Binûn

Kehf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ارْتَفَقَ الرَّجُلُ: إِذَا نَامَ عَلَى مِرْفَقِهِ، وَقَالَ القتبي: هُوَ الْمَجْلِسُ، وَقِيلَ: الْمُجْتَمَعُ. إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ هَذَا شُرُوعٌ فِي وَعْدِ الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ وَعِيدِ الْكَافِرِينَ. وَالْمَعْنَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْحَقِّ الَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الْأَعْمَالِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا هَذَا خَبَرُ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: مَنْ أَحْسَنَ مِنْهُمْ عَمَلًا، وَجُمْلَةُ أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ الْأَجْرِ، وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُولَئِكَ خَبَرَ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا، وَتَكُونَ جُمْلَةُ إِنَّا لَا نُضِيعُ اعْتِرَاضًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُولَئِكَ خَبَرًا بَعْدَ خَبَرٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ، وَفِي كَيْفِيَّةِ جَرْيِ الْأَنْهَارِ مِنْ تَحْتِهَا يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ قَالَ الزَّجَّاجُ: أَسَاوِرَ جَمْعُ أَسْوِرَةٍ، وَأَسْوِرَةٌ جَمْعُ سِوَارٍ، وَهِيَ زِينَةٌ تُلْبَسُ فِي الزَّنْدِ مِنَ الْيَدِ، وَهِيَ مِنْ زِينَةِ الْمُلُوكِ، قِيلَ: يُحَلَّى كُلُّ وَاحِدٍ منهم ثلاثة أساور واحد من فضة واحد من لؤلؤ واحد مَنْ ذَهَبٍ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّهَا جَمِيعَهَا مِنْ ذَهَبٍ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُ الْقَائِلِ هَذَا جَمْعًا بَيْنَ الْآيَاتِ لِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ فِي آيَةٍ أخرى: أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ ، ولقوله في آية أخرى وَلُؤْلُؤاً ومن فِي قَوْلِهِ مِنْ أَسَاوِرَ لِلِابْتِدَاءِ، وَفِي مِنْ ذَهَبٍ لِلْبَيَانِ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ يَحْلَوْنَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَسُكُونِ الْحَاءِ وَفَتْحِ اللَّامِ، يُقَالُ: حَلِيَتِ الْمَرْأَةُ تَحْلَى، فَهِيَ حَالِيَةٌ إِذَا لَبِسَتِ الْحَلْيَ وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ قَالَ الْكِسَائِيُّ: السُّنْدُسُ الرَّقِيقُ وَاحِدُهُ سُنْدُسَةٌ، وَالْإِسْتَبْرَقُ: مَا ثَخُنَ، وَكَذَا قَالَ الْمُفَسِّرُونَ، وَقِيلَ: الْإِسْتَبْرَقُ هُوَ الدِّيبَاجُ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Adam dirseği üzerine yattığında 'irtefeka'r-racul' (ارْتَفَقَ الرَّجُلُ) denilir. Kutebî şöyle demiştir: O meclistir; bir görüşe göre de toplanma yeridir. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Şüphesiz iman edip salih amel işleyenler” ifadesi, kâfirlere yönelik tehdidin tamamlanmasından sonra müminlere vaadde bulunmaya bir giriştir. Mânası şudur: Sana vahyedilen hakka iman edip salih ameller işleyenler... { إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } “şüphesiz biz, güzel amel işleyenlerin ecrini zayi etmeyiz”. Bu kısım, 'İnnellezîne âmenû'nun haberidir ve bağlaç zamiri mahzuftur; yani 'onlardan güzel amel işleyen kimsenin' demektir. { أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ } “İşte onlar için Adn cennetleri vardır” cümlesi ise ecrin açıklanması için bir müste'nefedir (yeni cümledir) ve işaret, daha önce zikredilen kimseyedir. Bir görüşe göre { أُولَئِكَ } kelimesinin 'İnnellezîne âmenû'nun haberi olması, { إِنَّا لَا نُضِيعُ } cümlesinin ise i'tirâzıyye (ara cümle) olması câizdir. { أُولَئِكَ } kelimesinin haberden sonra bir diğer haber olması da câizdir. Adn cennetleri ve nehirlerin onun altından nasıl aktığı konusundaki açıklama daha önce geçmişti. { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ } “Onlar orada altından bileziklerle süslenirler”. Zeccâc şöyle demiştir: Esâvir (أَسَاوِرَ), esvire (أَسْوِرَةٍ) kelimesinin çoğuludur; esvire ise sivâr (سِوَارٍ) kelimesinin çoğuludur. Bu, elin bilek kısmına takılan bir süstür ve kralların süslerindendir. Denildi ki: Onların her birine üç bilezik takılır; biri gümüşten, biri inciden ve biri altından. Ayetin zahiri ise onların hepsinin altından olduğudur. Bir kimsenin bu sözü, Yüce Allah'ın başka bir ayetteki { أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ } “gümüşten bilezikler” ve diğer bir ayetteki { وَلُؤْلُؤاً } “ve inci” kavlinden ötürü ayetlerin arasını cem etmek kabilinden olabilir. { مِنْ أَسَاوِرَ } kavlindeki { مِنْ } ibtidâ (başlangıç) içindir, { مِنْ ذَهَبٍ } kavlindeki { مِنْ } ise beyan (açıklama) içindir. Ferrâ, yânın fethası, hânın sükûnu ve lâmın fethasıyla 'yahlevne' (يَحْلَوْنَ) okunuşunu nakletmiştir; kadın ziynet taktığı zaman 'haliyet'il-mer'etu tehlâ, fehiye hâliyetün' (حَلِيَتِ الْمَرْأَةُ تَحْلَى، فَهِيَ حَالِيَةٌ) denilir. { وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ } “ve ince ipekten ve parlak atlastan yeşil elbiseler giyerler”. Kisâî şöyle demiştir: Sündüs (السُّنْدُسُ) ince olandır, tekili sündüsedir (سُنْدُسَةٌ). İstebrak (الْإِسْتَبْرَقُ) ise kalın olandır. Müfessirler de böyle demiştir. Bir görüşe göre istebrak d нравdibâctır (ipek kumaştır), nitekim şair şöyle demiştir:

............... ..

............... ..

وَإِسْتَبْرَقُ الدِّيبَاجِ طَوْرًا لِبَاسُهَا

Ve istebrak kumaşıdır zaman zaman onun giysisi

وقيل: هو المنسوج بالذهب. قال القتبي: هُوَ فَارِسِيٌّ مُعَرَّبٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَتَصْغِيرُهُ أُبَيْرِقٌ، وَخُصَّ الْأَخْضَرُ لِأَنَّهُ الْمُوَافِقُ لِلْبَصَرِ، وَلِكَوْنِهِ أَحْسَنَ الْأَلْوَانِ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ قَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَرَائِكُ:

Bir görüşe göre o, altınla dokunmuş olandır. Kutebî şöyle demiştir: O, Farsçadan Arapçalaşmış bir kelimedir. Cevherî şöyle demiştir: Onun küçültme ismi ubeyrık'tır (أُبَيْرِقٌ). Yeşilin tahsis edilmesi ise göze uygun olması ve renklerin en güzeli olmasından ötürüdür. { مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ } “orada tahtlar üzerine yaslanmış olarak”. Zeccâc şöyle demiştir: el-Erâik (الْأَرَائِكُ):

جَمْعُ أَرِيكَةٍ، وَهِيَ السُّرُرُ فِي الْحِجَالِ، وَقِيلَ: هِيَ أَسِرَّةٌ مِنْ ذَهَبٍ مُكَلَّلَةٌ بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ، وَأَصْلُ اتَّكَأَ اوْتَكَأَ، وَأَصْلُ مُتَّكِئِينَ مُوْتَكِئِينَ، وَالِاتِّكَاءُ: التَّحَامُلُ عَلَى الشَّيْءِ نِعْمَ الثَّوابُ ذَلِكَ الذي أثابهم الله.

Erîke (أَرِيكَةٍ) kelimesinin çoğuludur; o da cibinlikler içindeki sedirlerdir/tahtlardır. Bir görüşe göre onlar inci ve yakutlarla süslenmiş altından sedirlerdir. İttekée (اتَّكَأَ) kelimesinin aslı 'ivtekee' (اوْتَكَأَ), müttekıîne (مُتَّكِئِينَ) kelimesinin aslı ise 'müvtekıîne'dir (مُوْتَكِئِينَ). İttikâ (الِاتِّكَاءُ) ise bir şeye dayanıp yaslanmaktır. { نِعْمَ الثَّوابُ } “Ne güzel bir mükâfattır!” Allah'ın onlara verdiği o mükâfat [ne güzeldir].

وَحَسُنَتْ تِلْكَ الْأَرَائِكُ مُرْتَفَقاً أَيْ: مُتَّكَأً، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبًا.

Ve o tahtlar { وَحَسُنَتْ ... مُرْتَفَقاً } “ne güzel bir dinlenme yeridir!” yani dayanıp yaslanacak yer olarak [ne güzeldir]! Bu ifade az önce geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: مُلْتَحَداً قَالَ: مُلْتَجَأً. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ سَلْمَانَ قَالَ: جَاءَتِ الْمُؤَلَّفَةُ قُلُوبُهُمْ: عيينة بن بدر، والأقرع بن حابس، فقالوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ جَلَسْتَ فِي صَدْرِ الْمَجْلِسِ، وَتَغَيَّبْتَ عَنْ هَؤُلَاءِ وَأَرْوَاحِ جِبَابِهِمْ، يَعْنُونَ سَلْمَانَ وَأَبَا ذَرٍّ وَفُقَرَاءَ الْمُسْلِمِينَ وَكَانَتْ عَلَيْهِمْ جباب الصوف، جالسناك وحادثناك وأخذنا

İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre, o, { مُلْتَحَداً } “sığınak” kavli hakkında: "Sığınılacak bir yer (melce)" demiştir. İbn Merdûye, Hilye'de Ebû Nuaym ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Selmân'dan [radıyallâhu anh] şöyle rivayet etmişlerdir: Müellefe-i kulûbdan Uyeyne b. Bedr ve el-Akra' b. Hâbis gelip dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Keşke meclisin başköşesine otursan da şunlardan ve cübbelerinin kokusundan uzak dursan -Selmân'ı, Ebû Zerr'i ve üzerlerinde yün cübbeler bulunan fakir Müslümanları kastediyorlardı-, biz de seninle otursak, seninle sohbet etsek ve senden [ilim/hadis] alsak..."

عَنْكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا زَادَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَلْمَانَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَامَ يَلْتَمِسُهُمْ، حَتَّى أَصَابَهُمْ فِي مُؤَخَّرِ الْمَسْجِدِ يَذْكُرُونَ اللَّهَ تَعَالَى فَقَالَ: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يُمِتْنِي حَتَّى أَمَرَنِي أَنْ أَصْبِرَ نَفْسِي مَعَ رِجَالٍ مِنْ أُمَّتِي، مَعَكُمُ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ قَالَ: نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ فِي بَعْضِ أَبْيَاتِهِ وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ، فَخَرَجَ يَلْتَمِسُهُمْ فَوَجَدَ قَوْمًا يَذْكُرُونَ اللَّهَ مِنْهُمْ ثَائِرُ الرأس وجاف الْجِلْدِ وَذُو الثَّوْبِ الْخَلَقِ، فَلَمَّا رَآهُمْ جَلَسَ مَعَهُمْ وَقَالَ: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ فِي أُمَّتِي مَنْ أَمَرَنِي أَنْ أَصْبِرَ نَفْسِي مَعَهُمْ» .

Bunun üzerine Allah, { وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ } kavlinden { إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ نَارًا } kavline kadar indirdi. Ebü'ş-Şeyh Selmân'dan şunu ziyade etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp onları aradı; nihayet onları mescidin arka tarafında Yüce Allah'ı zikrederlerken buldu ve şöyle buyurdu: «Ümmetimden bazı adamlarla birlikte kendimi sabretmeye bana emredinceye kadar canımı almayan Allah'a hamdolsun; hayatım da ölümüm de sizinledir.» İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye Abdurrahman b. Sehl b. Huneyf'ten şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem evlerinden birindeyken üzerine { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } indi. Bunun üzerine onları aramak için çıktı ve Allah'ı zikreden bir topluluk buldu; içlerinde saçı başı dağınık, teni kuru ve eski elbiseli olanlar vardı. Onları görünce yanlarına oturdu ve: «Ümmetim içinde, kendileriyle beraber sabretmemi bana emrettiği kimseleri var eden Allah'a hamdolsun» buyurdu.

وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ قَالَا: «جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَرَجُلٌ يَقْرَأُ سُورَةَ الْحِجْرِ أَوْ سُورَةَ الْكَهْفِ فَسَكَتَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: هَذَا الْمَجْلِسُ الَّذِي أُمِرْتُ أَنْ أَصْبِرَ نَفْسِي مَعَهُمْ» وَفِي الْبَابِ رِوَايَاتٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ نَافِعٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ أَنَّهُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ فِي قَوْلِهِ: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ الْآيَةَ قَالَ: نَزَلَتْ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ وَصَلَاةِ الْعَصْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ جُوَيْبِرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا قَالَ: نَزَلَتْ فِي أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ دَعَا النَّبِيَّ ﷺ إِلَى أَمْرٍ كَرِهَهُ اللَّهُ مِنْ طَرْدِ الْفُقَرَاءِ عَنْهُ وَتَقْرِيبِ صَنَادِيدِ أَهْلِ مَكَّةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، يَعْنِي مَنْ خَتَمْنَا عَلَى قَلْبِهِ يَعْنِي التَّوْحِيدَ وَاتَّبَعَ هَواهُ يَعْنِي الشِّرْكَ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً يَعْنِي فُرُطًا فِي أَمْرِ اللَّهِ وَجَهَالَةً بِاللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ قَالَ: دَخَلَ عُيَيْنَةُ بْنُ حصن عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي يَوْمٍ حَارٍّ، وَعِنْدَهُ سَلْمَانُ عَلَيْهِ جبة صوف، فثار مِنْهُ رِيحُ الْعَرَقِ فِي الصُّوفِ، فَقَالَ عُيَيْنَةُ: يَا مُحَمَّدُ إِذَا نَحْنُ أَتَيْنَاكَ فَأَخْرِجْ هَذَا وضرباءه من عندك لا يؤذونا، فَإِذَا خَرَجْنَا فَأَنْتَ وَهُمْ أَعْلَمُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ الْآيَةَ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ:

Bezzâr, Ebû Saîd ve Ebû Hureyre'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi; bu sırada bir adam Hicr Suresi'ni veya Kehf Suresi'ni okuyordu ve sustu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: İşte kendileriyle birlikte sabretmem emredilen meclis budur buyurdu.» Bu konuda başka rivayetler de vardır. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye Nâfi'den şöyle rivayet etmişlerdir: Abdullah b. Ömer bana { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } ayeti hakkında onların beş vakit namaza devam edenler olduğunu haber verdi. İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir de İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Amr b. Şuayb tarikiyle babasından, o da dedesinden { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu sabah namazı ve ikindi namazı hakkında inmiştir. İbn Merdûye, Cüveybir tarikiyle Dahhâk'ten, o da İbn Abbâs'tan { وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu Ümeyye b. Halef hakkında inmiştir. Çünkü o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i, Allah'ın hoşlanmadığı bir işe; fakirleri yanından kovup Mekke'nin ileri gelenlerini yakınlaştırmaya çağırmıştı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Yani kalbini mühürlediğimiz –yani tevhidden gafil kıldığımız– kimseye ve { وَاتَّبَعَ هَواهُ } hevasına –yani şirke– uyana { وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً } işi de taşkınlık –yani Allah'ın emrinde aşırılık ve Allah'a karşı cehalet– olana [itaat etme]. İbn Ebî Hâtim İbn Büreyde'den şöyle rivayet etmiştir: Uyeyne b. Hısn, sıcak bir günde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdi; O'nun yanında üzerinde yün cübbe bulunan Selmân vardı. Selmân'dan yün içerisindeki ter kokusu yayılınca Uyeyne: “Ey Muhammed! Biz senin yanına geldiğimizde şunu ve benzerlerini yanından çıkar da bizi rahatsız etmesinler; biz çıktığımız vakit ise sen ve onlar bilirsiniz” dedi. Bunun üzerine Allah { وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ } ayetini indirdi. Sahîh-i Müslim'de, bu ayetin mânasını içeren Yüce Allah'ın { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine yalvaranları kovma” kavlinin nüzul sebebi hakkında Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayetle sâbit olmuştur ki o şöyle demiştir:

كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ سِتَّةَ نَفَرٍ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: اطرد هؤلاء لا يجترءون عَلَيْنَا، قَالَ: وَكُنْتُ أَنَا وَابْنُ مَسْعُودٍ وَرَجُلٌ مِنْ هُذَيْلٍ وَبِلَالٌ وَرَجُلَانِ نَسِيتُ اسْمَهُمَا، فَوَقَعَ فِي نَفْسِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقَعَ، فَحَدَّثَ نَفْسَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ الْآيَةَ.

Biz Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber altı kişiydik. Müşrikler Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Şunları kov da bize karşı cesaret bulmasınlar” dediler. Sa'd dedi ki: Ben, İbn Mes'ûd, Huzeyl kabilesinden bir adam, Bilâl ve isimlerini unuttuğum iki adam vardık. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönlüne Allah'ın düşmesini dilediği şey düştü ve içinden bunu geçirdi. Bunun üzerine Allah { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } ayetini indirdi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً قَالَ: ضَيَاعًا.

İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre O, { وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً } kavli hakkında: Zâyi olmak / hüsran, demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ وَقُلِ الْحَقُّ قَالَ: هُوَ الْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ

İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre O, { وَقُلِ الْحَقُّ } “De ki: Hak...” kavli hakkında: “O, Kur'an'dır” demiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre O, { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” kavli hakkında [şöyle demiştir]:

يَقُولُ: مَنْ شَاءَ اللَّهُ لَهُ الْإِيمَانَ آمَنَ، وَمَنْ شَاءَ لَهُ الْكُفْرَ كَفَرَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: فِي الآية هذه تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها قَالَ: حَائِطٌ مِنْ نَارٍ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لِسُرَادِقِ النَّارِ أَرْبَعَةُ جُدُرٍ، كَثَافَةُ كُلِّ جِدَارٍ مِنْهَا مَسِيرَةُ أَرْبَعِينَ سَنَةً» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عن يعلى بن أمية قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إن البحر هو من جهنم، ثم تلا ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها» . وأخرج أحمد وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: بِماءٍ كَالْمُهْلِ قَالَ: «كَعَكَرِ الزَّيْتِ، فَإِذَا قُرِّبَ إِلَيْهِ سَقَطَتْ فَرْوَةُ وَجْهِهِ فِيهِ» .

Şöyle demektedir: Allah kimin için imanı dilemişse o iman eder, kimin için de küfrü dilemişse o inkâr eder; bu da O'nun { وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” kavlidir. İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Bu ayette bir tehdit ve uyarı vardır. İbn Cerîr'in yine ondan rivayet ettiğine göre O, { أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها } kavli hakkında: Ateşten bir duvardır, demiştir. Ahmed, Tirmizî, İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim –ve sahih olduğunu belirtmiştir– ve İbn Merdûye, Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Ateşin suradıkının (duvarının) dört cephesi vardır; bu duvarların her birinin kalınlığı kırk yıllık mesafedir.» Ahmed, Buhârî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim –ve sahih olduğunu belirtmiştir– Ya'lâ b. Ümeyye'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz deniz cehennemdendir, sonra { ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها } [ayetini] okudu.» Ahmed, Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Hâkim –ve sahih olduğunu belirtmiştir–, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî, Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den { بِماءٍ كَالْمُهْلِ } kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Zeytinyağı tortusu gibidir; ona yaklaştırıldığı zaman yüzünün derisi içine düşer.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كَالْمُهْلِ قَالَ: أَسْوَدُ كَعَكَرِ الزَّيْتِ.

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre O, { كَالْمُهْلِ } kavli hakkında: Zeytinyağının tortusu gibi siyahtır, demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَهَنَّادٌ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطِيَّةَ قَالَ: سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ الْمُهْلِ فَقَالَ: مَاءٌ غَلِيظٌ كَدُرْدِيِّ الزَّيْتِ. وَأَخْرَجَ هَنَّادٌ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمُهْلِ، فَدَعَا بِذَهَبٍ وَفِضَّةٍ فَأَذَابَهُ، فَلَمَّا ذَابَ قَالَ: هَذَا أَشْبَهُ شَيْءٍ بِالْمُهْلِ الَّذِي هُوَ شَرَابُ أَهْلِ النَّارِ وَلَوْنُهُ لَوْنُ السَّمَاءِ، غَيْرَ أَنَّ شَرَابَ أَهْلِ النَّارِ أَشَدُّ حَرًّا مِنْ هَذَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: هل تدرون ما المهل؟ مهل الزَّيْتِ، يَعْنِي آخِرَهُ .

