Binûn

Kehf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ هُوَ اذْكُرْ. قِيلَ: وَوَجْهُ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ عَنِ قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَقَالُوا: إِنْ أَخْبَرَكُمْ فَهُوَ نَبِيٌّ وَإِلَّا فَلَا. ذَكَرَ اللَّهُ قِصَّةَ مُوسَى وَالْخَضِرِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ لَا يَلْزَمُهُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْقِصَصِ وَالْأَخْبَارِ. وَقَدِ اتَّفَقَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مُوسَى الْمَذْكُورَ هُوَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ النَّبِيُّ الْمُرْسَلُ إِلَى فِرْعَوْنَ، وَقَالَتْ فِرْقَةٌ- لَا الْتِفَاتَ إِلَى مَا تَقُولُهُ- مِنْهُمْ نَوْفٌ الَبِكَالِيُّ: إِنَّهُ لَيْسَ ابْنَ عِمْرَانَ، وَإِنَّمَا هُوَ مُوسَى بْنُ مِيشَى بْنِ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ، وَكَانَ نَبِيًّا قَبْلَ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ، وَهَذَا بَاطِلٌ قَدْ رَدَّهُ السَّلَفُ الصَّالِحُ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ كَمَا فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ، وَالْمُرَادُ بِفَتَاهُ هُنَا هُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، وَقَدْ مَضَى ذِكْرُهُ فِي الْمَائِدَةِ، وَفِي آخِرِ سُورَةِ يُوسُفَ، وَمَنْ قَالَ: إِنَّ مُوسَى هُوَ ابْنُ مِيشَى قَالَ: إِنَّ هَذَا الْفَتَى لَمْ يَكُنْ هو يوشع ابن نُونٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَإِنَّمَا سُمِّيَ فَتَى مُوسَى لِأَنَّهُ كَانَ مُلَازِمًا لَهُ يَأْخُذُ عَنْهُ الْعِلْمَ وَيَخْدِمُهُ، وَمَعْنَى لَا أَبْرَحُ لَا أَزَالُ، وَمِنْهُ قوله: لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ . وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Âyetteki { وَإِذْ قالَ } "Hani [Mûsâ] demişti" ifadesindeki zarf, mahzuf olan "hatırla" (izkür) fiiline mütealliktir. Denildi ki: Bu kıssanın bu sûrede zikredilmesinin hikmeti şudur: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ashâb-ı Kehf'in kıssasını sorup "Eğer size haber verirse o bir peygamberdir, aksi takdirde değildir" dediklerinde; Allah, bir peygamberin bütün kıssaları ve haberleri bilmesinin zorunlu olmadığına dikkat çekmek üzere Mûsâ ile Hızır kıssasını zikretmiştir. İlim ehli, burada adı geçen Mûsâ'nın Firavun'a gönderilen peygamber Mûsâ b. İmrân olduğu hususunda ittifak etmiştir. İçlerinde Nevf el-Bikâlî'nin de bulunduğu -ve söylediklerine itibar edilmeyen- bir fırka ise: "O İmrân'ın oğlu değildir, o ancak Mûsâ b. Mîşâ b. Yûsuf b. Ya'kûb'dur ve Mûsâ b. İmrân'dan önce bir peygamberdi" demiştir. Bu, Sahâbe ve onlardan sonraki selef-i sâlihîn tarafından Sahîh-i Buhârî ve diğer kaynaklarda reddedilmiş bâtıl bir görüştür. Burada geçen "genç yardımcısı" (fetâhu) ile kastedilen ise Yûşa' b. Nûn'dur. el-Vâhidî şöyle demiştir: "Onun Yûşa' b. Nûn olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; Mâide sûresinde ve Yûsuf sûresinin sonunda zikri geçmişti." Mûsâ'nın Mîşâ'nın oğlu olduğunu söyleyen kimse, bu gencin de Yûşa' b. Nûn olmadığını söylemiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: "Ona Mûsâ'nın genci/hizmetçisi denilmesinin sebebi, onun yanından ayrılmayıp kendisinden ilim alması ve ona hizmet etmesidir." { لَا أَبْرَحُ } ifadesinin anlamı ise "[yürümekten] vazgeçmeyeceğim / devam edeceğim" demektir. Allah'ın: { لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ } "Ona tapmaya devam edeceğiz" kavli de bu kabildendir. Şairin şu sözü de bundandır:

وَأَبْرَحُ مَا أَدَامَ اللَّهُ قَوْمِي ... بِحَمْدِ اللَّهِ مُنْتَطِقًا مُجِيدَا

"Allah kavmimi baki kıldıkça ben, Allah'a hamdolsun, kılıcını kuşanmış cömert bir kimse olmaya devam edeceğim."

وَبَرِحَ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى زَالَ فَهُوَ مِنَ الْأَفْعَالِ النَّاقِصَةِ، وَخَبَرُهُ هُنَا مَحْذُوفٌ اعْتِمَادًا عَلَى دَلَالَةِ مَا بَعْدَهُ وَهُوَ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا أَبْرَحُ بِمَعْنَى لَا أَزَالُ، وَقَدْ حُذِفَ الْخَبَرُ لِدَلَالَةِ حَالِ السَّفَرِ عَلَيْهِ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: حَتَّى أَبْلُغَ غَايَةٌ مَضْرُوبَةٌ، فَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ ذِي غَايَةٍ، فَالْمَعْنَى: لَا أَزَالُ أَسِيرُ إِلَى أَنْ أَبْلُغَ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ لَا يَبْرَحُ مَسِيرِي حَتَّى أَبْلُغَ وَقِيلَ: مَعْنَى لَا أَبْرَحُ: لَا أُفَارِقُكَ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ وَقِيلَ:

Beriha (بَرِحَ) fiili zâle (زَالَ) anlamında olduğunda nâkıs fiillerden olur ve buradaki haberi, kendisinden sonraki { حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ } "iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar" ifadesinin delâletine dayanılarak hazfedilmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "{ لَا أَبْرَحُ }, 'vazgeçmeyeceğim / devam edeceğim' (lâ ezâlü) anlamındadır; yolculuk hâlinin delâlet etmesinden ve { حَتَّى أَبْلُغَ } 'varıncaya kadar' ifadesinin belirlenmiş bir gâye olup mutlaka bu gâyeye yönelecek bir fiile ihtiyaç duymasından ötürü haber hazfedilmiştir. Anlam şudur: [Oraya] varıncaya kadar yürümeye devam edeceğim. 'Varmadıkça yürüyüşüm sona ermeyecek' manasının kastedilmiş olması da caizdir." Şöyle de denilmiştir: { لَا أَبْرَحُ } ifadesinin anlamı, "İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar senden ayrılmayacağım" demektir. Şöyle de denilmiştir:

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ بَرِحَ التام، بمعنى زال يزال، ومجمع الْبَحْرَيْنِ مُلْتَقَاهُمَا. قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْبَحْرَيْنِ بَحْرُ فَارِسَ وَالرُّومِ، وَقِيلَ: بَحْرُ الْأُرْدُنِّ وَبَحْرُ الْقُلْزُمِ، وَقِيلَ: مَجْمَعُ الْبَحْرَيْنِ عِنْدَ طَنْجَةَ، وَقِيلَ: بِإِفْرِيقِيَّةَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ:

"Ayrıldı/kayboldu" (zâle yezûlu) anlamında tam fiil olan beriha'dan olması da caizdir. İki denizin birleştiği yer (mecma'ul-bahreyn), ikisinin kavuştuğu yerdir. Denildi ki: İki denizden maksat Fars ve Rum denizleridir. Şöyle de denildi: Ürdün Denizi ve Kulzüm (Kızıldeniz) Denizi'dir. İki denizin birleştiği yerin Tanca civarı olduğu da söylenmiştir; İfrîkıye'de olduğu da söylenmiştir. Bir grup ise şöyle demiştir:

الْمُرَادُ بِالْبَحْرَيْنِ مُوسَى وَالْخَضِرُ، وَهُوَ مِنَ الضَّعْفِ بِمَكَانٍ، وَقَدْ حُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَا يَصِحُّ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً أَيْ: أَسِيرُ زَمَانًا طَوِيلًا. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْحُقْبُ بِالضَّمِّ ثَمَانُونَ سَنَةً. وَقَالَ النَّحَّاسُ: الَّذِي يَعَرِفُهُ أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّ الْحُقْبَ وَالْحُقْبَةَ زَمَانٌ مِنَ الدَّهْرِ مُبْهَمٌ غَيْرُ مَحْدُودٍ، كَمَا أَنَّ رَهْطًا وَقَوْمًا مِنْهُمْ غَيْرُ مَحْدُودٍ، وَجَمْعُهُ أَحْقَابٌ. وَسَبَبُ هَذِهِ الْعَزِيمَةِ عَلَى السَّيْرِ مِنْ مُوسَى ﵇: مَا رُوِيَ أَنَّهُ سُئِلَ مُوسَى مَنْ أَعْلَمُ النَّاسِ؟ فَقَالَ:

İki denizden kasıt Mûsâ ve Hızır'dır; fakat bu görüş son derece zayıftır. İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olsa da sahih değildir. { أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً } "yahut senelerce yürüyeceğim" yani uzun bir zaman yürüyeceğim [demektir]. el-Cevherî şöyle demiştir: "Hukub (damme ile) seksen yıldır." en-Nehhâs ise şöyle demiştir: "Lügat ehlinin bildiği şudur ki, hukub ve hukbe, sınırlanmamış, belirsiz uzun bir zamandır; tıpkı 'bir topluluk' (raht) ve 'bir kavim' (kavm) kelimelerinin miktarının sınırlı olmaması gibi. Çoğulu ahkâb (أَحْقَاب) gelir." Mûsâ aleyhisselâm'ın bu yürüyüşe azmetmesinin sebebi şudur: Rivayet edildiğine göre Mûsâ'ya insanların en bilgilisi kim diye sorulmuş, o da:

أَنَا، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: إِنَّ أَعْلَمَ مِنْكَ عَبْدٌ لِي عِنْدَ مَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ فَلَمَّا بَلَغا أَيْ: مُوسَى وَفَتَاهُ مَجْمَعَ بَيْنِهِما أَيْ: بَيْنِ الْبَحْرِينِ، وَأُضِيفَ مَجْمَعُ إِلَى الظَّرْفِ تَوَسُّعًا، وَقِيلَ: الْبَيْنُ: بِمَعْنَى الِافْتِرَاقِ، أَيِ: الْبَحْرَانِ الْمُفْتَرِقَانِ يَجْتَمِعَانِ هُنَاكَ، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ لِمُوسَى وَالْخَضِرِ، أَيْ: وَصَلَا الْمَوْضِعَ الَّذِي فِيهِ اجْتِمَاعُ شَمْلِهِمَا، وَيَكُونُ الْبَيْنُ عَلَى هَذَا بِمَعْنَى الْوَصْلِ، لِأَنَّهُ مِنَ الْأَضْدَادِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى نَسِيا حُوتَهُما قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إنهما تزوّدا حوتا مملّحا في زنبيل، وكان يُصِيبَانِ مِنْهُ عِنْدَ حَاجَتِهِمَا إِلَى الطَّعَامِ، وَكَانَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ فُقْدَانَهُ أَمَارَةً لَهُمَا عَلَى وجدان المطلوب. والمعنى أنهما نسيا تفقّد أَمْرِهِ، وَقِيلَ: الَّذِي نَسِيَ إِنَّمَا هُوَ فَتَى مُوسَى لِأَنَّهُ وَكَّلَ أَمْرَ الْحُوتِ إِلَيْهِ، وَأَمَرَهُ أَنْ يُخْبِرَهُ إِذَا فَقَدَهُ، فَلَمَّا انْتَهَيَا إِلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ وَضَعَ فَتَاهُ الْمِكْتَلَ الَّذِي فِيهِ الحوت فأحياه الله،

...ben.” Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: “İki denizin birleştiği yerde senden daha bilgili olan bir kulum vardır.” { فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما } “Her ikisi iki [denizin] birleştiği yere varınca” yani Mûsâ ve genç arkadaşı iki denizin arasına [vardıklarında]. Mecma‘ kelimesi tevessu‘an (genişletme kabilinden) zarfa izafe edilmiştir. Beyn (بَيْن) kelimesinin ayrılmak (iftirâk) manasında olduğu, yani birbirlerinden ayrılan iki denizin orada birleştiği de söylenmiştir. Zamirin Mûsâ ve Hızır'a ait olduğu, yani her ikisinin bir araya geleceği yere vardıkları da söylenmiştir. Bu takdirde beyn kelimesi ezdâddan (zıt anlamlı kelimelerden) olduğu için vuslat (kavuşma) manasına gelir; ancak birinci görüş daha evlâdır. { نَسِيا حُوتَهُما } “balıklarını unuttular.” Müfessirler şöyle demişlerdir: İkisi bir zembil içerisinde tuzlanmış bir balığı azık edinmişlerdi ve yiyeceğe ihtiyaç duyduklarında ondan yerlerdi. Allah, balığın kaybolmasını aranan kimsenin bulunmasına bir alamet kılmıştı. [Ayetteki] mana, balığın durumunu kontrol etmeyi unuttuklarıdır. Unutanın yalnızca Mûsâ'nın genç arkadaşı olduğu da söylenmiştir; zira Mûsâ, balığın işini ona havale etmiş ve onu kaybettiğinde kendisine haber vermesini emretmişti. Deniz sahiline ulaştıklarında genç arkadaşı içinde balığın bulunduğu sepeti yere koydu; bunun üzerine Allah balığa can verdi,

فَتَحَرَّكَ وَاضْطَرَبَ فِي الْمِكْتَلِ، ثُمَّ انْسَرَبَ فِي الْبَحْرِ، وَلِهَذَا قَالَ: فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً انْتِصَابُ سَرَبًا عَلَى أَنَّهُ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لاتخذ، أَيِ: اتَّخَذَ سَبِيلًا سَرَبًا، وَالسَّرَبُ: النَّفَقُ الَّذِي يَكُونُ فِي الْأَرْضِ لِلضَّبِّ وَنَحْوِهِ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَمْسَكَ جَرْيَةَ الْمَاءِ عَلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي انْسَرَبَ فِيهِ الْحُوتُ، فَصَارَ كَالطَّاقِ، فَشَبَّهَ مَسْلَكِ الْحُوتِ فِي الْبَحْرِ مَعَ بَقَائِهِ وَانْجِيَابِ الْمَاءِ عَنْهُ بِالسَّرَبِ الَّذِي هُوَ الْكُوَّةُ الْمَحْفُورَةُ فِي الْأَرْضِ.

