الْخَمْسُ الَّتِي فِي الْأَعْرَافِ، وَالْبَحْرُ، وَالْعَصَا، وَالْحَجَرُ، وَالطَّمْسُ عَلَى أَمْوَالِهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذِهِ الْآيَاتِ مُسْتَوْفًى، وَسَيَأْتِي حَدِيثُ صَفْوَانَ بْنِ عسال في تعداد هذه الآيات التسع. فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ نَهِيكٍ «فسئل» عَلَى الْخَبَرِ، أَيْ: سَأَلَ مُوسَى فِرْعَوْنَ أَنْ يُخَلِّيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَيُطْلِقَ سَبِيلَهُمْ وَيُرْسِلَهُمْ مَعَهُ، وقرأ الآخرون فَسْئَلْ عَلَى الْأَمْرِ، أَيْ: سَلْهُمْ يَا مُحَمَّدُ حِينَ جاءَهُمْ مُوسَى، وَالسُّؤَالُ سُؤَالُ اسْتِشْهَادٍ لِمَزِيدِ الطُّمَأْنِينَةِ وَالْإِيقَانِ لِأَنَّ الْأَدِلَّةَ إِذَا تَضَافَرَتْ كَانَ ذَلِكَ أقوى، والمسؤولون مُؤْمِنُو بَنِي إِسْرَائِيلَ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وأصحابه فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً الْفَاءُ هِيَ الْفَصِيحَةُ، أَيْ فَأَظْهَرَ مُوسَى عِنْدَ فِرْعَوْنَ مَا آتَيْنَاهُ مِنَ الْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ وَبَلَّغَهُ مَا أُرْسِلَ بِهِ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ.
A'râf Suresi'nde geçen beş ayet (tufan, çekirge, haşerat, kurbağalar, kan), deniz, asâ, taş ve mallarının silinip taşa dönüştürülmesidir (tams). Bu ayetler hakkındaki açıklama daha önce eksiksiz olarak geçmişti; Safvân b. Assâl'ın bu dokuz ayeti saydığı hadisi de gelecektir. { فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğullarına sor” [kavline gelince]; İbn Abbâs ve İbn Nehîk, «فَسَأَلَ» şeklinde haber kipiyle okumuşlardır; yani Mûsâ Firavun'dan İsrâiloğullarını serbest bırakmasını, yollarını açmasını ve kendisiyle birlikte göndermesini istedi demektir. Diğer [kıraat imamları] ise { فَسْئَلْ } şeklinde emir kipiyle okumuşlardır; yani: Ey Muhammed, Mûsâ onlara geldiği vakti onlara sor [demektir]. Bu soru, kalbin daha çok mutmain olması ve kesin bilginin artması için şahitlik isteme sorusudur; çünkü deliller birbirini desteklediğinde durum daha kuvvetli olur. Kendilerine sorulanlar ise Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi İsrâiloğullarının müminleridir. { فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسى مَسْحُوراً } “Firavun ona: 'Ey Mûsâ! Doğrusu ben senin büyülenmiş olduğunu sanıyorum' dedi.” Buradaki fâ harfi fasiha fâsıdır; yani Mûsâ, Firavun'un huzurunda kendisine verdiğimiz apaçık ayetleri ortaya koydu ve gönderildiği şeyleri ona tebliğ etti; bunun üzerine Firavun ona [böyle] dedi demektir.
المسحور: الَّذِي سُحِرَ فَخُولِطَ عَقْلُهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْفَرَّاءُ: هُوَ بِمَعْنَى السَّاحِرِ، فَوُضِعَ الْمَفْعُولُ مَوْضِعَ الْفَاعِلِ، فَ قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ يَعْنِي الْآيَاتِ الَّتِي أَظْهَرَهَا، وَأَنْزَلَ بِمَعْنَى أَوْجَدَ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ أَيْ: دَلَالَاتٍ يُسْتَدَلُّ بِهَا عَلَى قُدْرَتِهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ، وَانْتِصَابُ بَصَائِرَ عَلَى الْحَالِ.
el-Meshûr (المسحور): Büyü yapılmış ve aklı karışmış kimsedir. Ebû Ubeyde ve Ferrâ ise: 'Büyücü (sahur) anlamındadır; fail yerine meful ismi konulmuştur' demişlerdir. { قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Andolsun bildin ki bunları indirmedi...'” yani ortaya koyduğu ayetleri; buradaki "indirdi" anlamındaki { أَنْزَلَ } yarattı/var etti manasındadır. { إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ } “...ancak göklerin ve yerin Rabbi basiretler (deliller) olarak [indirmiştir].” Yani O'nun kudretine ve birliğine delalet eden kanıtlar olarak [indirmiştir]. { بَصائِرَ } kelimesinin mensub oluşu hal olduğu içindir.
قَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِضَمِّ التَّاءِ مِنْ عَلِمْتَ عَلَى أَنَّهَا لِمُوسَى، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا عَلَى الْخِطَابِ لِفِرْعَوْنَ. وَوَجْهُ الْقِرَاءَةِ الْأُولَى أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا عَلِمَهُ مُوسَى. وَوَجْهُ قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ عَالِمًا بِذَلِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْمَأْخُوذُ بِهِ عِنْدَنَا فَتْحُ التَّاءِ، وَهُوَ الْأَصَحُّ لِلْمَعْنَى، لِأَنَّ مُوسَى لَا يَقُولُ عَلِمْتُ أَنَا وَهُوَ الدَّاعِي، وَرُوِيَ نَحْوُ هذا عن الزجاج وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً الظَّنُّ هُنَا بِمَعْنَى الْيَقِينِ، وَالثُّبُورُ: الْهَلَاكُ وَالْخُسْرَانُ. قَالَ الْكُمَيْتُ:
el-Kisâî, { عَلِمْتَ } kelimesindeki tâ harfini Mûsâ'ya raci kılacak şekilde ötre ile [alimtü/عَلِمْتُ] okumuştur; bu kıraat Ali'den de rivayet edilmiştir. Diğerleri ise Firavun'a hitap olacak şekilde fetha ile [alimte/عَلِمْتَ] okumuşlardır. İlk kıraatin gerekçesi, Firavun'un bunu bilmediği, onu sadece Mûsâ'nın bildiğidir. Cumhurun kıraatinin gerekçesi ise, Allah Teâlâ'nın: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا } “İçleri kesin olarak inandığı halde, zulüm ve kibirlerinden ötürü onları inkâr ettiler” buyurduğu gibi Firavun'un da bunu bilmesidir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: 'Bizce tercih edilen, tâ harfinin fethalı okunmasıdır; mana bakımından en doğru olanı da budur. Çünkü Mûsâ [insanları dine] davet eden kişi iken "Ben bildim" demez.' Benzer bir görüş Zeccâc'dan da rivayet edilmiştir. { وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً } “Ben de ey Firavun, senin kesinlikle helak edilmiş biri olduğunu sanıyorum!” Buradaki zan kesin bilgi (yakîn) anlamındadır. Sübûr (الثُّبُورُ) ise helak ve hüsran demektir. el-Kümeyt şöyle demiştir:
وَرَأَتْ قَضَاعَةُ فِي الْأَيَا ... مِنْ رَأْيٍ مَثْبُورٍ وَثَابِرِ
Kudâa, günlerde helak olmuş ve helak eden kimsenin görüşünü gördü.
أَيْ: مَخْسُورٍ وَخَاسِرٍ، وَقِيلَ: الْمَثْبُورُ: الْمَلْعُونُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :
Yani: Hüsrana uğramış ve ziyandadır. Bir görüşe göre el-mesbûr (الْمَثْبُورُ): Lanetlenmiş demektir; şairin şu sözü de bu anlamdadır:
يَا قومنا لا تروموا حربنا سَفِهًا ... إِنَّ السَّفَاهَ وَإِنَّ الْبَغْيَ مَثْبُورُ
Ey kavmimiz, beyinsizce bizimle savaşa kalkışmayın; muhakkak ki beyinsizlik de azgınlık da lanetlenmiştir (helak edicidir).