İbn Ebî Şeybe, Hennâd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atiyye'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: İbn Abbâs'a mühl hakkında soruldu; O da: Zeytinyağı tortusu gibi koyu bir sudur, dedi. Hennâd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre kendisine mühl hakkında sorulmuş, o da altın ve gümüş getirtip eritmiştir. Eriğince şöyle demiştir: Cehennem ehlinin içeceği olan mühle en çok benzeyen şey budur ve onun rengi göğün rengidir; şu kadar var ki cehennem ehlinin içeceği bundan çok daha sıcaktır. İbn Cerîr'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mühlün ne olduğunu bilir misiniz? Zeytinyağının mühlüdür, yani dibidir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَساءَتْ مُرْتَفَقاً قَالَ: مُجْتَمَعًا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «تَبْلُغُ الْحِلْيَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِ حَيْثُ يَبْلُغُ الْوُضُوءُ» . وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي الْخَيْرِ مَرْثَدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: فِي الْجَنَّةِ شَجَرَةٌ تُنْبِتُ السُّنْدُسَ مِنْهُ يَكُونُ ثِيَابُ أَهْلِ الْجَنَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: الْإِسْتَبْرَقُ: الدِّيبَاجُ الْغَلِيظُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ مَالِكٍ الطَّائِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ الرَّجُلَ لِيَتَّكِئُ الْمُتَّكَأَ مِقْدَارَ أَرْبَعِينَ سَنَةً مَا يَتَحَوَّلُ مِنْهُ وَلَا يَمَلُّهُ، يَأْتِيهِ مَا اشْتَهَتْ نَفْسُهُ وَلَذَّتْ عَيْنُهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَرَائِكُ: السُّرُرُ فِي جَوْفِ الْحِجَالِ، عَلَيْهَا الْفَرْشُ مَنْضُودٌ فِي السَّمَاءِ فَرْسَخٌ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ عَنْهُ قَالَ: لَا تَكُونُ أَرِيكَةً حَتَّى يَكُونَ السَّرِيرُ فِي الْحَجَلَةِ . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْأَرَائِكِ فَقَالَ: هِيَ الْحِجَالُ على السرر.

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { وَساءَتْ مُرْتَفَقاً } “ne kötü bir konaklama yeridir!” kavli hakkında: “Toplanma yeri” demiştir. Buhârî ve Müslim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « تَبْلُغُ الْحِلْيَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِ حَيْثُ يَبْلُغُ الْوُضُوءُ » «Müminin süsü/ziyneti, abdest suyunun ulaştığı yere kadar varır.» Beyhakî'nin Ebü'l-Hayr Mersed b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Cennette sündüs (ince ipek) bitiren bir ağaç vardır; cennet ehlinin elbiseleri ondan yapılır.” İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o: “İsteprak (الْإِسْتَبْرَقُ), kalın ipektir (dîbâc)” demiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den de aynısını rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Heysem b. Mâlik et-Tâî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ الرَّجُلَ لِيَتَّكِئُ الْمُتَّكَأَ مِقْدَارَ أَرْبَعِينَ سَنَةً مَا يَتَحَوَّلُ مِنْهُ وَلَا يَمَلُّهُ، يَأْتِيهِ مَا اشْتَهَتْ نَفْسُهُ وَلَذَّتْ عَيْنُهُ » «Kişi [cennetteki] koltuğuna kırk yıl boyunca yaslanır da ne oradan başka tarafa döner ne de usanır; canının çektiği ve gözünün zevk aldığı her şey kendisine gelir.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Erâik (الْأَرَائِكُ); gelin çadırlarının (hicâl) içindeki tahtlardır, üzerlerinde göğe doğru bir fersah [yükseklikte] üst üste dizilmiş döşekler bulunur.” Beyhakî'nin el-Ba's'ta ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Sedir, gelin çadırının (hacele) içinde bulunmadıkça erike olmaz.” Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in İkrime'den rivayet ettiğine göre kendisine erâik hakkında sorulmuş, o da: “Tahtlar üzerindeki gelin çadırlarıdır (hicâl)” demiştir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٣٢ الى ٤٤]

[Kehf Suresi (18), Ayetler: 32-44]

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً (٣٣) وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً (٣٤) وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً (٣٥) وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً (٣٦)

{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً (٣٣) وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً (٣٤) وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً (٣٥) وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً (٣٦) } “Onlara şu iki adamı misal ver: Biz onların birine iki üzüm bağı vermiş, bağların etrafını hurmalıklarla çevirmiş ve ikisinin arasına da ekinlik koymuştuk. (32) Her iki bağ da ürününü vermiş ve ondan hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı. İkisinin arasından da bir ırmak akıtmıştık. (33) Onun başka serveti de vardı. Bu yüzden arkadaşıyla konuşurken ona: «Ben servetçe senden daha zenginim, insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm» dedi. (34) Kendisine zulmederek bağına girdi ve şöyle dedi: «Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum.» (35) «Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülürsem, muhakkak bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum.» (36)”

قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً (٣٧) لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً (٣٨) وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً (٣٩) فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً (٤١)

{ قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً (٣٧) لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً (٣٨) وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً (٣٩) فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً (٤١) } “Arkadaşı onunla konuşurken ona şöyle dedi: «Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratan, sonra da seni tam bir adam kılan [Allah'ı] inkâr mı ettin?» (37) «Fakat O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam.» (38) «Bağına girdiğin zaman: Maşallah, kuvvet yalnız Allah'ındır deseydin ya! Eğer mal ve evlat bakımından beni kendinden daha az görüyorsan,» (39) «umulur ki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir ve senin bağının üzerine gökten bir âfet indirir de orası kaygan çorak bir toprak kesilir.» (40) «Yahut suyu çekilir de artık onu bir daha arayıp bulamazsın.» (41)”

وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً (٤٣) هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً (٤٤)

{ وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً (٤٣) هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً (٤٤) } “Derken onun serveti kuşatılıp yok edildi. O da çardakları üzerine çökmüş olan bağı için harcadıklarına karşı avuçlarını ovuşturmaya başladı ve: «Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!» diyordu. (42) Allah'tan başka kendisine yardım edecek bir topluluğu da yoktu ve kendisini kurtaracak güçte de değildi. (43) İşte orada yardım ve hâkimiyet, hak olan Allah'a aittir. O, mükâfat bakımından da daha hayırlıdır, sonuç bakımından da daha hayırlıdır. (44)”

قَوْلُهُ: وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ هَذَا الْمَثَلُ ضَرَبَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِمَنْ يَتَعَزَّزُ بِالدُّنْيَا وَيَسْتَنْكِفُ عَنْ مُجَالَسَةِ الْفُقَرَاءِ فَهُوَ عَلَى هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ.

{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ } kavli: Bu meseli Yüce Allah, dünya ile büyüklük taslayan ve fakirlerle oturup kalkmaktan imtina eden kimse için vermiştir. Buna göre bu ayet, { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ } kavliyle irtibatlıdır.

وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الرَّجُلَيْنِ هَلْ هُمَا مُقَدَّرَانِ أَوْ مُحَقَّقَانِ؟ فَقَالَ بِالْأَوَّلِ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ بِالْآخَرِ بَعْضٌ آخَرُ. وَاخْتَلَفُوا فِي تَعْيِينِهِمَا فَقِيلَ: هُمَا أَخَوَانِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقِيلَ: هُمَا أَخَوَانِ مَخْزُومِيَّانِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَحَدُهُمَا مُؤْمِنٌ، وَالْآخَرُ كَافِرٌ وَقِيلَ: هُمَا الْمَذْكُورَانِ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ فِي قَوْلِهِ: قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ وَانْتِصَابُ مَثَلًا وَرَجُلَيْنِ عَلَى أَنَّهُمَا مَفْعُولَا اضْرِبْ، قِيلَ وَالْأَوَّلُ هُوَ الثَّانِي وَالثَّانِي هُوَ الْأَوَّلُ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ هو الكافر، ومِنْ أَعْنابٍ بَيَانٌ لِمَا فِي الْجَنَّتَيْنِ، أَيْ: مِنْ كُرُومٍ مُتَنَوِّعَةٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ الْحَفُّ: الْإِحَاطَةُ، وَمِنْهُ: حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ وَيُقَالُ: حَفَّ الْقَوْمُ بِفُلَانٍ يَحِفُّونَ حَفًّا، أَيْ: أَطَافُوا بِهِ، فَمَعْنَى الْآيَةِ: وَجَعَلْنَا النَّخْلَ مُطِيفًا بِالْجَنَّتَيْنِ مِنْ جَمِيعِ جَوَانِبِهِمَا وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً أَيْ: بَيْنَ الْجَنَّتَيْنِ، وَهُوَ وَسَطُهُمَا، لِيَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا جَامِعًا لِلْأَقْوَاتِ وَالْفَوَاكِهِ، ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ عَنِ الْجَنَّتَيْنِ بِأَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا كَانَتْ تُؤَدِّي حَمْلَهَا وَمَا فِيهَا، فَقَالَ: كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها أَخْبَرَ عَنْ كِلْتَا بِآتَتْ، لِأَنَّ لَفْظَهُ مُفْرَدٌ، فَرَاعَى جَانِبَ اللَّفْظِ. وَقَدْ ذَهَبَ الْبَصْرِيُّونَ إِلَى أَنَّ كِلْتَا وَكِلَا اسْمٌ مُفْرَدٌ غَيْرُ مُثَنًّى. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مُثَنًّى، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ كُلٍّ فَخُفِّفَتِ اللَّامُ وَزِيدَتِ الْأَلِفُ لِلتَّثْنِيَةِ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: أَلِفُ كِلْتَا لِلتَّأْنِيثِ، وَالتَّاءُ بَدَلٌ مِنْ لَامِ الْفِعْلِ، وَهِيَ وَاوٌ، والأصل كلو، وقال أبو عمرو: التاء ملحقة. وأكلهما: هو ثمرهما، وَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ قَدْ صَارَ صَالِحًا لِلْأَكْلِ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ «كُلُّ الْجَنَّتَيْنِ آتَى أُكُلَهُ» وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً أَيْ: لَمْ تَنْقُصْ مِنْ أُكُلِهَا شَيْئًا، يُقَالُ: ظَلَمَهُ حَقَّهُ، أَيْ: نَقَصَهُ، وَوَصَفَ الْجَنَّتَيْنِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّهُمَا عَلَى خِلَافِ مَا يُعْتَادُ فِي سَائِرِ الْبَسَاتِينِ فَإِنَّهَا فِي الْغَالِبِ تَكْثُرُ في عام، وتقلّ

Bu iki adamın farazi (temsili) mi yoksa gerçekte yaşamış iki şahıs mı olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Müfessirlerin bir kısmı birinci görüşü [farazi olduğunu], diğer bir kısmı ise ikinci görüşü [gerçek olduğunu] söylemiştir. Onların kimler olduğu hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Onlar İsrâiloğulları'ndan iki kardeştir. Yine denildi ki: Onlar Mekke halkından Mahzûmoğulları'na mensup iki kardeştir; biri mümin, diğeri ise kâfirdir. Yine denildi ki: Onlar Sâffât Suresi'ndeki, { قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ } “İçlerinden biri der ki: «Benim bir arkadaşım vardı»” kavlinde zikredilen iki kişidir. 'Meselen' (مَثَلًا) ve 'raculeyn' (رَجُلَيْنِ) kelimelerinin mansub oluşu, 'ıdrib' (اضْرِبْ) fiilinin iki mef‘ûlü (nesnesi) olmalarındandır. Denildi ki: Birincisi ikincisidir, ikincisi de birincisidir. { جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ } [kavlindeki "birine" ifadesi] o kâfir olandır. { مِنْ أَعْنَابٍ } ise iki bahçede ne bulunduğunun beyanıdır; yani çeşitli üzüm bağlarından [oluşmaktadır]. { وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ } Haf (الْحَفُّ), kuşatmak / çevrelemek demektir. { حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ } “Arş'ın etrafını kuşatmış olanlar...” kavli de bundandır. Nitekim 'haffe'l-kavmu bi-fülanin yehuffûne haffen' (حَفَّ الْقَوْمُ بِفُلَانٍ يَحِفُّونَ حَفًّا) denir ki, "Topluluk falancanın etrafını sardı / kuşattı" demektir. Ayetin manası şudur: Biz hurmalıkları her iki bahçeyi bütün yönlerinden kuşatacak şekilde kıldık. { وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا } yani her ikisi de hem temel gıdaları (tahılları) hem de meyveleri kendisinde toplasın diye iki bahçenin arasında, yani ortasında bir ekinlik kıldık. Sonra Yüce Allah iki bahçeden her birinin ürününü ve içindekileri eksiksiz verdiğini haber vererek şöyle buyurmuştur: { كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا } “Her iki bağ da meyvelerini verdi”. Lafzı müfret olduğu için { كِلْتَا } kelimesi hakkında { آتَتْ } ile haber vermiş, böylece lafzın cihetini gözetmiştir. Basralılar; 'kiltâ' (كِلْتَا) ve 'kilâ' (كِلَا) kelimelerinin tesniye (ikil) olmayıp müfret (tekil) bir isim olduğu görüşüne varmışlardır. Ferrâ ise şöyle demiştir: "O tesniyedir; 'küll' (كُلّ) kelimesinden alınmış, lâm harfi şeddesiz kılınmış ve tesniye için elif ziyade edilmiştir." Sîbeveyhi ise şöyle demiştir: "'Kiltâ' kelimesinin elifi te'nis (dişillik) içindir, tâ harfi ise kelimenin son kök harfi (lâmü'l-fiil) olan vâv'ın bedelidir; aslı 'kelve' (كلو) dir." Ebû Amr ise: "Tâ harfi mülhaktır (kelimeye eklenmiştir)" demiştir. 'Ükülühümâ' (أكلهما) onların meyvesidir ve bunda meyvenin yenmeye elverişli hale geldiğine bir delalet vardır. Abdullah b. Mes'ûd ise « كُلُّ الْجَنَّتَيْنِ آتَى أُكُلَهُ » şeklinde okumuştur. { وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا } yani ürününden hiçbir şeyi eksiltmedi. Nitekim 'zalemehû hakkahû' (ظَلَمَهُ حَقَّهُ) denir ki "Onun hakkını eksiltti" demektir. İki bahçeyi bu vasıfla nitelemesi; diğer bahçelerde alışılagelmiş durumun aksine olduklarını hissettirmek içindir. Zira bahçelerin [ürünü] çoğunlukla bir yıl çok, [bir yıl] az

فِي عَامٍ وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً أَيْ: أَجْرَيْنَا وَشَقَقْنَا وَسَطَ الْجَنَّتَيْنِ نَهَرًا لِيَسْقِيَهُمَا دَائِمًا مِنْ غَيْرِ انْقِطَاعٍ، وَقُرِئَ «فَجَّرْنَا» بِالتَّشْدِيدِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَبِالتَّخْفِيفِ عَلَى الْأَصْلِ وَكانَ لَهُ أَيْ: لِصَاحِبِ الْجَنَّتَيْنِ ثَمَرٌ قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ «ثَمَرٌ» بِفَتْحِ الثَّاءِ وَالْمِيمِ، وَكَذَلِكَ قَرَءُوا فِي قَوْلِهِ: أُحِيطَ بِثَمَرِهِ وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِضَمِّ الثَّاءِ وَإِسْكَانِ الْمِيمِ فِيهِمَا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّهِمَا جَمِيعًا فِي الْمَوْضِعَيْنِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الثَّمَرَةُ وَاحِدَةُ الثَّمَرِ، وَجَمْعُ الثَّمَرِ ثِمَارٌ مِثْلَ جَبَلٍ وَجِبَالٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَجَمْعُ الثِّمَارِ ثُمُرٌ، مِثْلَ كِتَابٍ وَكُتُبٍ، وَجَمْعُ الثُّمُرِ أَثْمَارٌ، مِثْلَ عُنُقٍ وَأَعْنَاقٍ، وَقِيلَ: الثَّمَرُ جَمِيعُ الْمَالِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْحَيَوَانِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَقِيلَ: هو الذهب والفضة خالصة فَقالَ لِصاحِبِهِ أَيْ: قَالَ صَاحِبُ الْجَنَّتَيْنِ الْكَافِرُ لِصَاحِبِهِ الْمُؤْمِنِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَيْ: وَالْكَافِرُ يُحَاوِرُ الْمُؤْمِنَ، وَالْمَعْنَى: يُرَاجِعُهُ الْكَلَامَ وَيُجَاوِبُهُ، وَالْمُحَاوَرَةُ:

ürün verir. { وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً } “İkisinin arasından da bir ırmak akıtmıştık” yani kesintisiz olarak onları sürekli sulasın diye iki bağın arasından bir ırmak akıttık ve yarıp çıkardık. Mübalağa için şeddeli olarak 'feccernâ' (فَجَّرْنَا), asıl üzere şeddesiz olarak da [fecernâ] okunmuştur. { وَكانَ لَهُ } yani o bağ sahibinin { ثَمَرٌ } “başka serveti de vardı”. Ebû Ca'fer, Şeybe, Âsım, Ya'kûb ve İbn Ebî İshak peltek se ve mîmin fethasıyla { ثَمَرٌ } okumuşlar, { أُحِيطَ بِثَمَرِهِ } kavlinde de böyle okumuşlardır. Ebû Amr her iki yerde de senin zammesi ve mîmin sükûnuyla [sümr] okumuştur. Diğer kıraat imamları ise her iki yerde de her iki harfin zammesiyle [sümür] okumuşlardır. Cevherî şöyle demiştir: Semere (الثَّمَرَةُ), semer (الثَّمَرِ) kelimesinin tekilidir; semerin çoğulu ise 'cebel' ve 'cibâl' gibi 'simâr'dır (ثِمَارٌ). Ferrâ şöyle demiştir: Simârın çoğulu 'kitâb' ve 'kütüb' gibi 'sümür'dür (ثُمُرٌ); sümürün çoğulu ise 'unuk' ve 'a'nâk' gibi 'esmâr'dır (أَثْمَارٌ). Bir görüşe göre semer; altın, gümüş, hayvan ve benzeri malların tamamıdır. Bir görüşe göre de sadece altın ve gümüştür. { فَقالَ لِصاحِبِهِ } “Böylece arkadaşına dedi ki” yani o kâfir bağ sahibi mümin arkadaşına dedi; { وَهُوَ يُحاوِرُهُ } “onunla konuşurken” yani kâfir olan mümin ile konuşup { أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً } “«Ben servetçe senden daha zenginim, insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm»” derken. Bunun mânası: onunla karşılıklı konuşuyor ve ona cevap veriyordu. Muhâvere (الْمُحَاوَرَةُ):

الْمُرَاجَعَةُ، وَالتَّحَاوُرُ: التَّجَاوُبُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً النَّفَرُ: الرَّهْطُ، وَهُوَ مَا دُونُ الْعَشْرَةِ، وَأَرَادَ هَاهُنَا الْأَتْبَاعَ وَالْخَدَمَ وَالْأَوْلَادَ وَدَخَلَ جَنَّتَهُ أَيْ دَخَلَ الْكَافِرُ جَنَّةَ نَفْسِهِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَخَذَ بِيَدِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ، فَأَدْخَلَهُ جَنَّتَهُ يَطُوفُ بِهِ فِيهَا، وَيُرِيهِ عَجَائِبَهَا، وَإِفْرَادُ الْجَنَّةِ هُنَا يَحْتَمِلُ أَنَّ وَجْهَهُ كَوْنُهُ لَمْ يُدْخِلْ أَخَاهُ إِلَّا وَاحِدَةً مِنْهُمَا، أَوْ لِكَوْنِهِمَا لَمَّا اتَّصَلَا كَانَا كَوَاحِدَةٍ، أَوْ لِأَنَّهُ أَدْخَلَهُ فِي وَاحِدَةٍ، ثُمَّ وَاحِدَةٍ أَوْ لِعَدَمِ تَعَلُّقِ الْغَرَضِ بِذِكْرِهِمَا، وَمَا أَبْعَدَ مَا قَالَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ أَنَّهُ وَحَّدَ الْجَنَّةَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا نَصِيبَ لَهُ فِي الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُؤْمِنُونَ، وَجُمْلَةُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَذَلِكَ الْكَافِرُ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ بِكُفْرِهِ وَعُجْبِهِ قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً أَيْ: قَالَ الْكَافِرُ لِفَرْطِ غَفْلَتِهِ وَطُولِ أَمَلِهِ: مَا أَظُنُّ أَنْ تَفْنَى هَذِهِ الْجَنَّةُ الَّتِي تُشَاهِدُهَا وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً أَنْكَرَ الْبَعْثَ بَعْدَ إِنْكَارِهِ لِفَنَاءِ جَنَّتِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَخْبَرَ أَخَاهُ بِكُفْرِهِ بِفَنَاءِ الدُّنْيَا وَقِيَامِ السَّاعَةِ وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً اللَّامُ هِيَ الْمُوطِئَةُ لِلْقَسَمِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِنْ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَرْضًا وَتَقْدِيرًا كَمَا زَعَمَ صَاحِبُهُ، وَاللَّامُ فِي «لَأَجِدَنَّ» جَوَابُ الْقَسَمِ، وَالشَّرْطِ، أَيْ: لَأَجِدَنَّ يَوْمَئِذٍ خَيْرًا مِنْ هَذِهِ الْجَنَّةِ، فِي مَصَاحِفِ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَالشَّامِ خَيْرًا منهما وَفِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَالْكُوفَةِ «خَيْراً مِنْها» على الإفراد، ومُنْقَلَباً مُنْتَصِبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ، أَيْ: مَرْجِعًا وَعَاقِبَةً، قَالَ هَذَا قِيَاسًا لِلْغَائِبِ عَلَى الْحَاضِرِ، وَأَنَّهُ لَمَّا كَانَ غَنِيًّا فِي الدُّنْيَا، سَيَكُونُ غَنِيًّا فِي الْأُخْرَى، اغْتِرَارًا مِنْهُ بِمَا صَارَ فِيهِ مِنَ الْغِنَى الَّذِي هُوَ اسْتِدْرَاجٌ لَهُ مِنَ اللَّهِ قالَ لَهُ صاحِبُهُ أَيْ: قَالَ لِلْكَافِرِ صَاحِبُهُ الْمُؤْمِنُ حَالَ مُحَاوَرَتِهِ لَهُ مُنْكِرًا عَلَيْهِ مَا قَالَهُ: أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ بِقَوْلِكَ: مَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَقَالَ: خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ أَيْ: جَعَلَ أَصْلَ خَلْقِكَ مِنْ تُرَابٍ حَيْثُ خَلَقَ أَبَاكَ آدَمَ مِنْهُ، وَهُوَ أَصْلُكَ، وَأَصْلُ الْبَشَرِ فَلِكُلِّ فَرْدٍ حَظٌّ مِنْ ذَلِكَ وَقِيلَ: يُحْتَمَلُ أَنَّهُ كَانَ كَافِرًا بِاللَّهِ فَأَنْكَرَ عَلَيْهِ مَا هُوَ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ، وَلَمْ يَقْصِدْ أَنَّ الْكُفْرَ حَدَثَ لَهُ بِسَبَبِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ وَهِيَ الْمَادَّةُ الْقَرِيبَةُ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا أَيْ: صَيَّرَكَ إِنْسَانًا ذَكَرًا وَعَدَّلَ أَعْضَاءَكَ وَكَمَّلَكَ، وَفِي هَذَا تَلْوِيحٌ بِالدَّلِيلِ عَلَى الْبَعْثِ، وَأَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الِابْتِدَاءِ قَادِرٌ عَلَى الْإِعَادَةِ، وَانْتِصَابُ رَجُلًا عَلَى الْحَالِ أَوِ التَّمْيِيزِ لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي كَذَا قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ بَعْدَ لَكِنَّ الْمُشَدَّدَةِ. وَأَصَلُهُ لَكِنَّ أَنَا حُذِفَتِ الْهَمْزَةُ وَأُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى النُّونِ السَّاكِنَةِ قَبْلَهَا فَصَارَ لَكِنَّنَا، ثُمَّ