Böylece sepette kımıldayıp çırpındı, sonra da denize kayıp gitti. İşte bu yüzden [Allah] şöyle buyurdu: { فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً } "balık da denizde bir yarıktan kayıp gider gibi yolunu tuttu." Seraben (سَرَباً) kelimesi, ittehaze (اتَّخَذَ) fiilinin ikinci mef'ûlü olduğu için mansubdur; yani o yolu bir tünel/yarık edindi. Serab: Kelerin ve benzeri hayvanların toprak altında açtığı yer altı tünelidir/deliğidir. Şöyle ki; Allah Teâlâ, balığın denize kayıp girdiği yerdeki suyun akışını durdurdu, su bir kemer gibi oldu. Böylece balığın denizde bıraktığı ve suyun yarılıp üzerinden çekildiği bu güzergâh, yerde kazılmış bir oyuk olan tünele (serab) benzetildi.

قَالَ الْفَرَّاءُ: لَمَّا وَقَعَ فِي الْمَاءِ جَمَدَ مَذْهَبُهُ فِي الْبَحْرِ فَكَانَ كَالسَّرَبِ، فَلَمَّا جَاوَزَا ذَلِكَ الْمَكَانَ الَّذِي كَانَتْ عِنْدَهُ الصَّخْرَةُ وَذَهَبَ الْحُوتُ فِيهِ انْطَلَقَا، فَأَصَابَهُمَا مَا يُصِيبُ الْمُسَافِرَ مِنَ النَّصَبِ وَالْكَلَالِ، وَلَمْ يَجِدَا النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَا الْمَوْضِعَ الَّذِي فِيهِ الْخَضِرُ، وَلِهَذَا قَالَ سُبْحَانَهُ: فَلَمَّا جاوَزا أَيْ: مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ الَّذِي جُعِلَ مَوْعِدًا لِلْمُلَاقَاةِ قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا وهو ما يأكل بِالْغَدَاةِ، وَأَرَادَ مُوسَى أَنْ يَأْتِيَهُ بِالْحُوتِ الَّذِي حَمَلَاهُ مَعَهُمَا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً أَيْ: تَعَبًا وَإِعْيَاءً، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ سَفَرِنَا هَذَا إِلَى السَّفَرِ الْكَائِنِ مِنْهُمَا بَعْدَ مُجَاوَزَةِ الْمَكَانِ الْمَذْكُورِ، فَإِنَّهُمَا لَمْ يَجِدَا النَّصَبَ إِلَّا فِي ذَلِكَ دُونَ مَا قَبْلَهُ قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ أَيْ: قَالَ فَتَى مُوسَى لِمُوسَى، وَمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ تَعْجِيبُهُ لِمُوسَى مِمَّا وَقَعَ لَهُ مِنَ النِّسْيَانِ هُنَاكَ مَعَ كَوْنِ ذَلِكَ الْأَمْرِ مِمَّا لَا يُنْسَى لِأَنَّهُ قَدْ شَاهَدَ أَمْرًا عَظِيمًا مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ الْبَاهِرَةِ، وَمَفْعُولُ أَرَأَيْتَ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ مَا ذَكَرَهُ مِنَ النِّسْيَانِ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَرَأَيْتَ مَا دَهَانِي، أَوْ نَابَنِي فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَالْمَكَانِ. وَتِلْكَ الصَّخْرَةُ كَانَتْ عِنْدَ مَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ الَّذِي هُوَ الْمَوْعِدُ، وَإِنَّمَا ذَكَرَهَا دُونَ أَنْ يَذْكُرَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ لِكَوْنِهَا مُتَضَمِّنَةً لِزِيَادَةِ تَعْيِينِ الْمَكَانِ لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الْمَجْمَعُ مَكَانًا مُتَّسِعًا يَتَنَاوَلُ مَكَانَ الصَّخْرَةِ وَغَيْرَهُ، وَأَوْقَعَ النِّسْيَانَ عَلَى الْحُوتِ دُونَ الْغَدَاءِ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ لِبَيَانِ أَنَّ ذَلِكَ الْغَدَاءَ الْمَطْلُوبَ هُوَ ذَلِكَ الْحُوتُ الَّذِي جَعَلَاهُ زَادًا لَهُمَا، وَأَمَارَةً لِوَجَدَانِ مَطْلُوبِهِمَا. ثُمَّ ذَكَرَ مَا يَجْرِي مَجْرَى السَّبَبِ فِي وُقُوعِ ذَلِكَ النِّسْيَانِ، فَقَالَ: وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ بما يقع منه من الوسوسة، وأَنْ أَذْكُرَهُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنَ الضَّمِيرِ فِي أَنْسَانِيهِ، وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ: «وَمَا أَنْسَانِيهِ أَنْ أَذْكُرَهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ» . وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً انْتِصَابُ عَجَبًا عَلَى أَنَّهُ الْمَفْعُولُ الثَّانِي كَمَا مَرَّ فِي سَرَبًا، وَالظَّرْفُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ كَلَامِ يُوشَعَ، أَخْبَرَ مُوسَى أَنَّ الْحُوتَ اتَّخَذَ سَبِيلَهُ عَجَبًا لِلنَّاسِ، وَمَوْضِعُ التَّعَجُّبِ أَنْ يَحْيَا حُوتٌ قَدْ مَاتَ وَأُكِلَ شِقُّهُ، ثُمَّ يَثِبُ إِلَى الْبَحْرِ، وَيَبْقَى أَثَرُ جَرْيَتِهِ فِي الْمَاءِ لَا يَمْحُو أَثَرَهَا جَرَيَانُ مَاءِ الْبَحْرِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِبَيَانِ طَرَفٍ آخَرَ مِنْ أَمْرِ الْحُوتِ، فَيَكُونُ مَا بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ اعْتِرَاضًا قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ أَيْ: قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ ذَلِكَ الَّذِي ذَكَرْتَ مِنْ فَقْدِ الْحُوتِ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ هُوَ الَّذِي كُنَّا نَطْلُبُهُ، فَإِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي نُرِيدُهُ هُوَ هُنَالِكَ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً أَيْ: رَجَعَا عَلَى الطَّرِيقِ الَّتِي جَاءَا مِنْهَا يَقُصَّانِ أَثَرَهُمَا لِئَلَّا يُخْطِئَا طَرِيقَهُمَا، وَانْتِصَابُ قَصَصًا عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: قَاصِّينَ أَوْ مُقْتَصِّينَ، وَالْقَصَصُ فِي اللُّغَةِ: اتِّبَاعُ الْأَثَرِ فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا هُوَ الْخَضِرُ فِي قَوْلِ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ، وَعَلَى ذَلِكَ دَلَّتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ، وَخَالَفَ فِي ذلك ما لَا يُعْتَدُّ بِقَوْلِهِ، فَقَالَ لَيْسَ هُوَ الْخَضِرَ بَلْ عَالِمٌ آخَرُ، قِيلَ: سُمِّيَ الْخَضِرُ لِأَنَّهُ كَانَ إِذَا صَلَّى اخْضَرَّ مَا حَوْلَهُ، قِيلَ: وَاسْمُهُ بَلِيَا بْنُ مِلْكَانَ، ثُمَّ وَصَفَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَقَالَ: آتَيْناهُ

el-Ferrâ şöyle demiştir: "Suya düştüğünde, denizde gittiği yol donup katılaştı ve bir tünel gibi oldu." Yanında kayanın bulunduğu ve balığın gittiği o yeri geçtiklerinde yola koyuldular. Yolcuya isabet eden yorgunluk ve bitkinlik kendilerine de isabet etti. Hızır'ın bulunduğu yeri geçinceye kadar ise herhangi bir yorgunluk hissetmemişlerdi. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا جاوَزا } "Orayı geçtiklerinde" yani buluşma vakti olarak kararlaştırılan iki denizin birleştiği yeri [geçtiklerinde], { قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا } "genç yardımcısına: 'Kuşluk yemeğimizi getir' dedi." Gada (غداء), sabah vakti yenilen yemektir. Mûsâ yanlarında taşıdıkları balığı getirmesini kastetti. { لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً } "'gerçekten bu yolculuğumuzdan dolayı yorgun düştük' [dedi]." Nasab (نَصَب), yorgunluk ve takatsizlik demektir. Müfessirler şöyle dediler: { سَفَرِنا هَذَا } "bu yolculuğumuzdan" sözüyle kastedilen, adı geçen yeri geçtikten sonraki yolculuklarıdır; zira yorgunluğu sadece bu kısımda hissettiler, ondan önceki kısımda hissetmediler. { قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ } "[Genç adam]: 'Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit' dedi." Yani Mûsâ'nın genç yardımcısı Mûsâ'ya [böyle] söyledi. Bu istifhamın anlamı, o mesele asla unutulmayacak bir şey olmasına rağmen orada başına gelen unutkanlıktan ötürü Mûsâ'ya hayretini ifade etmektir; çünkü genç adam Allah'ın göz kamaştırıcı kudretine dair büyük bir hâdiseye şahit olmuştu. Zikrettiği unutma durumunun delâleti sebebiyle "Gördün mü" (eraeyte) fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; takdiri şöyledir: "O vakitte ve o yerde başıma gelen şeyi gördün mü?" O kaya, buluşma yeri olan iki denizin birleştiği yerin yanındaydı. Genç adam iki denizin birleştiği yeri zikretmeyip kayayı zikretti; çünkü kayanın anılması mekânın daha net belirlenmesini sağlıyordu. Zira birleşme yeri, kaya mekânını ve başkalarını da içine alan geniş bir alan olabilirdi. Daha önce zikri geçen sabah yemeği (gada) yerine unutmayı doğrudan balığa nispet etmesi, istenen o yemeğin, azık edindikleri ve aradıklarını bulmalarına işaret kılınan o balığın ta kendisi olduğunu beyan etmek içindir. Ardından bu unutmanın gerçekleşmesinde sebep mesabesinde olan şeyi zikredip şöyle dedi: { وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ } "Onu bana unutturan da şeytandan başkası değildi." Yani onun vesveselerinden ötürü. { أَنْ أَذْكُرَهُ } "hatırlamamı" ifadesi, "ensânîhi"deki zamirden bedel-i iştimaldir. Abdullah'ın mushafında: "وَمَا أَنْسَانِيهِ أَنْ أَذْكُرَهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ" şeklindedir. { وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً } "O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tuttu." Acaben (عَجَباً) kelimesi, seraben kelimesinde geçtiği üzere ikinci mef'ûl olarak mansubdur. Zarf ise hâl mahallinde mansubdur. Bu sözün Yûşa'ın sözünden olması muhtemeldir; Mûsâ'ya balığın insanlar için şaşılacak bir tarzda yolunu tuttuğunu haber vermiştir. Hayret konusu olan husus, ölmüş ve bir tarafı yenmiş bir balığın dirilmesi, sonra denize atlaması ve denizde gittiği izin, deniz suyunun akıntısıyla silinmeyip öylece kalmasıdır. Balığın durumuna dair başka bir ciheti açıklamak üzere Allah Teâlâ'nın kelâmından olması da muhtemeldir; bu durumda iki sözün arası itiraz cümlesi (ara cümle) olur. { قالَ ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ } "[Mûsâ]: 'İşte aradığımız da buydu!' dedi." Yani Mûsâ yardımcısına: "O yerde balığın kaybolması hususunda anlattığın bu şey, bizim aradığımız şeydir; çünkü aradığımız zât oradadır" dedi. { فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً } "Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler." Yani yollarını şaşırmamak için izlerini süre süre geldikleri yoldan geri döndüler. Kasasan (قَصَصاً) kelimesi, mahzuf bir fiilin masdarı olduğu için veya "iz sürerek / adım adım takip ederek" anlamında hâl olarak mansubdur. Lügatte kasas (الْقَصَص), izin ardınca gitmek/iz sürmektir. { فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا } "Orada kullarımızdan bir kul buldular". Bu zat, müfessirlerin cumhuruna göre Hızır'dır ve sahih hadisler de buna delâlet etmiştir. Sözüne itibar edilmeyen kimseler ise buna muhalefet edip onun Hızır değil, başka bir âlim olduğunu söylemişlerdir. Denildi ki: Namaz kıldığı zaman çevresi yeşerdiği için ona Hızır (el-Hadır) ismi verilmiştir. İsminin Belyâ b. Melkân olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ onu vasfederek şöyle buyurdu: { آتَيْناهُ }

رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا

{ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا } "katımızdan bir rahmet [vermiş]"

قِيلَ: الرَّحْمَةُ هِيَ النُّبُوَّةُ، وَقِيلَ: النِّعْمَةُ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِ وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً وَهُوَ مَا عَلَّمَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ الَّذِي اسْتَأْثَرَ بِهِ. وَفِي قَوْلِهِ مِنْ لَدُنَّا تَفْخِيمٌ لِشَأْنِ ذَلِكَ الْعِلْمِ، وَتَعْظِيمٌ لَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَفِيمَا فَعَلَ مُوسَى وَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ طَلَبِ الْعِلْمِ، وَالرِّحْلَةِ فِي ذَلِكَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ طَلَبَ الْعِلْمِ وَإِنْ كَانَ قَدْ بَلَغَ نِهَايَتَهُ، وَأَنْ يَتَوَاضَعَ لِمَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ. ثُمَّ قَصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْنَا مَا دَارَ بَيْنَ مُوسَى وَالْخَضِرِ بَعْدَ اجْتِمَاعِهِمَا فَقَالَ: قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً فِي هَذَا السُّؤَالِ مُلَاطَفَةٌ وَمُبَالَغَةٌ فِي حُسْنِ الْأَدَبِ لِأَنَّهُ اسْتَأْذَنَهُ أَنْ يَكُونَ تَابِعًا لَهُ عَلَى أَنْ يُعْلِّمَهُ مِمَّا عَلَّمَهُ اللَّهُ مِنَ الْعِلْمِ. وَالرُّشْدُ: الْوُقُوفُ عَلَى الْخَيْرِ وَإِصَابَةُ الصَّوَابِ، وَانْتِصَابُهُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِتُعَلِّمَنِي، أَيْ: عِلْمًا ذَا رُشْدٍ أَرْشُدُ بِهِ، وَقُرِئَ «رَشَدًا» بِفَتْحَتَيْنِ، وَهُمَا لُغَتَانِ كَالْبُخْلِ وَالْبَخَلِ. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنْ الْمُتَعَلِّمَ تَبَعٌ لِلْعَالِمِ وَإِنْ تَفَاوَتَتِ الْمَرَاتِبُ. وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَضِرَ أَفْضَلُ مِنْ مُوسَى، فَقَدْ يَأْخُذُ الْفَاضِلُ عَنِ الْفَاضِلِ، وَقَدْ يَأْخُذُ الْفَاضِلُ عَنِ الْمَفْضُولِ إِذَا اخْتَصَّ أَحَدُهُمَا بِعِلْمٍ لَا يَعْلَمُهُ الْآخَرُ، فَقَدْ كَانَ عِلْمُ مُوسَى عِلْمَ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ وَالْقَضَاءِ بِظَاهِرِهَا، وَكَانَ عِلْمُ الْخَضِرِ عِلْمَ بَعْضِ الْغَيْبِ