أَيْ: ملعون، وقيل: الْمَثْبُورُ: نَاقِصُ الْعَقْلِ، وَقِيلَ: هُوَ الْمَمْنُوعُ مِنَ الْخَيْرِ، يُقَالُ: مَا ثَبَرَكَ عَنْ كَذَا مَا مَنَعَكَ مِنْهُ، حَكَاهُ أَهْلُ اللُّغَةِ، وَقِيلَ: الْمَسْحُورُ فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ أَيْ: أَرَادَ فِرْعَوْنُ أَنْ يُخْرِجَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمُوسَى وَيُزْعِجَهُمْ مِنَ الْأَرْضِ، يَعْنِي أَرْضَ مِصْرَ بِإِبْعَادِهِمْ عَنْهَا، وَقِيلَ: أَرَادَ أَنْ يَقْتُلَهُمْ وَعَلَى هَذَا يُرَادُ بِالْأَرْضِ مُطْلَقُ الْأَرْضِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبًا مَعْنَى الِاسْتِفْزَازِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً فَوَقَعَ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمُ الْهَلَاكُ بِالْغَرَقِ، وَلَمْ يُبْقِ مِنْهُمْ أَحَدًا وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ أَيْ: مِنْ بَعْدِ إِغْرَاقِهِ وَمَنْ مَعَهُ، وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ هُنَا: أَرْضُ مِصْرَ الَّتِي أَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنْهَا فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ أَيْ: الدَّارِ الْآخِرَةِ وَهُوَ الْقِيَامَةُ، أَوِ الْكَرَّةِ الْآخِرَةِ، أَوِ السَّاعَةِ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً قَالَ الْجَوْهَرِيُّ:
Yani lanetlenmiştir. Bir görüşe göre mesbûr: Aklı noksan olandır; bir diğer görüşe göre ise hayırdan alıkonulmuş olandır. Dil âlimlerinin aktardığına göre, bir kimseye "Seni şundan alıkoyan nedir?" anlamında "مَا ثَبَرَكَ عَنْ كَذَا" denir. Büyülenmiş olduğu da söylenmiştir. { فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “Bunun üzerine [Firavun] onları o yerden sürüp çıkarmak istedi;” yani Firavun, İsrâiloğullarını ve Mûsâ'yı Mısır toprağından çıkarıp oradan uzaklaştırarak huzursuz etmek istedi. Bir görüşe göre onları öldürmek istedi ki bu takdirde "arz" ile yeryüzünün tamamı kastedilmiş olur. İstifzâz (yerinden sürüp çıkarma) kelimesinin anlamı az önce geçmişti. { فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً } “Biz de onu ve beraberindekilerin hepsini suda boğduk.” Böylece onun ve beraberindekilerin üzerine boğularak helak olma gerçekleşti ve onlardan geriye hiçbir kimse bırakmadı. { وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ } “Ondan sonra İsrâiloğullarına: 'O topraklarda oturun' dedik.” Yani onu ve beraberindekileri boğduktan sonra [böyle dedik]. Buradaki arzdan kasıt, [Firavun'un] onları sürüp çıkarmak istediği Mısır toprağıdır. { فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ } “Ahiret vaadi geldiğinde” yani ahiret yurdunun vakti ki o da kıyamettir ya da son dönüş veya son saattir; { جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً } “hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz.” el-Cevherî şöyle demiştir:
اللَّفِيفُ مَا اجْتَمَعَ مِنَ النَّاسِ مِنْ قَبَائِلَ شَتَّى، يُقَالُ: جَاءَ الْقَوْمُ بِلَفِّهِمْ وَلَفِيفِهِمْ، أي: بأخلاطهم، فالمراد هنا
Lefîf (اللَّفِيفُ); muhtelif kabilelerden bir araya gelmiş insan topluluğudur. [Arapçada] «جَاءَ الْقَوْمُ بِلَفِّهِمْ وَلَفِيفِهِمْ» denir ki; «Topluluk, iç içe geçmiş her türlü karışımıyla/toptan geldi» demektir. Burada kastedilen ise
جِئْنَا بِكُمْ مِنْ قُبُورِكُمْ مُخْتَلِطِينَ مِنْ كُلِّ مَوْضِعٍ، قَدِ اخْتَلَطَ الْمُؤْمِنُ بِالْكَافِرِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: اللَّفِيفُ جَمْعٌ وَلَيْسَ لَهُ وَاحِدٌ، وَهُوَ مِثْلُ الْجَمْعِ وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى الْقُرْآنِ، وَمَعْنَى بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ أَوْحَيْنَاهُ مُتَلَبِّسًا بِالْحَقِّ وَمَعْنَى وَبِالْحَقِّ نَزَلَ أَنَّهُ نَزَلَ وَفِيهِ الحق، وقيل: الباء في «وَبِالْحَقِّ» الْأَوَّلُ بِمَعْنَى مَعَ، أَيْ: مَعَ الْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ، كَقَوْلِهِمْ: رَكِبَ الْأَمِيرُ بِسَيْفِهِ، أَيْ: مَعَ سَيْفِهِ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ أَيْ:
Mümin ile kâfirin birbirine karıştığı bir halde, her bir mekândan kabirlerinizden birbirinize karışmış olarak sizi getiririz. el-Asmaî şöyle demiştir: Lefîf çoğul bir kelimedir, tekili yoktur ve topluluk ismi gibidir. { وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } “Biz onu hak ile indirdik ve o da hak ile indi.” Zamir Kur'an'a dönmektedir. { بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ } ifadesinin manası; onu hakka bürünmüş olarak vahyettik demektir. { وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } ifadesinin manası ise; o, içinde hak bulunduğu halde indi demektir. Bir görüşe göre birinci «وَبِالْحَقِّ» ifadesindeki bâ harfi 'beraber' (ma'a) anlamındadır; yani: "Onu hak ile birlikte indirdik" demektir; nitekim Arapların «رَكِبَ الْأَمِيرُ بِسَيْفِهِ» (Emir kılıcıyla/kılıcı beraberinde bindi) demeleri gibi. { وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } ise:
بِمُحَمَّدٍ كَمَا تَقُولُ نَزَلْتُ بِزَيْدٍ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْبَاءُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِمَعْنَى مَعَ، وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى:
Tıpkı senin "Zeyd'in yanına indim/uğradım" demen gibi Muhammed'e [indi] demektir. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: Her iki yerdeki bâ harfi de 'beraber' (ma'a) anlamındadır. Bir görüşe göre mananın şöyle olması da caizdir:
وَبِالْحَقِّ قَدَّرْنَا أَنْ يَنْزِلَ وَكَذَلِكَ نَزَلَ، أَوْ مَا أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَّا مُحْفُوظًا، وَمَا نَزَلَ عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا مَحْفُوظًا من تخليط الشياطين، والتقديم في الموضعين للتخصص وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً أَيْ: مُبَشِّرًا لِمَنْ أَطَاعَ بِالْجَنَّةِ وَنَذِيرًا مُخَوِّفًا لِمَنْ عَصَى بِالنَّارِ وَقُرْآناً فَرَقْناهُ انْتِصَابُ قُرْآنًا بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ، قَرَأَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَقَتَادَةُ وَأَبُو رَجَاءٍ وَالشَّعْبِيُّ فَرَقْناهُ بِالتَّشْدِيدِ أَيْ:
Hak olarak inmesini takdir ettik ve o da bu şekilde indi; yahut biz onu semadan ancak korunmuş olarak indirdik ve o da Resûl'e şeytanların karıştırmasından ancak korunmuş olarak indi demektir. Her iki yerdeki takdim ise tahsis içindir. { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً } “Seni de ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik.” Yani itaat eden kimseyi cennetle müjdeleyici, isyan eden kimseyi de ateşle korkutup uyarıcı olarak [gönderdik]. { وَقُرْآناً فَرَقْناهُ } “Ve [onu] bir Kur'an kıldık, onu parça parça ayırdık/indirdik.” { قُرْآناً } kelimesinin mensub oluşu, sonrasındaki ifadenin açıkladığı gizli bir fiilden ötürüdür. Ali, İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Übey b. Kâ'b, Katâde, Ebû Recâ ve eş-Şa'bî { فَرَقْناهُ } kelimesini şeddeli olarak [farraknâhu/فَرَّقْنَاهُ] okumuşlardır; yani:
أَنْزَلْنَاهُ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ لَا جُمْلَةً وَاحِدَةً. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَرَقْنَاهُ بِالتَّخْفِيفِ، أَيْ: بَيَّنَّاهُ وَأَوْضَحْنَاهُ، وَفَرَقْنَا فِيهِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: فَرَقَهُ فِي التَّنْزِيلِ لِيَفْهَمَهُ النَّاسُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: التَّخْفِيفُ أَعْجَبُ إِلَيَّ لِأَنَّ تَفْسِيرَهُ بَيَّنَّاهُ، وَلَيْسَ لِلتَّشْدِيدِ مَعْنًى إِلَّا أَنَّهُ نَزَلَ مُتَفَرِّقًا. وَيُؤَيِّدُهُ مَا رَوَاهُ ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ أَنَّهُ قَالَ:
Onu toptan bir defada değil, peyderpey kısım kısım indirdik [demektir]. Cumhur ise şeddesiz olarak { فَرَقْنَاهُ } okumuştur; yani: Onu beyan edip açıkladık ve onun içinde hak ile batılın arasını ayırdık demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'İnsanlar onu anlasınlar diye indirilmesinde onu kısımlara ayırdı.' Ebû Ubeyd ise şöyle demiştir: 'Şeddesiz okuyuş benim daha çok hoşuma gitmektedir; çünkü bunun tefsiri "onu açıkladık" demektir, şeddeli okuyuşun ise ayrı ayrı inmiş olmasından başka bir anlamı yoktur.' Sa'leb'in İbnü'l-A'râbî'den rivayet ettiği şu söz de bunu desteklemektedir:
فَرَقْتُ مُخَفَّفًا بَيْنَ الْكَلَامِ، وَفَرَّقْتُ مُشَدَّدًا بَيْنَ الْأَجْسَامِ، ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْعِلَّةَ لِقَوْلِهِ: فَرَقْنَاهُ، فَقَالَ: لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ أَيْ: عَلَى تَطَاوُلٍ فِي الْمُدَّةِ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى، أَوْ أَنْزَلْنَاهُ آيَةً آيَةً، وَسُورَةً سُورَةً. وَمَعْنَاهُ عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ عَلَى مُكْثٍ، أَيْ: عَلَى تَرَسُّلٍ وَتَمَهُّلٍ فِي التِّلَاوَةِ، فَإِنَّ ذَلِكَ أَقْرَبُ إِلَى الْفَهْمِ وَأَسْهَلُ لِلْحِفْظِ. وَقَدِ اتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى ضَمِّ الْمِيمِ فِي مُكْثٍ إِلَّا ابْنَ مُحَيْصِنٍ فَإِنَّهُ قَرَأَ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا التَّأْكِيدُ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنْزَلْنَاهُ مُنَجَّمًا مُفَرَّقًا لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَصْلَحَةِ، وَلَوْ أَخَذُوا بِجَمِيعِ الْفَرَائِضِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ لَنَفَرُوا وَلَمْ يَطِيقُوا قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ لِلْكَافِرِينَ الْمُقْتَرِحِينَ لِلْآيَاتِ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا، فَسَوَاءٌ إِيمَانُكُمْ بِهِ وَامْتِنَاعُكُمْ عَنْهُ لَا يَزِيدُهُ ذَلِكَ وَلَا يُنْقِصُهُ. وَفِي هَذَا وَعِيدٌ شَدِيدٌ لِأَمْرِهِ ﷺ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ وَاحْتِقَارِهِمْ، ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ أَيْ: أَنَّ الْعُلَمَاءَ الَّذِينَ قَرَءُوا الْكُتُبَ السَّابِقَةَ قَبْلَ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ، وَعَرَفُوا حَقِيقَةَ الْوَحْيِ وَأَمَارَاتِ النبوّة كزيد ابن عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ وَوَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ أَيِ: الْقُرْآنُ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً أَيْ: يَسْقُطُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ سَاجِدِينَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ. وَإِنَّمَا قَيَّدَ الْخُرُورَ، وَهُوَ السُّقُوطُ بِكَوْنِهِ لِلْأَذْقَانِ، أَيْ: عَلَيْهَا، لِأَنَّ الذَّقَنَ، وَهُوَ مُجْتَمَعُ اللَّحْيَيْنِ، أَوَّلُ مَا يُحَاذِي الْأَرْضَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لِأَنَّ الذَّقَنَ مُجْتَمَعُ اللَّحْيَيْنِ، وَكَمَا يَبْتَدِئُ الْإِنْسَانُ بِالْخُرُورِ لِلسُّجُودِ، فَأَوَّلُ مَا يُحَاذِي الْأَرْضَ بِهِ مِنْ وَجْهِهِ الذَّقَنُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ تَعْفِيرُ اللِّحْيَةِ فِي التُّرَابِ، فَإِنَّ ذَلِكَ غَايَةُ الْخُضُوعِ، وَإِيثَارُ اللَّامِ فِي الْأَذْقَانِ عَلَى الدلالة عَلَى الِاخْتِصَاصِ، فَكَأَنَّهُمْ خَصُّوا أَذْقَانَهُمْ بِالْخُرُورِ، أَوْ خَصُّوا الْخُرُورَ بِأَذْقَانِهِمْ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِهِ رَاجِعٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَالْأَوْلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ رُجُوعِهِ إِلَى الْقُرْآنِ لِدَلَالَةِ السِّيَاقِ عَلَى ذَلِكَ، وَفِي هَذَا تَسْلِيَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Kelamın arasını ayırdığımda şeddesiz olarak «فَرَقْتُ», cisimlerin arasını ayırdığımda ise şeddeli olarak «فَرَّقْتُ» derim. Sonra Sübhânehu ve Teâlâ { فَرَقْنَاهُ } kavlinin gerekçesini zikrederek şöyle buyurmuştur: { لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ } “İnsanlara dura dura okuyasın diye...” Yani birinci kıraate göre süre uzatılarak kısım kısım [okuyasın diye] yahut onu ayet ayet, sure sure indirdik. İkinci kıraate göre ise { عَلى مُكْثٍ } ifadesinin anlamı; kıraatte yavaş yavaş ve tane tane okuyasın demektir; zira bu anlamaya daha yakın ve ezberlemeye daha kolaydır. Kıraat imamları, İbn Muhaysın hariç, { مُكْثٍ } kelimesindeki mîm harfinin ötresi üzerinde ittifak etmişlerdir; İbn Muhaysın ise mîm'in fethasıyla [meksin/مَكْثٍ] okumuştur. { وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا } “Ve onu peyderpey indirdik.” Masdar ile tekit edilmesi mübalağa içindir; manası ise: Bundaki maslahattan ötürü onu azar azar, parça parça indirdik demektir. Şayet bütün farzları bir defada alsalardı nefret edip güç yetiremezlerdi. { قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا } “De ki: 'İster ona inanın, ister inanmayın.'” Allah Sübhânehu Peygamberi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] ayet (mucize) talep edip duran kâfirlere: "İster ona inanın ister inanmayın; sizin ona inanmanız ile ondan kaçınmanız birdir, bu durum onu ne artırır ne de eksiltir" demesini emretmiştir. Bunda, onlardan yüz çevirmesi ve onları küçümsemesi emredildiği için şiddetli bir tehdit vardır. Sonra bunu şu kavliyle gerekçelendirmiştir: { إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ } “Şüphesiz ondan önce kendilerine ilim verilenler...” Yani Kur'an indirilmeden önce önceki kitapları okumuş, vahyin hakikatini ve Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Varaka b. Nevfel ve Abdullah b. Selâm gibi peygamberlik alametlerini bilmiş olan âlimler, { إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ } yani kendilerine Kur'an okunduğu zaman, { يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً } “çeneleri üstüne secdeye kapanırlar.” Yani Allah Sübhânehu'ya secde ederek yüzleri üstüne kapanırlar. Hurûr (düşüp kapanmak) fiilinin çenelere doğru, yani çenelerin üzerine diye kayıtlanmasının sebebi; iki çene kemiğinin birleştiği yer olan çenenin, yere ilk temas eden/hizalanan uzuv olmasıdır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Çünkü çene iki çene kemiğinin birleştiği yerdir ve insan secdeye kapanmaya başladığında, yüzünden yere ilk hizalanan yer çenedir.' Bir görüşe göre bundan maksat sakalın toprağa sürülmesidir; nitekim bu durum boyun eğişin (huzûun) son noktasıdır. { الْأَذْقانِ } kelimesinde lâm harfinin tercih edilmesi tahsise delalet içindir; sanki onlar özellikle çenelerini kapanmaya tahsis etmişler yahut kapanmayı sadece çenelerine has kılmışlardır. Bir görüşe göre { مِنْ قَبْلِهِ } kavlindeki zamir Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] racidir; fakat evla olanı, bağlamın buna delaleti sebebiyle zamirin Kur'an'a dönmesidir ki bizim zikrettiğimiz de budur. Bunda Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] için bir teselli vardır.