karşılıklı konuşmaktır, tehâvür (التَّحَاوُرُ) ise karşılıklı cevaplaşmaktır. { أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَراً } “«Ben servetçe senden daha zenginim, insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm»”. Nefer (النَّفَرُ), topluluk demektir ki ondan az olan gruptur; burada ise tâbileri, hizmetçileri ve çocukları kastetmiştir. { وَدَخَلَ جَنَّتَهُ } “Bağına girdi” yani o kâfir kendi bağına girdi. Müfessirler şöyle demişlerdir: Müslüman kardeşinin elinden tutup onu bağına soktu, içinde gezdirerek ona oradaki harikaları gösteriyordu. Burada cennet kelimesinin tekil getirilmesi; kardeşini iki bağdan yalnız birine sokmuş olması veya birbirine bitişik oldukları için tek bir bağ gibi sayılması veya onu önce birine sonra diğerine sokmuş olması ya da maksadın her ikisini birden anmakla ilgili olmamasından ötürü muhtemeldir. Keşşâf sahibinin, cenneti müminlere vaad edilen cennette onun hiçbir nasibi bulunmadığına delalet etsin diye tekil getirdiği şeklindeki sözü ne kadar da uzaktır! { وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “kendisine zulmederek” cümlesi hâl olarak mansub konumundadır; yani o kâfir, inkârı ve kibriyle nefsine zulmeder bir vaziyetteydi. { قالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً } “şöyle dedi: «Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum»” yani o kâfir, aşırı gafleti ve bitmek bilmeyen emelleri sebebiyle: Gözünle gördüğün bu bağın helak olup yok olacağını zannetmiyorum, dedi. { وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً } “«Kıyametin kopacağını da sanmıyorum»”; bağının yok oluşunu inkâr ettikten sonra yeniden dirilişi de inkâr etti. Zeccâc şöyle demiştir: Dünyanın yok oluşunu ve kıyametin kopuşunu inkâr ettiğini kardeşine haber verdi. { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً } “«Şayet Rabbime döndürülürsem, muhakkak bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum»”. Lâm, kaseme hazırlık lâmıdır (muvattıe). Mânası şudur: Arkadaşının iddia ettiği gibi faraza ve takdiren Rabbine döndürülecek olursa... { لَأَجِدَنَّ } kelimesindeki lâm ise kasemin ve şartın cevabıdır; yani o gün muhakkak bu bağdan daha hayırlısını bulurum, [demektir]. Mekke, Medine ve Şam mushaflarında 'hayran minhumâ' (خَيْراً مِنْهُمَا), Basra ve Kûfe ehlinin mushaflarında ise müfred olarak { خَيْراً مِنْها } şeklindedir. { مُنْقَلَباً } kelimesi temyiz olarak mansubdur; yani varılacak yer ve âkıbet olarak [daha hayırlısını bulurum]. Bunu, gaybı hazır olana kıyas ederek ve dünyada zengin olduğu gibi ahirette de zengin olacağını zannederek söylemiştir; zira kendisi için Allah'tan bir istidraç olan mevcut zenginliğine aldanmıştır. { قالَ لَهُ صاحِبُهُ } “Arkadaşı ona dedi ki” yani mümin arkadaşı kâfire, onunla konuşurken söylediği sözü reddederek şöyle dedi: { أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ } “«Seni topraktan yaratanı inkâr mı ettin?»” yani { مَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً } kavlinle [inkâr mı ettin?] { خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ } demesi, yani yaratılışının aslını topraktan kıldı; zira senin ve bütün insanların aslı olan baban Âdem'i topraktan yaratmıştır, bu sebeple her bir ferdin bundan bir payı vardır. Bir görüşe göre, onun zaten Allah'ı inkâr eden bir kâfir olduğu, arkadaşının da onun içinde bulunduğu küfrü kınadığı ve bu inkârın sırf bu söz yüzünden meydana geldiğini kastetmediği muhtemeldir. { ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ } “«sonra bir damla sudan»” ki bu da yakın maddedir, { ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً } “«sonra da seni tam bir adam kıldı»” yani seni erkek bir insan yaptı, azalarını düzene koydu ve seni eksiksiz kıldı. Bunda dirilişe dair apaçık bir delile işaret vardır; çünkü baştan yaratmaya gücü yeten, yeniden yaratmaya da güç yetirir. { رَجُلًا } kelimesinin mansub oluşu hâl veya temyiz olmasındandır. { لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي } “«Fakat O Allah benim Rabbimdir»”; cumhur, şeddeli 'lâkinne'den (لَكِنَّ) sonra elifin sübutuyla böyle okumuştur. Aslı 'lâkinne ene'dir (لَكِنَّ أَنَا); hemze hazfedilmiş, harekesi kendisinden önceki sakin nûna verilmiş ve 'lâkin-ne-nâ' (لَكِنَّنَا) olmuştur; sonra

اسْتَثْقَلُوا اجْتِمَاعَ النُّونَيْنِ فَسُكِّنَتِ الْأُولَى وَأُدْغِمَتِ الثَّانِيَةُ، وَضَمِيرُ هُوَ لِلشَّأْنِ، وَالْجُمْلَةُ بَعْدَهُ خَبَرُهُ وَالْمَجْمُوعُ خَبَرُ أَنَا، وَالرَّاجِعُ يَاءُ الضَّمِيرِ، وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: لَكِنَّ أَنَا الشَّأْنُ اللَّهُ رَبِّي. قَالَ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ: إِثْبَاتُ أَلِفِ أَنَا فِي الْوَصْلِ ضَعِيفٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: مَذْهَبُ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ وَالْمَازِنِيِّ أَنَّ الْأَصْلَ لَكِنَّ أَنَا، وَذَكَرَ نَحْوَ مَا قَدَّمْنَا.

iki nûnun bir araya gelmesini ağır bularak birincisini sakin kılıp ikincisine idğam etmişlerdir. { هُوَ } zamiri şan zamiridir, ondan sonraki cümle onun haberidir; bu terkibin tamamı ise { أَنَا } zamirinin haberidir ve dönen zamir yâ zamiridir. İfadenin takdiri şöyledir: 'Fakat ben; şan şudur ki, Allah benim Rabbimdir.' Arap dili âlimleri şöyle demişlerdir: Vasıl (geçiş) hâlinde { أَنَا } zamirinin elifini okumak zayıftır. Nahhâs şöyle demiştir: Kisâî, Ferrâ ve Mâzinî'nin mezhebi asıl olanın 'lâkinne ene' (لَكِنَّ أَنَا) olduğu yönündedir ve az önce zikrettiğimiz açıklamaya benzer ifadeler kullanmışlardır.

وَرُوِيَ عَنِ الْكِسَائِيِّ أَنَّ الْأَصْلَ لَكِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي أَنَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِثْبَاتُ الْأَلِفِ فِي لَكِنَّا فِي الْإِدْرَاجِ جَيِّدٌ لِأَنَّهَا قَدْ حذفت الألف من أنا فجاؤوا بِهَا عِوَضًا، قَالَ: وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ «لَكِنَّ أَنَا هُوَ اللَّهُ رَبِّي» وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ والمسيّبي عن نافع، وورش عَنْ يَعْقُوبَ «لكِنَّا» فِي حَالِ الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ مَعًا بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Kisâî'den, aslının 'lâkinna'llâhu hüve rabbî ene' (لَكِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي أَنَا) olduğu da rivayet edilmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Vasıl hâlinde { لكِنَّا } kelimesindeki elifin telaffuz edilmesi güzeldir; çünkü { أَنَا } zamirinden elif hazfedilmiştir ve ona bedel olarak getirilmiştir. Devamla der ki: Übeyy'in kıraatinde 'Lâkinne ene hüvallâhu rabbî' (لَكِنَّ أَنَا هُوَ اللَّهُ رَبِّي) şeklindedir. İbn Âmir, Nâfi'den Müseyyebî ve Ya'kûb'dan Verş hem vasıl hem vakıf hâlinde elifin sübutuyla { لكِنَّا } okumuşlardır; şairin şu sözü de bunun gibidir:

أَنَا سيف العشيرة فاعرفوني ... حميدا فَإِنِّي قَدْ تَذَرَّيْتُ السَّنَامَا

Ben aşiretin kılıcıyım, tanıyın beni / Övgüye lâyıkım, çünkü ben doruklara yükseldim

وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:

A'şâ'nın şu sözü de bundandır:

فكيف أنا وانتحال القوافي ... بعد الشَّيْبِ يَكْفِي ذَاكَ عَارَا

Nasıl olur da ben kafiyeler düzerim / Yaşlılıktan sonra? Bu, ayıp olarak yeter!

وَلَا خِلَافَ فِي إِثْبَاتِهَا فِي الْوَقْفِ، وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَأَبُو الْعَالِيَةِ، وَرُوِيَ عَنِ الْكِسَائِيِّ «لَكِنَّ هُوَ اللَّهُ رَبِّي» ، ثُمَّ نَفَى عَنْ نَفْسِهِ الشِّرْكَ بِاللَّهِ، فَقَالَ: وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ أَخَاهُ كَانَ مُشْرِكًا، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِ يَلُومُهُ فَقَالَ: وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَوْلَا للتحضيض:

Vakıf hâlinde bu elifin sabit kalmasında hiçbir ihtilaf yoktur. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Ebü'l-Âliye –Kisâî'den de rivayetle– 'Lâkinne hüvallâhu rabbî' (لَكِنَّ هُوَ اللَّهُ رَبِّي) şeklinde okumuşlardır. Sonra o zat kendisinden Allah'a şirk koşmayı nefyederek: { وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً } “«ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam»” dedi. Bunda kardeşinin müşrik olduğuna bir işaret vardır. Sonra ona yönelerek onu kınadı ve şöyle dedi: { وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ } “«Bağına girdiğin zaman: Maşallah deseydin ya!»”. { لَوْلا } teşvik (tahzîz) içindir:

أي: هلا قلت عند ما دَخَلْتَهَا هَذَا الْقَوْلَ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: مَا فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى مَعْنَى الْأَمْرِ مَا شَاءَ اللَّهُ، أَيْ: هَلَّا قُلْتَ حِينَ دَخَلْتَهَا الْأَمْرُ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، وَمَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا مُبْتَدَأً وَالْخَبَرُ مُقَدَّرٌ، أَيْ: مَا شَاءَ اللَّهُ كَائِنٌ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا شَرْطِيَّةً وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ شَاءَ اللَّهُ كَانَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ أَيْ: هَلَّا قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، تَحْضِيضًا لَهُ عَلَى الِاعْتِرَافِ بِأَنَّهَا وَمَا فِيهَا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، إِنْ شَاءَ أَبْقَاهَا وَإِنْ شَاءَ أَفْنَاهَا، وَعَلَى الِاعْتِرَافِ بِالْعَجْزِ، وَأَنَّ مَا تَيَسَّرَ لَهُ مِنْ عِمَارَتِهَا إِنَّمَا هُوَ بِمَعُونَةِ اللَّهِ لَا بِقُوَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا يَقْوَى أَحَدٌ عَلَى مَا فِي يَدِهِ مِنْ مُلْكٍ وَنِعْمَةٍ إِلَّا بِاللَّهِ، وَلَا يَكُونُ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ. ثُمَّ لَمَّا عَلَّمَهُ الْإِيمَانَ وَتَفْوِيضَ الْأُمُورِ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَجَابَهُ عَلَى افْتِخَارِهِ بِالْمَالِ وَالنَّفَرِ فَقَالَ: إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً المفعول الأوّل ياء الضمير، وأنا ضمير فصل، وأقلّ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِلرُّؤْيَةِ إِنْ كَانَتْ عِلْمِيَّةً، وَإِنْ جُعِلَتْ بَصَرِيَّةً كَانَ انْتِصَابُ أَقَلَّ عَلَى الْحَالِ، ويجوز أن يكون أنا تأكيد لِيَاءِ الضَّمِيرِ، وَانْتِصَابُ مَالًا وَوَلَدًا عَلَى التَّمْيِيزِ فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ هَذَا جَوَابُ الشَّرْطِ، أَيْ: إِنْ تَرَنِي أَفْقَرَ مِنْكَ، فَأَنَا أَرْجُو أَنْ يَرْزُقَنِي اللَّهُ سُبْحَانَهُ جَنَّةً خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ فِي الدُّنْيَا أَوْ في الآخرة أو في فِيهِمَا وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً أَيْ: وَيُرْسِلُ عَلَى جَنَّتِكَ حُسْبَانًا، وَالْحُسْبَانُ مَصْدَرٌ، بِمَعْنَى الْحِسَابِ كَالْغُفْرَانِ أي: مقدار قَدَّرَهُ اللَّهُ عَلَيْهَا، وَوَقَعَ فِي حِسَابِهِ سُبْحَانَهُ، وَهُوَ الْحُكْمُ بِتَخْرِيبِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْحُسْبَانُ مِنَ الْحِسَابِ أَيْ: يُرْسِلُ عَلَيْهَا عَذَابَ الْحِسَابِ، وَهُوَ حِسَابُ مَا كَسَبَتْ يَدَاكَ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: حُسْبَانًا أَيْ: مَرَامِيَ مِنَ السَّماءِ وَاحِدُهَا حُسْبَانَةٌ، وَكَذَا قال أبو عبيدة والقتبي. وقال ابن الأعرابي: الحسبانة: السّحابة،

Yani: Oraya girdiğinde bu sözü söyleseydin ya! Ferrâ ve Zeccâc şöyle demiştir: 'Mâ' (ما), 'emir/iş Allah'ın dilediğidir' mânasında ref konumundadır. Yani: Oraya girdiğinde, 'İş/durum Allah'ın dilemesiyledir ve Allah'ın dilediği şey olur' deseydin ya! 'Mâ'nın mübteda (özne), haberin (yüklem) ise takdirî olması da câizdir; yani: 'Allah'ın dilediği şey var olur (meydana gelir).' 'Mâ'nın şart edatı, cevabın ise mahzuf olması da câizdir; yani: 'Allah neyi dilerse o olur.' { لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ } “[Güç ve kuvvet ancak Allah'ındır]” yani; 'Mâşâallah, lâ kuvvete illâ billâh (Allah'ın dilediği olur, güç ve kuvvet ancak Allah'ındır)' deseydin ya! [Bu ifade], bahçenin ve içindekilerin Allah'ın dilemesiyle olduğunu; dilerse onu bâkî kılacağını, dilerse yok edeceğini itiraf etmeye ve kendi acziyetini, onu imar etmede elde ettiği kolaylığın kendi güç ve kudretiyle değil, ancak Allah'ın yardımıyla olduğunu kabullenmeye teşvik niteliğindedir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Hiç kimse elindeki mülke ve nimete Allah olmaksızın güç yetiremez ve sadece Allah'ın dilediği şey olur.' Sonra [mümin arkadaşı], ona imanı ve işleri Allah Sübhânehu'ya havale etmeyi öğrettiğinde, onun mal ve adam çokluğuyla övünmesine karşılık vererek şöyle dedi: { إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً } “Eğer beni mal ve evlatça senden daha az görüyorsan”. Birinci mef'ûl (nesne) [tereni fiilindeki] yâ zamiridir. 'Ene' (أَنَا) fasl zamiridir; 'ekalle' (أَقَلَّ) ise eğer rü'yet (görme) ilim/bilgi anlamındaysa ikinci mef'ûldür. Şayet rü'yet basarî (gözle görme) kabul edilirse 'ekalle'nin mansub oluşu hâl sebebiyledir. 'Ene'nin yâ zamirini pekiştiren tekid olması da câizdir. 'Mâlen' (مَالًا) ve 'veleden' (وَلَداً) kelimelerinin mansubiyeti ise temyîz iledir. { فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ } “Rabbimin bana senin bahçenden daha hayırlısını vermesi umulur”. Bu ifade şartın cevabıdır. Yani: 'Eğer beni kendinden daha fakir görüyorsan, ben Allah Sübhânehu'nun bana dünyada yahut ahirette veya her ikisinde senin bahçenden daha hayırlı bir bahçe bahşetmesini umuyorum.' { وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً } “ve onun üzerine bir husbân göndermesi...” Yani senin bahçenin üzerine bir husbân göndermesi [umulur]. Husbân (حُسْبَان), gufrân (غُفْرَان) gibi hesap mânasında bir masdardır. Yani: Allah'ın onun hakkında takdir ettiği ve Sübhânehu'nun hesabında yer alan bir miktardır ki bu da onun helak edilmesi hükmüdür. Zeccâc şöyle demiştir: 'Husbân, hesaptan gelir; yani onun üzerine hesap azabı gönderir ki bu da ellerinin kazandıklarının hesabıdır.' Ahfeş şöyle demiştir: 'Husbân; gökten atılan şeyler/âfetler demektir, tekili husbânedir.' Ebû Ubeyde ve Kutebî (İbn Kuteybe) de böyle söylemiştir. İbnü'l-A'râbî ise şöyle demiştir: 'Husbâne; buluttur...'

وَالْحُسْبَانَةُ: الْوِسَادَةُ، وَالْحُسْبَانَةُ: الصَّاعِقَةُ، وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: الْحُسْبَانُ سِهَامٌ يَرْمِي بِهَا الرَّجُلُ فِي جَوْفِ قَصَبَةٍ تُنْزَعُ فِي قَوْسٍ، ثُمَّ يَرْمِي بِعِشْرِينَ مِنْهَا دُفْعَةً وَالْمَعْنَى: يُرْسِلُ عَلَيْهَا مَرَامِيَ مِنْ عَذَابِهِ إِمَّا بَرْدٌ، وَإِمَّا حِجَارَةٌ أَوْ غَيْرُهُمَا مِمَّا يَشَاءُ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ. وَمِنْهُ قول زِيَادٍ الْكِلَابِيِّ: أَصَابَ الْأَرْضَ حُسْبَانٌ، أَيْ: جَرَادٌ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً أَيْ: فَتُصْبِحَ جَنَّةُ الْكَافِرِ بَعْدَ إِرْسَالِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَيْهَا حُسْبَانًا صَعِيدًا، أَيْ: أَرْضًا لَا نَبَاتَ بِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تحقيقه، زلقا: أي: تزلّ فِيهَا الْأَقْدَامُ لِمَلَاسَتِهَا، يُقَالُ: مَكَانٌ زَلَقٌ بِالتَّحْرِيكِ: أَيْ دَحْضٌ، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرُ قَوْلِكَ: زَلَقَتْ رِجْلُهُ تَزْلَقُ زَلَقًا، وَأَزْلَقَهَا غَيْرُهُ، وَالْمَزْلَقَةُ: الْمَوْضِعُ الَّذِي لَا يَثْبُتُ عَلَيْهِ قَدَمٌ، وَكَذَا الزَّلَّاقَةُ، وَصَفَ الصَّعِيدَ بِالْمَصْدَرِ مُبَالَغَةً، أَوْ أُرِيدَ بِهِ الْمَفْعُولُ، وَجُمْلَةُ أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَالْغَوْرُ: الْغَائِرُ. وَصَفَ الْمَاءَ بِالْمَصْدَرِ مُبَالَغَةً، وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا تَصِيرُ عَادِمَةً لِلْمَاءِ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ وَاجِدَةً لَهُ، وَكَانَ خِلَالَهَا ذَلِكَ النَّهْرُ يَسْقِيهَا دَائِمًا، وَيَجِيءُ الْغَوْرُ بِمَعْنَى الْغُرُوبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ:

husbâne yastıktır, husbâne yıldırımdır. Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: Husbân, kişinin bir yaydaki kamışın içinden fırlattığı oklardır ki bunlardan yirmi tanesini birden fırlatır. Mânası şudur: Onun üzerine azabından atışlar/âfetler gönderir; bu ya dolu, ya taşlar yahut dilediği başka azap türleridir. Ziyâd el-Kilâbî'nin şu sözü de bundandır: 'Yere husbân isabet etti' yani çekirge [istilası oldu]. { فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً } “«de orası kaygan çorak bir toprak kesilir»” yani Yüce Allah'ın üzerine bir âfet göndermesinden sonra o kâfirin bağı bitkisiz düz bir toprak (saîd) hâline gelir –bunun tahkiki daha önce geçmişti–; { زَلَقاً } ise kayganlığından ötürü ayakların üzerinde kaydığı yer demektir. Harekeli olarak 'mekânun zelekun' (مَكَانٌ زَلَقٌ) yani kaygan yer denilir; bu aslen 'zelekat riclühû tezleku zalekan' (زَلَقَتْ رِجْلُهُ تَزْلَقُ زَلَقًا) ve başkası kaydırdığında 'ezlekahâ gayruhû' (أَزْلَقَهَا غَيْرُهُ) sözünüzün masdarıdır. Mezleka (الْمَزْلَقَةُ) üzerinde hiçbir ayağın sabit duramadığı yerdir, zellâka (الزَّلَّاقَةُ) da böyledir. Saîd kelimesi mübalağa amacıyla masdar ile vasfedilmiştir yahut bununla mef'ûl mânası kastedilmiştir. { أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً } “«Yahut suyu çekilir»” cümlesi ise kendisinden önceki cümleye matuftur. Gavr (الْغَوْرُ) derinlere çekilip batan demektir; mübalağa amacıyla su masdar ile vasfedilmiştir. Mânası şudur: İçinde onu sürekli sulayan o ırmak akıp dururken ve bol suya sahipken, bu durumdan sonra tamamen susuz kalır. Gavr kelimesi batmak/kaybolmak mânasına da gelir; Ebû Züeyb'in şu sözü bundandır:

هَلِ الدَّهْرُ إِلَّا لَيْلَةٌ وَنَهَارُهَا ... وَإِلَّا طُلُوعُ الشَّمْسِ ثُمَّ غِيَارُهَا

Zaman dediğin bir gece ve gündüzünden / Ve güneşin doğup sonra batmasından başka nedir ki?

فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً أَيْ: لَنْ تَسْتَطِيعَ طَلَبَ الْمَاءِ الْغَائِرِ فَضْلًا عَنْ وُجُودِهِ وَرَدِّهِ، وَلَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ بِحِيلَةٍ مِنَ الْحِيَلِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: فَلَنْ تَسْتَطِيعَ طَلَبَ غَيْرِهِ عِوَضًا عَنْهُ. ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ عَنْ وُقُوعِ مَا رَجَاهُ ذَلِكَ الْمُؤْمِنُ وَتَوَقَّعَهُ مِنْ إِهْلَاكِ جَنَّةِ الْكَافِرِ، فَقَالَ: وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ قَدْ قَدَّمْنَا اخْتِلَافَ الْقُرَّاءِ فِي هَذَا الْحَرْفِ وَتَفْسِيرِهِ، وَأَصْلُ الْإِحَاطَةِ مِنْ إِحَاطَةِ الْعَدُوِّ بِالشَّخْصِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ إِهْلَاكِهِ وَإِفْنَائِهِ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ فَوَقْعَ مَا تَوَقَّعَهُ الْمُؤْمِنُ وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ أَيْ: يَضْرِبُ إِحْدَى يَدَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ النَّدَمِ، كَأَنَّهُ قِيلَ فَأَصْبَحَ يَنْدَمُ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها أَيْ: فِي عِمَارَتِهَا وَإِصْلَاحِهَا مِنَ الْأَمْوَالِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: يُقَلِّبُ مُلْكَهُ فَلَا يَرَى فِيهِ عِوَضَ مَا أَنْفَقَ لِأَنَّ الْمُلْكَ قَدْ يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْيَدِ مِنْ قَوْلِهِمْ: فِي يَدِهِ مَالٌ، وَهُوَ بِعِيدٌ جِدًّا، وَجُمْلَةُ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّ تِلْكَ الْجَنَّةَ سَاقِطَةٌ عَلَى دَعَائِمِهَا الَّتِي تَعْمِدُ بِهَا الْكُرُومَ، أَوْ سَاقِطٌ بَعْضُ تِلْكَ الْجَنَّةِ عَلَى بَعْضٍ، مَأْخُوذٌ مِنْ خَوَتِ النُّجُومُ تَخْوَى إِذَا سَقَطَتْ وَلَمْ تُمْطِرْ فِي نَوْئِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا قيل: وتخصيص ماله عُرُوشٌ بِالذِّكْرِ دُونَ النَّخْلِ وَالزَّرْعِ لِأَنَّهُ الْأَصْلُ، وَأَيْضًا إِهْلَاكُهَا مُغْنٍ عَنْ ذِكْرِ إِهْلَاكِ الْبَاقِي، وجملة وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً مَعْطُوفَةٌ عَلَى يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ أَوْ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِهِ، أَيْ: وَهُوَ يَقُولُ تَمَنَّى عِنْدَ مُشَاهَدَتِهِ لهلاك جنته بأنه لَمْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ حَتَّى تَسْلَمَ جَنَّتُهُ مِنَ الْهَلَاكِ، أَوْ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُ عَلَى حَقِيقَتِهِ، لَا لِمَا فَاتَهُ مِنَ الْغَرَضِ الدُّنْيَوِيِّ، بَلْ لِقَصْدِ التَّوْبَةِ مِنَ الشِّرْكِ وَالنَّدَمِ عَلَى مَا فَرَطَ مِنْهُ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِئَةٌ اسْمُ كَانَ وله خبرها، وينصرونه صِفَةٌ لِفِئَةٍ، أَيْ: فِئَةٌ نَاصِرَةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ يَنْصُرُونَهُ الْخَبَرَ، وَرَجَّحَ الْأَوَّلَ سِيبَوَيْهِ وَرَجَّحَ الثَّانِيَ الْمُبَرِّدُ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ: وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَمْ تَكُنْ لَهُ فِرْقَةٌ وَجَمَاعَةٌ يلتجئ

{ فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً } “artık onu asla arayıp bulamazsın” yani; onu bulup geri getirmek şöyle dursun, yerin dibine çekilen bu suyu aramaya bile güç yetiremezsin ve hiçbir hile/çare ile ona ulaşamazsın. Şöyle de denilmiştir: Mânası, 'onun yerine başka bir su aramaya güç yetiremezsin' demektir. Ardından Yüce Allah, o müminin ümit ettiği ve beklediği, kâfirin bahçesinin helak olması durumunun gerçekleştiğini haber vererek şöyle buyurdu: { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } “Derken onun bütün serveti/ürünü kuşatılıp yok edildi”. Kurrânın bu kelimedeki kıraat farklılıklarını ve tefsirini daha önce zikretmiştik. İhâta kelimesinin aslı, daha önce { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } “kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna” ayetinde geçtiği üzere düşmanın bir kimseyi kuşatması anlamından gelir ve helak edip yok etmekten kinayedir. Bu [cümle], takdirî bir ifadeye matuftur; sanki 'Müminin beklediği şey meydana geldi ve onun ürünleri helak edildi' denilmektedir. { فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ } “Bunun üzerine iki elini ovuşturmaya başladı” yani iki elini birbirine vurmaya başladı. Bu, pişmanlıktan kinayedir; sanki 'pişman olmaya başladı' denilmiştir. { عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها } “oraya harcadıklarına karşı” yani oranın imarı ve ıslahı için sarf ettiği mallara karşı [pişmanlık duymaya başladı]. Şöyle de denilmiştir: Bunun mânası, 'mülkünü evirip çevirir ama harcadığının karşılığını onda göremez' demektir; zira mülk, 'elinde mal var' sözünde olduğu gibi bazen 'el' ile ifade edilir; ancak bu [yorum] oldukça uzaktır. { وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “oysa o, çardakları üzerine çökmüş durumdaydı” cümlesi hâl olarak mahallen mansubdur; yani o bahçe, asmaların üzerine dayandırıldığı çardakları/direkleri üzerine çökmüş yahut o bahçenin bir kısmı diğer bir kısmının üzerine yıkılmış bir hâldedir. Bu [kelime], yıldızların battığı ve vaktinde yağmur yağdırmadığı durum için kullanılan 'haveti'n-nücûm' (خَوَتِ النُّجُومُ) tabirinden alınmıştır. Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: { فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا } “İşte zulümleri sebebiyle ıssız kalmış evleri!”. Hurma ve ekinler zikredilmeksizin özellikle çardaklı olanların zikredilmesinin sebebinin, asıl olanın bunlar olması ve ayrıca bunların helakinin geride kalanların helakini belirtmeye yetmesi olduğu söylenmiştir. { وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً } “ve şöyle diyordu: 'Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!'” cümlesi ise { يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ } ifadesine matuftur veya onun zamirinden hâldir; yani o, şöyle diyerek... Bahçesinin helak olduğunu gördüğünde, bahçesi helakten kurtulsun diye Allah'a ortak koşmamış olmayı temenni etti. Yahut onun bu sözü, elden kaçırdığı dünyalık gayeden dolayı değil, bizzat hakikati üzere olup şirkten tevbe etmek ve kusurlarından ötürü nedamet duymak kastıyla söylenmiştir. { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Ona Allah'tan başka yardım edecek bir topluluk da yoktu”. Burada { فِئَةٌ } kelimesi kâne'nin ismi, { لَهُ } ise haberidir. { يَنْصُرُونَهُ } cümlesi { فِئَةٌ } kelimesinin sıfatıdır; yani 'yardım eden bir topluluk' demektir. { يَنْصُرُونَهُ } cümlesinin haber olması da caizdir. Sîbeveyh birinci görüşü, el-Müberred ise ikinci görüşü tercih etmiş ve { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ } “Hiçbir şey O'na denk değildir” ayetini delil getirmiştir. Mânası şudur: Onun sığınacağı

إِلَيْهَا وَيَنْتَصِرُ بِهَا، وَلَا نَفَعَهُ النَّفَرُ الَّذِينَ افْتَخَرَ بِهِمْ فِيمَا سَبَقَ وَما كانَ فِي نَفْسِهِ مُنْتَصِراً أَيْ: مُمْتَنِعًا بِقُوَّتِهِ عَنْ إِهْلَاكِ اللَّهِ لِجَنَّتِهِ، وَانْتِقَامِهِ مِنْهُ هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ «الْحَقُّ» بِالرَّفْعِ نَعْتًا لِلْوَلَايَةِ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ مَكَّةَ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ «الْحَقِّ» بِالْجَرِّ نَعْتًا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ النَّصْبُ عَلَى الْمَصْدَرِ وَالتَّوْكِيدِ كَمَا تَقُولُ: هَذَا لَكَ حَقًّا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ الْوِلَايَةُ بِكَسْرِ الْوَاوِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَالْمَعْنَى هُنَالِكَ: أَيْ: في ذلك المقام النصر لِلَّهِ وَحْدَهُ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا غَيْرُهُ وَقِيلَ: هُوَ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، أَيْ: الْوِلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُنَالِكَ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً أَيْ:

ve yardımıyla galip geleceği bir fırka ve topluluk yoktu; daha önce kendileriyle övündüğü adamları da ona fayda vermedi. { وَما كانَ ... مُنْتَصِراً } “ve kendisini kurtaracak güçte de değildi” yani bizzat kendisi Allah'ın bağını helak etmesine ve kendisinden intikam almasına kendi gücüyle engel olabilecek durumda değildi. { هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ } “İşte orada yardım ve hâkimiyet, hak olan Allah'a aittir”. Ebû Amr ve Kisâî { الْوَلَايَةُ } kelimesinin sıfatı olarak { الْحَقُّ } lafzını merfû okumuşlardır; Medine ve Mekke ehli ile Âsım ve Hamza ise Yüce Allah'ın sıfatı olarak { الْحَقِّ } lafzını mecrûr okumuşlardır. Zeccâc şöyle demiştir: 'Bu sana gerçekten aittir' sözünüzdeki gibi masdar ve tekit olarak mansub olması da câizdir. A'meş, Hamza ve Kisâî vâvın kesresiyle { الْوِلَايَةُ } okumuşlar, diğerleri ise fethasıyla okumuşlardır; bunlar aynı mânaya gelen iki ayrı lügattir. Mânası: İşte o makamda yardım yalnız Allah'a aittir, O'ndan başkası buna güç yetiremez. Bir görüşe göre ise takdim ve tehir vardır; yani: Yardım ve hâkimiyet işte orada hak olan Allah'a aittir. { هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً } “O, mükâfat bakımından da daha hayırlıdır, sonuç bakımından da daha hayırlıdır” yani:

هُوَ سُبْحَانَهُ خَيْرٌ ثَوَابًا لِأَوْلِيَائِهِ فِي الدنيا والآخرة وَخَيْرٌ عُقْباً أي: عاقبة، وقرأ الْأَعْمَشُ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ «عُقْبًا» بِسُكُونِ الْقَافِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّهَا، وَهَمَّا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، أَيْ: هُوَ خير عاقبة لمن رجاه وآمن به، يقال هَذَا عَاقِبَةُ أَمْرِ فُلَانٍ، وَعُقْبَاهُ: أَيْ: أُخْرَاهُ.

O Yüce Zât, dünyada ve ahirette dostları için sevapça daha hayırlıdır; { وَخَيْرٌ عُقْباً } yani âkıbet olarak da daha hayırlıdır. A'meş, Âsım ve Hamza kâfın sükûnuyla { عُقْبًا } okumuşlar, diğerleri ise zammesiyle okumuşlardır; ikisi de aynı mânadadır, yani: O'nu uman ve O'na iman eden kimse için âkıbetçe daha hayırlıdır. 'Bu filanın işinin âkıbetidir ve ukbâsıdır' yani sonudur, denilir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ قَالَ: الْجَنَّةُ هِيَ الْبُسْتَانُ، فَكَانَ لَهُ بُسْتَانٌ وَاحِدٌ وَجِدَارٌ واحد، وكان بينهما نهر، فلذلك كانتا جَنَّتَيْنِ، وَلِذَلِكَ سَمَّاهُ جَنَّةً مِنْ قِبَلِ الْجِدَارِ الذي يليها. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ أبي عمرو الشيباني قال: نهر أبي فرطس نَهْرُ الْجَنَّتَيْنِ. قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: وَهُوَ نَهْرٌ مَشْهُورٌ بِالرَّمَلَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً قَالَ: لَمْ تَنْقُصْ، كُلُّ شَجَرِ الْجَنَّةِ أَطْعَمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْهُ وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ يَقُولُ: مَالٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ: قَرَأَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ بِالضَّمِّ، وَقَالَ: هِيَ أَنْوَاعُ الْمَالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ قَالَ: ذَهَبٌ وَفِضَّةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ يَقُولُ: كَفُورٌ لِنِعْمَةِ رَبِّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ قَالَتْ: عَلَّمَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كلمات أقولهنّ عند الكرب: «الله اللَّهُ رَبِّي لَا أُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا» . وَأَخْرَجَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ الطَّائِفِيِّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ قَالَ: «طَلَبَ مُوسَى مِنْ رَبِّهِ حَاجَةً فَأَبْطَأَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ: مَا شَاءَ اللَّهُ، فَإِذَا حَاجَتُهُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ: يَا رَبِّ إِنِّي أَطْلُبُ حَاجَتِي مُنْذُ كَذَا وَكَذَا أُعْطِيتُهَا الْآنَ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: يَا مُوسَى، أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ قَوْلَكَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْجَحُ مَا طُلِبَتْ بِهِ الْحَوَائِجُ» . وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى عَبْدٍ نِعْمَةً فِي أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ وَلَدٍ فَيَقُولُ: مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِلَّا دَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ كُلَّ آفَةٍ حَتَّى تَأْتِيَهُ مَنِيَّتُهُ، وَقَرَأَ: وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» وَفِي إِسْنَادِهِ عِيسَى بْنُ عَوْنٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَنَسٍ. قَالَ أَبُو الْفَتْحِ الْأَزَدِيُّ:

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den naklettiğine göre O, { جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ } kavli hakkında şöyle demiştir: Cennet bahçedir; onun tek bir bahçesi ve tek bir duvarı vardı, ikisinin arasından bir ırmak geçiyordu; bu yüzden iki bağ sayıldı ve kendisine bitişik olan duvar cihetinden dolayı orayı tek bir bağ olarak da isimlendirdi. İbn Ebî Hâtim'in Yahyâ b. Ebî Amr eş-Şeybânî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Furtus nehri iki bağın nehridir. İbn Ebî Hâtim der ki: O, Remle'de meşhur bir nehirdir. İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre O, { وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً } kavli hakkında: Eksiltmedi, bağın bütün ağaçları meyve verdi, demiştir. İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Talha tarikiyle ondan { وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ } kavli hakkında: Yani malı vardı, dediğini rivayet etmiştir. Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiklerine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs onu zamme ile { وَكانَ لَهُ ثُمُرٌ } okudu ve: O malın çeşitleridir, dedi. İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre O, { وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ } kavli hakkında: Altın ve gümüştür, demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre O, { وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } kavli hakkında: Rabbinin nimetine karşı çok nankördür, demiştir. İbn Ebî Hâtim Esmâ bnt. Umeys'ten şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sıkıntı anında söyleyeceğim şu kelimeleri bana öğretti: «Allâh! Allâhu Rabbî, lâ üşriku bihî şey'en (Allah! Rabbim Allah'tır; O'na hiçbir şeyi ortak koşmam).» Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de, Yahyâ b. Süleym et-Tâifî'den, o da zikrettiği bir kimseden şöyle rivayet etmiştir: «Mûsâ Rabbinden bir hacet diledi de hacetinin karşılanması gecikti; bunun üzerine 'Mâşâallâh' dedi. Bir de baktı ki haceti önündedir. Bunun üzerine: 'Ey Rabbim! Ben şu kadar zamandır hacetimi istiyordum, şimdi bana verildi' dedi. Allah ona şöyle vahyetti: 'Ey Mûsâ! Bilmedin mi ki senin Mâşâallâh demen, hacetlerin kendisiyle talep edildiği en başarılı yoldur?'» Ebû Ya'lâ, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakî Enes'ten şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Allah bir kula ailesi, malı veya evladı hususunda bir nimet verir de o kul: 'Mâşâallâhu lâ kuvvete illâ billâh' derse, eceli gelinceye kadar Allah ondan her türlü afeti defeder. Sonra şu ayeti okudu: { وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ }». İsnadında Îsâ b. Avn, Abdülmelik b. Zürâre'den, o da Enes'ten rivayet etmiştir. Ebu'l-Feth el-Ezdî şöyle demiştir:

عِيسَى بْنُ عَوْنٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَنَسٍ لَا يَصِحُّ حَدِيثُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ أَنَسٍ نَحْوَهُ مَوْقُوفًا. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْهُ نَحْوَهُ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:

Îsâ b. Avn'ın Abdülmelik b. Zürâre'den, onun da Enes'ten yaptığı rivayetin hadisi sahih değildir. İbn Ebî Hâtim başka bir yoldan Enes'ten mevkuf olarak benzerini rivayet etmiştir. Beyhakî de Şuab'da ondan merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. Ahmed'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

قَالَ لِي نَبِيُّ الله ﷺ: «أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى كَنْزٍ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ تَحْتَ الْعَرْشِ؟ قَلْتُ: نَعَمْ، قَالَ: أَنْ تَقُولَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» . وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ: «أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى كَنْزٍ

Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Sana Arş'ın altındaki cennet hazinelerinden bir hazine göstereyim mi?» buyurdu. Ben: «Evet» dedim. «Lâ kuvvete illâ billâh (Kuvvet ancak Allah'ındır) demendir» buyurdu. Sahih'te Ebû Mûsâ hadisinden sâbit olduğuna göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Sana cennet hazinelerinden

مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ؟ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ وَآثَارٌ عَنِ السَّلَفِ فِي فَضْلِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ.

bir hazine göstereyim mi? Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh (Güç ve kuvvet ancak Allah'tandır) [demendir]» buyurmuştur. Bu cümlenin fazileti hakkında selef-i sâlihînden pek çok hadis ve rivayet varit olmuştur.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً قَالَ: مِثْلَ الْجُرُزِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: حُسْباناً مِنَ السَّماءِ قَالَ: عَذَابًا فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً أَيْ: قَدْ حُصِدَ مَا فِيهَا فَلَمْ يُتْرَكْ فِيهَا شَيْءٌ أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً أَيْ: ذَاهِبًا قَدْ غَارَ فِي الْأَرْضِ وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ قَالَ: يُصَفِّقُ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها متلهّفا على ما فاته.

İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre O, { فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً } kavli hakkında: Üzerinde hiçbir şey kalmayan çorak toprak gibi, demiştir. Abdürrezzâk, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiklerine göre O, { حُسْباناً مِنَ السَّماءِ } kavli hakkında: Bir azap, demiştir; { فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً } kavli hakkında: İçindekiler biçilmiş ve geriye hiçbir şey bırakılmamış hâle gelir; { أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً } kavli hakkında: Yani toprağın derinliklerine çekilip kaybolmuş olarak; { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ } kavli hakkında ise: { عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها } elden kaçırdığı şeylere hayıflanarak ellerini birbirine çırpar, demiştir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]

[Kehf Suresi (18), Ayetler: 45-46]

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً (٤٥) الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلاً (٤٦)

{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً (٤٥) الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلاً (٤٦) } “Onlara dünya hayatının misalini de ver: O, gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki onunla yeryüzünün bitkisi birbirine karışmış; ardından rüzgârların savurduğu bir çerçöp hâline gelivermiştir. Allah her şeye güç yetirendir. (45) Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır. (46)”

ثُمَّ ضَرَبَ سُبْحَانَهُ مَثَلًا آخَرَ لِجَبَابِرَةِ قُرَيْشٍ فَقَالَ: وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا أَيِ: اذْكُرْ لَهُمْ مَا يُشْبِهُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا فِي حُسْنِهَا وَنَضَارَتِهَا وَسُرْعَةِ زَوَالِهَا لِئَلَّا يَرْكَنُوا إِلَيْهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَثَلُ فِي سُورَةِ يُونُسَ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ هَذَا الْمَثَلَ فَقَالَ: كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا هُوَ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ لِقَوْلِهِ:

Sonra Yüce Allah Kureyş'in zorbaları için başka bir mesel vererek şöyle buyurdu: { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onlara dünya hayatının misalini de ver” yani dünyaya bel bağlamasınlar diye güzelliği, parlaklığı ve çabucak yok oluşu bakımından dünya hayatına benzeyen şeyi onlara zikret. Bu mesel daha önce Yûnus Suresi'nde geçmişti. Sonra Yüce Allah bu meseli açıklayarak şöyle buyurdu: { كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ } “O, gökten indirdiğimiz bir su gibidir”; bunun O'nun:

اضْرِبْ عَلَى جَعْلِهِ بِمَعْنَى صَيِّرْ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ أَيِ: اخْتَلَطَ بِالْمَاءِ نَبَاتُ الْأَرْضِ حَتَّى اسْتَوَى وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّ النَّبَاتَ اخْتَلَطَ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ حِينِ نَزَلَ عَلَيْهِ الْمَاءُ لِأَنَّ النَّبَاتَ إِنَّمَا يَخْتَلِطُ وَيَكْثُرُ بِالْمَطَرِ، فَتَكُونُ الْبَاءُ فِي «بِهِ» سَبَبِيَّةً فَأَصْبَحَ النَّبَاتُ هَشِيماً الْهَشِيمُ: الْكَسِيرُ، وَهُوَ مِنَ النَّبَاتِ مَا تَكَسَّرَ بِسَبَبِ انْقِطَاعِ الْمَاءِ عَنْهُ وَتَفَتَّتَ، وَرَجُلٌ هَشِيمٌ: ضَعِيفُ الْبَدَنِ، وَتَهَشَّمَ عَلَيْهِ فُلَانٌ: إِذَا تَعَطَّفَ، وَاهْتَشَمَ مَا فِي ضَرْعِ النَّاقَةِ: إِذَا احْتَلَبَهُ، وَهَشَّمَ الثَّرِيدَ: كَسَّرَهُ وَثَرَدَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ الزَّبْعَرِيِّ:

'ıdrib' (اضْرِبْ) kavlinin 'kılmak/dönüştürmek' mânasına hamledilerek ikinci mef'ûlü olması da câizdir. { فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ } “ki onunla yeryüzünün bitkisi birbirine karışmış” yani su ile yeryüzünün bitkisi karışıp gürleşti. Bir görüşe göre mânası şudur: Üzerine su indiği zaman bitkiler birbirine karıştı; çünkü bitki ancak yağmurla boy atıp birbirine girer ve çoğalır. Bu takdirde { بِهِ } lafzındaki bâ harfi sebebiyyet içindir. { فَأَصْبَحَ ... هَشِيماً } “bir çerçöp hâline gelivermiştir”; heşîm (الْهَشِيمُ), kırılıp ufalanmış olandır. Bitkilerden, suyun kesilmesi sebebiyle kuruyup kırılan ve ufalanan kısımdır. Bedeni zayıf olan adama 'raculün heşîmün' (رَجُلٌ هَشِيمٌ), bir kimse şefkat gösterdiğinde 'tehaşşeme aleyhi fulânün' (تَهَشَّمَ عَلَيْهِ فُلَانٌ), devenin memesindeki sütü sağdığında 'ihteşeme mâ fî dar'i'n-nâkati' (اهْتَشَمَ مَا فِي ضَرْعِ النَّاقَةِ), ekmeği ufalayıp tirit yaptığında 'heşşeme's-serîde' (هَشَّمَ الثَّرِيدَ) denilir; İbnu'z-Ziba'râ'nın şu sözü bundandır:

عَمْرُو الَّذِي هَشَمَ الثَّرِيدَ لِقَوْمِهِ ... وَرِجَالُ مَكَّةَ مُسْنِتُونَ عِجَافُ

Amr'dır o ki kavmine tirit doğramıştır / Mekke halkı kuraklıktan zayıf düşmüşken.

تَذْرُوهُ الرِّياحُ تُفَرِّقُهُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَابْنُ قُتَيْبَةَ: تَذْرُوهُ: تَنْسِفُهُ، وَقَالَ ابْنُ كِيسَانَ: تَذْهَبُ بِهِ وَتَجِيءُ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ «تَذْرِيهِ الرِّيحُ» ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ «تَذْرِيهِ» يُقَالُ: ذَرَتْهُ الرِّيحُ تَذْرُوهُ، وَأَذْرَتْهُ تُذْرِيهِ. وَحَكَى الْفَرَّاءُ: أَذْرَيْتُ الرَّجُلَ عَنْ فَرَسِهِ، أَيْ: قَلَبْتُهُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً أَيْ: عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ يُحْيِيهِ وَيُفْنِيهِ بِقُدْرَتِهِ لَا يَعْجِزُ عَنْ شَيْءٍ الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا هَذَا رَدٌّ عَلَى الرُّؤَسَاءِ الَّذِينَ كَانُوا يَفْتَخِرُونَ بِالْمَالِ وَالْغِنَى وَالْأَبْنَاءِ فَأَخْبَرَهُمْ سُبْحَانَهُ أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يُتَزَيَّنُ بِهِ فِي الدُّنْيَا لَا مِمَّا يَنْفَعُ فِي الْآخِرَةِ، كَمَا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ

{ تَذْرُوهُ الرِّياحُ } “rüzgârların savurduğu”; onu dağıtır. Ebû Ubeyde ve İbn Kuteybe şöyle demiştir: 'Tezrûhu', onu savurup kökünden söker, demektir. İbn Keysân ise: Onu bir o yana bir bu yana savurur, demiştir ki bu mânalar birbirine yakındır. Talha b. Musarrif 'Tezrîhi'r-rîhu' (تَذْرِيهِ الرِّيحُ) şeklinde okumuştur. Kisâî şöyle demiştir: Abdullah'ın kıraatinde 'tezrîhi' (تَذْرِيهِ) şeklindedir; rüzgâr bir şeyi savurduğunda 'zerethü'r-rîhu tezrûhu' (ذَرَتْهُ الرِّيحُ تَذْرُوهُ) ve 'ezrethü tüzrîhi' (أَذْرَتْهُ تُذْرِيهِ) denilir. Ferrâ: 'Ezreytü'r-racüle an ferasihî' (أَذْرَيْتُ الرَّجُلَ عَنْ فَرَسِهِ) yani adamı atından düşürdüm/devirdim ifadesini nakletmiştir. { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً } “Allah her şeye güç yetirendir” yani kudretiyle her şeyi diriltmeye ve yok etmeye güç yetirendir, hiçbir şey O'nu âciz bırakamaz. { الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür”; bu, mal, zenginlik ve evlatlarıyla övünen elebaşlarına bir reddiyedir. Yüce Allah bunlara, bunların ahirette fayda verecek şeylerden değil, sadece dünyada kendisiyle süslenilen şeylerden olduğunu haber vermiştir; nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: { أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ } “Mallarınız ve çocuklarınız ancak bir imtihandır”

وَقَالَ: إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَلِهَذَا عَقَّبَ هَذِهِ الزِّينَةَ الدُّنْيَوِيَّةَ بِقَوْلِهِ:

ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ } “Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar vardır; onlardan sakının”. İşte bu sebeple bu dünyevî süsün peşinden şöyle buyurmuştur:

وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ أَيْ: أَعْمَالُ الْخَيْرِ، وَهِيَ مَا كَانَ يفعله فقراء المسلمين من الطاعات

{ وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ } “Kalıcı olan salih ameller ise” yani hayır amelleridir; bunlar da fakir Müslümanların yerine getirdiği taatlerdir.

خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً أَيْ: أَفْضَلُ مِنْ هَذِهِ الزِّينَةِ بِالْمَالِ وَالْبَنِينِ ثَوَابًا، وَأَكْثَرُ عَائِدَةً وَمَنْفَعَةً لِأَهْلِهَا وَخَيْرٌ أَمَلًا أَيْ: أَفْضَلُ أَمَلًا، يَعْنِي أَنَّ هَذِهِ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ لِأَهْلِهَا مِنَ الْأَمَلِ أَفْضَلُ مِمَّا يُؤَمِّلُهُ أَهْلُ الْمَالِ وَالْبَنِينَ لِأَنَّهُمْ يَنَالُونَ بِهَا فِي الْآخِرَةِ أَفْضَلَ مِمَّا كَانَ يُؤَمِّلُهُ هَؤُلَاءِ الْأَغْنِيَاءُ فِي الدُّنْيَا، وَلَيْسَ فِي زِينَةِ الدُّنْيَا خَيْرٌ حَتَّى تُفَضَّلَ عَلَيْهَا الْآخِرَةُ، وَلَكِنَّ هَذَا التَّفْضِيلَ خَرَجَ مَخْرَجَ قَوْلِهِ تعالى: أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ كُلُّ عَمَلِ خَيْرٍ، فَلَا وَجْهَ لِقَصْرِهَا عَلَى الصَّلَاةِ كَمَا قَالَ بعض ، وَلَا لِقَصْرِهَا عَلَى نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الذِّكْرِ كَمَا قَالَهُ بَعْضٌ آخَرُ، وَلَا عَلَى مَا كَانَ يَفْعَلُهُ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ بِاعْتِبَارِ السَّبَبِ لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَبِهَذَا تَعْرِفُ أَنَّ تَفْسِيرَ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ فِي الْأَحَادِيثِ بِمَا سَيَأْتِي لَا يُنَافِي إِطْلَاقَ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى مَا هُوَ عَمَلٌ صَالِحٌ مِنْ غَيْرِهَا.

{ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً } “Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır” yani sevap bakımından mal ve evlat süsünden daha faziletli, sahiplerine getirisi ve menfaati daha çoktur; { وَخَيْرٌ أَمَلًا } “ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır” yani ümitçe daha üstündür. Şöyle ki: Bu salih amellerin sahipleri için besledikleri ümit, mal ve evlat sahiplerinin ümit ettiklerinden daha üstündür; çünkü onlar ahirette bu amellerle, bu zenginlerin dünyada ümit ettiklerinden çok daha faziletlisini elde ederler. Esasen dünya süsünde bir hayır yoktur ki ahiret ona üstün tutulsun; ancak bu üstünlük, Yüce Allah'ın şu kavli kabilinden varit olmuştur: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } “O gün cennet ehlinin kalacağı yer daha hayırlıdır”. Zahir olan şudur ki Bâkıyât-ı Sâlihât bütün hayır amelleridir; dolayısıyla bazılarının dediği gibi onu sadece namaza hasretmenin veya diğer bazılarının dediği gibi zikir türlerinden bir türe hasretmenin yahut iniş sebebi cihetiyle muhacirlerin fakirlerinin işlediklerine hasretmenin hiçbir tutar tarafı yoktur. Çünkü muteber olan lafzın umumudur, sebebin hususiliği değildir. Buradan anlarsın ki hadislerde geleceği üzere Bâkıyât-ı Sâlihât'ın tefsir edilmesi, bu lafzın bunların dışındaki diğer salih amellere de ıtlak edilmesine mani değildir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيِّ قَالَ: الْمالُ وَالْبَنُونَ حَرْثُ الدُّنْيَا، وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ حَرْثُ الْآخِرَةِ، وَقَدْ جَمَعَهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ قَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَأَحْمَدُ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:

İbn Ebî Hâtim, Ali'den [radıyallâhu anh] şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Mal ve çocuklar dünya ekini, salih amel ise ahiret ekinidir. Allah bunları bazı topluluklar için bir arada vermiştir." İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ } “Kalıcı olan salih ameller” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber'dir." Saîd b. Mansûr, Ahmed, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdeveyh, Ebû Saîd el-Hudrî'den [radıyallâhu anh] rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«اسْتَكْثِرُوا مِنَ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ، قِيلَ: وَمَا هُنَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: التَّكْبِيرُ وَالتَّهْلِيلُ وَالتَّسْبِيحُ وَالتَّحْمِيدُ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ شَاهِينَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ مَرْفُوعًا بِلَفْظِ:

"Bâkıyât-ı sâlihâtı çokça yapın." Denildi ki: "Onlar nelerdir ey Allah'ın Resûlü?" Buyurdu ki: "Tekbir, tehlil, tesbih, tahmid ve 'lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır." Taberânî, İbn Şâhîn ve İbn Merdeveyh, Ebû'd-Derdâ'dan merfû olarak şu lafızla rivayet etmişlerdir:

«سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، هُنَّ الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ» . وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الصَّغِيرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أُبَيِّ هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا: «خُذُوا جُنَّتَكُمْ، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مِنْ أَيِّ عَدُوٍّ قَدْ حَضَرَ؟ قَالَ:

"Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh; işte bunlar Bâkıyât-ı Sâlihât'tır." Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî es-Sagîr'de, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdeveyh ve Beyhakî, Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmişlerdir: "Kalkanınızı alınız!" Denildi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, çıkagelen bir düşmandan mı?" Buyurdu ki:

بَلْ جُنَّتُكُمْ مِنَ النَّارِ قَوْلُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ، فَإِنَّهُنَّ يَأْتِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُقَدِّمَاتٍ مُعَقِّبَاتٍ وَمُجَنِّبَاتٍ، وَهِيَ الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ منصور وأحمد وابن مردويه عن النعمان ابن بَشِيرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «أَلَا وَإِنَّ سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ» .

"Hayır, cehennem ateşine karşı kalkanınız; 'sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber' demektir. Çünkü bunlar kıyamet gününde önden giden, arkadan gelen ve yanları koruyan [ameller] olarak gelirler ve bunlar Bâkıyât-ı Sâlihât'tır." Saîd b. Mansûr, Ahmed ve İbn Merdeveyh, Nu'mân b. Beşîr'den rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Dikkat edin, şüphesiz 'sübhânallâh, elhamdülillâh ve lâ ilâhe illallâh' Bâkıyât-ı Sâlihât'tır."

وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ نَحْوَهُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ مَرْفُوعًا، وَزَادَ التَّكْبِيرَ وَسَمَّاهُنَّ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ نَحْوَهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ، وَزَادَتْ «وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا فَذَكَرَ نَحْوَهُ دُونَ الْحَوْقَلَةِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنْ سَعْدِ بْنِ جُنَادَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ قَوْلِهِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عن ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ قَوْلِهِ نَحْوَهُ. وَكُلُّ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ مُصَرِّحَةٌ بِأَنَّهَا الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ، وَأَمَّا مَا وَرَدَ فِي فَضْلِ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ بِكَوْنِهَا الْمُرَادَّةَ فِي الْآيَةِ فَأَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ لا فائدة

İbn Merdeveyh, Enes'ten merfû olarak benzerini rivayet etmiş; tekbiri («Allâhu ekber»i) ilave etmiş ve bunları Bâkıyât-ı Sâlihât olarak isimlendirmiştir. İbn Merdeveyh, Ebû Hüreyre'nin hadisinden de benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdeveyh, Âişe'den merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir; o [rivayetinde], «وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» «Ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh» fazlalığını zikretmiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, Ali'den merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdeveyh, ed-Dahhâk tarikıyla İbn Abbâs'tan merfû olarak [bu hadisi] rivayet etmiş ve havka [ifadesi: 'lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'] olmaksızın benzerini zikretmiştir. et-Taberânî, Sa'd b. Cünâde'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. Buhârî Târîh'inde ve İbn Cerîr, İbn Ömer'in kendi sözü olarak (mevkûfen) benzerini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'ın kendi sözü olarak benzerini rivayet etmişlerdir. Bu hadislerin tamamı, bunların Bâkıyât-ı Sâlihât olduğunu açıkça ifade etmektedir. Bu kelimelerin fazileti hakkında, ayette kastedilenler olduğu kaydı bulunmaksızın vârid olan hadislere gelince, bunlar pek çok hadis olup [sayılamayacak kadar fazladır]...

فِي ذِكْرِهَا هُنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ فَهُوَ من الباقيات الصالحات.

burada onların zikredilmesinde bir fayda yoktur. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah'a itaatten olan her şey Bâkıyât-ı Sâlihât'tandır."

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٤٧ الى ٥٣]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 47-53]

وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧) وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨) وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩) وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (٥٠) مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١)

{ وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧) وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨) وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩) وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (٥٠) مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١) } “Dağları yürüteceğimiz ve yeri çırılçıplak göreceğin gün [onları] bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır. (47) Ve Rabbinin huzuruna صف صف [sıra sıra] arz olunmuşlardır: 'Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize geldiniz; oysa siz kendinize bir kavuşma vakti tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız!' [denilir]. (48) Kitap [amel defteri] ortaya konmuştur; suçluları onda olandan korkuya kapılmış görürsün ve: 'Vay başımıza gelene! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmayıp hepsini saymış!' derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye zulmetmez. (49) Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç secde etmişlerdi; o cinlerdendi ve Rabbinin emrinden dışarı çıktı. Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve onun zürriyetini mi dost ediniyorsunuz? Oysa onlar size düşmandır. Zalimler için ne kötü bir bedeldir bu! (50) Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum. Ben yoldan saptıranları da hiçbir zaman yardımcı edinmedim. (51)”

وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً (٥٣)

{ وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً (٥٣) } “Ve [Allah'ın]: 'O iddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın!' diyeceği gün, onları çağırırlar fakat onlar bunlara cevap vermezler. Biz de aralarına bir helak uçurumu koymuşuzdur. (52) Suçlular ateşi görmüş ve içine düşeceklerini kesin olarak anlamışlardır; fakat ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar. (53)”

وَقَوْلُهُ: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ قَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ تُسَيَّرُ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ مَضْمُومَةٍ وَفَتْحِ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَرَفْعِ الْجِبَالِ عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْفَاعِلِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَمُجَاهِدٌ «تَسِيرُ» بِفَتْحِ التَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ وَالتَّخْفِيفِ عَلَى أَنَّ الْجِبَالَ فَاعِلٌ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «نُسَيِّرُ» بِالنُّونِ عَلَى أَنَّ الْفَاعِلَ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَالْجِبَالَ مَنْصُوبَةٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ، وَيُنَاسِبُ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى قوله تعالى: وَإِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ ، وَيُنَاسِبُ الْقِرَاءَةَ الثَّانِيَةَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَسِيرُ الْجِبالُ سَيْراً ، وَاخْتَارَ الْقِرَاءَةَ الثَّالِثَةَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِأَنَّهَا الْمُنَاسِبَةُ لِقَوْلِهِ:

{ وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ } “Dağları yürüteceğimiz gün” kavline gelince: Hasan, İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir, meçhul bina olarak öteli te ve fethalı ye ile «تُسَيَّرُ» (tüseyyeru) şeklinde, «الْجِبَالَ» kelimesini de nâib-i fail olarak merfû okumuşlardır. İbn Muhaysın ve Mücâhid, üstünlü te ve şeddesiz olarak dağların fail olması üzere «تَسِيرُ» (tesîru) şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise failin Yüce Allah olması ve dağların meful olarak mansub olması üzere nun ile «نُسَيِّرُ» (nüseyyiru) şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate Yüce Allah'ın: { وَإِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ } “Dağlar yürütüldüğü zaman” kavli, ikinci kıraate ise Yüce Allah'ın: { وَتَسِيرُ الْجِبالُ سَيْراً } “Dağlar bir yürüyüşle yürür” kavli uygundur. Ebû Ubeyde ise üçüncü kıraati tercih etmiştir; çünkü şu kavle uygun olan odur:

وَحَشَرْناهُمْ. قَالَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ: التَّقْدِيرُ وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَقِيلَ: الْعَامِلُ فِي الظَّرْفِ فِعْلٌ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَاذْكُرْ يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ، وَمَعْنَى تَسْيِيرِ الْجِبَالِ إِزَالَتُهَا مِنْ أَمَاكِنِهَا وَتَسْيِيرُهَا كَمَا تَسِيرُ السَّحَابُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ ، ثُمَّ تَعُودُ إِلَى الْأَرْضِ بَعْدَ أَنْ جَعَلَهَا اللَّهُ كَمَا قَالَ: وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا- فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا . والخطاب في قوله: وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لِلرُّؤْيَةِ، وَمَعْنَى بُرُوزِهَا: ظُهُورُهَا وَزَوَالُ مَا يَسْتُرُهَا مِنَ الْجِبَالِ وَالشَّجَرِ وَالْبُنْيَانِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى بِبُرُوزِهَا بُرُوزُ مَا فِيهَا مِنَ الْكُنُوزِ وَالْأَمْوَاتِ، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ:

{ وَحَشَرْناهُمْ } “Ve onları topladık”. Bazı nahivciler şöyle demiştir: Takdiri, "Kalıcı olan salih ameller, dağları yürüteceğimiz gün Rabbinin katında daha hayırlıdır" şeklindedir. Bir görüşe göre zarfta amel eden, hazfedilmiş bir fiildir ve takdiri: "Dağları yürüteceğimiz günü hatırla" şeklindedir. Dağların yürütülmesinin anlamı; yerlerinden sökülüp bulutların yürüdüğü gibi yürütülmeleridir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } “Onlar bulutların geçişi gibi geçerler” kavli de bu kabildendir. Sonra Allah onları şu buyurduğu hale getirdikten sonra yere geri dönerler: { وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا- فَكانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا } “Dağlar ufalandıkça ufalanıp dağılan toz zerreleri olduğu zaman”. { وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً } “Ve yeri çırılçıplak göreceğin [gün]” kavlindeki hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya görmeye ehil olan herkese yöneliktir. Yerin bârize olmasının (çırılçıplak ortaya çıkmasının) anlamı; görünmesi ve onu örten dağların, ağaçların ve binaların yok olmasıdır. Bir görüşe göre bârize olmasından maksat, içindeki hazinelerin ve ölülerin açığa çıkmasıdır; nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:

وَأَلْقَتْ مَا فِيها وَتَخَلَّتْ ، وقال: وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزًا مَا فِي جَوْفِهَا وَحَشَرْناهُمْ أَيْ: الْخَلَائِقَ، وَمَعْنَى الْحَشْرِ: الْجَمْعُ أَيْ: جَمَعْنَاهُمْ إِلَى الْمَوْقِفِ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً فَلَمْ نَتْرُكْ مِنْهُمْ أَحَدًا، يُقَالُ: غَادَرَهُ وَأَغْدَرَهُ إِذَا تَرَكَهُ، قَالَ عنترة:

{ وَأَلْقَتْ مَا فِيها وَتَخَلَّتْ } “İçindekini dışarı atıp tamamen boşaldığı [zaman]” ve şöyle buyurmuştur: { وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها } “Yer, ağırlıklarını dışarı çıkardığı [zaman]”. Bu durumda mana: "Yerin içinde olan şeylerin açığa çıktığını görürsün" şeklinde olur. { وَحَشَرْناهُمْ } “Ve onları topladık”; yani mahlûkatı. Haşr kelimesinin anlamı toplamaktır; yani onları her yerden toplanma yerine (mevkıf) topladık. { فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً } “Onlardan hiçbirini bırakmadık”; yani onlardan hiçbir kimseyi geride terk etmedik. Bir şeyi terk ettiğinde gâderahu (غَادَرَهُ) ve ağdarahu (أَغْدَرَهُ) denilir. Antere şöyle demiştir:

غَادَرْتُهُ مُتَعَفِّرًا أَوْصَالُهُ ... وَالْقَوْمُ بَيْنَ مُجَرَّحٍ وَمُجَنْدَلِ

غَادَرْتُهُ مُتَعَفِّرًا أَوْصَالُهُ ... وَالْقَوْمُ بَيْنَ مُجَرَّحٍ وَمُجَنْدَلِ Onu azaları toprağa bulanmış halde bıraktım; kavim ise yaralılar ve yere serilenler arasındaydı

أَيْ: تَرَكْتُهُ، وَمِنْهُ الْغَدْرُ لِأَنَّ الْغَادِرَ تَرَكَ الْوَفَاءَ لِلْمَغْدُورِ، قَالُوا: وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْغَدِيرُ غَدِيرًا لِأَنَّ الْمَاءَ ذَهَبَ وَتَرَكَهُ، وَمِنْهُ غَدَائِرُ الْمَرْأَةِ لأنها تجعلها خلفها عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا

Yani: Onu terk ettim. Gadr (hainlik/vefasızlık) da buradandır; zira hain kişi hıyanet ettiği kişiye karşı vefayı terk etmiştir. Demişlerdir ki: Su birikintisine (gadir), suyun çekilip geride onu bırakması sebebiyle 'gadîr' denilmiştir. Kadının saç örgüleri (gadâir) de arkaya bırakıldığı için bu köktendir. { وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا }

انْتِصَابُ صَفًّا عَلَى الْحَالِ، أي: مصفوفين كل أمة وزمرة صفا وَقِيلَ: عُرِضُوا صَفًّا وَاحَدًا، كَمَا فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا أَيْ:

“Ve Rabbinin huzuruna صف صف [sıra sıra] arz olunmuşlardır”. «صَفًّا» kelimesinin mansub oluşu hal olduğu içindir; yani her ümmet ve zümre saf saf dizilmiş olarak [arz olunmuşlardır]. Bir görüşe göre, tıpkı Yüce Allah'ın: { ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا } “Sonra صف halinde [sıra sıra] gelin” kavlinde olduğu gibi tek bir saf halinde arz olunmuşlardır; yani:

جَمِيعًا وَقِيلَ: قِيَامًا. وَفِي الْآيَةِ تَشْبِيهُ حَالِهِمْ بِحَالِ الْجَيْشِ الَّذِي يُعْرَضُ عَلَى السُّلْطَانِ قَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

hep birlikte [arz olunmuşlardır]. Bir görüşe göre ayakta demektir. Ayette onların bu hali, sultana arz edilen ordunun haline benzetilmiştir. { لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize geldiniz”.

هُوَ عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ، أَيْ: قُلْنَا لَهُمْ لَقَدْ جِئْتُمُونَا، وَالْكَافُ فِي كَمَا خَلَقْنَاكُمْ نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أي: مجيئا كائنا كمجيئكم عند ما خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ، أَوْ كَائِنَيْنِ كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ، أَيْ: حُفَاةً عُرَاةً غُرُلًّا، كَمَا وَرَدَ ذَلِكَ فِي الْحَدِيثِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ: بَعَثْنَاكُمْ وَأَعَدْنَاكُمْ كَمَا خَلَقْنَاكُمْ لِأَنَّ قَوْلَهُ لَقَدْ جئتمونا معناه بعثناكم لْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً

Bu [ifade], söylenmiş bir sözün takdiri üzeredir; yani: Onlara 'Andolsun ki bize geldiniz' dedik. { كَما خَلَقْنَاكُمْ } kavlindeki kâf harfi, mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani: Sizi ilk defa yarattığımız zamanki gelişiniz gibi olan bir gelişle [geldiniz] yahut hadiste varid olduğu üzere yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak sizi ilk defa yarattığımız gibi [geldiniz]. Zeccâc şöyle demiştir: Yani: 'Sizi ilk yarattığımız gibi dirilttik ve geri döndürdük'; zira 'Bize geldiniz' sözünün anlamı, 'Sizi dirilttik' demektir. { بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً } “Bilakis siz, kendinize bir kavuşma vakti tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız”.

هَذَا إِضْرَابٌ وَانْتِقَالٌ مِنْ كَلَامٍ إِلَى كَلَامٍ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَهُوَ خِطَابٌ لِمُنْكِرِي الْبَعْثِ، أَيْ: زَعَمْتُمْ فِي الدُّنْيَا أَنْ لَنْ تُبْعَثُوا، وَأَنْ لَنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا نُجَازِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ، وَنُنْجِزُ مَا وَعَدْنَاكُمْ بِهِ مِنَ الْبَعْثِ وَالْعَذَابِ، وَجُمْلَةُ وَوُضِعَ الْكِتابُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى عُرِضُوا، وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ صَحَائِفُ الْأَعْمَالِ، وَأَفْرَدَهُ لِكَوْنِ التَّعْرِيفِ فِيهِ لِلْجِنْسِ، وَالْوَضْعُ إِمَّا حسّي بأن توضع صَحِيفَةُ كُلِّ وَاحِدٍ فِي يَدِهِ: السَّعِيدُ فِي يَمِينِهِ، وَالشَّقِيُّ فِي شِمَالِهِ أَوْ فِي الْمِيزَانِ. وَإِمَّا عَقْلِيٌّ: أَيْ: أَظْهَرَ عَمَلَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ بِالْحِسَابِ الْكَائِنِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ أَيْ: خَائِفِينَ وَجِلِينَ مِمَّا فِي الْكِتَابِ الْمَوْضُوعِ لِمَا يَتَعَقَّبُ ذَلِكَ مِنْ الِافْتِضَاحِ فِي ذَلِكَ الْجَمْعِ، والمجازاة بالعذاب الأليم وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا يَدْعُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْوَيْلِ لِوُقُوعِهِمْ فِي الْهَلَاكِ، وَمَعْنَى هَذَا النِّدَاءِ قَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ فِي الْمَائِدَةِ مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها أَيْ: أَيَّ شَيْءٍ لَهُ لَا يَتْرُكُ مَعْصِيَةً صَغِيرَةً وَلَا مَعْصِيَةً كَبِيرَةً إِلَّا حَوَاهَا وَضَبَطَهَا وَأَثْبَتَهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الْمَعَاصِي الْمُوجِبَةِ لِلْعُقُوبَةِ، أَوْ وَجَدُوا جَزَاءَ مَا عَمِلُوا حاضِراً مَكْتُوبًا مُثْبَتًا وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً أَيْ: لَا يُعَاقِبُ أَحَدًا مِنْ عِبَادِهِ بِغَيْرِ ذَنْبٍ، وَلَا يُنْقِصُ فَاعِلَ الطَّاعَةِ مِنْ أَجْرِهِ الَّذِي يَسْتَحِقُّهُ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ عَادَ إِلَى الرَّدِّ عَلَى أَرْبَابِ الْخُيَلَاءِ مِنْ قُرَيْشٍ، فَذَكَرَ قِصَّةَ آدَمَ وَاسْتِكْبَارَ إِبْلِيسَ عَلَيْهِ، فَقَالَ: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ أَيْ: وَاذْكُرْ وَقْتَ قَوْلِنَا لَهُمُ اسْجُدُوا سُجُودَ تَحِيَّةٍ وَتَكْرِيمٍ، كَمَا مَرَّ تَحْقِيقُهُ فَسَجَدُوا طَاعَةً لِأَمْرِ اللَّهِ وَامْتِثَالًا لِطَلَبِهِ السُّجُودَ إِلَّا إِبْلِيسَ فَإِنَّهُ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَلَمْ يَسْجُدْ، وَجُمْلَةُ كانَ مِنَ الْجِنِّ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ سَبَبِ عِصْيَانِهِ وَأَنَّهُ كَانَ مِنَ الْجِنِّ وَلَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَلِهَذَا عَصَى، وَمَعْنَى فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَنَّهُ خَرَجَ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ.

Bu [ifade], kınama ve azarlama amacıyla bir sözden diğer bir söze geçişi bildiren bir idrâbdır (vazgeçiştir). Bu, dirilişi inkâr edenlere yönelik bir hitaptır; yani: Dünyada iken asla diriltilmeyeceğinizi, amellerinizin karşılığını vereceğimiz ve size vadettiğimiz diriliş ile azabı gerçekleştireceğimiz bir buluşma vakti tayin etmeyeceğimizi iddia etmiştiniz. { وَوُضِعَ الْكِتابُ } “Kitap ortaya konmuştur” cümlesi { عُرِضُوا } fiiline matuftur. Kitaptan maksat amel sahifeleridir; kelimenin tekil getirilmesi, başındaki marifelik takısının cins için olmasındandır. [Kitabın] konulması ya hissîdir; yani her bir kimsenin sahifesinin eline verilmesiyle olur: Saidin sağ eline, şakinin sol eline veya mizana [konulur]. Ya da aklîdir; yani o günde gerçekleşen hesap ile her bir ferdin hayır ve şerden amelinin açığa çıkarılmasıdır. { فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ } “Suçluları onda olandan korkuya kapılmış görürsün” yani ortaya konan kitaptaki şeylerden dolayı, o topluluk içinde rezil rüsva olmanın ve acı verici azapla cezalandırılmanın ardından geleceği korkusuyla ürperip endişelenirler. { وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا } “Ve: 'Vay başımıza gelene!' derler” helake düştükleri için kendi aleyhlerine helak çağrısında bulunurlar. Bu nida ifadesinin anlamının tahkiki daha önce Mâide suresinde geçmişti. { مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmayıp hepsini saymış!” yani buna ne oluyor ki küçük bir günahı da büyük bir günahı da bırakmayıp hepsini içine almış, zapt etmiş ve kaydetmiştir! { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا } “Yaptıklarını bulmuşlardır” yani dünyada işledikleri cezayı gerektiren günahları veya işledikleri amellerin karşılığını { حاضِراً } “hazır [bulmuşlardır]” yazılmış ve kaydedilmiş olarak [bulurlar]. { وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً } “Rabbin hiç kimseye zulmetmez” yani kullarından hiçbir kimseye günahı olmaksızın ceza vermez ve itaat edenin hak ettiği ecrinden hiçbir şey eksiltmez. Sonra Yüce Allah Kureyş'in kibir sahiplerine reddiyeye dönerek Âdem kıssasını ve İblis'in ona karşı kibirlenmesini zikretti ve şöyle buyurdu: { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik” yani daha önce tahkiki geçtiği üzere, onlara selamlama ve ikram secdesi yapın dediğimiz vakti hatırla; { فَسَجَدُوا } “onlar da secde ettiler” Allah'ın emrine itaat ederek ve O'nun secde talebine boyun eğerek [secde ettiler]; { إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis hariç” o ise kaçındı, kibirlendi ve secde etmedi. { كانَ مِنَ الْجِنِّ } “O cinlerdendi” cümlesi, onun isyanının sebebini ve onun meleklerden değil cinlerden olduğunu, işte bu yüzden isyan ettiğini açıklayan müstakil bir başlangıç cümlesidir. { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “Rabbinin emrinden dışarı çıktı” kavlinin anlamı; Rabbinin itaatinden dışarı çıkmasıdır.

قَالَ الْفَرَّاءُ: الْعَرَبُ تَقُولُ فَسَقَتِ الرُّطْبَةُ عَنْ قِشْرِهَا لِخُرُوجِهَا مِنْهُ. قَالَ النَّحَّاسُ: اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ عَلَى قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ مَذْهَبُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ أَنَّ الْمَعْنَى: أَتَاهُ الفسق لما أمر فعصى، فكان سبب

Ferrâ şöyle demiştir: Araplar, kabuğundan dışarı çıkması sebebiyle [yaş hurma hakkında] fesekati'r-ratbetu an kışrihâ (فَسَقَتِ الرُّطْبَةُ عَنْ قِشْرِهَا) [yaş hurma kabuğundan sıyrılıp çıktı] derler. Nehhâs şöyle demiştir: { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “Rabbinin emrinden dışarı çıktı” [ifadesinin] anlamı hakkında iki görüş üzere ihtilaf edilmiştir: Birincisi Halîl ve Sîbeveyh'in görüşüdür; [onlara göre] mana şudur: Kendisine emredildiğinde fısk ona geldi ve isyan etti; böylece [fıskın] sebebi...

الفسق أمر ربه. كما تقول: أطعمته عَنْ جُوعٍ. وَالْقَوْلُ الْآخَرُ قَوْلُ قُطْرُبٍ: أَنَّ الْمَعْنَى عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ:

Rabbinin emri oldu. Nitekim: "Açlıktan dolayı ona yemek yedirdim" demen gibidir. Diğer görüş ise Kutrub'un görüşüdür; buna göre mana, muzafın hazfi üzeredir:

أَيْ فَسَقَ عَنْ تَرْكِ أَمْرِهِ. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ عَجَّبَ مِنْ حَالِ مَنْ أَطَاعَ إِبْلِيسَ فِي الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي وَخَالَفَ أَمْرَ اللَّهِ، فَقَالَ: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ كَأَنَّهُ قَالَ: أَعُقَيْبَ مَا وُجِدَ مِنْهُ مِنَ الْإِبَاءِ وَالْفِسْقِ تَتَّخِذُونَهُ وَتَتَّخِذُونَ ذُرِّيَّتَهُ، أَيْ: أَوْلَادَهُ وَقِيلَ: أَتْبَاعُهُ- مَجَازًا- أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي فَتُطِيعُونَهُمْ بَدَلَ طَاعَتِي، وَتَسْتَبْدِلُونَهُمْ بِي، وَالْحَالُ أَنَّهُمْ، أَيْ: إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتَهُ لَكُمْ عَدُوٌّ أَيْ: أَعْدَاءٌ، وَأَفْرَدَهُ لِكَوْنِهِ اسْمَ جِنْسٍ، أَوْ لِتَشْبِيهِهِ بِالْمَصَادِرِ، كَمَا في قوله: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي ، وقوله: هُمُ الْعَدُوُّ أَيْ: كَيْفَ تَصْنَعُونَ هَذَا الصُّنْعَ وَتَسْتَبْدِلُونَ بِمَنْ خَلَقَكُمْ وَأَنْعَمَ عَلَيْكُمْ بِجَمِيعِ مَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنَ النِّعَمِ؟ بِمَنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ مِنْهُ مَنْفَعَةٌ قَطُّ، بَلْ هُوَ عَدُوٌّ لَكُمْ يَتَرَقَّبُ حُصُولَ مَا يَضُرُّكُمْ فِي كُلِّ وَقْتٍ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا أَيْ: الْوَاضِعِينَ لِلشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ الْمُسْتَبْدِلِينَ بِطَاعَةِ رَبِّهِمْ طَاعَةَ الشَّيْطَانِ، فَبِئْسَ ذَلِكَ الْبَدَلُ الَّذِي اسْتَبْدَلُوهُ بَدَلًا عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الضَّمِيرَ لِلشُّرَكَاءِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لو كانوا شركاء لي في خلق السموات والأرض وفي خلق أنفسهم لكانوا شاهدين خلق ذلك مشركين لِي فِيهِ، وَلَمْ يُشَاهِدُوا ذَلِكَ وَلَا أَشْهَدْتُهُمْ إِيَّاهُ أَنَا فَلَيْسُوا لِي بِشُرَكَاءَ. وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ بِانْتِفَاءِ الْمَلْزُومِ الْمُسَاوِي عَلَى انْتِفَاءِ اللَّازِمِ. وَقِيلَ:

Yani: O'nun emrini terk etmek suretiyle fısk etti. Sonra Yüce Allah, küfürde ve günahlarda İblis'e itaat edip Allah'ın emrine muhalefet edenin haline şaşılacağını bildirerek şöyle buyurdu: { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ } “Şimdi siz onu ve zürriyetini dostlar mı ediniyorsunuz?” Sanki şöyle demiştir: Ondan sadır olan bu kaçınma ve fıskın hemen akabinde, onu ve onun zürriyetini -yani çocuklarını; bir görüşe göre mecazen tâbilerini- { مِنْ دُونِي } “beni bırakıp da” dostlar ediniyor, bana itaat etmek yerine onlara itaat ediyor ve beni bırakıp onları mı tercih ediyorsunuz? { وَهُمْ } “halbuki onlar” yani İblis ve zürriyeti { لَكُمْ عَدُوٌّ } “size düşmandır” yani düşmanlardır. Kelimenin tekil getirilmesi cins ismi olmasından veya masdarlara benzetilmesindendir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي } “Onlar bana düşmandır” ve: { هُمُ الْعَدُوُّ } “Düşman onlardır” kavillerinde de böyledir. Yani: Nasıl böyle bir iş yapar da sizi yaratan ve içinde bulunduğunuz bütün nimetleri size bahşeden zâtı bırakıp kendisinden size hiçbir fayda gelmemiş, bilakis her vakit size zarar verecek şeyin meydana gelmesini gözetleyen bir düşmanı tercih edersiniz? { بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا } “Zalimler için ne kötü bir bedeldir!” Yani bir şeyi kendi yerinden başka yere koyan, Rablerine itaatin yerine şeytana itaati koyan kimseler için; Allah Teâlâ'nın yerine bedel olarak aldıkları o bedel ne kötüdür! { مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Ben onları göklerin ve yerin yaratılışına şahit tutmadım”. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Zamir, ortak koşulanlara racidir. Anlamı şudur: Eğer onlar göklerin ve yerin yaratılışında ve bizzat kendilerinin yaratılışında bana ortak olsalardı, bunların yaratılışına şahit olurlar ve bu hususta bana ortaklık ederlerdi. Oysa onlar buna şahit olmadılar, ben de onları buna şahit tutmadım; dolayısıyla onlar benim ortaklarım değildir. Bu, eşit seviyedeki melzûmun (gerektirenin) yokluğuyla lâzımın (gerekenin) yokluğuna delil getirmektir. Bir görüşe göre:

الضَّمِيرُ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ الْتَمَسُوا طَرْدَ فُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا شُرَكَاءَ لِي فِي تَدْبِيرِ الْعَالَمِ بِدَلِيلِ أَنِّي مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السموات والأرض وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ ما اعْتَضَدْتُ بِهِمْ بَلْ هُمْ كَسَائِرِ الْخَلْقِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الظَّالِمِينَ جَاهِلُونَ بِمَا جَرَى بِهِ الْقَلَمُ فِي الْأَزَلِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مُشَاهِدِينَ خَلْقَ الْعَالَمِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَحْكُمُوا بِحُسْنِ حَالِهِمْ عِنْدَ اللَّهِ، وَالْأَوَّلُ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ أَوْلَى لِمَا يَلْزَمُ فِي الْوَجْهَيْنِ الْآخَرَيْنِ مِنْ تَفْكِيكِ الضَّمِيرَيْنِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ عَدَمِ اسْتِحْقَاقِهِمْ لِلِاتِّخَاذِ الْمَذْكُورِ، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ «مَا أَشْهَدْنَاهُمْ» ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «مَا أَشْهَدْتُهُمْ» ، وَيُؤَيِّدُهُ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً وَالْعَضُدُ يُسْتَعْمَلُ كَثِيًرًا فِي مَعْنَى الْعَوْنِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَضُدَ قِوَامُ الْيَدِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ أَيْ: سَنُعِينُكَ وَنُقَوِّيكَ بِهِ، وَيُقَالُ: أَعَضَدْتُ بِفُلَانٍ إِذَا اسْتَعَنْتَ بِهِ، وَذَكَرَ الْعَضُدَ عَلَى جِهَةِ الْمَثَلِ، وَخَصَّ الْمُضِلِّينَ بِالذِّكْرِ لِزِيَادَةِ الذَّمِّ وَالتَّوْبِيخِ. وَالْمَعْنَى: مَا اسْتَعَنْتُ عَلَى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بِهِمْ وَلَا شَاوَرْتُهُمْ، وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الشَّيَاطِينَ أَوِ الْكَافِرِينَ أَعْوَانًا، وَوَحَّدَ الْعَضُدَ لِمُوَافَقَةِ الْفَوَاصِلِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ الْجَحْدَرِيُّ «وَمَا كُنْتَ» بِفَتْحِ التَّاءِ عَلَى أَنَّ الْخِطَابَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ: وَمَا كُنْتَ يَا مُحَمَّدُ مُتَّخِذًا لَهُمْ عَضُدًا، وَلَا صَحَّ لَكَ ذَلِكَ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ التَّاءِ، وَفِي عَضُدَ لُغَاتٌ ثَمَانٍ أَفْصَحُهَا فَتْحُ الْعَيْنِ وَضَمُّ الضَّادِ، وَبِهَا قَرَأَ الْجُمْهُورُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ «عُضُدًا» بِضَمِّ الْعَيْنِ وَالضَّادِ، وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ بِضَمِّ الْعَيْنِ وَإِسْكَانِ الضَّادِ، وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَفَتْحِ الضَّادِ، وَقَرَأَ عِيسَى بن عُمَرَ بِفَتْحِهِمَا، وَلُغَةُ تَمِيمٍ فَتْحُ الْعَيْنِ وَسُكُونُ الضاد. ثم عاد سبحانه إِلَى تَرْهِيبِهِمْ بِأَحْوَالِ الْقِيَامَةِ فَقَالَ: وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ قَرَأَ حَمْزَةُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ «نَقُولُ» بِالنُّونِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ أَيِ: اذْكُرْ يَوْمَ يَقُولُ اللَّهُ ﷿ لِلْكُفَّارِ تَوْبِيخًا لَهُمْ وتقريعا: نادوا