Denildi ki: Rahmet, nübüvvettir. Bir görüşe göre de Allah'ın ona lütfettiği nimettir. { وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً } "ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik." Bu da Allah Teâlâ'nın sadece kendi zâtına tahsis ettiği gayb ilminden ona öğrettiği şeydir. { مِنْ لَدُنَّا } "tarafımızdan" ifadesinde o ilmin şanını yüceltme ve onu tazim etme manası vardır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Peygamberler zümresinden olmasına rağmen Mûsâ'nın ilim talep etmesi ve bu uğurda yolculuğa çıkması; en son noktaya ulaşmış olsa bile hiç kimsenin ilim aramayı bırakmaması ve kendisinden daha bilgili olana karşı tevazu göstermesi gerektiğine delâlet eder." Sonra Allah Teâlâ, ikisi buluştuktan sonra Mûsâ ile Hızır arasında geçenleri bize anlatarak şöyle buyurdu: { قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً } "Mûsâ ona: 'Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tâbi olayım mı?' dedi." Bu soruda büyük bir nezaket ve edepte ileri derecede bir zarafet vardır; zira Allah'ın kendisine öğrettiği ilimden kendisine de öğretmesi karşılığında ona tâbi olmak için izin istemiştir. Rüşd (الرُّشْد): Hayra vâkıf olmak ve doğruyu isabet ettirmektir. Bu kelime "tuallimenî" fiilinin ikinci mef'ûlü olarak mansubdur; yani "kendisiyle doğru yolu bulacağım olgunlaştırıcı bir ilim" demektir. İki fethayla "reşeden" (رَشَدًا) şeklinde de okunmuştur; bunlar tıpkı buhl ve bahel gibi iki ayrı lehçedir. Bu âyette, dereceleri farklı olsa bile öğrencinin âlime tâbi olduğuna delil vardır. Bunda Hızır'ın Mûsâ'dan daha faziletli olduğuna delâlet eden bir husus yoktur; nitekim faziletli olan kimse bir başka faziletli kimseden ilim alabileceği gibi, bir meselede diğerinin bilmediği özel bir ilme sahipse daha faziletli olan daha az faziletli olandan da ilim alabilir. Zira Mûsâ'nın ilmi şer'î hükümler ve zâhire göre hükmetme ilmiydi; Hızır'ın ilmi ise gaybın bir kısmına ve

وَمَعْرِفَةِ الْبَوَاطِنِ قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً أَيْ: قَالَ الْخَضِرُ لِمُوسَى: إِنَّكَ لَا تُطِيقُ أَنْ تَصْبِرَ عَلَى مَا تَرَاهُ مِنْ عِلْمِي لِأَنَّ الظَّوَاهِرَ الَّتِي هِيَ عِلْمُكَ لَا تُوَافِقُ ذَلِكَ، ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ مُشِيرًا إِلَى عِلَّةِ عَدَمِ الِاسْتِطَاعَةِ، فَقَالَ: وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً أَيْ: كَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى عِلْمٍ ظَاهِرُهُ مُنْكَرٌ، وَأَنْتَ لَا تَعْلَمُ، وَمِثْلُكَ مَعَ كَوْنِكَ صَاحِبَ شَرْعٍ لَا يَسُوغُ لَهُ السكوت على منكر والإقرار عليه، وخبرا مُنْتَصِبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ، أَيْ: لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرَكَ، وَالْخُبْرُ: الْعِلْمُ بِالشَّيْءِ، وَالْخَبِيرُ بِالْأُمُورِ: هُوَ الْعَالِمُ بِخَفَايَاهَا، وَبِمَا يَحْتَاجُ إِلَى الِاخْتِبَارِ مِنْهَا قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً أَيْ: قَالَ مُوسَى لِلْخَضِرِ: سَتَجِدُنِي صَابِرًا مَعَكَ، مُلْتَزِمًا طَاعَتَكَ وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً فَجُمْلَةُ وَلَا أَعْصِي مَعْطُوفَةٌ عَلَى صَابِرًا، فَيَكُونُ التَّقْيِيدُ بِقَوْلِهِ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ شَامِلًا لِلصَّبْرِ وَنَفِيِ الْمَعْصِيَةِ وَقِيلَ: إِنَّ التَّقْيِيدَ بِالْمَشِيئَةِ مُخْتَصٌّ بِالصَّبْرِ لِأَنَّهُ أَمْرٌ مُسْتَقْبَلٌ لَا يَدْرِي كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُ فِيهِ، وَنَفْيُ الْمَعْصِيَةِ مَعْزُومٌ عَلَيْهِ فِي الْحَالِ، وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الصَّبْرَ، وَنَفْيَ الْمَعْصِيَةِ مُتَّفِقَانِ في كون كل واحد منهما معزوم عَلَيْهِ فِي الْحَالِ، وَفِي كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لَا يَدْرِي كَيْفَ حَالُهُ فِيهِ فِي المستقبل. قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ مِمَّا تُشَاهِدُهُ مِنْ أَفْعَالِي الْمُخَالِفَةِ لِمَا يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُ الشَّرْعِ الَّذِي بَعَثَكَ اللَّهُ بِهِ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً أَيْ: حَتَّى أَكُونَ أَنَا الْمُبْتَدِئَ لَكَ بِذِكْرِهِ، وَبَيَانِ وجهه وما يؤول إليه، وهذه الجمل المعنونة بقال وَقَالَ مُسْتَأْنَفَةٌ لِأَنَّهَا جَوَابَاتٌ عَنْ سُؤَالَاتٍ مُقَدَّرَةٍ كُلُّ وَاحِدَةٍ يَنْشَأُ السُّؤَالُ عَنْهَا مِمَّا قَبْلَهَا.

bâtınî sırlara vâkıf olma ilmiydi. { قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } "[O zat]: 'Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin' dedi." Yani Hızır Mûsâ'ya: "Sen benim ilmimden göreceğin şeylere sabretmeye güç yetiremezsin; çünkü senin ilmin olan şeriatın zâhirleri buna uymaz" dedi. Ardından güç yetirememenin illetine işaret ederek bunu tekit etti ve şöyle buyurdu: { وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً } "'İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?'" Yani zâhiri münker olan ve iç yüzünü bilmediğin bir ilme nasıl sabredeceksin? Senin gibi şeriat sahibi bir kimsenin münkere sessiz kalması ve onu onaylaması caiz değildir. Hubran (خُبْراً) kelimesi temyiz olarak mansubdur; yani "bilgice onu kuşatamadığın" [demektir]. Hubr: Bir şeyi hakkıyla bilmektir. İşlerin habîri olan kimse; onların gizliliklerini ve tecrübeye muhtaç olan yönlerini bilendir. { قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً } "[Mûsâ]: 'İnşallah beni sabreden biri olarak bulacaksın' dedi." Yani Mûsâ Hızır'a: "Beni seninle beraber sabreden ve sana itaate bağlı kalan biri olarak bulacaksın" dedi. { وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً } "'ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim' [dedi]." { وَلا أَعْصِي } cümlesi { صابِراً } kelimesine ma'tûftur; dolayısıyla { إِنْ شاءَ اللَّهُ } kaydı hem sabretmeyi hem de isyanı nefyetmeyi kapsar. Şöyle de denilmiştir: Meşiet kaydı yalnızca sabra mahsustur; çünkü sabır, geleceğe ait bir durum olup kişinin o andaki hâlinin ne olacağı bilinemez; isyanı nefyetmek ise o an için kesin karara bağlanmış bir durumdur. Buna şöyle cevap verilir: Sabır da isyanı nefyetmek de hem şu anda kesin karara bağlanmış olma hem de gelecekte kişinin hâlinin ne olacağının bilinememesi bakımından birbirine eşittir. { قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ } "[O zat]: 'Eğer bana tâbi olacaksan, bana hiçbir şey hakkında soru sorma!' dedi." Yani Allah'ın seni gönderdiği şeriatın zâhirinin iktizâ ettiğine aykırı olarak benim yapacağım fiillerden gördüğün hiçbir şey hakkında bana soru sorma! { حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً } "'ben sana ondan bahsedinceye kadar' [dedi]." Yani onun zikrini açan, iç yüzünü ve varacağı neticeyi sana açıklayan ilk kişi ben oluncaya kadar soru sorma! Başı kâle (قَالَ) ile başlayan bu cümleler istînâfiyye (yeni başlangıç) cümleleridir; çünkü her biri kendisinden öncekinden doğan takdîrî soruların cevaplarıdır.

وَقَدْ أَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْأَفْرَادِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طَرِيقِ مُقَاتِلِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْخَضِرُ ابْنُ آدَمَ لِصُلْبِهِ، وَنُسِئَ لَهُ فِي أَجْلِهِ، حَتَّى يُكَذِّبَ الدَّجَّالَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّمَا سُمِّيَ الْخَضِرُ لِأَنَّهُ جَلَسَ عَلَى فَرْوَةٍ بَيْضَاءَ، فَإِذَا هِيَ تَهْتَزُّ مِنْ خَلْفِهِ خَضْرَاءٌ» . وَأَخْرَجَهُ ابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ مُجَاهِدٍ: إِنَّمَا سُمِّيَ الْخَضِرُ لِأَنَّهُ إِذَا صَلَّى اخْضَرَّ مَا حَوْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ

Dârekutnî el-Efrâd'da ve İbn Asâkir, Mukâtil b. Süleyman tarikiyle ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "Hızır, Âdem'in öz oğludur; Deccâl'i yalanlayıncaya kadar eceli ertelenmiştir." Buhârî ve diğerleri Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Ona Hızır (yeşil) denilmesinin sebebi; beyaz kuru bir postun üzerine oturduğunda, arkasından hemen yeşilliklerin dalgalanıp bitmesidir.» Bunu İbn Asâkir de İbn Abbâs hadisinden rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, Mücâhid'den şöyle rivayet etmişlerdir: "Ona Hızır denilmesinin sebebi, namaz kıldığı zaman çevresinin yeşermesidir." İbn Ebî Hâtim de İbn Zeyd'den rivayet etmiştir;

فِي قَوْلِهِ: لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ. قَالَ: بَحْرُ فَارِسَ وَالرُّومِ، وَهُمَا نَحْوَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ إِفْرِيقِيَّةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: طَنْجَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً قَالَ: سَبْعِينَ خَرِيفًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: دَهْرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: نَسِيا حُوتَهُما قَالَ: كَانَ مَمْلُوحًا مَشْقُوقَ الْبَطْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً قَالَ: أَثَرُهُ يَابِسٌ فِي الْبَحْرِ كَأَنَّهُ فِي حَجَرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً قَالَ: عَوْدُهُمَا عَلَى بَدْئِهِمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا قَالَ: أَعْطَيْنَاهُ الْهُدَى وَالنُّبُوَّةَ.

{ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ } "İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durmayıp gideceğim" kavli hakkında: "Fars ve Rum denizidir; bunlar doğu ve batı tarafındadır" dedi. İbn Ebî Hâtim, er-Rebî' b. Enes'ten de benzerini rivayet etti. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiler: "İki denizin birleştiği yer İfrîkıye'dir" dedi. İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b'dan: "Tanca'dır" dediğini rivayet etti. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً } "yahut senelerce yürüyeceğim" kavli hakkında: "Yetmiş yıl" dediğini rivayet ettiler. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan: "Uzun bir zaman" dediğini rivayet ettiler. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { نَسِيا حُوتَهُما } "balıklarını unuttular" kavli hakkında: "Tuzlanmış ve karnı yarılmıştı" dediğini rivayet ettiler. İbnü'l-Münzir ondan { فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً } "balık da denizde bir yarıktan kayıp gider gibi yolunu tuttu" kavli hakkında: "Onun izi denizde kuru bir yol gibi, sanki taştan bir kanal gibi kaldı" dediğini rivayet etti. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً } "Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler" kavli hakkında: "Başladıkları yere geri döndüler" dediğini rivayet etti. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا } "biz ona katımızdan bir rahmet vermiştik" kavli hakkında: "Ona hidayet ve peygamberlik verdik" dediğini rivayet etti.

وَاعْلَمْ أَنَّهَا قَدْ رُوِيَتْ فِي قِصَّةِ الْخَضِرِ مَعَ مُوسَى الْمَذْكُورَةِ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ، وَأَتَمُّهَا وَأَكْمَلُهَا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَكِنَّهَا اخْتَلَفَتْ فِي بَعْضِ الْأَلْفَاظِ، وَكُلُّهَا مَرْوِيَّةٌ مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْهُ، وَبَعْضُهَا فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، وَبَعْضُهَا فِي أَحَدِهِمَا، وَبَعْضُهَا خَارِجٌ عَنْهُمَا. وَقَدْ رُوِيَتْ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنْهُ كَمَا أَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَمِنْ طَرِيقِ هَارُونَ بْنِ عَنْتَرَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْهُ عِنْدَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْخَطِيبِ وَابْنِ عَسَاكِرَ، فَلْنَقْتَصِرْ عَلَى الرِّوَايَةِ الَّتِي هِيَ أَتَمُّ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحَيْنِ، فَفِي ذَلِكَ مَا يُغْنِي عَنْ غَيْرِهِ، وَهِيَ: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ نَوْفًا الَبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ مُوسَى صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَذِبَ عَدُوُّ اللَّهِ. حَدَّثَنَا أُبِيُّ بْنُ كَعْبٍ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَسُئِلَ: أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ؟ فَقَالَ: أَنَا، فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: إِنَّ لِي عَبْدًا بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ، قَالَ مُوسَى: يَا رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ؟ قَالَ: تَأْخُذُ مَعَكَ حُوتًا فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ، فَحَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ. ثُمَّ انْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ يوشع بن نون، حتى أتيا الصخرة وضعا رؤوسهما فَنَامَا، وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ فَخَرَجَ مِنْهُ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ، فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا، وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنِ الْحُوتِ جَرْيَةَ الْمَاءِ، فَصَارَ عَلَيْهِ مِثْلُ الطَّاقِ، فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ صَاحِبُهُ أَنْ يُخْبِرَهُ بِالْحُوتِ، فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا، حَتَّى إِذَا كَانَا مِنَ الْغَدِ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ: آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هَذَا نَصَباً قَالَ: وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ، فَقَالَ لَهُ فَتَاهُ: أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً قَالَ: فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا، وَلِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَقَالَ مُوسَى: ذلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً قَالَ سُفْيَانُ: يَزْعُمُ نَاسٌ أَنَّ تِلْكَ الصَّخْرَةَ عِنْدَهَا عَيْنُ الْحَيَاةِ لَا يُصِيبُ مَاؤُهَا مَيْتًا إِلَّا عَاشَ، قَالَ: وَكَانَ الْحُوتُ قَدْ أُكِلَ مِنْهُ، فَلَمَّا قُطِّرَ عَلَيْهِ الْمَاءُ عَاشَ، قَالَ: فَرَجَعَا يَقُصَّانِ أَثَرَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ مُسْجًى بِثَوْبٍ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى، فَقَالَ الْخَضِرُ: وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ؟ قَالَ: أَنَا مُوسَى، قَالَ: مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: أَتَيْتُكَ

