaşmadılar”; yani müşrikler inkârdan başkasını kabul etmediler. Burada, haklarında zulüm ve haddi aşma hükmü vermek amacıyla zamir yerine zahir (açık isim) kullanılmıştır. Sonra bu kâfirler geçim kaynakları genişlesin diye topraklarında nehirlerin ve pınarların akıtılmasını talep ettiklerinde, Allah Teâlâ onların kanaat etmeyeceklerini, bilakis cimrilik ve pintilikleri üzere kalacaklarını beyan ederek şöyle buyurdu: { قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي } “De ki: Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız”. { أَنْتُمْ } [kelimesi], sonrasının açıkladığı hazfedilmiş bir fiilin fâili (öznesi) olarak merfûdur; yani: Ayrık zamir (el-zamîru'l-munfasıl), bitişik zamir olan vâv'dan bedel olmak üzere 'lev temlikûne entum temlikûne' [demektir]. Yüce Allah'ın rahmet hazineleri ise rızık hazineleridir. Zeccâc şöyle demiştir: "Allah onlara bildirmiştir ki, rızık hazinelerine malik olsalardı pintilik ve cimrilikten dolayı [harcamaktan] kaçınırlardı. Bu da harcama korkusudur; yani harcayıp fakir düşme korkusudur." Kendisiyle { أَنْتُمْ }'ün merfû olduğu fiilin hazfedilmesinde ve sözün mübtedâ-haber suretinde getirilmesinde, pintilikle bizzat onların vasıflandığına delalet vardır. Dil âlimleri şöyle demiştir: 'Enfeka', 'asrama', 'a'dame' ve 'aktera' fiilleri malı azaldı anlamındadır. Buna göre mana: [Malın azalması korkusuyla cimrilik ederdiniz] olur. { وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً } “Zaten insan pek cimridir”; yani cimridir, elini sıkı tutandır. 'Katere alâ ıyâlihî yakturu ve yukattiru katran ve kutûran' denilir ki nafakada onlara darlık gösterdi [demektir]. { وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً } ifadesinden malı az olan kimsenin kastedilmiş olması da caizdir. Zahir olan ise, insanı pintilikle nitelemede mübalağa yapmanın kastedilmiş olduğudur; zira insan genel olarak
بِقَلِيلِ الْمَالِ عَلَى الْعُمُومِ. بَلْ بَعْضُهُمْ كَثِيرُ الْمَالِ، إِلَّا أَنْ يُرَادَ أَنَّ جَمِيعَ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ قَلِيلُ الْمَالِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى خَزَائِنِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَهُ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ خَاصَّةً، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ، وَالثَّانِي: أَنَّهَا عَامَّةٌ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ.
malı az olan biri değildir. Aksine bazılarının malı pek çoktur; meğerki insan türünün tamamının Allah'ın hazinelerine ve O'nun katındakilere nispetle malının az olduğu kastedilmiş olsun. Bu ayet hakkında iki görüş ortaya çıkmıştır: Birincisi: Sadece müşrikler hakkında indiğidir ki bunu Hasan söylemiştir. İkincisi: Genel olduğudur; bu da cumhurun görüşüdür ve bunu Mâverdî nakletmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَنَسٍ قَالَ: «قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يُحْشَرُ النَّاسُ عَلَى وُجُوهِهِمْ؟ قَالَ: الَّذِي أَمْشَاهُمْ عَلَى أَرْجُلِهِمْ قَادِرٌ أَنْ يُمْشِيَهُمْ عَلَى وُجُوهِهِمْ» . وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ: صِنْفٌ مُشَاةً، وَصِنْفٌ رُكْبَانًا، وَصِنْفٌ عَلَى وُجُوهِهِمْ» ثُمَّ ذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ أَنَسٍ.
Müslim ve diğerleri Enes'ten şöyle nakletmişlerdir: «'Ey Allah'ın Resûlü! İnsanlar yüzüstü nasıl haşredilecek?' denildi. Şöyle buyurdu: 'Onları ayakları üzerinde yürüten [Allah], yüzleri üzerinde de yürütmeye kadirdir.'» Ebû Dâvûd, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Cerîr, İbn Merdeveyh ve Beyhakî, Ebû Hureyre'den nakletmişlerdir. O dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Kıyamet günü insanlar üç sınıf olarak haşredilirler: Bir sınıf yaya olarak, bir sınıf binekli olarak, bir sınıf da yüzleri üzerinde.» Sonra Enes'in hadisine benzer bir ifade zikretti.
وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ: مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ قَالَ:
Bu konuda başka hadisler de vardır. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “onların barınağı cehennemdir” kavli hakkında:
يَعْنِي أَنَّهُمْ وَقُودُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:
'Yani onlar onun yakıtıdırlar' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Talha yoluyla ondan şu kavli hakkında nakletmişlerdir:
كُلَّما خَبَتْ قَالَ: سَكَنَتْ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: كُلَّمَا أَحْرَقَتْهُمْ سَعَرَتْهُمْ حَطَبًا، فَإِذَا أَحْرَقَتْهُمْ فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ شَيْءٌ صَارَتْ جَمْرًا تَتَوَهَّجُ فَذَلِكَ خَبْوُهَا، فَإِذَا بُدِّلُوا خَلْقًا جَدِيدًا عَاوَدَتْهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ: خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي قَالَ: الرِّزْقُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ:
{ كُلَّما خَبَتْ } “her dindiğinde” ifadesi hakkında: 'Sakinleştiğinde' dedi. Bu müellifler yine ondan ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Ateş onları her yaktığında, onları odun gibi alevlendirir. Onları yakıp da kendilerinden hiçbir şey kalmadığında, kor haline gelip kor gibi parıldar; işte bu onun dinmesidir. Yeni bir yaratılışla değiştirildiklerinde ise azap onlara geri döner.' İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan { خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي } “Rabbimin rahmet hazineleri” kavli hakkında: 'Rızıktır' dediğini nakletmiştir. Yine İkrime'den şu kavli hakkında nakletmiştir:
إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ قَالَ: إِذًا مَا أَطْعَمْتُمْ أَحَدًا شَيْئًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ قَالَ: الْفَقْرُ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً قَالَ: بَخِيلًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ قَالَ: خَشْيَةَ الْفَاقَةِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً قال:
{ إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ } “o takdirde harcanıp tükenir korkusuyla mutlaka tutardınız” kavli hakkında: 'O takdirde hiç kimseye bir şey yedirmezdiniz' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ } “harcanıp tükenir korkusuyla” kavli hakkında: 'Fakirlik [korkusuyla]', { وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً } “Zaten insan pek cimridir” kavli hakkında ise: 'Cimridir' dediğini rivayet etmişlerdir. Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ } hakkında: 'Yoksulluk korkusuyla', { وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً } hakkında ise:
بخيلا ممسكا.
'Cimridir, tutumludur (vermeyendir)' dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٠١ الى ١٠٩]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 101-109]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١) قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢) فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤) وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١) قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢) فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤) وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥) } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet (mucize) verdik. İsrâiloğullarına sor; [Mûsâ] onlara geldiğinde Firavun ona: 'Ey Mûsâ! Ben senin kesinlikle büyülenmiş olduğunu sanıyorum' demişti. (101) [Mûsâ] dedi ki: 'Andolsun bildin ki bunları birer ibret ve delil olarak ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir. Ben de ey Firavun, senin kesinlikle helak edilmiş biri olduğunu sanıyorum!' (102) Bunun üzerine [Firavun] onları o yerden sürüp çıkarmak istedi; biz de onu ve beraberindekilerin hepsini suda boğduk. (103) Ondan sonra İsrâiloğullarına: 'O topraklarda oturun; ahiret vaadi geldiğinde hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz' dedik. (104) Biz onu hak ile indirdik ve o da hak ile indi. Seni de ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik. (105)”
وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦) قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩)
{ وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦) قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩) } “Ve onu insanlara dura dura okuyasın diye parça parça indirdiğimiz bir Kur'an kıldık ve onu peyderpey indirdik. (106) De ki: 'İster ona inanın, ister inanmayın. Şüphesiz ondan önce kendilerine ilim verilenlere [Kur'an] okunduğu zaman, çeneleri üstüne secdeye kapanırlar.' (107) Ve derler ki: 'Rabbimizi tenzih ederiz; muhakkak ki Rabbimizin vaadi kesinlikle yerine getirilmiştir.' (108) Ve ağlayarak çeneleri üstüne kapanırlar ve bu onların huşûunu artırır. (109)”
قَوْلُهُ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ أَيْ: عَلَامَاتٍ دَالَّةً عَلَى نُبُوَّتِهِ. قِيلَ: وَوَجْهُ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا أَنَّ الْمُعْجِزَاتِ الْمَذْكُورَةَ كَأَنَّهَا مُسَاوِيَةٌ لِتِلْكَ الْأُمُورِ الَّتِي اقْتَرَحَهَا كُفَّارُ قُرَيْشٍ، بَلْ أَقْوَى مِنْهَا، فَلَيْسَ عَدَمُ الِاسْتِجَابَةِ لِمَا طَلَبُوهُ مِنَ الْآيَاتِ إِلَّا لِعَدَمِ الْمَصْلَحَةِ فِي اسْتِئْصَالِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَا قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: الْآيَاتُ التِّسْعُ: هِيَ الطُّوفَانُ، وَالْجَرَادُ، وَالْقُمَّلُ، وَالضَّفَادِعُ، وَالدَّمُ، وَالْعَصَا، وَالْيَدُ، وَالسِّنِينَ، وَنَقْصُ الثَّمَرَاتِ. وَجَعَلَ الْحَسَنُ مَكَانَ السِّنِينَ وَنَقْصِ الثَّمَرَاتِ: الْبَحْرَ وَالْجَبَلَ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: هِيَ
Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya dokuz ayet verdik” kavli; yani peygamberliğine delalet eden alametler ve mucizeler verdik demektir. Denilmiştir ki: Bu ayetin önceki ayetlerle irtibat yönü, zikredilen bu mucizelerin Kureyş kâfirlerinin teklif ettiği şeylere denk, hatta onlardan daha kuvvetli olmasıdır; dolayısıyla istedikleri ayetlere (mucizelere) icabet edilmemesi, şayet iman etmezlerse köklerinin kazınarak helak edilmelerinde bir maslahat bulunmamasından kaynaklanmaktadır. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Dokuz ayet şunlardır: Tufan, çekirge, haşerat (kummil), kurbağalar, kan, asâ, el (yed-i beyzâ), kuraklık yılları ve ürünlerin kıtlığıdır. Hasan, kuraklık yılları ve ürün kıtlığı yerine deniz ve dağı koymuştur. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî ise şöyle demiştir: Onlar