وَحَاصِلُهَا أَنَّهُ إِنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِهِ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالُ الَّذِينَ لَا عِلْمَ عِنْدَهُمْ وَلَا مَعْرِفَةَ بِكُتُبِ اللَّهِ وَلَا بِأَنْبِيَائِهِ، فَلَا تُبَالِ
Bunun özeti şudur: Yanlarında hiçbir ilim bulunmayan, Allah'ın kitaplarını ve peygamberlerini tanımayan bu cahiller ona iman etmezlerse, buna aldırma;
بِذَلِكَ، فَقَدْ آمَنَ بِهِ أَهْلُ الْعِلْمِ وَخَشَعُوا لَهُ وَخَضَعُوا عِنْدَ تِلَاوَتِهِ عَلَيْهِمْ خُضُوعًا ظَهَرَ أَثَرُهُ الْبَالِغُ بِكَوْنِهِمْ يَخِرُّونَ عَلَى أَذْقَانِهِمْ سُجَّدًا لِلَّهِ وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا أَيْ: يَقُولُونَ فِي سُجُودِهِمْ تَنْزِيهًا لِرَبِّنَا عَمَّا يَقُولُهُ الْجَاهِلُونَ مِنَ التَّكْذِيبِ أَوْ تَنْزِيهًا لَهُ عَنْ خَلْفِ وَعْدِهِ إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا إِنْ هَذِهِ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاللَّامُ هِيَ الْفَارِقَةُ. ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّهُمْ خَرُّوا لِأَذْقَانِهِمْ بَاكِينَ فَقَالَ: وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَكَرَّرَ ذِكْرَ الْخُرُورِ لِلْأَذْقَانِ لِاخْتِلَافِ السَّبَبِ، فَإِنَّ الْأَوَّلَ لِتَعْظِيمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَتَنْزِيهِهِ، وَالثَّانِي لِلْبُكَاءِ بِتَأْثِيرِ مَوَاعِظِ الْقُرْآنِ فِي قُلُوبِهِمْ وَمَزِيدِ خُشُوعِهِمْ، وَلِهَذَا قَالَ: وَيَزِيدُهُمْ أَيْ: سَمَاعُ الْقُرْآنِ، أَوِ الْقُرْآنُ بِسَمَاعِهِمْ لَهُ خُشُوعاً أَيْ: لِينَ قَلْبٍ وَرُطُوبَةَ عَيْنٍ.
çünkü ilim ehli ona iman etmiş, onun için huşû duymuş ve o kendilerine okunduğunda boyun eğmişlerdir; öyle bir boyun eğiş ki bunun derin etkisi Allah için çeneleri üstüne secdeye kapanmalarıyla ortaya çıkmıştır. { وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا } “Ve derler ki: 'Rabbimizi tenzih ederiz;'” yani secdelerinde Rabbimizi cahillerin söylediği yalanlamalardan tenzih ederiz yahut vaadinden dönmekten O'nu tenzih ederiz derler. { إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً } “muhakkak ki Rabbimizin vaadi kesinlikle yerine getirilmiştir.” Buradaki { إِنْ } harfi, şeddeli olan 'inne'den hafifletilmiş (muhaffefe) olan edattır; lâm ise ayırt edici (fârika) lâmdır. Sonra onların ağlayarak çeneleri üstüne kapandıklarını zikredip şöyle buyurmuştur: { وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ } “Ve ağlayarak çeneleri üstüne kapanırlar”. Çeneleri üstüne kapanmanın tekrar zikredilmesi sebebin farklılığındandır; zira birincisi Allah Sübhânehu'yu tazim etmek ve tenzih etmek içindir; ikincisi ise Kur'an'ın öğütlerinin kalplerindeki etkisi ve huşûlarının artması sebebiyle ağlamak içindir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: { وَيَزِيدُهُمْ } yani Kur'an'ı işitmek yahut işitmeleriyle Kur'an onların artırır, { خُشُوعاً } “huşûunu” yani kalp yumuşaklığını ve göz yaşarmasını [artırır].