Bil ki Hızır'ın Mûsâ ile Kur'ân-ı Kerîm'de zikredilen kıssası hakkında pek çok hadis rivayet edilmiştir. Bunların en tamı ve en mükemmeli İbn Abbâs'tan rivayet edilenidir; fakat bazı lafızlarda farklılıklar vardır. Hepsi Saîd b. Cübeyr tarikiyle ondan rivayet edilmiştir; bir kısmı Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda, bir kısmı ikisinden birinde, bir kısmı da bu iki eserin dışındadır. el-Avfî tarikiyle de ondan rivayet edilmiş olup bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim nakletmiştir; Hârûn b. Antere'nin babasından, onun da İbn Abbâs'tan rivayeti ise İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hatîb ve İbn Asâkir'de yer almıştır. Biz Sahîhayn'da sabit olan en tam rivayetle yetinelim; zira o rivayet diğerlerine ihtiyaç bırakmaz. O rivayet şöyledir: Saîd b. Cübeyr dedi ki: İbn Abbâs'a: "Nevf el-Bikâlî, Hızır'ın arkadaşı olan Mûsâ'nın İsrâiloğullarının peygamberi Mûsâ olmadığını iddia ediyor" dedim. İbn Abbâs şöyle dedi: "Allah'ın düşmanı yalan söylemiş! Bize Übey b. Ka'b, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: «Mûsâ, İsrâiloğulları arasında bir hatip olarak ayağa kalktı. Kendisine: 'İnsanların en bilgilisi kimdir?' diye soruldu. O da: 'Benim' dedi. İlmi Allah'a havale etmediği için Allah onu azarladı ve Allah ona: 'İki denizin birleştiği yerde bir kulum vardır ki, o senden daha bilgilidir' diye vahyetti. Mûsâ: 'Ey Rabbim, ona nasıl ulaşabilirim?' dedi. Allah: 'Yanına bir balık alıp onu bir sepete koyarsın; balığı nerede kaybedersen o zat oradadır' buyurdu. Mûsâ bir balık alıp sepete koydu. Sonra yola çıktı, genç yardımcısı Yûşa' b. Nûn da onunla birlikte çıktı. Nihayet kayaya ulaştıklarında başlarını koyup uyudular. Balık sepette çırpındı, oradan çıkıp denize düştü. Denizde bir yarık gibi yolunu tuttu. Allah, balığın geçtiği yerdeki suyun akışını tuttu ve üzerinde kemer gibi kaldı. Mûsâ uyandığında, arkadaşı balığı ona haber vermeyi unuttu. Günlerinin ve gecelerinin geri kalanında yürüdüler. Ertesi gün olunca Mûsâ genç yardımcısına: 'Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan dolayı yorgun düştük' dedi. Mûsâ, Allah'ın kendisine emrettiği yeri geçinceye kadar hiçbir yorgunluk hissetmemişti. Genç adam ona: 'Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana unutturan da şeytandan başkası değildi. O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tuttu' dedi. Resûlullah: 'Balık için bir tünel/yarık, Mûsâ ve genci için ise bir hayret olmuştu' buyurdu. Mûsâ: 'İşte aradığımız da buydu!' dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler.» Süfyân dedi ki: Bazı insanlar o kayanın yanında bir hayat pınarı bulunduğunu, onun suyunun değdiği her ölünün dirildiğini iddia ederler. Dedi ki: Balıktan bir miktar yenmişti; üzerine o sudan damlayınca dirildi. Dedi ki: İzlerini takip ederek geri döndüler, nihayet kayaya vardılar. Bir de baktılar ki elbiseye bürünmüş bir adam var. Mûsâ ona selâm verdi. Hızır: «Senin memleketinde selâm ne gezer?» dedi. «Ben Mûsâ'yım» dedi. «İsrâiloğullarının Mûsâ'sı mı?» dedi. «Evet» dedi. Mûsâ:

لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا، قَالَ: إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا، يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنَ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لَا تَعْلَمُهُ أَنْتَ، وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنَ اللَّهِ عَلَّمَكَ اللَّهُ لَا أَعْلَمُهُ قَالَ مُوسَى: سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا، فَقَالَ له الخضر: فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ، فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ، فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ لَمْ يَفْجَأْ إِلَّا وَالْخَضِرُ قَدْ قَلَعَ لَوْحًا مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ بِالْقَدُومِ فَقَالَ لَهُ مُوسَى: قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً؟ قَالَ: أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً، قالَ: لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً. قَالَ: وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

«Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tâbi olmak için geldim» dedi. O da: «Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin. Ey Mûsâ! Şüphesiz ben, Allah'ın bana öğrettiği, senin bilmediğin bir ilim üzerindeyim; sen de Allah'ın sana öğrettiği, benim bilmediğim bir ilim üzerindesin» dedi. Mûsâ: «İnşallah beni sabreden biri olarak bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim» dedi. Hızır ona: «Eğer bana tâbi olacaksan, ben sana ondan bahsedinceye kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma!» dedi. Bunun üzerine deniz sahilinde yürüyerek yola koyuldular. Yanlarından bir gemi geçti; kendilerini bindirmeleri için gemidekilerle konuştular. Onlar Hızır'ı tanıdılar ve hiçbir ücret almadan onları bindirdiler. Gemiye bindiklerinde aniden Hızır'ın bir keserle geminin tahtalarından birini söktüğü görüldü. Mûsâ ona: «Bizi ücretsiz taşıyan bir kavmin gemisine yönelip içindekileri boğmak için mi onu deldin? Gerçekten çok fena bir iş yaptın!» dedi. Hızır: «Ben sana 'Benimle beraberliğe asla sabredemezsin' demedim mi?» dedi. Mûsâ: «Unuttuğum şeyden dolayı beni muaheze etme ve bu işimden dolayı bana güçlük çıkarma» dedi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

فَكَانَتِ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا. قَالَ: وَجَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً، فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ: مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ الَّذِي وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ مِنْ هَذَا الْبَحْرِ. ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذْ أَبْصَرَ الْخَضِرُ غُلَامًا يَلْعَبُ مَعَ الغلمان، فأخذ الخضر رأسه فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ، فَقَالَ مُوسَى: أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً- قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً قَالَ: وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الْأُولَى. قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً- فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قال: مائل، فقال خضر بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ، فَ قالَ مُوسَى: قَوْمٌ آتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا وَلِمَ يُضَيِّفُونَا لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً- قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ: «وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا» وَكَانَ يَقْرَأُ: «وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنِينَ» وَبَقِيَّةُ رِوَايَاتِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ هِيَ مُوَافِقَةٌ لِهَذِهِ الرِّوَايَةِ فِي الْمَعْنَى، وَإِنْ تَفَاوَتَتِ الْأَلْفَاظُ فِي بَعْضِهَا، فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِطَالَةِ بذكرها، وكذلك روايات غير سعيد عنه.

«Mûsâ'dan gelen bu ilk itiraz bir unutma neticesiydi.» Dedi ki: Bir serçe kuşu gelip geminin kenarına kondu ve denizden gagasıyla bir damla su aldı. Hızır Mûsâ'ya: «Benim ve senin ilmin, Allah'ın ilmi yanında, ancak şu geminin kenarına konup denizden bir damla alan serçenin bu denizden eksilttiği kadardır» dedi. Sonra gemiden çıktılar. Sahilde yürüdükleri sırada Hızır, çocuklarla oynayan bir erkek çocuk gördü. Hızır onun başını tuttu, eliyle koparıp onu öldürdü. Mûsâ: «Bir cana kıymamış masum bir canı mı öldürdün? Gerçekten çok çirkin bir iş yaptın!» dedi. Hızır: «Sana 'Benimle beraberliğe asla sabredemezsin' demedim mi?» dedi. Dedi ki: «Bu itiraz ilkinden daha şiddetliydi.» Mûsâ: «Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek sınıra ulaştın» dedi. Yine yola koyuldular; nihayet bir belde halkına varıp onlardan yemek istediler. Fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Orada yıkılmak üzere olan bir duvar gördüler, Hızır onu doğrulttu. [Râvi] dedi ki: «Duvar eğriydi, Hızır eliyle şöyle yaptı ve onu doğrulttu.» Mûsâ: «Kendilerine vardığımız bir kavim bize yemek vermedi, bizi misafir etmedi; dileseydin buna karşılık bir ücret alırdın» dedi. Hızır: «İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin iç yüzünü sana haber vereceğim» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Çok arzu ederdik ki Mûsâ sabretseydi de Allah bize onların haberlerinden daha fazlasını anlatsaydı» buyurdu. Saîd b. Cübeyr dedi ki: İbn Abbâs [âyeti] şöyle okurdu: «وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا» (İlerilerinde her sağlam gemiyi zorla alan bir kral vardı). Yine şöyle okurdu: «وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنِينَ» (Çocuğa gelince, o bir kâfirdi; ana babası ise mümin idiler). Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan, onun da Übey b. Ka'b'dan naklettiği diğer rivayetler de bazı lafız farklılıkları olsa bile mana bakımından bu rivayete uygundur; dolayısıyla onları zikrederek sözü uzatmanın bir faydası yoktur. Aynı şekilde Saîd dışındakilerin ondan yaptığı rivayetler de böyledir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧١ الى ٨٢]

[Kehf Suresi (18), Âyetler 71-82]

فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢) قالَ لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥)

{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢) قالَ لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) } “Bunun üzerine yola koyuldular. Nihayet gemiye bindiklerinde [o zat] gemiyi deldi. [Mûsâ]: 'İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Gerçekten çok fena bir iş yaptın!' dedi. (71) [O zat]: 'Ben sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?' dedi. (72) [Mûsâ]: 'Unuttuğum şeyden dolayı beni muaheze etme ve bu işimden dolayı bana güçlük çıkarma' dedi. (73) Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [o zat] hemen onu öldürdü. [Mûsâ]: 'Bir cana kıymamış masum bir canı mı öldürdün? Gerçekten çok çirkin bir iş yaptın!' dedi. (74) [O zat]: 'Ben sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?' dedi. (75)”

قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧) قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨) أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩) وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠)

{ قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧) قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨) أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩) وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) } “[Mûsâ]: 'Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek sınıra ulaştın' dedi. (76) Yine yola koyuldular; nihayet bir belde halkına varıp onlardan yemek istediler. Fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Orada yıkılmak üzere olan bir duvar gördüler, [o zat] onu doğrultuverdi. [Mûsâ]: 'Dileseydin buna karşılık bir ücret alırdın' dedi. (77) [O zat]: 'İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin iç yüzünü sana haber vereceğim' dedi. (78) 'Gemiye gelince; o, denizde çalışan birtakım yoksullara aitti. Onu kusurlu kılmak istedim; zira peşlerinde her [sağlam] gemiyi zorla alan bir kral vardı.' (79) 'Çocuğa gelince; onun ana babası mümin kimselerdi. Onları azgınlığa ve küfre sürüklemesinden korktuk.' (80)”

فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢)

{ فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢) } “'İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine dince daha temiz ve merhametçe daha yakın bir çocuk versin.' (81) 'Duvara gelince; o, şehirdeki iki yetim erkek çocuğa aitti ve altında onlara ait bir define vardı; babaları da sâlih bir kimseydi. Rabbin diledi ki onlar ergenlik çağına ulaşsınlar ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar. Ben bunu kendiliğimden yapmadım. İşte sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin iç yüzü budur.' (82)”

قَوْلُهُ: فَانْطَلَقا أَيْ: مُوسَى وَالْخَضِرُ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ يَطْلُبَانِ السَّفِينَةَ، فَمَرَّتْ بِهِمْ سَفِينَةٌ فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ فَحَمَلُوهُمْ حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قِيلَ: قَلَعَ لَوْحًا مِنْ أَلْوَاحِهَا، وَقِيلَ: لَوْحَيْنِ مِمَّا يَلِي الْمَاءَ، وَقِيلَ: خَرَقَ جِدَارَ السَّفِينَةِ لِيَعِيبَهَا، وَلَا يَتَسَارَعُ الْغَرَقُ إِلَى أَهْلِهَا قالَ مُوسَى: أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً أَيْ: لَقَدْ أَتَيْتَ أَمْرًا عَظِيمًا، يُقَالُ: أَمِرَ الْأَمْرُ إِذَا كَبُرَ، وَالْأَمْرُ: الِاسْمُ مِنْهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْأَمْرُ: الدَّاهِيَةُ الْعَظِيمَةُ وَأَنْشَدَ:

{ فَانْطَلَقا } "Bunun üzerine yola koyuldular" ifadesi; yani Mûsâ ile Hızır, gemi arayarak deniz sahilinde yola çıktılar. Yanlarından bir gemi geçti; kendilerini bindirmeleri için konuştular, onlar da bindirdiler. { حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها } "Nihayet gemiye bindiklerinde [o zat] gemiyi deldi." Denildi ki: Geminin tahtalarından bir tahtayı söktü. Suya yakın kısımdan iki tahtayı söktüğü de söylenmiştir. Şöyle de denildi: Gemi halkı hemen boğulmasın ama gemi kusurlu görünsün diye geminin gövdesini deldi. { قالَ } "[Mûsâ] dedi:" { أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً } "'İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Gerçekten çok fena bir iş yaptın!'" Yani çok büyük ve dehşetli bir iş yaptın. Bir iş büyüdüğünde "emire'l-emr" (أَمِرَ الْأَمْرُ) denir; "el-emr" (الْأَمْرُ) ise bunun ismidir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "el-İmr (الْإِمْر), büyük felâket / dehşetli musibettir." Ve şu beyti okumuştur:

قَدْ لَقِيَ الْأَقْرَانُ مِنِّي نُكْرًا ... داهية دهياء إدّا إمرا

"Akranlarım benden çok çetin bir karşılık gördü; korkunç, akıl almaz ve dehşetli bir felâket!"