Zamir, fakir müminlerin kovulmasını talep eden müşriklere aittir. Maksat şudur: Ben onları göklerin ve yerin yaratılışına da kendi nefislerinin yaratılışına da şahit tutmadığıma ve onlardan destek almadığıma göre onlar âlemin idaresinde benim ortaklarım değillerdi; aksine onlar da diğer yaratılanlar gibidir. Bir diğer görüşe göre mana şudur: Bu zalimler, âlemin yaratılışına şahit olmadıkları için ezelde kalemin yazdığı şeylerden habersizdirler. Dolayısıyla Allah katındaki hallerinin güzel olduğuna nasıl hükmedebilirler? Bu vecihlerden ilki daha evladır; zira diğer iki vecihte iki zamirin birbirinden ayrılması (farklı mercilere gönderilmesi) gerekir. Bu cümle, anılan dost edinmeye müstahak olmadıklarını beyan etmek üzere müste'nefedir (yeni bir başlangıç cümlesidir). Ebû Ca‘fer «مَا أَشْهَدْنَاهُمْ» [Biz onları şahit tutmadık] şeklinde, diğerleri ise «مَا أَشْهَدْتُهُمْ» [Ben onları şahit tutmadım] şeklinde okumuştur. Bunu { وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً } “Ben saptıranları hiçbir zaman yardımcı edinecek değilim” ayeti teyit etmektedir. "Adud" (عَضُد) kelimesi çokça "yardım" manasında kullanılır. Çünkü pazu (adud), kolun dayanağı ve kuvvetidir. Yüce Allah'ın: { سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } “Pazını kardeşinle güçlendireceğiz” yani sana onunla yardım edecek ve onunla seni kuvvetlendireceğiz kavli de bu kabildendir. Bir kimseden yardım istediğinde e‘dadtü bi-fulân (أَعَضَدْتُ بِفُلَانٍ / falandan güç ve destek aldım) denir. Burada pazu (adud), temsil yoluyla zikredilmiştir. Kınama ve azarlamayı artırmak amacıyla özellikle saptıranlar (mudillîn) zikredilmiştir. Mana şudur: Göklerin ve yerin yaratılışında onlardan yardım almadım, onlara danışmadım; şeytanları yahut kâfirleri yardımcılar da edinmedim. Ayet sonlarındaki fasılalara uyum sağlamak için "adud" tekil olarak gelmiştir. Ebû Ca‘fer el-Cahderî, hitabın Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olması üzere te harfinin fethasıyla «وَمَا كُنْتَ» [sen edinmedin] şeklinde okumuştur. Yani: Ey Muhammed! Sen onları yardımcı edinecek değildin, bu senin için doğru da olmazdı. Diğer kıraat imamları ise te harfinin dammesiyle [«وَمَا كُنْتُ» - ben edinmedim] şeklinde okumuşlardır. "Adud" (عَضُد) kelimesinde sekiz lügat (söyleyiş) vardır. Bunların en fasihi ayn harfinin fethası ve dâd harfinin dammesiyle olanıdır; cumhur da bu şekilde okumuştur. el-Hasan ayn ve dâd harflerinin dammesiyle «عُضُدًا» (Ududan); İkrime ayn'ın dammesi ve dâd'ın sükûnuyla «عُضْدًا» (Udden); ed-Dahhâk ayn'ın kesresi ve dâd'ın fethasıyla «عِضَدًا» (İdaden); Îsâ b. Ömer her ikisinin fethasıyla «عَضَدًا» (Adaden) şeklinde okumuştur. Benî Temîm'in lehçesi ise ayn'ın fethası ve dâd'ın sükûnuyladır [«عَضْدًا» (Adden)]. Sonra Yüce Allah, kıyamet halleriyle onları korkutmaya dönerek şöyle buyurdu: { وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } “[Hatırla] o günü ki [Allah şöyle] buyuracaktır: 'Benim ortaklarım olduğunu iddia ettiklerinizi çağırın!'” Hamza, Yahyâ b. Vessâb ve Îsâ b. Ömer nûn harfiyle «نَقُولُ» [Biz diyeceğiz] şeklinde; diğerleri ise ya harfiyle [«يَقُولُ» - O buyuracaktır] şeklinde okumuşlardır. Yani: Allah Azze ve Celle'nin kâfirlere bir azarlama ve kınama olarak: "Çağırın..."

شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ يَنْفَعُونَكُمْ وَيَشْفَعُونَ لَكُمْ، وَأَضَافَهُمْ سُبْحَانَهُ إِلَى نَفْسِهِ جَرْيًا عَلَى مَا يَعْتَقِدُهُ الْمُشْرِكُونَ، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ فَدَعَوْهُمْ أَيْ: فَعَلُوْا مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنْ دُعَاءِ الشُّرَكَاءِ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ إِذْ ذَاكَ، أَيْ: لَمْ يَقَعْ مِنْهُمْ مُجَرَّدُ الِاسْتِجَابَةِ لَهُمْ، فَضْلًا عَنْ أَنْ يَنْفَعُوهُمْ أَوْ يَدْفَعُوا عَنْهُمْ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً أَيْ: جَعَلْنَا بَيْنَ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَبَيْنَ مَنْ جَعَلُوهُمْ شُرَكَاءَ لِلَّهِ مَوْبِقًا، ذَكَرَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ اسْمُ وَادٍ عَمِيقٍ، فَرَّقَ اللَّهُ بِهِ تَعَالَى بَيْنَهُمْ، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ اسْمُ مَكَانٍ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: كُلُّ حَاجِزٍ بَيْنَ شَيْئَيْنِ فَهُوَ مَوْبِقٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَوْبِقُ: الْمُهْلِكُ. وَالْمَعْنَى: جَعَلْنَا تَوَاصُلَهُمْ فِي الدُّنْيَا مُهْلِكًا لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، يُقَالُ: وَبِقَ يَوْبَقُ فَهُوَ وَبَقٌ، هَكَذَا ذَكَرَهُ الْفَرَّاءُ فِي الْمَصَادِرِ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ وَبِقَ يَبِقُ وُبُوقًا فَهُوَ وَابِقٌ، وَالْمُرَادُ بِالْمُهْلِكِ عَلَى هَذَا هُوَ عَذَابُ النَّارِ يَشْتَرِكُونَ فِيهِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ مِنْ جملة من زعموا أنهم شركاء الله الْمَلَائِكَةَ وَعُزَيْرَ وَالْمَسِيحَ، فَالْمَوْبِقُ هُوَ الْمَكَانُ الْحَائِلُ بَيْنَهُمْ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمَوْبِقُ هُنَا الْمَوْعِدُ لِلْهَلَاكِ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي اللُّغَةِ أَوْبَقَهُ بِمَعْنَى أَهْلَكَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

size fayda vereceğini ve şefaat edeceğini iddia ettiğiniz ortaklarımı!" diyeceği günü hatırla. Yüce Allah, müşriklerin inancına binaen onları kendisine izafe etmiştir; Allah bundan yücedir, münezzehtir. { فَدَعَوْهُمْ } “Onları çağırırlar” yani Allah'ın ortakları çağırmaya dair kendilerine emrettiği şeyi yaparlar; { فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “fakat onlar bunlara cevap vermezler” o anda onlara salt bir icabette bile bulunmazlar; nerede kaldı ki fayda versinler yahut [azabı] onlardan savsınlar! { وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً } “Biz de aralarına bir helak yeri koymuşuzdur” yani bu müşriklerle Allah'a ortak koştukları varlıklar arasına bir mevbak koyduk. Bir grup müfessir bunun, Yüce Allah'ın aralarını kendisiyle ayırdığı derin bir vadinin ismi olduğunu zikretmiştir; buna göre o bir mekân ismidir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: İki şey arasındaki her engele mevbak denir. Ferrâ ise şöyle demiştir: el-Mevbak, helak edicidir. Anlamı şudur: Onların dünyadaki birlikteliklerini ahirette kendileri için bir helak edici kıldık. وَبِقَ يَوْبَقُ فَهُوَ وَبَقٌ denir; Ferrâ bunu masdarlar bahsinde böyle zikretmiştir. Kisâî ise وَبِقَ يَبِقُ وُبُوقًا فَهُوَ وَابِقٌ şeklinde nakletmiştir. Buna göre helak ediciden maksat, içinde ortak olacakları cehennem azabıdır. Birinci görüş daha evladır; çünkü Allah'a ortak olduklarını iddia ettikleri varlıkların bir kısmı melekler, Üzeyir ve Mesih'tir; dolayısıyla mevbak, aralarını ayıran mekândır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Buradaki mevbak, helak olma vaktidir. Dilbilgisinde أَوْبَقَهُ fiilinin 'onu helak etti' anlamında olduğu sabittir; Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

وَمَنْ يَشْتَرِي حُسْنَ الثَّنَاءِ بِمَالِهِ ... يَصُنْ عِرْضَهُ عَنْ كُلِّ شَنْعَاءَ مَوْبِقِ

وَمَنْ يَشْتَرِي حُسْنَ الثَّنَاءِ بِمَالِهِ ... يَصُنْ عِرْضَهُ عَنْ كُلِّ شَنْعَاءَ مَوْبِقِ Malıyla güzel övgüyü satın alan kimse, ırzını her çirkin ve helak edici şeyden korur.

وَلَكِنَّ الْمُنَاسِبَ لِمَعْنَى الْآيَةِ هُوَ الْمَعْنَى الْأَوَّلُ وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها الْمُجْرِمُونَ مَوْضُوعٌ مَوْضِعَ الضَّمِيرِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى زِيَادَةِ الذَّمِّ لَهُمْ بِهَذَا الْوَصْفِ الْمُسَجَّلِ عَلَيْهِمْ بِهِ، وَالظَّنُّ هُنَا بِمَعْنَى الْيَقِينِ.

Fakat ayetin anlamına uygun olan birinci manadır. { وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها } “Suçlular ateşi görmüş ve içine düşeceklerini kesin olarak anlamışlardır”. 'Mücrimler' lafzı, üzerlerine tescillenen bu vasıfla kınanmalarını artırmaya işaret etmek üzere zamir yerine açık isim olarak konulmuştur. Buradaki zann, yakin (kesin bilgi) anlamındadır.

وَالْمُوَاقَعَةُ: الْمُخَالَطَةُ بِالْوُقُوعِ فِيهَا وَقِيلَ: إِنِ الْكُفَّارَ يَرَوْنَ النَّارَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ فَيَظُنُّونَ ذَلِكَ ظَنًّا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً أَيْ: مَعْدِلًا يَعْدِلُونَ إِلَيْهِ، أَوِ انْصِرَافًا لِأَنَّ النَّارَ قَدْ أَحَاطَتْ بِهِمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْمَصْرِفُ: الْمَوْضِعُ الَّذِي ينصرف إليه. وقال القتبي: أي معدلا ينصرفون إليه، وقيل: ملجأ يلجئون إِلَيْهِ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ فِي الْجَمِيعِ.

Muvâkaa (مواقعة), içine düşmek suretiyle karışmaktır. Bir görüşe göre kâfirler ateşi uzak bir mesafeden görürler ve bunu zan yoluyla tahmin ederler. { وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً } “Ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar” yani yönelecekleri bir sapma noktası veya bir geri dönüş bulamazlar; çünkü ateş onları her taraftan kuşatmıştır. Vâhidî şöyle demiştir: Masrif, kendisine dönülen yerdir. Kutebî şöyle demiştir: Yani yönelecekleri bir sapak [bulamazlar]. Bir görüşe göre: Sığınacakları bir melce (sığınak) bulamazlar. Bütün bu açıklamalarda mana birbirine yakındır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً قَالَ: لَيْسَ عَلَيْهَا بِنَاءٌ وَلَا شَجَرٌ.

İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً } “Ve yeri çırılçıplak göreceğin [gün]” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Üzerinde ne bir bina ne de bir ağaç vardır."

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً قَالَ: الصَّغِيرَةُ: التَّبَسُّمُ، وَالْكَبِيرَةُ: الضَّحِكُ. وَزَادَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الصَّغِيرَةُ: التَّبَسُّمُ بِالِاسْتِهْزَاءِ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَالْكَبِيرَةُ: الْقَهْقَهَةُ بِذَلِكَ. وَأَقُولُ: صَغِيرَةٌ وَكَبِيرَةٌ نَكِرَتَانِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، فَيَدْخُلُ تَحْتَ ذَلِكَ كُلُّ ذَنْبٍ يَتَّصِفُ بِصِغَرٍ، وَكُلُّ ذَنْبٍ يَتَّصِفُ بِالْكِبَرِ، فَلَا يَبْقَى مِنَ الذُّنُوبِ شَيْءٌ إِلَّا أَحْصَاهُ اللَّهُ، وَمَا كَانَ مِنَ الذُّنُوبِ مُلْتَبِسًا بَيْنَ كَوْنِهِ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا، فَذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعِبَادِ لَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ مِنَ الْمَلَائِكَةِ قَبِيلَةً يقال لم الْجِنُّ فَكَانَ إِبْلِيسُ مِنْهُمْ، وَكَانَ يُوَسْوِسُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، فَعَصَى فَسَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِ، فَمَسَخَهُ اللَّهُ شَيْطَانًا رَجِيمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: كانَ مِنَ الْجِنِّ قَالَ: كان خازن الجنان، فسمي بالجنّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا: قَالَ إِنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنْ أَشْرَفِ الْمَلَائِكَةِ وَأَكْرَمِهِمْ قَبِيلَةً، وَكَانَ خَازِنًا عَلَى الْجِنَانِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ:

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً } “Küçük büyük hiçbir şey bırakmamış” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Küçük tebessüm, büyük ise kahkahadır." İbn Ebî'd-Dünyâ ve İbn Ebî Hâtim ondan naklen şunu eklemişlerdir: "Küçük, müminlerle alay ederek tebessüm etmek; büyük ise bununla kahkaha atmaktır." Ben derim ki: 'Sağîra' ve 'kebîra' kelimeleri nefy bağlamında nekre olarak gelmiştir; dolayısıyla küçüklükle nitelenen her günah ve büyüklükle nitelenen her günah bunun kapsamına girer; böylece günahlardan Allah'ın sayıp kaydetmediği hiçbir şey kalmaz. Küçük mü yoksa büyük mü olduğu karışık olan günahlara gelince; bu durum Yüce Allah'a göre değil ancak kullara göredir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Meleklerden kendilerine Cin denilen bir kabile vardı; İblis de onlardandı ve gök ile yer arasında vesvese verirdi. İsyan edince Allah ona gazap etti ve onu kovulmuş bir şeytana dönüştürdü." İbn Cerîr ondan { كانَ مِنَ الْجِنِّ } “O cinlerdendi” kavli hakkında: "Cennetlerin bekçisiydi, bu yüzden cinnî diye isimlendirildi" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir yine ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "İblis meleklerin en şereflilerinden ve kabilece en keremlilerindendi; cennetler üzerinde bekçiydi." İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

قَاتَلَ اللَّهُ أَقْوَامًا زَعَمُوا أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ طَرْفَةَ عَيْنٍ، إِنَّهُ لَأَصْلُ الْجِنِّ كَمَا أَنَّ آدَمَ أَصَّلُ الْإِنْسِ. وَأَخْرَجَ

"İblis'in göz açıp kapayıncaya kadar bile meleklerden olduğunu iddia eden kimseleri Allah kahretsin! Âdem nasıl insanların aslı ise, o da şüphesiz cinlerin aslıdır."

ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَالَ: يَقُولُ: مَا أَشْهَدْتُ الشَّيَاطِينَ الَّذِينَ اتَّخَذْتُمْ مَعِي هَذَا وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً قَالَ: الشَّيَاطِينُ عَضُدًا، قَالَ: وَلَا اتَّخَذْتُهُمْ عَضُدًا عَلَى شَيْءٍ عَضَّدُونِي عَلَيْهِ فَأَعَانُونِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً يَقُولُ: مُهْلِكًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَهَنَّادٌ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: وَادٍ فِي جَهَنَّمَ. وَأَخْرَجَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنْ أَنَسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: وَادٍ فِي جَهَنَّمَ مِنْ قَيْحٍ وَدَمٍ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو قَالَ: هُوَ وَادٍ عَمِيقٌ فِي النَّارِ فَرَّقَ اللَّهُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْنَ أَهْلِ الْهُدَى وَأَهْلِ الضَّلَالَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها قَالَ: علموا.

İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Ben onları göklerin ve yerin yaratılışına şahit tutmadım” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Yani: Benimle birlikte [dost] edindiğiniz şeytanları buna şahit tutmadım." { وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً } “Ben yoldan saptıranları da yardımcı edinmedim” kavli hakkında ise: "Şeytanları yardımcı [edinmedim]. Bana arka çıkıp yardım edecekleri herhangi bir işte onları yardımcı edinmiş değilim" dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbâs'tan { وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً } “Aralarına bir helak yeri koyduk” kavli hakkında: "Helak edici [bir yer]" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den aynısını rivayet etmişlerdir. Ebû Ubeyd, Hennâd ve İbnü'l-Münzir ondan: "Cehennemde bir vadidir" dediğini rivayet etmişlerdir. Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Ba's'ta Beyhakî, bu ayet hakkında Enes'ten: "Cehennemde irin ve kandan bir vadidir" dediğini rivayet etmişlerdir. Zühd'de Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Amr'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "O, cehennemde derin bir vadidir ki Allah kıyamet gününde hidayet ehli ile dalalet ehlini onunla birbirinden ayırır." Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها } “İçine düşeceklerini kesin olarak anladılar” kavli hakkında: "Bildiler" dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٥٤ الى ٥٩]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 54-59]

وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً (٥٤) وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً (٥٥) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً (٥٦) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (٥٧) وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨)

{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً (٥٤) وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً (٥٥) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً (٥٦) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (٥٧) وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨) } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali türlü şekillerde açıkladık; fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır. (54) Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden mağfiret dilemekten alıkoyan şey, ancak evvelkilerin sünnetinin [başlarına gelen helakin] kendilerine de gelmesini yahut azabın göz göre göre karşılarına dikilmesini beklemeleridir. (55) Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise hakkı batılla ortadan kaldırmak için mücadele ederler; ayetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar. (56) Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve ellerinin önden gönderdiğini [günahlarını] unutan kimseden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da bu durumda asla hidayete eremezler. (57) Rabbin çok bağışlayandır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları [günahlar] yüzünden onları muaheze edecek olsaydı, onlara azabı hemen çarçabuk verirdi. Bilakis onlar için belirlenmiş bir vakit vardır ki O'ndan başka hiçbir sığınak bulamazlar. (58)”

وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩)

{ وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩) } “İşte zulmettikleri zaman helak ettiğimiz memleketler! Onların helaki için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik. (59)”

لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ افْتِخَارَ الْكَفَرَةِ عَلَى فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَعَشَائِرِهِمْ، وَأَجَابَهُمْ عن ذلك وضرب لهم الأمثال الْوَاضِحَةَ، حَكَى بَعْضَ أَهْوَالِ الْآخِرَةِ فَقَالَ: وَلَقَدْ صَرَّفْنا أَيْ: كَرَّرْنَا وَرَدَّدْنَا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ أَيْ: لِأَجْلِهِمْ وَلِرِعَايَةِ مَصْلَحَتِهِمْ وَمَنْفَعَتِهِمْ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ مِنَ الْأَمْثَالِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا الْأَمْثَالُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وحين لَمْ يَتْرُكِ الْكُفَّارُ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْجِدَالِ بِالْبَاطِلِ، خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمُرَادُ بِالْإِنْسَانِ الكافر، واستدل على أن المراد الكفار بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ فِي الْآيَةِ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ، وَالظَّاهِرُ الْعُمُومُ وَأَنَّ هَذَا النَّوْعَ أَكْثَرُ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَتَأَتَّى مِنْهَا الْجِدَالُ جَدَلًا، وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَرَقَهُ وَفَاطِمَةَ لَيْلًا، فَقَالَ: أَلَا تُصَلِّيَانِ؟ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا أَنْفُسُنَا بِيَدِ اللَّهِ إِنْ شَاءَ أَنْ يَبْعَثَنَا بَعَثَنَا، فَانْصَرَفَ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ وَلَمْ يُرْجِعْ إِلَيَّ شَيْئًا، ثُمَّ سَمِعْتُهُ يَضْرِبُ فَخْذَهُ وَيَقُولُ: وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا» . وَانْتِصَابُ جَدَلًا عَلَى التَّمْيِيزِ. وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مِثْلِ هَذَا فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَذَكَرْنَا أَنَّ «أَنْ» الْأُولَى فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، وَالثَّانِيَةَ فِي