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın şu kavli hakkında rivayet etmişlerdir:
تِسْعَ آياتٍ فَذَكَرَ مَا ذَكَرْنَاهُ عَنْ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: يَدُهُ، وَعَصَاهُ وَلِسَانُهُ، وَالْبَحْرُ، وَالطُّوفَانُ، وَالْجَرَادُ، وَالْقُمَّلُ، وَالضَّفَادِعُ، وَالدَّمُ. وَأَخْرَجَ الطَّيَالِسِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ قَانِعٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ: «أَنَّ يَهُودِيَّيْنِ قَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ: انْطَلِقْ بِنَا إِلَى هَذَا النَّبِيِّ نَسْأَلْهُ، فَأَتَيَاهُ فَسَأَلَاهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَقَالَ: لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا، وَلَا تَزْنُوا، وَلَا تُسْرِفُوا، وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ، وَلَا تَسْرِقُوا، وَلَا تَسْحَرُوا، وَلَا تَمْشُوا بِبَرِيءٍ إِلَى سُلْطَانٍ فَيَقْتُلْهُ، وَلَا تَأْكُلُوا الرِّبَا، وَلَا تَقْذِفُوا مُحَصَّنَةً. أَوْ قَالَ: لَا تَفِرُّوا مِنَ الزَّحْفِ- شَكَّ شُعْبَةُ- وَعَلَيْكُمْ يَا يَهُودُ خَاصَّةً أَنَّ لَا تَعْتَدُوا فِي السَّبْتِ، فَقَبَّلَا يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ وَقَالَا: نَشْهَدُ أَنَّكَ نَبِيُّ اللَّهِ، قَالَ: فَمَا يَمْنَعُكُمَا أَنْ تُسْلِمَا؟ قالا: إن داود دعا الله أن يزاد فِي ذُرِّيَّتِهِ نَبِيٌّ، وَإِنَّا نَخَافُ إِنْ أَسْلَمْنَا أَنْ يَقْتُلَنَا الْيَهُودُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي «ذَمِّ الْغَضَبِ» عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أنه سئل عن قوله: وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً قَالَ: مُخَالِفًا، وَقَالَ: الْأَنْبِيَاءُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ تَلْعَنَ أَوْ تَسُبَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَثْبُوراً قَالَ:
{ تِسْعَ آياتٍ } “dokuz ayet” hakkında müfessirlerin çoğundan zikrettiğimiz şeyleri zikretmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Eli, asâsı, dili, deniz, tufan, çekirge, haşerat (kummil), kurbağalar ve kandır. et-Tayâlisî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Kâni', sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebû Nuaym, Beyhakî ve İbn Merdûye, Safvân b. Assâl'dan rivayet etmişlerdir: «İki Yahudi'den biri arkadaşına: 'Bizi şu Peygamber'e götür de ona soralım' dedi. Yanına gelip Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” kavlini sordular. [Resûlullah] şöyle buyurdu: 'Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın, zina etmeyin, israf etmeyin (haddi aşmayın), Allah'ın haram kıldığı canı haklı bir sebep olmaksızın öldürmeyin, hırsızlık yapmayın, sihir yapmayın, masum bir kimseyi öldürsün diye sultana götürmeyin, faiz yemeyin, namuslu kadına iftira atmayın. -Veya: savaştan kaçmayın- dedi (Şu'be şüphe etti) - ve ey Yahudiler, bilhassa size mahsus olarak da sebt (cumartesi) gününde haddi aşmayın.' Bunun üzerine [iki Yahudi] onun ellerini ve ayaklarını öptüler ve: 'Şahitlik ederiz ki sen Allah'ın peygamberisin' dediler. [Resûlullah]: 'Peki müslüman olmanıza ne engel oluyor?' buyurdu. Dediler ki: 'Dâvûd zürriyetinden bir peygamberin daha artırılması için Allah'a dua etmişti; biz müslüman olursak Yahudilerin bizi öldürmesinden korkuyoruz.'» İbn Ebî'd-Dünyâ 'Zemmü'l-Gadap' adlı eserinde Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre, ona: { وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً } kavli sorulduğunda: 'Muhalif (haktan sapan)' demiştir ve: 'Peygamberler lanet okumaktan veya sövmekten daha üstündürler' demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan { مَثْبُوراً } kelimesi hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
مَلْعُونًا. وَأَخْرَجَ الشِّيرَازِيُّ فِي الْأَلْقَابِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: قَلِيلُ الْعَقْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا لَفِيفًا قَالَ: جَمِيعًا. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ «وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ» مُثَقَلًا قَالَ: نَزَلَ الْقُرْآنُ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ مِنْ رَمَضَانَ جُمْلَةً وَاحِدَةً، فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا أَحْدَثُوا شَيْئًا أَحْدَثَ اللَّهُ لَهُمْ جَوَابًا، فَفَرَّقَهُ اللَّهُ فِي عِشْرِينَ سَنَةً. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْهُ مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا فَرَقْناهُ قَالَ: فَصَلْنَاهُ عَلَى مُكْثٍ بِأَمَدٍ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَقُولُ: لِلْوُجُوهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قال:
Lanetlenmiş [demektir]. eş-Şîrâzî 'el-Elkâb'da ve İbn Merdûye ondan: 'Aklı kıt' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr yine ondan { لَفِيفاً } kelimesi hakkında: 'Hep birlikte (topluca)' dediğini rivayet etmiştir. Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan «وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ» ayetini şeddeli okuduğunu rivayet etmişlerdir; [İbn Abbâs] şöyle demiştir: 'Kur'an ramazan ayının Kadir Gecesi'nde dünya semasına toptan bir defada indi. Müşrikler yeni bir durum ortaya çıkardıkça Allah da onlara bir cevap indiriyordu; böylece Allah onu yirmi yılda parça parça indirdi.' Bu rivayet ondan çeşitli yollarla da rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir yine ondan { فَرَقْناهُ } hakkında: 'Onu bir süreye yayarak ayrıntılı kıldık' dediğini; { يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ } hakkında ise: 'Yüzleri üstüne' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
كتابهم.
Kendi kitapları [okunduğu zaman].
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١١٠ الى ١١١]
[İsrâ Suresi (17), Ayetler: 110-111]
قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١١٠) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً (١١١)
{ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١١٠) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً (١١١) } “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin. Hangisini derseniz deyin, en güzel isimler O'nundur.' Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut. (110) Ve de ki: 'Hamd, çocuk edinmeyen, mülkte hiçbir ortağı olmayan ve acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı bulunmayan Allah'a mahsustur.' O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt. (111)”
أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ يُعَلِّمَ عِبَادَهُ كَيْفِيَّةَ الدُّعَاءِ وَالْخُشُوعِ فَقَالَ: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ وَمَعْنَاهُ:
Sübhânehu [ve Teâlâ] kullarına duanın ve huşûun nasıl olacağını öğretmek isteyerek şöyle buyurmuştur: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin.'” Bunun anlamı şudur:
أَنَّهُمَا مُسْتَوِيَانِ فِي جَوَازِ الْإِطْلَاقِ وَحُسْنِ الدُّعَاءِ بِهِمَا، وَلِهَذَا قَالَ: أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى التَّنْوِينُ فِي «أيّا» عوض عن المضاف إليه، وما مَزِيدَةٌ لِتَوْكِيدِ الْإِبْهَامِ فِي أَيًّا، وَالضَّمِيرُ فِي لَهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمُسَمَّى، وَكَانَ أَصْلُ الْكَلَامِ: أَيًّا مَا تَدْعُوا فَهُوَ حَسَنٌ، فَوَضَعَ مَوْضِعَهُ فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى لِلْمُبَالَغَةِ، وَلِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهَا إِذَا حَسُنَتْ أَسْمَاؤُهُ كُلُّهَا حَسُنَ هَذَانِ الِاسْمَانِ، وَمَعْنَى حُسْنِ الْأَسْمَاءِ اسْتِقْلَالُهَا بِنُعُوتِ الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، ذَكَرَ مَعْنَى هَذَا النَّيْسَابُورِيُّ وَتَبِعَهُ أَبُو السُّعُودِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَعْلَمَهُمُ اللَّهُ أَنَّ دُعَاءَهُمُ اللَّهَ وَدُعَاءَهُمُ الرَّحْمَنَ يَرْجِعَانِ إِلَى قَوْلٍ وَاحِدٍ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَبِهِ يَتَّضِحُ الْمُرَادُ مِنْهَا، ثُمَّ ذَكَرَ كَيْفِيَّةً أُخْرَى لِلدُّعَاءِ فَقَالَ:
Bu iki ismin söylenmesinin cevazı ve bu ikisiyle dua etmenin güzelliği eşittir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: { أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “Hangisini derseniz deyin, en güzel isimler O'nundur.” «أَيًّا» kelimesindeki tenvin, muzâfun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir. «مَا» ise «أَيًّا»daki kapalılığı pekiştirmek için fazlalıktır (zâiddir). { فَلَهُ } ifadesindeki zamir, isimlendirilen zata (müsemmâya) racidir. Kelamın aslı: "Hangisiyle dua ederseniz o güzeldir" şeklinde idi; mübalağa kastıyla ve bütün isimleri güzel olunca bu iki ismin de güzel olacağına delalet etmek üzere bunun yerine { فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } ifadesi konulmuştur. İsimlerin güzelliğinin manası ise, celal ve ikram vasıflarını müstakil olarak kendinde toplamasıdır. Bu manayı en-Nîsâbûrî zikretmiş, Ebüssuûd da ona uymuştur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Allah onlara; Allah diye dua etmeleri ile Rahmân diye dua etmelerinin tek bir manaya döndüğünü bildirmiştir.' Ayetin iniş sebebi ileride gelecektir ve onunla muradın ne olduğu daha da netleşecektir. Sonra dua için başka bir keyfiyet zikrederek şöyle buyurmuştur:
وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها أَيْ: بِقِرَاءَةِ صَلَاتِكِ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ لِلْعِلْمِ بِأَنَّ الْجَهْرَ وَالْمُخَافَتَةَ مِنْ نُعُوتِ الصَّوْتِ، لَا مِنْ نُعُوتِ أَفْعَالِ الصَّلَاةِ، فَهُوَ مِنْ إِطْلَاقِ الْكُلِّ وَإِرَادَةِ الْجُزْءِ، يُقَالُ: خَفَتَ صَوْتُهُ خُفُوتًا إِذَا انْقَطَعَ كَلَامُهُ وَضَعُفَ وَسَكَنَ، وَخَفَتَ الزَّرْعُ إِذَا ذَبُلَ، وَخَافَتَ الرَّجُلُ بِقِرَاءَتِهِ: إِذَا لَمْ يَرْفَعُ بِهَا صَوْتَهُ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ كُلِّهَا وَلَا تُخَافِتْ بِهَا كُلِّهَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ أَيْ: الْجَهْرَ وَالْمُخَافَتَةَ الْمَدْلُولَ عَلَيْهَا بِالْفِعْلَيْنِ سَبِيلًا أَيْ: طَرِيقًا مُتَوَسِّطًا بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فَلَا تَكُنْ مَجْهُورَةً وَلَا مُخَافَتًا بِهَا، وَعَلَى التَّفْسِيرِ الثَّانِي يَكُونُ مَعْنَى ذَلِكَ النَّهْيَ عَنِ الْجَهْرِ بِقِرَاءَةِ الصَّلَوَاتِ كُلِّهَا، وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُخَافَتَةِ بِقِرَاءَةِ الصَّلَوَاتِ كُلِّهَا، وَالْأَمْرُ بِجَعْلِ الْبَعْضِ مِنْهَا مَجْهُورًا بِهِ، وَهُوَ صَلَاةُ اللَّيْلِ وَالْمُخَافَتَةُ بِصَلَاةِ النَّهَارِ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً وَلَمَّا أَمَرَ أَنْ لَا يُذْكَرَ وَلَا يُنَادَى إِلَّا بِأَسْمَائِهِ الْحُسْنَى نَبَّهَ عَلَى كَيْفِيَّةِ الْحَمْدِ لَهُ، فَقَالَ: وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً كَمَا تَقُولُهُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَمَنْ قَالَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ أَيْ: مُشَارِكٌ لَهُ فِي مُلْكِهِ وَرُبُوبِيَّتِهِ كَمَا تَزْعُمُهُ الثَّنَوِيَّةُ وَنَحْوُهُمْ مِنَ الْفِرَقِ الْقَائِلِينَ بِتَعَدُّدِ الْآلِهَةِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ أَيْ: لَمْ يَحْتَجْ إِلَى مُوَالَاةِ أَحَدٍ لِذُلٍّ يَلْحَقُهُ فَهُوَ مُسْتَغْنٍ عَنِ الْوَلِيِّ وَالنَّصِيرِ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
{ وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma;” yani sesin yükseltilmesi ve kısılmasının namaz fiillerinin değil sesin vasıflarından olduğu bilindiği için, muzâf hazfedilerek "namazının kıraatinde [sesini yükseltme ve kısma]" demektir. Bu, bütünün zikredilip parçanın kastedilmesi kabilindendir. Bir kimsenin sözü kesilip zayıfladığında ve dindiğinde «خَفَتَ صَوْتُهُ خُفُوتًا», ekin solup pörsüdüğünde «خَفَتَ الزَّرْعُ», kişi kıraatinde sesini yükseltmediğinde ise «خَافَتَ الرَّجُلُ بِقِرَاءَتِهِ» denir. Bir görüşe göre ayetin manası: "Namazlarının hiçbirinde sesini tamamen yükseltme ve namazlarının hiçbirinde sesini tamamen kısma" demektir; ancak birinci görüş daha evladır. { وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ } “ikisi arasında bir yol tut” yani her iki fiille delalet edilen sesin yükseltilmesi ile kısılması arasında, { سَبِيلاً } “bir yol” yani iki durumun ortasında orta bir yol tut ki ne çok aşırı sesli ne de tamamen fısıltılı olsun. İkinci tefsire göre bunun anlamı; bütün namazların kıraatinde sesin aşırı yükseltilmesinden nehyetmek, bütün namazların kıraatinde sesin tamamen kısılmasından nehyetmek ve bunlardan bazısının yani gece namazının sesli kılınmasını, gündüz namazının ise sessiz kılınmasını emretmektir. Bir topluluk bu ayetin: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” kavliyle neshedildiği görüşüne varmıştır. Kendisinin sadece en güzel isimleriyle anılmasını ve çağrılmasını emredince, O'na nasıl hamd edileceğini de hatırlatarak şöyle buyurmuştur: { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً } “Ve de ki: 'Hamd, çocuk edinmeyen Allah'a mahsustur.'” Nitekim Yahudi ve Hristiyanların ile müşriklerden 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' diyenlerin iddia ettiği gibi [bir çocuk edinmemiştir]; O bundan yüceler yücesi olarak münezzehtir. { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ } “mülkte hiçbir ortağı olmayan” yani senevîlik (düalizm) mensuplarının ve birden fazla ilah olduğunu savunan benzer fırkaların iddia ettiği gibi mülkünde ve rabliğinde O'na ortak olan kimse yoktur. { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ } “ve acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı bulunmayan” yani kendisine gelecek bir zilletten/acizlikten ötürü bir kimsenin dostluğuna muhtaç olmamıştır; O, yardımcı ve destekçiden müstağnidir. ez-Zeccâc şöyle demiştir:
أَيْ: لَمْ يَحْتَجْ أَنْ يَنْتَصِرَ بِغَيْرِهِ، وَفِي التَّعَرُّضِ فِي أَثْنَاءِ الْحَمْدِ لِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْجَلِيلَةِ إِيذَانٌ بِأَنَّ الْمُسْتَحِقَّ لِلْحَمْدِ مَنْ لَهُ هَذِهِ الصِّفَاتُ، لِأَنَّهُ الْقَادِرُ عَلَى الْإِيجَادِ وَإِفَاضَةِ النِّعَمِ لِكَوْنِ الْوَلَدِ مَجْبَنَةً وَمَبْخَلَةً، وَلِأَنَّهُ أَيْضًا يَسْتَلْزِمُ حُدُوثَ الْأَبِ لِأَنَّهُ مُتَوَلِّدٌ مِنْ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَائِهِ، وَالْمُحْدَثُ غَيْرُ قَادِرٍ عَلَى كَمَالِ الْإِنْعَامِ، وَالشَّرِكَةُ فِي الْمُلْكِ إِنَّمَا تُتَصَوَّرُ لِمَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى الِاسْتِقْلَالِ بِهِ، وَمَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى الِاسْتِقْلَالِ عاجز، عَنْ تَمَامِ مَا هُوَ لَهُ، فَضْلًا عَنْ تمام مَا هُوَ عَلَيْهِ، وَأَيْضًا الشَّرِكَةُ مُوجِبَةٌ لِلتَّنَازُعِ بَيْنَ الشَّرِيكَيْنِ، فَقَدْ يَمْنَعُهُ الشَّرِيكُ مِنْ إِفَاضَةِ الخير إلى أوليائه، ومؤدية
Yani: Başkası vasıtasıyla yardım görüp üstün gelmeye muhtaç olmamıştır. Hamd esnasında bu yüce sıfatlara değinilmesi, hamde layık olan zatın ancak bu sıfatlara sahip olan zat olduğunu bildirmektedir. Çünkü yoktan var etmeye ve nimetleri bolca akıtmaya kadir olan [ancak O'dur]. Zira çocuk, korkaklık ve cimrilik sebebidir; ayrıca [çocuğun varlığı] babanın da sonradan yaratılmış (hâdis) olmasını gerektirir, çünkü çocuk onun parçalarından bir parçadan meydana gelmektedir; sonradan yaratılan ise tam anlamıyla nimet vermeye güç yetiremez. Mülkte ortaklık ise ancak onu tek başına idare etmeye güç yetiremeyen kimse için düşünülebilir; tek başına idare etmeye güç yetiremeyen ise kendisine ait olan şeyin tamamını yerine getirmekten bile acizdir, nerede kaldı ki üstlendiği şeyin tamamını gerçekleştirebilsin! Ayrıca ortaklık, iki ortak arasında çekişmeye sebebiyet verir; öyle ki ortak, diğerinin dostlarına hayır ulaştırmasına engel olabilir ve [bu durum]
إِلَى الْفَسَادِ: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا وَالْمُحْتَاجُ إِلَى وَلِيٍّ يَمْنَعُهُ مِنَ الذُّلِّ وَيَنْصُرُهُ عَلَى مَنْ أَرَادَ إِذْلَالَهُ ضَعِيفٌ لَا يَقْدِرُ عَلَى مَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ مَنْ هُوَ مُسْتَغْنٍ بِنَفْسِهِ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً أَيْ: عَظِّمْهُ تَعْظِيمًا وَصِفْهُ بِأَنَّهُ أَعْظَمُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ.