وقال القتبي: الْأَمْرُ: الْعَجَبُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: أَمِرَ أَمْرُهُ يَأْمُرُ إِذَا اشْتَدَّ، وَالِاسْمُ الْأَمْرُ. قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ لِيَغْرَقَ أَهْلُهَا بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ الْمَفْتُوحَةِ، وَرَفْعِ أَهْلِهَا عَلَى أَنَّهُ فَاعِلٌ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ الْمَضْمُومَةِ وَنَصْبِ أَهْلِهَا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ قالَ أَيْ: الْخَضِرُ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً أَذْكَرَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ لَهُ سَابِقًا: إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً ف قالَ لَهُ مُوسَى لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مَا مَصْدَرِيَّةً، أَيْ: لَا تُؤَاخِذْنِي بِنِسْيَانِي أَوْ مَوْصُولَةً، أَيْ: لَا تُؤَاخِذْنِي بِالَّذِي نسيته، وهو قول الخضر: فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً فَالنِّسْيَانُ إِمَّا عَلَى حَقِيقَتِهِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ مُوسَى نَسِيَ ذَلِكَ، أَوْ بِمَعْنَى التَّرْكِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ لَمْ يَنْسَ مَا قَالَهُ لَهُ، وَلَكِنَّهُ تَرَكَ الْعَمَلَ بِهِ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً قَالَ أَبُو زَيْدٍ: أَرْهَقْتُهُ عُسْرًا: إِذَا كَلَّفْتَهُ ذَلِكَ، وَالْمَعْنَى عَامِلْنِي بِالْيُسْرِ لَا بِالْعُسْرِ. وَقُرِئَ عُسُرًا بِضَمَّتَيْنِ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ أَيْ: الْخَضِرُ، وَلَفْظُ الْغُلَامِ يَتَنَاوَلُ الشَّابَّ الْبَالِغَ كَمَا يَتَنَاوَلُ الصَّغِيرَ، قِيلَ: كَانَ الْغُلَامُ يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ فَاقْتَلَعَ الْخَضِرُ رَأْسَهُ قالَ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ وَأُوَيْسٌ بِأَلِفٍ بَعْدَ الزَّايِ وَتَخْفِيفِ الْيَاءِ اسْمُ فَاعِلٍ.

el-Kutebî ise: "el-İmr (الْإِمْر), şaşılacak şeydir" demiştir. el-Ahfeş şöyle demiştir: "İş şiddetlendiğinde 'emira emruhu ye'muru' denir, ismi ise 'el-emr'dir." Hamza ve el-Kisâî, alttaki noktalı ye harfinin fethasıyla ve "ehlihâ" kelimesini fail olarak merfû kılmak suretiyle "liyagraka ehlühâ" (لِيَغْرَقَ أَهْلُهَا) şeklinde okumuşlardır. Diğer kurrâlar ise üstteki noktalı te harfinin dammesiyle ve "ehlehâ" kelimesini mef'ûl olarak mansub kılmak suretiyle "lituğrika ehlehâ" (لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا) şeklinde okumuşlardır. { قالَ } "[O zat] dedi" yani Hızır; { أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } "'Ben sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?'" Daha önce kendisine söylediği { إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } sözünü ona hatırlattı. { قالَ } "[Mûsâ] dedi:" { لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ } "'Unuttuğum şeyden dolayı beni muaheze etme'". Buradaki mâ (ما) edatının masdariyye olması muhtemeldir; yani "unutmam sebebiyle beni kınama" [demektir]. Yahut mevsûle olması muhtemeldir; yani "unuttuğum şey sebebiyle beni muaheze etme" demektir ki o da Hızır'ın: { فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً } kavlidir. Bu durumda unutma; Mûsâ'nın bunu gerçekten unuttuğu takdirine göre hakiki manasındadır ya da onun söylediğini unutmadığı fakat onunla amel etmeyi terk ettiği takdirine göre "terk etme" manasındadır. { وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً } "'ve bu işimden dolayı bana güçlük çıkarma'". Ebû Zeyd şöyle demiştir: Birine zorluk yüklediğinde "erhaktuhû usran" denir. Mana ise: "Bana güçlükle değil kolaylıkla muamele et" demektir. İki damme ile "usuran" (عُسُرًا) şeklinde de okunmuştur. { فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ } "Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [o zat] hemen onu öldürdü." Yani Hızır onu öldürdü. Gulâm (غُلَام) lafzı küçük çocuğu kapsadığı gibi büluğ çağına ermiş genci de kapsar. Denildi ki: Çocuk diğer çocuklarla oynuyordu, Hızır onun başını koparıverdi. { قالَ } "[Mûsâ] dedi:" { أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ } "'Bir cana kıymamış masum bir canı mı öldürdün?'" Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve Üveys; zâ harfinden sonra elif ve ye harfinin tahfifiyle ism-i fâil olarak "zâkiyeten" (زَاكِيَةً) şeklinde okumuşlardır.

وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ مِنْ دُونِ أَلِفٍ، الزَّاكِيَةُ: الْبَرِيئَةُ مِنَ الذُّنُوبِ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: الزَّاكِيَةُ: الَّتِي لَمْ تُذْنِبْ، وَالزَّكِيَّةُ: الَّتِي أَذْنَبَتْ ثُمَّ تَابَتْ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: الزَّاكِيَةُ وَالزَّكِيَّةُ لُغَتَانِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الزَّاكِيَةُ وَالزَّكِيَّةُ مِثْلُ الْقَاسِيَةِ وَالْقَسِيَّةِ، وَمَعْنَى بِغَيْرِ نَفْسٍ بِغَيْرِ قَتْلِ نَفْسٍ مُحَرَّمَةٍ حَتَّى يَكُونَ قَتْلُ هَذِهِ قِصَاصًا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً أَيْ: فَظِيعًا مُنْكَرًا لَا يُعْرَفُ فِي الشَّرْعِ. قِيلَ: مَعْنَاهُ أَنْكَرُ مِنَ الْأَمْرِ الْأَوَّلِ لِكَوْنِ الْقَتْلِ لَا يُمَكِنُ تَدَارُكُهُ، بِخِلَافِ نَزْعِ اللَّوْحِ مِنَ السَّفِينَةِ فَإِنَّهُ يُمْكِنُ تَدَارُكُهُ بِإِرْجَاعِهِ وَقِيلَ: النُّكْرُ أَقَلُّ مِنَ الْإِمْرِ لِأَنَّ قَتْلَ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ أَهْوَنُ مِنْ إِغْرَاقِ أَهْلِ السَّفِينَةِ. قِيلَ: اسْتَبْعَدَ مُوسَى أَنْ يَقْتُلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ، وَلَمْ يَتَأَوَّلْ للخضر بأنه يحلّ القتل بأسباب أخرى قالَ الْخَضِرُ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً زَادَ هُنَا لَفْظَ لَكَ لِأَنَّ سَبَبَ الْعِتَابِ أَكْثَرُ، وَمُوجِبَهُ أَقْوَى وَقِيلَ: زَادَ لَفْظُ لَكَ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ كَمَا تَقُولُ لمن توبّخه:

Diğer kurrâlar ise [kelimeyi] elifsiz olarak ye harfinin şeddesiyle [zekiyyetin (زَكِيَّةً) şeklinde] okumuşlardır. ez-Zâkiye (الزَّاكِيَةُ), günahlardan arınmış olan demektir. Ebû Amr: “ez-Zâkiye, hiç günah işlememiş olan kimsedir; ez-zekiyye (الزَّكِيَّةُ) ise günah işleyip ardından tövbe eden kimsedir” demiştir. el-Kisâî: “ez-Zâkiye ve ez-zekiyye iki ayrı lügattir (kullanımdır)” demiştir. el-Ferrâ ise: “ez-Zâkiye ve ez-zekiyye, el-kâsiye (الْقَاسِيَةُ) ve el-kasiyye (الْقَسِيَّةُ) gibidir” demiştir. { بِغَيْرِ نَفْسٍ } “[öldürdüğü bir] can karşılığı olmaksızın” ifadesinin manası; bu kişinin öldürülmesi bir kısas teşkil etsin diye öldürülmesi haram olan bir cana kıymamışken [öldürdün] demektir. { لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً } “'Doğrusu çok çirkin bir şey yaptın!'” yani şeriatta meşru görülmeyen, son derece çirkin ve münker bir iş yaptın. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, öldürme fiilinin telafisi mümkün olmadığından ötürü birinci işten daha münkerdir; oysa gemiden tahtanın sökülmesi, yerine tekrar konulmasıyla telafi edilebilir niteliktedir. Bir diğer görüşe göre ise nükr (نُكْر), imrden (إِمْر) daha hafiftir; zira tek bir canı öldürmek, gemidekileri toptan boğmaktan daha hafiftir. Mûsâ'nın, bir cana kıymaksızın bir nefsin öldürülmesini akıldan uzak gördüğü ve Hızır için öldürmeyi başka sebeplerle helal kılan bir durumun bulunabileceğini tevil etmediği söylenmiştir. Hızır: { أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } “'Ben sana, şüphesiz benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?' dedi.” Burada azarlama sebebi arttığı ve gerekçesi daha da kuvvetlendiği için { لَكَ } “sana” lafzı ziyade edilmiştir. Bir görüşe göre de { لَكَ } lafzı...

لَكَ أَقُولُ وَإِيَّاكَ أَعْنِي قالَ مُوسَى إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها أَيْ: بَعْدَ هَذِهِ الْمَرَّةِ، أَوْ بَعْدَ هَذِهِ النَّفْسِ الْمَقْتُولَةِ فَلا تُصاحِبْنِي أَيْ: لَا تَجْعَلْنِي صَاحِبًا لَكَ، نَهَاهُ عَنْ مُصَاحَبَتِهِ مَعَ حِرْصِهِ عَلَى التَّعَلُّمِ لِظُهُورِ عُذْرِهِ، وَلِذَا قَالَ: قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً يُرِيدُ أَنَّكَ قَدْ أَعْذَرْتَ حَيْثُ خَالَفْتُكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَهَذَا كَلَامُ نَادِمٍ شَدِيدِ النَّدَامَةِ، اضْطَرَّهُ الْحَالُ إِلَى الِاعْتِرَافِ وَسُلُوكِ سَبِيلِ الْإِنْصَافِ. قَرَأَ الْأَعْرَجُ تَصْحَبَنِّي بِفَتْحِ التَّاءِ وَالْبَاءِ وَتَشْدِيدِ النُّونِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تُصاحِبْنِي وَقَرَأَ يَعْقُوبُ تُصْحِبْنِي بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْحَاءِ وَرَوَاهَا سَهْلٌ عَنْ أَبِي عَمْرٍو. قَالَ الْكِسَائِيُّ: مَعْنَاهُ لَا تَتْرُكْنِي أَصْحَبُكَ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَدُنِّي بِضَمِّ الدَّالِ إِلَّا أَنَّ نَافِعًا وَعَاصِمًا خَفَّفَا النُّونَ، وَشَدَّدَهَا الْبَاقُونَ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ لَدُنِّي بِضَمِّ اللَّامِ وَسُكُونِ الدَّالِ. قَالَ ابْنُ مُجَاهِدٍ: وَهِيَ غَلَطٌ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هَذَا التَّغْلِيطُ لَعَلَّهُ مِنْ جِهَةِ الرِّوَايَةِ، فَأَمَّا عَلَى قِيَاسِ الْعَرَبِيَّةِ فَصَحِيحَةٌ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ عُذْراً بِسُكُونِ الذَّالِ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ بِضَمِّ الذَّالِ. وَحَكَى الدَّانِيُّ أَنَّ أُبَيًّا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِكَسْرِ الرَّاءِ وَيَاءٍ بَعْدَهَا، بِإِضَافَةِ الْعُذْرِ إِلَى نَفْسِهِ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ قِيلَ: هِيَ أَيْلَةُ، وَقِيلَ: أَنْطَاكِيَةُ، وَقِيلَ: بَرْقَةُ، وَقِيلَ: قَرْيَةٌ مِنْ قُرَى أَذْرَبِيجَانَ، وَقِيلَ: قَرْيَةٌ مِنْ قُرَى الرُّومِ اسْتَطْعَما أَهْلَها هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ الْجَرِّ عَلَى أَنَّهَا صِفَةٌ لقرية، وَوُضِعَ الظَّاهِرُ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ لِزِيَادَةِ التَّأْكِيدِ، أَوْ لِكَرَاهَةِ اجْتِمَاعِ الضَّمِيرَيْنِ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْكُلْفَةِ، أَوْ لِزِيَادَةِ التَّشْنِيعِ عَلَى أَهْلِ الْقَرْيَةِ بِإِظْهَارِهِمْ فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما أَيْ: أَبَوْا أَنْ يُعْطُوهُمَا مَا هُوَ حَقٌّ وَاجِبٌ عَلَيْهِمْ مِنْ ضِيَافَتِهِمَا، فَمَنِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى جَوَازِ السُّؤَالِ وَحِلِّ الْكُدْيَةِ فَقَدْ أَخْطَأَ خَطَأً بَيِّنًا، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ بَعْضِ الْأُدَبَاءِ الَّذِينَ يَسْأَلُونَ النَّاسَ:

"Sana söylüyorum ve seni kastediyorum" dediğin gibi, tekit maksadıyla { لَكَ } lafzı eklenmiştir. { قالَ } "[Mûsâ] dedi:" { إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها } "'Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam'" yani bu defadan veya öldürülen bu candan sonra bir şey sorarsam, { فَلا تُصاحِبْنِي } "'artık benimle arkadaşlık etme'" yani beni kendine arkadaş edinme. Mazereti açıkça ortaya çıktığı için, ilim öğrenmeye çok hırslı olmasına rağmen kendisiyle arkadaşlık etmesini ona yasakladı. Bu sebeple şöyle dedi: { قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً } "'doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek sınıra ulaştın'". Yani "Üç defa sana muhalefet ettiğim için artık mazeret gösterme hakkımı tükettin ve sen haklı çıktın" demek istemektedir. Bu, içinde bulunduğu durumun kendisini itirafa ve insaf yoluna sevk ettiği son derece pişman bir kimsenin sözüdür. el-A'rec, te ve be harflerinin fethası ve nûn'un teşdidiyle "teshabennî" (تَصْحَبَنِّي) şeklinde okumuştur. Cumhur ise "tusâhibnî" (تُصاحِبْنِي) okumuştur. Ya'kûb, te'nin dammesi ve hâ'nın kesresiyle "tushibnî" (تُصْحِبْنِي) şeklinde okumuş, bunu Sehl de Ebû Amr'dan rivayet etmiştir. el-Kisâî: "Bunun manası, seninle arkadaşlık etmeme izin verme demektir" demiştir. Cumhur, dâl harfinin dammesiyle "ledünnî" (لَدُنِّي) şeklinde okumuştur; ancak Nâfi' ve Âsım nûn harfini şeddesiz (hafif), diğerleri ise şeddeli okumuşlardır. Ebû Bekr, Âsım'dan lâm'ın dammesi ve dâl'ın sükûnuyla "lüdnî" (لُدْنِي) şeklinde okumuştur. İbn Mücâhid: "Bu bir hatadır" demiştir. Ebû Alî ise: "Bu hata nitelemesi belki rivayet cihetindendir; Arap dili kurallarına göre ise sahihtir" demiştir. Cumhur, zâl harfinin sükûnuyla "uzran" (عُذْراً) şeklinde okumuştur. Îsâ b. Ömer ise zâl'ın dammesiyle okumuştur. ed-Dânî, Übey'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den râ'nın kesresi ve sonrasında ye ile, mazereti kendine izafe ederek "uzrî" (عُذْرِي) şeklinde okuduğunu nakletmiştir. { فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ } "Yine yola koyuldular; nihayet bir belde halkına varıp". Denildi ki: Burası Eyle'dir; Antakya olduğu da söylenmiştir; Berka olduğu da söylenmiştir; Âzerbaycan köylerinden bir köy olduğu da söylenmiştir; Rum köylerinden bir köy olduğu da söylenmiştir. { اسْتَطْعَما أَهْلَها } "onlardan yemek istediler". Bu cümle, "karyetin" kelimesinin sıfatı olarak cer mahallindedir. Vurguyu artırmak yahut bu kelimede iki zamirin yan yana gelmesindeki ağırlıktan kaçınmak veya belde halkının durumunu açıkça sergileyerek onları daha fazla kınamak için zamir yerine açık isim (zâhir isim) kullanılmıştır. { فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما } "Fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar." Yani onları misafir etme hususunda üzerlerine vacip bir hak olan ikramı vermekten imtina ettiler. Bu âyeti, dilenmenin ve istemenin (küdye) caiz olduğuna delil getiren kimse apaçık bir hata etmiştir. İnsanlardan bir şeyler isteyen bazı ediplerin şu sözü de bu kabildendir:

فَإِنْ رُدِدْتُ فَمَا فِي الرَّدِّ مَنْقَصَةٌ ... عَلِيَّ قَدْ رُدَّ مُوسَى قَبْلُ وَالْخَضِرُ

"Eğer geri çevrilirsem bu benim için bir eksiklik değildir; zira daha önce Mûsâ ve Hızır da geri çevrilmişti."

وَقَدْ ثَبَتَ فِي السُّنَّةِ تَحْرِيمُ السُّؤَالِ بِمَا لَا يُمْكِنُ دَفْعُهُ مِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْكَثِيرَةِ فَوَجَدا فِيها أَيْ:

Hâlbuki sünnette, reddedilmesi mümkün olmayan pek çok sahih hadisle insanlardan bir şey istemenin haram olduğu sabit olmuştur. { فَوَجَدا فِيها } "Orada gördüler" yani:

فِي الْقَرْيَةِ جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ إِسْنَادُ الْإِرَادَةِ إِلَى الْجِدَارِ مَجَازٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْجِدَارُ لَا يُرِيدُ إِرَادَةً حَقِيقِيَّةً إِلَّا أَنَّ هَيْئَةَ السُّقُوطِ قَدْ ظَهَرَتْ فِيهِ كَمَا تَظْهَرُ أَفْعَالُ الْمُرِيدِينَ الْقَاصِدِينَ فَوُصِفَ بالإرادة، ومنه قول الرّاعي:

O beldede; { جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } "yıkılmak üzere olan bir duvar [gördüler]". İradenin duvara isnat edilmesi mecazdır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Duvar hakiki bir iradeye sahip değildir; ancak irade ve kast sahiplerinin fiillerinde belirdiği gibi onda da yıkılma alâmetleri belirmiş, bu sebeple irade ile nitelenmiştir." er-Râî'nin şu sözü de bu kabildendir:

في مهمه فلقت به هاماتها ... فلق الْفُؤُوسِ إِذَا أَرَدْنَ نُصُولَا

"Nice ıssız çöllerde [develerimin] başları, baltaların sapından fırlamak istediği andaki yarılması gibi yarıldı."

وَمَعْنَى الِانْقِضَاضِ: السُّقُوطُ بِسُرْعَةٍ، يُقَالُ: انْقَضَّ الْحَائِطُ إِذَا وَقَعَ، وَانْقَضَّ الطَّائِرُ: إِذَا هَوَى مِنْ طَيَرَانِهِ فَسَقَطَ عَلَى شَيْءٍ، وَمَعْنَى فَأَقَامَهُ: فَسَوَّاهُ لِأَنَّهُ وَجَدَهُ مَائِلًا فَرَدَّهُ كَمَا كَانَ، وَقِيلَ: نَقَضَهُ وَبَنَاهُ، وَقِيلَ:

İnkıdâd (الِانْقِضَاض) kelimesinin anlamı: Hızla yıkılmaktır. Duvar yıkıldığında "enkadda'l-hâit", kuş uçarken süzülüp bir şeyin üzerine aniden indiğinde "enkadda't-tâir" denir. { فَأَقَامَهُ } "[o zat] onu doğrultuverdi" ifadesinin anlamı ise: Onu düzeltip doğrulttu; çünkü onu eğrilmiş bulmuştu ve eski hâline döndürdü. Şöyle de denildi: Onu yıkıp yeniden yaptı. Şöyle de denildi:

أَقَامَهُ بِعَمُودٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّهُ مَسَحَهُ بِيَدِهِ قالَ مُوسَى لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً أَيْ: عَلَى إِقَامَتِهِ وَإِصْلَاحِهِ، تَحْرِيضًا مِنْ مُوسَى لِلْخَضِرِ عَلَى أَخْذِ الْأَجْرِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَاهُ لَوْ شِئْتَ لَمْ تُقِمْهُ حَتَّى يُقْرُونَا فَهُوَ الْأَجْرُ، قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَالْيَزِيدِيُّ وَالْحَسَنُ «لَتَخَذْتَ» يُقَالُ: تَخَذَ فُلَانٌ يَتْخَذُ تَخْذًا مِثْلُ اتَّخَذَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ لَاتَّخَذْتَ قالَ الْخَضِرُ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ

Onu bir direkle doğrulttu [denildi]. Sahih hadiste ise onun eliyle meshettiği geçmişti. Mûsâ { قالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } “Dedi ki: 'Eğer dileseydin, elbette buna karşılık bir ücret alırdın'” [dedi]. Yani Mûsâ'nın Hızır'ı ücret almaya teşvik etmesi kabilinden; 'onun doğrultulması ve onarılması karşılığında [bir ücret alırdın]' demektir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bunun anlamı; 'Eğer dileseydin, bizi ağırlayıncaya kadar onu doğrultmazdın, işte [bize sunacakları ziyafet] bir ücrettir' demektir. Ebû Amr, Ya'kûb, İbn Kesîr, İbn Muhaysın, el-Yezîdî ve el-Hasan «لَتَخَذْتَ» (letehazte) şeklinde okumuşlardır. 'Tehize fulânün yethezu tahzen' (تَخِذَ فُلَانٌ يَتْخَذُ تَخْذًا) denir ki bu 'ittehaze' (اتَّخَذَ) gibidir. Diğer kurrâlar ise { لَاتَّخَذْتَ } 'le'ttehazte' şeklinde okumuşlardır. Hızır { قالَ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } “Dedi ki: 'İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır'” [dedi].

عَلَى إِضَافَةِ فِرَاقُ إِلَى الظَّرْفِ اتِّسَاعًا، أَيْ: هَذَا الْكَلَامُ وَالْإِنْكَارُ مِنْكَ عَلَى تَرْكِ الْأَجْرِ هُوَ الْمُفَرِّقُ بَيْنَنَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى هَذَا فِرَاقُ بَيْنِنَا، أَيْ: هَذَا فِرَاقُ اتِّصَالِنَا، وَكَرَّرَ بَيْنَ تَأْكِيدًا، وَلَمَّا قَالَ الْخَضِرُ لِمُوسَى بِهَذَا أَخَذَ فِي بَيَانِ الْوَجْهِ الَّذِي فَعَلَ بِسَبَبِهِ تِلْكَ الْأَفْعَالَ الَّتِي أَنْكَرَهَا مُوسَى فَقَالَ: سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً وَالتَّأْوِيلُ: رُجُوعُ الشَّيْءِ إِلَى مَآلِهِ. ثُمَّ شَرَعَ فِي الْبَيَانِ لَهُ فَقَالَ: أَمَّا السَّفِينَةُ يَعْنِي الَّتِي خَرَقَهَا فَكانَتْ لِمَساكِينَ لِضُعَفَاءَ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى دَفْعِ مَنْ أَرَادَ ظُلْمَهُمْ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ مَالٌ غَيْرَ تِلْكَ السَّفِينَةِ يكرونها من الذي يَرْكَبُونَ الْبَحْرَ وَيَأْخُذُونَ الْأُجْرَةَ، وَقَدِ اسْتَدَلَّ الشَّافِعِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْفَقِيرَ أَسْوَأُ حَالًا مِنَ الْمِسْكِينِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها أَيْ: أَجْعَلَهَا ذَاتَ عَيْبٍ بِنَزْعِ مَا نَزَعْتُهُ مِنْهَا وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ قال المفسرون: يعني أمامهم، ووراء يَكُونُ بِمَعْنَى أَمَامَ، وَقَدْ مَرَّ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ وَقِيلَ: أَرَادَ خَلْفَهُمْ، وَكَانَ طَرِيقُهُمْ فِي الرُّجُوعِ عَلَيْهِ، وَمَا كَانَ عِنْدَهُمْ خَبَرٌ بِأَنَّهُ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً أَيْ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ لَا مَعِيبَةٍ، وَقَدْ قُرِئَ بِزِيَادَةِ «صَالِحَةٍ» رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أُبَيِّ وَابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَرَأَ جَمَاعَةٌ بِتَشْدِيدِ السِّينِ مِنْ مَسَاكِينَ، وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَاهَا، فَقِيلَ: هُمْ مَلَّاحُو السَّفِينَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَسَّاكَ هُوَ الَّذِي يُمْسِكُ السَّفِينَةَ، وَالْأَظْهَرُ قِرَاءَةٌ الْجُمْهُورِ: بِالتَّخْفِيفِ وَأَمَّا الْغُلامُ يَعْنِي الَّذِي قَتَلَهُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ أَيْ: وَلَمْ يَكُنْ هُوَ كَذَلِكَ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما أَيْ: يُرْهِقَ الْغُلَامُ أَبَوَيْهِ، يُقَالُ: رَهَقَهُ، أَيْ: غَشِيَهُ، وَأَرْهَقَهُ: أَغَشَاهُ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: مَعْنَاهُ خَشِينَا أَنْ يَحْمِلَهُمَا حُبُّهُ عَلَى أن يتبعاه في دينه، وهو الكفر، وطُغْياناً مَفْعُولُ يُرْهِقَهُمَا وَكُفْراً مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَ الْوَالِدَيْنِ طُغْيَانًا عَلَيْهِمَا وَكُفْرًا لِنِعْمَتِهِمَا بِعُقُوقِهِ. قِيلَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَخَشِينَا مِنْ كَلَامِ اللَّهِ، وَيَكُونَ الْمَعْنَى: كَرِهْنَا كَرَاهَةَ مَنْ خَشِيَ سُوءَ عَاقِبَةِ أَمْرِهِ فَغَيَّرَهُ، وَهَذَا ضَعِيفٌ جِدًّا، فَالْكَلَامُ كَلَامُ الْخَضِرِ. وَقَدْ اسْتَشْكَلَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَتْلَ الْخَضِرِ لِهَذَا الْغُلَامِ بِهَذِهِ الْعِلَّةِ، فَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ بَالِغًا، وَقَدِ اسْتَحَقَّ ذَلِكَ بِكُفْرِهِ، وَقِيلَ: كَانَ يَقْطَعُ الطَّرِيقَ فَاسْتَحَقَّ الْقَتْلَ لِذَلِكَ، وَيَكُونُ مَعْنَى فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً: أَنَّ الْخَضِرَ خَافَ عَلَى الْأَبَوَيْنِ أَنْ يَذُبَّا عَنْهُ وَيَتَعَصَّبَا لَهُ فَيَقَعَا فِي الْمَعْصِيَةِ، وَقَدْ يُؤَدِّي ذَلِكَ إِلَى الْكُفْرِ وَالِارْتِدَادِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ لَا إِشْكَالَ فِي قَتْلِ الْخَضِرِ لَهُ إِذَا كَانَ بَالِغًا كَافِرًا، أَوْ قَاطِعًا لِلطَّرِيقِ، هَذَا فِيمَا تَقْتَضِيهِ الشَّرِيعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ لِلْخَضِرِ شَرِيعَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ تُسَوِّغُ لَهُ ذَلِكَ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ الْغُلَامُ صَبِيًّا غَيْرَ بَالِغٍ، فَقِيلَ: إِنَّ الْخَضِرَ عَلِمَ بِإِعْلَامِ اللَّهِ لَهُ أَنَّهُ لَوْ صَارَ بَالِغًا لَكَانَ كَافِرًا يَتَسَبَّبُ عَنْ كُفْرِهِ إِضْلَالُ أَبَوَيْهِ وَكُفْرُهُمَا، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُ الشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ يَأْبَاهُ، فَإِنَّ قَتْلَ مَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ وَلَا قَدْ جَرَى عَلَيْهِ قَلَمُ التَّكْلِيفِ لِخَشْيَةِ أَنْ يَقَعَ مِنْهُ بَعْدَ بُلُوغِهِ مَا يَجُوزُ بِهِ قَتْلُهُ لَا يَحِلُّ فِي الشَّرِيعَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ، وَلَكِنَّهُ حَلَّ فِي شَرِيعَةٍ أُخْرَى، فَلَا إِشْكَالَ. وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ الْخَضِرَ كَانَ نَبِيًّا فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ بِسُكُونِ الْبَاءِ وَتَخْفِيفِ الدَّالِ، وَالْمَعْنَى: أَرَدْنَا أَنْ يَرْزُقَهُمَا اللَّهُ بَدَلَ هَذَا الْوَلَدِ وَلَدًا خَيْرًا مِنْهُ زَكاةً أَيْ: دِينًا وَصَلَاحًا