Yüce Allah kâfirlerin malları ve aşiretleriyle fakir Müslümanlara karşı övünmelerini zikredip onlara cevap vererek apaçık misaller irat edince, ahiretin dehşetli hallerinden bazılarını anlatıp şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا } “Andolsun ki türlü şekillerde açıkladık” yani tekrar tekrar açıkladık; { فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ } “bu Kur'an'da insanlar için” yani onların yararı ve menfaatini gözeterek; { مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “her türlü misali” ki bu surede zikredilen misaller de bu kabildendir. Bu ayetin tefsiri daha önce İsrâ suresinde geçmişti. Kâfirler batıl mücadelelerini terk etmeyince ayeti şu kavliyle hitama erdirdi: { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } “Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır”. Zeccâc şöyle demiştir: İnsandan maksat kâfirdir; kastedilenin kâfirler olduğuna Yüce Allah'ın: { وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ } “İnkâr edenler ise batılla mücadele ederler” kavliyle delil getirmiştir. Bir görüşe göre ayette kastedilen Nadr b. el-Hâris'tir. Zahir olan ise umumiliktir; yani bu tür (insan türü), kendisinden cedel sadır olan varlıkların cedele en düşkünüdür. Bunu Sahîhayn ve diğer kaynaklarda Ali'nin [radıyallâhu anh] hadisinden sabit olan şu rivayet de teyit etmektedir: "Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece bana ve Fâtıma'ya uğradı ve: 'Namaz kılmıyor musunuz?' buyurdu. Ben de: 'Ey Allah'ın Resûlü, nefislerimiz ancak Allah'ın elindedir; bizi uyandırmak dilerse uyandırır' dedim. Ben böyle deyince döndü ve bana hiçbir şey söylemedi; sonra uyluğuna vurarak şöyle dediğini duydum: { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } 'Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır'." «جَدَلًا» kelimesinin mansub oluşu temyiz olduğu içindir. { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden mağfiret dilemekten alıkoyan şey, ancak evvelkilerin sünnetinin kendilerine de gelmesini [istemeleridir]”. Bunun benzeri hakkındaki açıklama daha önce İsrâ suresinde geçmişti; orada birinci «أَنْ» edatının nasb mahallinde, ikincisinin ise

مَحَلِّ رَفْعٍ، وَالْهُدَى الْقُرْآنُ وَمُحَمَّدٌ ﷺ، وَالنَّاسُ- هُنَا- هُمْ أَهْلُ مَكَّةَ، وَالْمَعْنَى عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: مَا مَنَعَ النَّاسَ مِنَ الْإِيمَانِ وَالِاسْتِغْفَارِ إِلَّا طَلَبُ إِتْيَانِ سُنَّةِ الْأَوَّلِينَ، أَوِ انْتِظَارُ إِتْيَانِ سُنَّةِ الْأَوَّلِينَ، وَزَادَ الِاسْتِغْفَارَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ لِأَنَّهُ قَدْ ذَكَرَ هُنَا مَا فَرَطَ مِنْهُمْ مَنِ الذُّنُوبِ الَّتِي من جملتها جدالهم بالباطل، وسنة الْأَوَّلِينَ هُوَ أَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يُؤْمِنُوا عُذِّبُوا عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: سُنَّتُهُمُ هُوَ قَوْلُهُمْ: إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ الْآيَةَ: أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ أَيْ: عَذَابُ الْآخِرَةِ قُبُلًا قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ قُبُلًا جَمْعُ قَبِيْلٍ أَيْ: مُتَفَرِّقًا يَتْلُو بَعْضُهُ بَعْضًا، وَقِيلَ: عِيَانًا، وَقِيلَ: فَجْأَةً. وَيُنَاسِبُ مَا قَالَهُ الْفَرَّاءُ قِرَاءَةُ أَبِي جَعْفَرٍ وَعَاصِمٍ وَالْأَعْمَشِ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَيَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ وَخَلَفٍ قُبُلًا بِضَمَّتَيْنِ، فَإِنَّهُ جَمْعُ قَبَيْلٍ، نَحْوُ سَبِيلٍ وَسُبُلٍ، وَالْمُرَادُ أَصْنَافُ الْعَذَابِ وَيُنَاسِبُ التَّفْسِيرَ الثَّانِيَ أَيْ عِيَانًا، قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِ الْبَاءِ: أَيْ: مُقَابَلَةً وَمُعَايَنَةً، وَقُرِئَ بِفَتْحَتَيْنِ عَلَى مَعْنَى أَوْ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ مُسْتَقْبَلًا، وَانْتِصَابُهُ عَلَى الْحَالِ.

ref mahallinde olduğunu belirtmiştik. Hidayet; Kur'an ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Buradaki 'insanlar' Mekke ehlidir. Anlam muzafın hazfi üzeredir; yani: İnsanları iman etmekten ve istiğfar etmekten alıkoyan şey, ancak evvelkilerin sünnetinin gelmesini istemeleri veya evvelkilerin sünnetinin gelmesini beklemeleridir. Bu surede istiğfarı ziyade kılmıştır; zira burada onlardan sadır olan ve batılla mücadele etmelerinin de dahil olduğu günahları zikretmiştir. Evvelkilerin sünneti ise; iman etmedikleri takdirde köklerini kazıyan bir azapla cezalandırılmalarıdır. Zeccâc şöyle demiştir: Onların sünneti (tavrı); { إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ } “Eğer bu senin katından gelen hak ise” ayetindeki sözleridir. { أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ } “Yahut azabın gelmesidir” yani ahiret azabının { قُبُلًا } “göz göre göre [gelmesidir]”. Ferrâ şöyle demiştir: «قُبُلًا» kelimesi «قَبِيل»in çoğuludur; yani birbiri ardınca gelen farklı fırkalar halindedir. Bir görüşe göre ayan beyan (göz göre göre), bir görüşe göre de ansızın demektir. Ferrâ'nın dediğine Ebû Ca'fer, Âsım, A'meş, Hamza, Kisâî, Yahyâ b. Vessâb ve Halef'in iki zammeyle «قُبُلًا» kıraati uygundur; zira bu, «سَبِيل» ve «سُبُل» gibi «قَبِيل» kelimesinin çoğuludur; kastedilen de azabın çeşitleridir. İkinci tefsire -yani ayan beyan manasına- ise diğer kıraat imamlarının kafın kesresi ve be'nin fethasıyla [«قِبَلًا»] okuyuşları uygundur; yani karşı karşıya ve bizzat görerek demektir. İki fetha ile [«قَبَلًا»] 'azabın gelecekte onlara gelmesi' manasında da okunmuştur. Mansubiyeti hal olduğu içindir.

فَحَاصِلُ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَا يَسْتَغْفِرُونَ إِلَّا عِنْدَ نُزُولِ عَذَابِ الدُّنْيَا الْمُسْتَأْصِلِ لَهُمْ، أَوْ عِنْدَ إِتْيَانِ أَصْنَافِ عَذَابِ الْآخِرَةِ أَوْ مُعَايَنَتِهِ وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ مِنْ رُسُلِنَا إِلَى الْأُمَمِ إِلَّا حَالَ كَوْنِهِمْ مُبَشِّرِينَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَمُنْذِرِينَ لِلْكَافِرِينَ، فَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْعَامِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ أَيْ: لِيُزِيلُوا بِالْجِدَالِ بِالْبَاطِلِ الْحَقَّ وَيُبْطِلُوهُ. وَأَصْلُ الدَّحْضِ الزَّلَقُ يُقَالُ دَحَضَتْ رِجْلُهُ: أَيْ: زَلِقَتْ تَدْحَضُ دَحْضًا، وَدَحَضَتِ الشَّمْسُ عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ زَالَتْ، وَدَحَضَتْ حُجَّتُهُ دُحُوضًا: بَطَلَتْ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ طَرَفَةَ:

Ayetin hülasa manası şudur: Onlar ancak kendilerini kökten helak edecek dünya azabı indiğinde yahut ahiret azabının çeşitleri geldiğinde veya onu bizzat gördüklerinde iman eder ve mağfiret dilerler. { وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ } “Biz peygamberleri göndermeyiz” ümmetlere gönderdiğimiz elçilerimizi ancak müminleri { مُبَشِّرِينَ } “müjdeciler” ve kâfirleri { وَمُنْذِرِينَ } “uyarıcılar olarak [göndeririz]”. Buradaki istisna en genel genelden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; bunun tefsiri daha önce geçmişti. { وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ } “İnkâr edenler ise hakkı batılla ortadan kaldırmak için mücadele ederler” yani batıl mücadeleleriyle hakkı yok etmek ve boşa çıkarmak için uğraşırlar. Dahz (دحض) kelimesinin aslı kaymaktır; ayağı kaydığı zaman دَحَضَتْ رِجْلُهُ تَدْحَضُ دَحْضًا denir. Güneş göğün tam ortasından kayıp zevale erdiğinde دَحَضَتِ الشَّمْسُ, hücceti boşa çıktığında دَحَضَتْ حُجَّتُهُ دُحُوضًا denir. Tarafe'nin şu sözü de bu kabildendir:

أَبَا مُنْذِرٍ رُمْتَ الْوَفَاءَ فَهِبْتَهُ ... وَحِدْتَ كَمَا حَادَ الْبَعِيرُ عَنِ الدَّحْضِ

أَبَا مُنْذِرٍ رُمْتَ الْوَفَاءَ فَهِبْتَهُ ... وَحِدْتَ كَمَا حَادَ الْبَعِيرُ عَنِ الدَّحْضِ Ey Ebû Münzir! Vefa göstermek istedin ama bundan çekindin; devenin kaygan yerden kaçtığı gibi sen de [vefadan] saptın.

وَمِنْ مُجَادَلَةِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ بِالْبَاطِلِ قَوْلُهُمْ لِلرُّسُلِ: ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا ، وَنَحْوَ ذَلِكَ: وَاتَّخَذُوا آياتِي أَيْ: الْقُرْآنَ وَما أُنْذِرُوا بِهِ مِنَ الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ هُزُواً أَيْ: لَعِبًا وَبَاطِلًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا فِي الْبَقَرَةِ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها أَيْ: لَا أَحَدَ أَظْلَمُ لِنَفْسِهِ مِمَّنْ وُعِظَ بِآيَاتِ رَبِّهِ التَّنْزِيلِيَّةِ أَوِ التَّكْوِينِيَّةِ أَوْ مَجْمُوعِهِمَا، فَتَهَاوَنَ بِهَا وَأَعْرَضَ عَنْ قَبُولِهَا، وَلَمْ يَتَدَبَّرْهَا حَقَّ التَّدَبُّرِ، وَيَتَفَكَّرْ فِيهَا حَقَّ التَّفَكُّرِ وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، فَلَمْ يَتُبْ عَنْهَا. قِيلَ: وَالنِّسْيَانُ هُنَا بِمَعْنَى التَّرْكِ، وَقِيلَ: هُوَ عَلَى حَقِيقَتِهِ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ أَيْ: أَغْطِيَةً. وَالْأَكِنَّةُ: جَمْعُ كِنَانٍ، وَالْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِإِعْرَاضِهِمْ وَنِسْيَانِهِمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ طُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً أَيْ: وَجَعَلْنَا فِي آذَانِهِمْ ثِقَلًا يَمْنَعُ مِنِ اسْتِمَاعِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي الْأَنْعَامِ وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ طَبَعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ وَمَعَاصِيهِمْ وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ أَيْ: كَثِيرُ الْمَغْفِرَةِ، وَصَاحِبُ الرَّحْمَةِ الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَلَمْ يُعَاجِلْهُمْ بِالْعُقُوبَةِ، وَلِهَذَا قَالَ:

Bu kâfirlerin batılla mücadelesine elçilere söyledikleri: { ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا } “Siz de bizim gibi birer beşerden başka bir şey değilsiniz” kavli ve benzerleri örnektir. { وَاتَّخَذُوا آياتِي } “Ve ayetlerimi edindiler” yani Kur'an'ı ve { وَما أُنْذِرُوا } “uyarıldıkları şeyleri” yani tehdit ve uyarıları { هُزُواً } “alay [konusu edindiler]” yani eğlence ve batıl edindiler. Bu husus daha önce Bakara suresinde geçmişti. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها } “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir?” Yani Rabbinin tenzilî (vahiy) veya tekvinî (kâinat) yahut her iki türdeki ayetleriyle kendisine öğüt verildiği halde bunları hafife alıp kabul etmekten yüz çeviren, gereği gibi düşünmeyip hakkıyla tefekkür etmeyen kimseden daha çok nefsine zulmeden hiç kimse yoktur. { وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } “Ve ellerinin önden gönderdiğini unutan” yani küfür ve masiyetleri unutup onlardan tevbe etmeyen kimseden [daha zalim kim olabilir?]. Bir görüşe göre buradaki unutma 'terk etmek' anlamındadır; bir görüşe göre ise hakiki manasındadır. { إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ } “Şüphesiz biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler koyduk” yani perdeler koyduk. Ekinne (أَكِنَّة), kinân (كِنَان) kelimesinin çoğuludur. Cümle, onların yüz çevirmelerinin ve unutmalarının gerekçesidir. Zeccâc şöyle demiştir: Allah Teâlâ, bu kimselerin kalplerinin mühürlendiğini haber vermiştir. { وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “Ve kulaklarına da bir ağırlık [koyduk]” yani kulaklarına onu işitmekten alıkoyan bir ağırlık koyduk. Bunun tefsiri daha önce En'âm suresinde geçmişti. { وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً } “Sen onları hidayete çağırsan da bu durumda asla hidayete eremezler” çünkü Allah küfürleri ve isyanları sebebiyle kalplerini mühürlemiştir. { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ } “Rabbin çok bağışlayandır, merhamet sahibidir” yani mağfireti pek çok olan ve her şeyi kuşatan rahmetin sahibidir; bu yüzden onları cezalandırmakta acele etmemiştir. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur:

لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا أَيْ: بِسَبَبِ مَا كَسَبُوهُ مِنَ الْمَعَاصِي الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا الْكُفْرُ وَالْمُجَادَلَةُ والإعراض

{ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا } “Eğer kazandıkları yüzünden onları hesaba çekecek olsaydı” yani aralarında küfür, [hakkı batılla] mücadele etme ve yüz çevirmenin de bulunduğu işledikleri günahlar sebebiyle [onları cezalandıracak olsaydı],

لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ لِاسْتِحْقَاقِهِمْ لِذَلِكَ بَلْ جُعِلَ لَهُمْ مَوْعِدٌ أَيْ: أَجَلٌ مُقَدَّرٌ لِعَذَابِهِمْ، قِيلَ: هُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: يَوْمُ بَدْرٍ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا أي: ملجأ يلجئون إليه. وقال أبو عبيدة: منجى، وَقِيلَ: مَحِيصًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

{ لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ } “onlara azabı hemen çarçabuk verirdi” buna müstahak oldukları için [böyle yapardı]. { بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ } “Bilakis onlar için belirlenmiş bir vakit vardır” yani azapları için takdir edilmiş bir ecel vardır; bir görüşe göre bu ahiret azabıdır, bir görüşe göre Bedir günüdür. { لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } “O'ndan başka hiçbir sığınak bulamazlar” yani sığınacakları bir melce bulamazlar. Ebû Ubeyde: "Bir kurtuluş yeri" demiştir. Bir görüşe göre: Kaçacak bir yer bulamazlar. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

لا وَأَلَتْ نَفْسُكِ خَلِيَّتِهَا ... لِلْعَامِرِيِّينَ وَلَمْ تُكْلَمِ

لا وَأَلَتْ نَفْسُكِ خَلِيَّتِهَا ... لِلْعَامِرِيِّينَ وَلَمْ تُكْلَمِ Nefsin kurtulmasın! Onu Âmirîlere yarasız beresiz bıraktın.

وَقَالَ الْأَعْشَى:

A'şâ da şöyle demiştir:

وَقَدْ أُخَالِسُ رَبَّ الْبَيْتِ غَفْلَتَهُ ... وَقَدْ يُحَاذِرُ مِنِّي ثَمَّ مَا يَئِلُ

Bazen ev sahibinin gafletini kollarım; o benden sakınır, fakat yine de kurtulamaz.

أَيْ: مَا يَنْجُو.

Yani: Kurtulamaz.

وَتِلْكَ الْقُرى أَيْ: قُرَى عَادٍ وَثَمُودٍ وَأَمْثَالُهَا أَهْلَكْناهُمْ هَذَا خَبَرُ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَالْقُرَى صِفَتُهُ، وَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: أَهْلُ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا أَيْ: وَقْتَ وُقُوعِ الظُّلْمِ مِنْهُمْ بِالْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً أَيْ: وقتا معينا، وقرأ أبو بكر عن عَاصِمٌ «مَهْلَكِهِمْ» بِفَتْحِ الْمِيمِ وَاللَّامِ، وَهُوَ مَصْدَرُ هلك، وأجاز الكسائي والفراء وكسر اللَّامِ وَفَتْحَ الْمِيمِ، وَبِذَلِكَ قَرَأَ حَفْصٌ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ اللَّامِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَهْلِكٌ اسْمٌ لِلزَّمَانِ، وَالتَّقْدِيرُ: لِوَقْتِ مَهْلِكِهِمْ.

{ وَتِلْكَ الْقُرى } “İşte o memleketler!” Yani Âd, Semûd ve benzerlerinin memleketleri. { أَهْلَكْناهُمْ } “onları helak ettik”; bu, işaret isminin haberidir, «الْقُرَى» ise onun sıfatıdır. Söz muzafın hazfi üzeredir; yani: O memleketlerin halkını { لَمَّا ظَلَمُوا } “zulmettikleri zaman helak ettik” yani küfür ve günahlarla kendilerinden zulüm sadır olduğu vakit [helak ettik]. { وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً } “Onların helaki için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik” yani muayyen bir vakit [tayin etmiştik]. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, helâk fiilinin masdarı olarak mimin ve lâmın fethasıyla «مَهْلَكِهِمْ» okumuştur. Kisâî ve Ferrâ lâmın kesresi ve mimin fethasını [«مَهْلِكِهِمْ»] caiz görmüşlerdir ki Hafs böyle okumuştur. Cumhur ise mimin zammesi ve lâmın fethasıyla [«مُهْلَكِهِمْ»] okumuştur. Zeccâc şöyle demiştir: Mehlik zaman ismidir ve takdiri: "Helak edilme vakitleri için" şeklindedir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ قَالَ: عُقُوبَةُ الْأَوَّلِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْأَعْمَشِ فِي قَوْلِهِ: قُبُلًا قَالَ: جَهَارًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: فَجْأَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ قَالَ: نَسِيَ مَا سَلَفَ مِنَ الذُّنُوبِ الْكَثِيرَةِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِما كَسَبُوا يَقُولُ: بِمَا عَمِلُوا. وَأَخْرَجَ ابن أبي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ قَالَ: الْمَوْعِدُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَوْئِلًا قَالَ: مَلْجَأً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مَوْئِلًا قال: محرزا.

İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ } “Ancak evvelkilerin sünnetinin kendilerine gelmesi” kavli hakkında: "Evvelkilerin cezasıdır" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, A'meş'ten { قُبُلًا } “Göz göre göre” kavli hakkında: "Açıktan açığa" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: "Ansızın" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } “Ve ellerinin önden gönderdiğini unutan” kavli hakkında: "Geçmişteki pek çok günahını unutan" dediğini rivayet etmiştir. Yine İbn Abbâs'tan { بِما كَسَبُوا } “Kazandıkları yüzünden” kavli hakkında: "İşledikleri ameller sebebiyle" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ } “Bilakis onlar için belirlenmiş bir vakit vardır” kavli hakkında: "O vakit kıyamet günüdür" dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbâs'tan { مَوْئِلًا } kavli hakkında: "Sığınak" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { مَوْئِلًا } kavli hakkında: "Korunak/sığınak" dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٦٠ الى ٧٠]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 60-70]

وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠) فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤)

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠) فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤) } “Hani Mûsâ genç yardımcısına: 'İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durmayıp gideceğim yahut senelerce yürüyeceğim' demişti. (60) İkisi iki denizin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular; balık da denizde bir yarıktan kayıp gider gibi yolunu tuttu. (61) Orayı geçtiklerinde [Mûsâ] genç yardımcısına: 'Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan dolayı yorgun düştük' dedi. (62) [Genç adam]: 'Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana unutturan da şeytandan başkası değildi. O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tuttu' dedi. (63) [Mûsâ]: 'İşte aradığımız da buydu!' dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler. (64)”

فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥) قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩)

{ فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥) قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩) } “Orada kullarımızdan bir kul buldular ki biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik. (65) Mûsâ ona: 'Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tâbi olayım mı?' dedi. (66) [O zat]: 'Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin' dedi. (67) 'İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?' (68) [Mûsâ]: 'İnşallah beni sabreden biri olarak bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim' dedi. (69)”

قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠)

{ قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠) } “[O zat]: 'Eğer bana tâbi olacaksan, ben sana ondan bahsedinceye kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma!' dedi. (70)”