fesada yol açar: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de harap olup giderdi.” Kendisini zilletten koruyacak ve kendisini zelil kılmak isteyene karşı yardım edecek bir dosta muhtaç olan kimse zayıftır; bizzat kendisi müstağni olan zatın güç yetirdiğine güç yetiremez. { وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً } “O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt.” Yani O'nu layıkıyla tazim et ve O'nu her şeyden daha büyük olarak vasfet.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِمَكَّةَ ذَاتَ يَوْمٍ فَقَالَ فِي دُعَائِهِ: يَا أَللَّهُ يَا رَحْمَنُ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: انْظُرُوا إِلَى هَذَا الصَّابِئِ يَنْهَانَا أَنْ نَدْعُوَ إِلَهَيْنِ، وَهُوَ يَدْعُو إِلَهَيْنِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ قَالَ: إِنَّ الْيَهُودَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ الرَّحْمَنِ، وَكَانَ لَهُمْ كَاهِنٌ بِالْيَمَامَةِ يسمونه الرحمن، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ.
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ Mekke'de bir gün namaz kıldı ve duasında: 'Yâ Allâh, yâ Rahmân' dedi. Bunun üzerine müşrikler: 'Şu dinden çıkana (sâbiîye) bakın; bizi iki ilaha dua etmekten menediyor, kendisi ise iki ilaha dua ediyor!' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } ayetini indirdi.» İbn Ebî Hâtim'in İbrâhîm en-Nehaî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudiler Resûlullah'a ﷺ Rahmân'ı sordular; onların Yemâme'de Rahmân dedikleri bir kâhinleri vardı; bunun üzerine bu ayet indi.
وَهُوَ مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مَكْحُولٍ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَتَهَجَّدُ بِمَكَّةَ ذَاتَ لَيْلَةٍ يَقُولُ فِي سُجُودِهِ يَا رَحْمَنُ يَا رَحِيمُ، فَسَمِعَهُ رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ: إِنَّ ابْنَ أَبِي كَبْشَةَ يَدْعُو اللَّيْلَةَ الرَّحْمَنَ الَّذِي بِالْيَمَنِ، وَكَانَ رَجُلٌ بِالْيَمَنِ يُقَالُ لَهُ رَحْمَنُ، فَنَزَلَتْ» . وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، مِنْ طَرِيقِ نَهْشَلِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِ اللَّهُ: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا إِلَى آخَرِ الْآيَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «هُوَ أَمَانٌ مِنَ السَّرَقِ» وَإِنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ مِنْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَلَاهَا حَيْثُ أَخَذَ مَضْجَعَهُ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ سَارِقٌ فَجَمَعَ مَا فِي الْبَيْتِ وَحَمَلَهُ، وَالرَّجُلُ لَيْسَ بِنَائِمٍ، حَتَّى انْتَهَى إِلَى الْبَابِ فَوَجَدَ الْبَابَ مَرْدُودًا، فَوَضَعَ الْكَارَةَ، فَفَعَلَ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَضَحِكَ صَاحِبُ الدَّارِ ثُمَّ قَالَ: إِنِّي حَصَّنْتُ بَيْتِي. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ الْآيَةَ قَالَ: نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُتَوَارٍ، فَكَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ، فَإِذَا سَمِعَ ذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ سَبُّوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ، فَقَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ: وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ أَيْ: بِقِرَاءَتِكَ، فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ، فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ وَلا تُخافِتْ بِها عَنْ أَصْحَابِكَ، فَلَا تُسْمِعَهُمُ الْقُرْآنَ حَتَّى يَأْخُذُوهُ عَنْكَ وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا يَقُولُ: بَيْنَ الْجَهْرِ وَالْمُخَافَتَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: كَانَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ يَجْهَرُ بِالْقِرَاءَةِ بِمَكَّةَ فَيُؤْذَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ.
Bu mürsel bir rivayettir. İbn Cerîr'in Mekhûl'den rivayet ettiğine göre: «Nebi ﷺ bir gece Mekke'de teheccüd namazı kılıyor ve secdesinde 'Yâ Rahmân, yâ Rahîm' diyordu. Müşriklerden bir adam bunu işitti. Sabah olunca arkadaşlarına: 'İbn Ebî Kebşe bu gece Yemen'deki Rahmân'a dua ediyor' dedi; zira Yemen'de Rahmân denilen bir adam vardı. Bunun üzerine [bu ayet] indi.» Beyhakî 'ed-Delâil'de, Nehşel b. Saîd yoluyla Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah'a ﷺ Allah'ın: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا } kavli ayetin sonuna kadar soruldu. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ: 'Bu, hırsızlıktan bir emandır (güvencedir)' buyurdu. Resûlullah'ın ﷺ ashâbından Muhacir bir adam yatağına yattığında bu ayetleri okumuştu. Yanına bir hırsız girdi ve evdeki eşyaları toplayıp yüklendi; adam ise uyumuyordu. Hırsız kapıya varınca kapıyı kilitli buldu ve yükü bıraktı; bunu üç defa tekrarladı. Ev sahibi güldü ve sonra: 'Ben evimi sağlama aldım' dedi.» Buhârî, Müslim ve diğerleri, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu ayet, Resûlullah ﷺ [Mekke'de] gizlendiği sırada inmiştir. Arkadaşlarına namaz kıldırdığı vakit Kur'an'ı sesli okurdu. Müşrikler bunu işittiklerinde Kur'an'a, onu indirene ve onu getirene söverlerdi. Bunun üzerine Allah Nebisi'ne: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ } yani kıraatini pek yükseltme ki müşrikler işitip Kur'an'a sövmesinler; { وَلا تُخافِتْ بِها } arkadaşlarından sesini tamamen de kısma ki Kur'an'ı senden işitip belleyebilsinler; { وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } yani sesli okumakla sessiz okumak arasında bir yol tut buyurdu. İbn Merdûye'nin ondan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Allah'ın Nebisi ﷺ Mekke'de sesli kıraat yapardı ve eziyet görürdü; bunun üzerine Allah: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ } ayetini indirdi.
وَأَخْرَجَ ابْنَ أَبِي شَيْبَةَ عَنْهُ أَيْضًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: كَانَ مُسَيْلَمَةُ الْكَذَّابُ قَدْ سُمِّيَ الرَّحْمَنَ، فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا صَلَّى فَجَهَرَ بِبَسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قَالَ الْمُشْرِكُونَ: يَذْكُرُ إِلَهَ الْيَمَامَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ قَالَ: نُبِّئْتُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ إِذَا قَرَأَ خَفَضَ، وَكَانَ عُمَرُ إِذَا قَرَأَ جَهَرَ، فَقِيلَ لِأَبِي بَكْرٍ لِمَ تَصْنَعُ هَذَا؟ قَالَ: أَنَا أُنَاجِي رَبِّي، وَقَدْ عَرَفَ حَاجَتِي وَقِيلَ:
İbn Ebî Şeybe de ondan benzerini rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd da Nâsih'inde ondan benzerini rivayet etmiştir. Taberânî ve İbn Merdûye'nin yine ondan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Müseylimetü'l-Kezzâb'a 'Rahmân' adı verilmişti. Nebi ﷺ namaz kılıp da 'Bismillâhirrahmânirrahîm'i sesli okuduğunda müşrikler: 'Yemâme'nin ilahını zikrediyor' derlerdi; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ } ayetini indirdi. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Şüabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Muhammed b. Sîrîn'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana bildirildiğine göre Ebû Bekir okuduğu zaman sesini kısardı, Ömer ise okuduğu zaman sesini yükseltirdi. Ebû Bekir'e: 'Niçin böyle yapıyorsun?' denildi; o da: 'Ben Rabbime münacatta bulunuyorum, O benim ihtiyacımı bilmiştir' dedi. Denildi ki:
لِعُمَرَ لِمَ تَصْنَعُ هَذَا؟ قَالَ: أَطْرُدُ الشَّيْطَانَ وَأُوقِظُ الْوَسْنَانَ، فَلَمَّا نَزَلَ وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها قِيلَ لِأَبِي بَكْرٍ: ارْفَعْ شَيْئًا، وَقِيلَ لِعُمَرَ: اخْفِضْ شَيْئًا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمْ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: إِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها
...Ömer'e: 'Bunu niçin yapıyorsun?' dendi. O da: 'Şeytanı kovuyor, uykulu olanı uyandırıyorum' dedi. { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de alçaltma” [ayeti] inince Ebû Bekir'e: 'Sesini biraz yükselt', Ömer'e de: 'Sesini biraz alçalt' denildi. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim ve başkaları Âişe'den [radıyallâhu anhâ] rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: 'Şu ayet: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de alçaltma”...'
فِي الدُّعَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْحَاكِمُ عَنْهَا قَالَتْ: نَزَلَتْ فِي التَّشَهُّدِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ مَنِيعٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَ حَدِيثِ عَائِشَةَ الْأَوَّلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: إِنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى قَالُوا: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا، وَقَالَتِ الْعَرَبُ:
dua hakkında inmiştir. İbn Cerîr ve Hâkim'in ondan rivayet ettiğine göre ise: 'Teşehhüd hakkında inmiştir' demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Menî', İbn Cerîr, Muhammed b. Nasr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan Âişe'nin birinci hadisinin bir benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudi ve Hristiyanlar: 'Allah çocuk edindi' dediler. Araplar ise şöyle dediler:
لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكًا، هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ، وَقَالَ الصَّابِئُونَ وَالْمَجُوسُ: لَوْلَا أَوْلِيَاءُ الله لذلّ، فأنزل الله هذه الآية: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ إِلَى آخِرِهَا.
'Lebbeyk! Senin ortağın yoktur, ancak senin olan bir ortak müstesna; sen ona da sahipsin onun sahip olduklarına da.' Sâbiîler ve Mecûsîler ise: 'Allah'ın dostları olmasaydı zelil olurdu' dediler. Bunun üzerine Allah sonuna kadar şu ayeti indirdi: { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “De ki: Hamd Allah'a mahsustur...”
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ قَالَ: لَمْ يُحَالِفْ أَحَدًا وَلَمْ يَبْتَغِ نَصْرَ أَحَدٍ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «آيَةُ الْعِزِّ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً الْآيَةَ كُلَّهَا» . وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَابْنُ السُّنِّيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «خَرَجْتُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَيَدُهُ فِي يَدِي، فَأَتَى عَلَيَّ رَجُلٌ رَثُّ الْهَيْئَةِ فَقَالَ: أَيْ فُلَانُ مَا بَلَغَ بِكَ مَا أَرَى؟ قَالَ: السُّقْمُ وَالضُّرُّ، قَالَ: أَلَا أُعْلِمُكَ كَلِمَاتٍ تُذْهِبُ عَنْكَ السُّقْمَ وَالضُّرَّ؟ تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً إلى آخر الْآيَةِ، فَأَتَى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَدْ حسنت حاله فقال: ممّ؟ قَالَ: لَمْ أَزَلْ أَقُولُ الْكَلِمَاتِ الَّتِي عَلَّمْتَنِي» . وَفِي لَفْظٍ أَنَّ النَّبِيُّ ﷺ عَلِمَ ذَلِكَ أَبَا هُرَيْرَةَ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ، وَفِي مَتْنِهِ نَكَارَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: «ذُكِرَ لَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يُعَلِّمُ أَهْلَهُ هَذِهِ الْآيَةَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً إلى آخرها الصغير مِنْ أَهْلِهِ وَالْكَبِيرِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي الْمُصَنَّفِ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعَلِّمُ الْغُلَامَ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ إِذَا أَفْصَحَ سَبْعَ مَرَّاتٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ } kavli hakkında: 'Hiç kimseyle antlaşma yapmamış ve kimseden yardım aramamıştır' dediğini rivayet etmişlerdir. Ahmed ve Taberânî'nin Muâz b. Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «İzzet ayeti bütünüyle: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً } ayetidir.» Ebû Ya'lâ ve İbnü's-Sünnî'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ben ve Resûlullah ﷺ, onun eli benim elimde olduğu halde dışarı çıktık. Üstü başı perişan bir adama rastladı ve: 'Ey falan! Seni bu gördüğüm hale getiren nedir?' buyurdu. Adam: 'Hastalık ve darlık' dedi. [Resûlullah]: 'Sana sendeki bu hastalığı ve darlığı giderecek kelimeleri öğreteyim mi? { تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً } “Ölmeyen dâimâ diri olana tevekkül ettim. Hamd çocuk edinmeyen Allah'a mahsustur...” ayetin sonuna kadar [de].' Daha sonra Resûlullah ﷺ durumu düzelmiş olduğu halde o adama uğradı ve: 'Neden böyle [iyi oldun]?' diye sordu. Adam: 'Bana öğrettiğin o kelimeleri söylemeye devam ettim' dedi.» Bir lafızda ise Nebi'nin ﷺ bunu Ebû Hureyre'ye öğrettiği geçer. İbn Kesîr: 'İsnadı zayıftır ve metninde münkerlik vardır' demiştir. İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bize zikredildiğine göre Resûlullah ﷺ ailesinin küçüğüne ve büyüğüne şu ayeti sonuna kadar öğretirdi: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً }» Abdürrezzâk el-Musannef'te Abdülkerîm b. Ebî Ümeyye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ Hâşimoğullarından bir çocuk konuşmaya başladığında ona yedi defa şu ayeti öğretirdi: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً }
إِلَى آخَرِ السُّورَةِ» وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ، مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الْكَرِيمِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ السُّنِّيِّ فِي «عَمَلِ الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةَ» مِنْ طَرِيقِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ.
surenin sonuna kadar.» İbn Ebî Şeybe Musannef'te Abdülkerîm yoluyla Amr b. Şuayb'dan rivayet ederek bunu zikretmiştir. İbnü's-Sünnî ise 'Amelü'l-Yevmi ve'l-Leyle'de Amr b. Şuayb yoluyla babasından, o da dedesinden rivayet etmiştir.