[Genişletme (ittisâ) yoluyla firâk kelimesinin zarfa tamlanması kabilinden [okumuşlardır]. Yani: Senin bu sözün ve ücret almayı terk etmeye yönelik itirazın, aramızdaki ayrılığın sebebidir. Zeccâc şöyle demiştir: Anlamı; "Bu aramızın ayrılığıdır", yani "Bu bizim birlikteliğimizin sona ermesidir" demektir. Pekiştirme (tekit) amacıyla "beyn" kelimesi tekrar edilmiştir. Hızır, Mûsâ'ya bunu söyleyince Mûsâ'nın karşı çıktığı o fiilleri hangi gerekçeyle yaptığını açıklamaya başlayarak şöyle dedi: { سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } “Sabredemediğin şeylerin tevilini sana haber vereceğim.” Tevil, bir şeyin varacağı sonuca döndürülmesidir. Ardından ona açıklamaya girişip şöyle dedi: { أَمَّا السَّفِينَةُ } “Gemiye gelince”, yani deldiği o gemi; { فَكانَتْ لِمَساكِينَ } “yoksullara aitti”; kendilerine zulmetmek isteyen kimseye engel olmaya güç yetiremeyen zayıf kimselerdi; { يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ } “denizde çalışıyorlardı”. O gemiden başka bir malları yoktu; denize açılan kimselere onu kiralıyor ve ücret alıyorlardı. İmam Şâfiî, fakirin durumunun miskinden (yoksuldan) daha kötü olduğuna bu ayeti delil getirmiştir. { فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها } “Ben de onu kusurlu kılmak istedim.” Yani ondan kopardığım parçayı kopararak onu kusurlu hâle getirmek istedim. { وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ } “Çünkü ötelerinde bir hükümdar vardı.” Müfessirler şöyle demiştir: Yani önlerinde demek olup "verâe" (arkasında) kelimesi "emâme" (önünde) anlamında da kullanılır. Buna dair açıklama { وَمِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ } “Ardından da çetin bir azap vardır” kavlinde geçmişti. [Burada] arkalarında kastedildiği, dönüş yollarının o hükümdarın önünden geçtiği ve onun { يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً } “her gemiyi zorla gasp ettiğinden” haberlerinin olmadığı da söylenmiştir; yani kusurlu olanı değil, her sağlam gemiyi [almaktaydı]. Ubeyy ve İbn Abbâs'tan "sağlam" (sâlihah) ilavesiyle okunduğu da rivayet edilmiştir. Bir grup kurrâ ise "mesâkîn" kelimesindeki sîn harfini şeddeli olarak [messâkîn] okumuştur. Bunun anlamı konusunda ihtilaf edilmiş ve; "Onlar geminin gemicileridir; zira 'messâk', gemiyi sevk edip tutan kimsedir" denilmiştir. Tercihe şayan olan ise cumhurun şeddesiz okuyuşudur. { وَأَمَّا الْغُلامُ } “Oğlana gelince”, yani öldürdüğü [çocuk]; { فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ } “onun anne babası mümin kimselerdi”; yani kendisi ise öyle değildi. { فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما } “Onları sürüklemesinden korktuk”; yani çocuğun anne babasını sürüklemesinden. "Rehekahu" (رَهَقَهُ) onu bürüdü/sardı, "erhekahu" (أَرْهَقَهُ) ise onu sardırdı/sürükledi demektir. Müfessirler şöyle demiştir: Anlamı; çocuğa olan sevgilerinin onları kendi dinine -ki o da küfürdür- uymaya sevk etmesinden korktuk, demektir. { طُغْياناً } “azgınlığa” lafzı "yürhikahumâ" fiilinin mefulü (nesnesi), { وَكُفْراً } “ve küfre” ise ona matuftur. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; anne babasına isyan ederek onlara karşı azgınlığa ve onların nimetine karşı nankörlüğe onları sürüklemesinden korktuk, demektir. { فَخَشِينا } “Korktuk” ifadesinin Allah Teâlâ'nın kelamı olabileceği ve anlamının: "İşinin kötü sonucundan endişe edip onu değiştiren birinin hoşnutsuzluğu gibi hoşnutsuz olduk" şeklinde olabileceği söylenmiştir; ancak bu çok zayıf bir görüştür; zira bu söz Hızır'ın sözüdür. İlim ehlinden bazıları Hızır'ın bu çocuğu bu gerekçeyle öldürmesini müşkül görmüşlerdir. Bunun üzerine şöyle denilmiştir: Çocuk bülûğa ermişti ve küfrü sebebiyle bunu hak etmişti. Bir diğer görüşe göre yol kesicilik yapmaktaydı ve bundan dolayı öldürülmeyi hak etmişti. Bu durumda { فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً } kavlinin anlamı: Hızır, anne babasının çocuğu savunup onun tarafını tutarak günaha girmelerinden ve bunun da küfre ve dinden dönmeye (irtidada) yol açmasından endişe etti, şeklinde olur. Netice itibarıyla, çocuk şayet bülûğa ermiş bir kâfir veya yol kesici idiyse Hızır'ın onu öldürmesinde hiçbir problem yoktur. Bu durum İslam şeriatının gerektirdiği hükümdür. Ayrıca Hızır'ın, Allah Teâlâ katından kendisine bunu mubah kılan özel bir şeriata sahip olması da mümkündür. Çocuğun bülûğa ermemiş bir sabi olması durumuna gelince: Hızır'ın Allah'ın bildirmesiyle, şayet o çocuk bülûğa ererse kâfir olacağını ve onun küfrü yüzünden anne babasının da sapıtıp küfre gireceğini bildiği söylenmiştir. Gerçi bu durum İslam şeriatının zahirine aykırı görünse de -zira hiçbir suçu bulunmayan ve mükellefiyet kalemi henüz üzerine işlememiş bir kimsenin bülûğ çağından sonra kendisinden öldürülmesini gerektirecek bir fiil sadır olacağı endişesiyle öldürülmesi Muhammedî şeriatta caiz değildir- ancak başka bir şeriatta caiz kılınmış olabilir; dolayısıyla bir müşkillik söz konusu değildir. Cumhur ise Hızır'ın bir peygamber olduğu görüşüne varmıştır. { فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ } “İstedik ki, Rableri onlara onun yerine ondan daha hayırlı birini versin”. Cumhur, bâ harfinin fethası ve dâl harfinin şeddesiyle [yubeddilehumâ] okumuştur. Âsım, İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb ise bâ'nın sükûnu ve dâl'ın şeddesiz hâliyle [yubdilehumâ] okumuşlardır. Anlamı: İstedik ki Allah onlara bu çocuğun yerine; { زَكاةً } “temizlik bakımından”, yani dindarlık ve salah bakımından

وَطَهَارَةً مِنَ الذُّنُوبِ وَأَقْرَبَ رُحْماً قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ كَثِيرِ وَابْنُ عَامِرٍ رُحْماً بِضَمِّ الْحَاءِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا، وَمَعْنَى الرحم: الرحمة، يقال: ﵀ رحمة ورحمي، وَالْأَلِفُ لِلتَّأْنِيثِ وَأَمَّا الْجِدارُ يَعْنِي الَّذِي أَصْلَحَهُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ هِيَ الْقَرْيَةُ الْمَذْكُورَةُ سَابِقًا، وَفِيهِ جَوَازُ إِطْلَاقِ اسْمِ الْمَدِينَةِ عَلَى الْقَرْيَةِ لُغَةً وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما قِيلَ: كَانَ مَالًا جَسِيمًا كَمَا يُفِيدُهُ اسْمُ الْكَنْزِ، إِذْ هُوَ الْمَالُ الْمَجْمُوعُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْرُوفُ فِي اللُّغَةِ أَنَّ الْكَنْزَ إِذَا أُفْرِدَ فَمَعْنَاهُ الْمَالُ الْمَدْفُونُ، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ مَالًا قِيلَ: كَنْزُ عِلْمٍ وَكَنْزُ فَهْمٍ وَقِيلَ: لَوْحٌ مِنْ ذَهَبٍ وَقِيلَ: صُحُفٌ مَكْتُوبَةٌ وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَكَانَ صَلَاحُهُ مُقْتَضِيًا لِرِعَايَةِ وَلَدَيْهِ وَحِفْظِ مَالِهِمَا، قِيلَ: هُوَ الَّذِي دَفَنَهُ، وَقِيلَ هُوَ الْأَبُ السَّابِعُ مِنْ عِنْدِ الدَّافِنِ لَهُ، وَقِيلَ الْعَاشِرُ فَأَرادَ رَبُّكَ أَيْ: مَالِكُكَ وَمُدَبِّرُ أَمْرِكَ، وَأَضَافَ الرَّبَّ إِلَى ضَمِيرِ مُوسَى تَشْرِيفًا لَهُ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما أَيْ: كَمَالَهُمَا وَتَمَامَ نُمُوِّهِمَا وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما مِنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ الَّذِي عَلَيْهِ الْجِدَارُ، وَلَوِ انْقَضَّ لَخَرَجَ الْكَنْزُ مِنْ تَحْتِهِ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لَهُمَا، وَهُوَ مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ:

ve günahlardan temizlik bakımından [daha hayırlı]. { وَأَقْرَبَ رُحْماً } "'ve merhametçe daha yakın'". İbn Abbâs, Hamza, el-Kisâî, İbn Kesîr ve İbn Âmir hâ harfinin dammesiyle "ruhumen" (رُحُمًا) şeklinde okumuşlardır. Diğer kurrâlar ise hâ'nın sükûnuyla "ruhmen" (رُحْمًا) okumuşlardır. Ruhm'un anlamı merhamettir; "rahmetün ve ruhmün" denir, elif ise müenneslik içindir. { وَأَمَّا الْجِدارُ } "'Duvara gelince'" yani tamir ettiği duvar; { فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ } "'o, şehirdeki iki yetim erkek çocuğa aitti'". Şehir, daha önce zikri geçen beldedir (karye). Bunda lügatte karye (köy/kasaba) için medîne (şehir) isminin kullanılmasının caiz olduğuna delil vardır. { وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما } "'ve altında onlara ait bir define vardı'". Denildi ki: Kenz isminin de ifade ettiği üzere büyük bir mal idi; zira kenz biriktirilmiş maldır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Lügatte bilinen şudur ki kenz tek başına zikredildiğinde toprağa gömülmüş mal demektir; eğer mal değilse 'ilim kenzi' veya 'fehim kenzi' denir." Bir görüşe göre altın bir levhaydı, bir görüşe göre de yazılı sahifelerdi. { وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً } "'babaları da sâlih bir kimseydi.'" Dolayısıyla babalarının sâlih olması, çocuklarının gözetilmesini ve mallarının korunmasını gerektirmişti. Denildi ki: O defineyi gömen bizzat babalarıydı; onu gömenden itibaren yedinci ata olduğu da söylenmiştir, onuncu ata olduğu da söylenmiştir. { فَأَرادَ رَبُّكَ } "'Rabbin diledi ki'" yani senin mâlikin ve işlerini tedbir eden Rabbin diledi. Şeref vermek amacıyla Rab kelimesini Mûsâ'nın zamirine izafe etti. { أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما } "'onlar ergenlik çağına ulaşsınlar'" yani kemâle ve tam gelişimlerine ersinler, { وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما } "'ve definelerini çıkarsınlar'" üzerinde duvarın bulunduğu o mekândan [çıkarsınlar]; zira duvar yıkılsaydı define altından çıkıp gidecekti. { رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } "'Rabbinden bir rahmet olarak'" o iki çocuğa lütfedilmiştir. Bu kelime hâl mevkiinde bir masdardır; yani

مَرْحُومَيْنِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي أَيْ: عَنِ اجْتِهَادِي وَرَأْيِي، وَهُوَ تَأْكِيدٌ لِمَا قَبْلَهُ، فَقَدْ عَلِمَ بِقَوْلِهِ: فَأَرادَ رَبُّكَ أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْهُ الْخَضِرُ عَنْ أَمْرِ نَفْسِهِ ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً

Allah Teâlâ tarafından merhamet edilmiş kimseler olarak [demektir]. { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } "'Ben bunu kendiliğimden yapmadım.'" Yani kendi ictihadım ve şahsi görüşümle yapmadım. Bu, önceki ifadenin bir tekitidir; zira { فَأَرادَ رَبُّكَ } kavlinden Hızır'ın bunu kendi nefsinin emriyle yapmadığı zaten anlaşılmıştır. { ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } "'İşte sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin iç yüzü budur.'"

أَيْ: ذَلِكَ الْمَذْكُورُ مِنْ تلك البيانات الَّتِي بَيَّنْتُهَا لَكَ وَأَوْضَحْتُ وُجُوهَهَا تَأْوِيلُ مَا ضَاقَ صَبْرُكَ عَنْهُ وَلَمْ تُطِقِ السُّكُوتَ عَلَيْهِ وَمَعْنَى التَّأْوِيلِ هُنَا هُوَ الْمَآلُ الَّذِي آلَتْ إِلَيْهِ تِلْكَ الْأُمُورُ، وَهُوَ اتِّضَاحُ مَا كَانَ مُشْتَبِهًا عَلَى مُوسَى وَظُهُورِ وَجْهِهِ، وَحُذِفَ التَّاءُ مِنْ تَسْطِعْ تَخْفِيفًا.

Yani sana açıkladığım ve hikmetlerini ortaya koyduğum bu beyanlar, sabrının daraldığı ve karşısında sessiz kalmaya güç yetiremediğin hususların akıbetidir. Buradaki tevilin manası, bu işlerin varıp dayandığı nihaî neticedir ki o da Mûsâ'ya kapalı kalan şeylerin aydınlanması ve hikmetinin açığa çıkmasıdır. "Testeti'" (تَسْتَطِعْ) fiilinden te harfi hafifletme maksadıyla hazfedilerek "testı'" (تَسْطِعْ) yapılmıştır.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً يَقُولُ: نُكْرًا.

Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً } kavli hakkında: "Çok çirkin (nükr) bir şey" dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِمْراً فقال: عَجَبًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ فِي قَوْلِهِ: لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ قَالَ: لَمْ يَنْسَ، وَلَكِنَّهَا مَنْ مَعَارِيضِ الْكَلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: كَانَ الْخَضِرُ عَبْدًا لَا تَرَاهُ الْأَعْيُنُ، إِلَّا مَنْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُرِيَهُ إِيَّاهُ، فَلَمْ يَرَهُ مِنَ الْقَوْمِ إِلَّا مُوسَى، وَلَوْ رَآهُ الْقَوْمُ لَحَالُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَرْقِ السَّفِينَةِ وَبَيْنَ قَتْلِ الْغُلَامِ. وَأَقُولُ: يَنْبَغِي أَنْ يُنْظَرَ مِنْ أَيْنَ لَهُ هَذَا؟ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُسْتَنَدُهُ إِلَّا قَوْلَهُ:

İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den de benzerini rivayet etti. Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { إِمْراً } kavli hakkında: "Şaşılacak bir şey" dediğini rivayet ettiler. İbn Cerîr, Übey b. Ka'b'dan { لَا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ } kavli hakkında: "Unutmadı, fakat bu söz üstü kapalı mecazî (teorik/tarîzli) ifadelerdendir" dediğini rivayet etti. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den şöyle rivayet ettiler: "Hızır, Allah'ın kendisine göstermek istediği kimse dışında gözlerin göremediği bir kul idi. O topluluktan onu sadece Mûsâ gördü. Eğer o topluluk onu görseydi, gemiyi delmesine ve çocuğu öldürmesine engel olurlardı." Derim ki: Ebu'l-Âliye'nin bu bilgiye nereden ulaştığına bakılması gerekir. Şayet dayanağı sadece:

وَلَوْ رَآهُ الْقَوْمُ إِلَخْ، فَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُوجِبٍ لِمَا ذَكَرَهُ، أَمَّا أَوَّلًا فَإِنَّ مِنَ الْجَائِزِ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَرَاهُ أَهْلُ السَّفِينَةِ وَأَهْلُ الْغُلَامِ، لَا لِكَوْنِهِ لَا تَرَاهُ الْأَعْيُنُ، بَلْ لِكَوْنِهِ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ اطِّلَاعِهِمْ. وَأَمَّا ثَانِيًا فَيُمْكِنُ أَنَّ أَهَلَ السَّفِينَةِ وَأَهْلَ الْغُلَامِ قَدْ عَرَفُوهُ وَعَرَفُوا أَنَّهُ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ إِلَّا بِأَمْرٍ مِنَ اللَّهِ كَمَا يَفْعَلُ الْأَنْبِيَاءُ، فَسَلَّمُوا لِأَمْرِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: نَفْساً زَكِيَّةً قَالَ: مُسْلِمَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ: لَمْ تَبْلُغِ الْخَطَايَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: شَيْئاً نُكْراً قَالَ:

"Eğer o topluluk onu görseydi... ilh." sözü ise, bu durum zikrettiği hükmü gerektirmez. İlki şudur: Bu fiilleri, gözlerin kendisini göremediğinden ötürü değil de onların haberi olmaksızın yaptığı için, gemi ehlinin ve çocuğun ailesinin kendisini görmemesi pekâlâ mümkündür. İkincisi ise: Gemi ehli ve çocuğun ailesi onu tanımış ve peygamberlerin yaptığı gibi bunu ancak Allah'ın bir emriyle yaptığını bilmiş, dolayısıyla Allah'ın emrine teslim olmuş olabilirler. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { نَفْساً زَكِيَّةً } kavli hakkında: "Müslüman bir can" dediğini rivayet etti. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den: "Henüz günah işleyecek yaşa ulaşmamış" dediğini rivayet ettiler. Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir, el-Hasan'dan da benzerini rivayet ettiler. Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { شَيْئاً نُكْراً } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler:

النُّكْرُ: أَنْكَرُ مِنَ الْعَجَبِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: كَتَبَ نَجْدَةُ الْحَرُورِيُّ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ عَنْ قَتْلِ الصِّبْيَانِ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ إِنْ كُنْتَ الْخَضِرَ تَعْرِفُ الْكَافِرَ مِنَ الْمُؤْمِنِ فَاقْتُلْهُمْ. وَزَادَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى

"en-Nükr (النُّكْر), şaşılacak şeyden (aceb) daha çirkindir." Ahmed, Atâ'dan rivayet etti: Necde el-Harûrî, İbn Abbâs'a mektup yazarak çocukların öldürülmesini sordu. İbn Abbâs ona: "Eğer sen de Hızır gibi kâfiri müminden ayırt edebiliyorsan onları öldür" diye yazdı. İbn Ebî Şeybe başka bir tarik ile

عَنْهُ: وَلَكِنَّكَ لَا تَعْلَمُ، قَدْ نَهَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَتْلِهِمْ فَاعْتَزِلْهُمْ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الْمُسْنَدِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: الْغُلَامُ الَّذِي قَتَلَهُ الْخَضِرُ طُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا، وَلَوْ أَدْرَكَ لَأَرْهَقَ أَبَوَيْهِ طُغْيَانًا وَكُفْرًا. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيٍّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً مُثَقَّلَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيٍّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ: أَنْ يُضَيِّفُوهُما مُشَدَّدَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَرَأَ: فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَهَدَمَهُ، ثُمَّ قَعَدَ يَبْنِيهِ. قُلْتُ: وَرِوَايَةُ الصَّحِيحَيْنِ الَّتِي قَدَّمْنَاهَا أَنَّهُ مَسَحَهُ بِيَدِهِ أَوْلَى. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ فِي مُعْجَمِهِ، وَابْنُ حِبَّانَ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيٍّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ: لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً مُخَفَّفَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى مُوسَى، لَوْ صَبَرَ لَقَصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِ، وَلَكِنْ قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ: وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ قَرَأَهَا كَذَلِكَ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي الزَّاهِرِيَّةِ قَالَ: كَتَبَ عُثْمَانُ «وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا» .

ondan şunu ziyade etti: "Fakat sen bunu bilemezsin; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların öldürülmesini yasaklamıştır, öyleyse onlardan uzak dur." Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Abdullah b. Ahmed Zevâidü'l-Müsned'de ve İbn Merdûye, Übey b. Ka'b'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Hızır'ın öldürdüğü çocuk, yaratıldığı gün kâfir olarak yaratılmıştı. Eğer yaşasaydı ana babasını azgınlığa ve küfre sürükleyecekti.» Ebû Dâvûd, Tirmizî, Abdullah b. Ahmed, Bezzâr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdûye, Übey'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in { مِنْ لَدُنِّي عُذْراً } ifadesini şeddeli (müsakkale) olarak okuduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye, Übey'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in { أَنْ يُضَيِّفُوهُما } ifadesini şeddeli okuduğunu rivayet etmiştir. İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te ve İbn Merdûye, Übey b. Ka'b'dan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [âyeti]: { فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } "onu yıktı, sonra oturup yeniden inşa etti" şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Derim ki: Daha önce zikrettiğimiz Sahîhayn rivayeti olan eliyle sıvazlayıp doğrulttuğu şeklindeki rivayet daha evlâdır. Firyâbî Mu'cem'inde, İbn Hibbân, Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdûye, Übey'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in { لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } âyetini şeddesiz (muhaffefe) okuduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan, o da Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın rahmeti bizim ve Mûsâ'nın üzerine olsun; eğer sabretseydi Allah bize onun haberlerinden daha fazlasını anlatırdı. Fakat o: { قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي } demiştir.» Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا" (Önlerinde her sağlam gemiyi zorla alan bir kral vardı) şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Enbârî, Übey b. Ka'b'dan onun da böyle okuduğunu rivayet etti. Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir, Ebü'z-Zâhiriyye'den şöyle rivayet ettiler: Osman [mushafa]: «وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا» şeklinde yazmıştı.

وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ: «وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: هِيَ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ «فَخَافَ رَبُّكَ أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan onun şöyle okuduğunu rivayet etmişlerdir: «وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ» (Çocuğa gelince, o bir kâfirdi; ana babası ise mümin idiler). İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet ettiler: Abdullah'ın mushafında bu âyet «فَخَافَ رَبُّكَ أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا» (Rabbin onların azgınlığa ve küfre sürüklenmesinden korktu) şeklindedir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan;

خَيْراً مِنْهُ زَكاةً قَالَ: دِينًا وَأَقْرَبَ رُحْماً قَالَ: مَوَدَّةً، فَأُبْدِلَا جَارِيَةً وَلَدَتْ نَبِيًّا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما قَالَ: كَانَ الْكَنْزُ لِمَنْ قَبْلَنَا وَحُرِّمَ عَلَيْنَا، وَحُرِّمَتِ الْغَنِيمَةُ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَنَا وَأُحِلَّتْ لَنَا، فَلَا يَعْجَبَنَّ الرَّجُلُ، فَيَقُولُ: فَمَا شَأْنُ الْكَنْزِ؟ أُحِلَّ لِمَنْ قَبْلَنَا وَحُرِّمَ عَلَيْنَا؟ فَإِنَّ اللَّهَ يُحِلُّ مِنْ أَمْرِهِ مَا يَشَاءُ وَيُحَرِّمُ مَا يَشَاءُ، وَهِيَ السُّنَنُ وَالْفَرَائِضُ، يُحِلُّ لِأُمَّةٍ وَيُحْرِّمُ عَلَى أُخْرَى. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَالْبَزَّارُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وصححه، وابن مردويه عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما قَالَ:

{ خَيْراً مِنْهُ زَكاةً } kavli hakkında: "Dince daha hayırlı", { وَأَقْرَبَ رُحْماً } kavli hakkında da: "Sevgi ve bağlılıkça daha yakın" dediğini rivayet ettiler; neticede onlara bir kız çocuğu bağışlandı ve o kız bir peygamber doğurdu. Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Define bizden öncekilere helâl kılınmış, bize ise haram kılınmıştır. Ganimet de bizden öncekilere haram kılınmış, bize ise helâl kılınmıştır. Bir kimse şaşırıp da: 'Defineye ne oluyor ki bizden öncekilere helâl kılınmış da bize haram kılınmış?' demesin. Zira Allah emrinden dilediğini helâl kılar, dilediğini haram kılar. Bunlar ilâhî kanunlar ve farzlardır; bir ümmete helâl kıldığını diğerine haram kılar." Buhârî Târîh'inde, Tirmizî -ve hasen olduğunu belirterek-, Bezzâr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdûye, Ebü'd-Derdâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den { وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما } kavli hakkında:

«ذَهَبٌ وَفِضَّةٌ» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما قَالَ: أُحِلَّتْ لَهُمُ الْكُنُوزُ وَحُرِّمَتْ عَلَيْهِمُ الْغَنَائِمُ، وَأُحِلَّتْ لَنَا الْغَنَائِمُ، وَحُرِّمَتْ عَلَيْنَا الْكُنُوزُ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ رَفَعَهُ قَالَ: إِنَّ الْكَنْزَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ لَوْحٌ مِنْ ذَهَبٍ مُصْمَتٌ فِيهِ: عَجِبْتُ لِمَنْ أَيْقَنَ بِالْقَدَرِ ثُمَّ نَصِبَ، وَعَجِبْتُ لِمَنْ ذَكَرَ النَّارَ ثُمَّ ضَحِكَ، وَعَجِبْتُ لِمَنْ ذَكَرَ الْمَوْتَ ثُمَّ غَفَلَ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ. وَفِي نَحْوِ هَذَا رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ لَا تَتَعَلَّقُ بِذِكْرِهَا فَائِدَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَالْحُمَيْدِيُّ فِي مُسْنَدِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي

«Altın ve gümüştü» buyurduğunu rivayet etmişlerdir. Taberânî, Ebü'd-Derdâ'dan { وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Onlara defineler helâl kılınmış, ganimetler haram kılınmıştı; bize ise ganimetler helâl kılındı, defineler haram kılındı." Bezzâr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Zer'den merfû olarak şöyle rivayet ettiler: «Allah'ın kitabında zikrettiği define som altından bir levhaydı. Üzerinde şöyle yazılıydı: Kadere kesin olarak inanıp da sonra [dünya için] yorulan kimseye şaşarım! Cehennemi hatırlayıp da sonra gülen kimseye şaşarım! Ölümü hatırlayıp da sonra gafilce yaşayan kimseye şaşarım! Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh.» Bu minvalde zikredilmesinde fayda olmayan pek çok rivayet vardır. İbnü'l-Mübarek, Saîd b. Mansûr, Ahmed ez-Zühd'de, el-Humeydî Müsned'inde, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre,

قَوْلِهِ: وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً قَالَ: حُفِظَا بِصَلَاحِ أَبِيهِمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ ﷿ يُصْلِحُ بِصَلَاحِ الرَّجُلِ الصَّالِحِ وَلَدَهُ وَوَلَدَ وَلَدِهِ وَأَهْلَ دُوَيْرَتِهِ وَأَهْلَ دُوَيْرَاتٍ حَوْلَهُ، فَمَا يَزَالُونَ فِي حِفْظِ اللَّهِ تَعَالَى مَا دَامَ فِيهِمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يُصْلِحُ بِصَلَاحِ الرَّجُلِ وَلَدَهُ وَوَلَدَ وَلَدِهِ وَيَحْفَظُهُ فِي دُوَيْرَتِهِ، وَالدُّوَيْرَاتِ حَوْلَهُ، فَمَا يَزَالُونَ فِي سِتْرٍ مِنَ اللَّهِ وَعَافِيَةٍ.

{ وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً } kavli hakkında: "Babalarının sâlihliği sebebiyle korundular" demiştir. İbn Merdûye, Câbir'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Şüphesiz Allah Azze ve Celle sâlih bir adamın sâlihliği sebebiyle onun çocuğunu, torununu, ev halkını ve çevresindeki ev halkını ıslah eder; o aralarında bulunduğu müddetçe Allah Teâlâ'nın muhafazası altında olmaya devam ederler.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "Şüphesiz Allah, adamın sâlihliği sebebiyle çocuğunu ve torununu ıslah eder; onu evinde ve çevresindeki evlerde muhafaza eder. Onlar da Allah'tan bir örtü ve afiyet içinde bulunmaya devam ederler."

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ الْحَسَنِ بْنِ عِمَارَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: لَمْ نَسْمَعْ لِفَتَى مُوسَى بِذِكْرٍ وَقَدْ كَانَ مَعَهُ؟ فَقَالَ ابْنُ عباس فيما يذكر من حديث الفتى قال: إِنَّهُ شَرِبَ مِنَ الْمَاءِ فَخُلِّدَ، فَأَخَذَهُ الْعَالِمُ فَطَابَقَ بِهِ سَفِينَةً ثُمَّ أَرْسَلَهُ فِي الْبَحْرِ، فَإِنَّهَا لَتَمُوجُ بِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يَشْرَبَ مِنْهُ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: إِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ، الْحَسَنُ مَتْرُوكٌ، وأبوه غير معروف.

İbn Cerîr, el-Hasan b. Umâre tarikiyle babasından şöyle rivayet etti: İbn Abbâs'a: "Mûsâ'nın genç yardımcısı onunla beraber olduğu hâlde [kıssanın devamında] ondan hiç bahsedildiğini duymadık?" denildi. İbn Abbâs o gencin hadisinden bahisle şöyle dedi: "O genç [hayat] suyundan içti ve ölümsüz kılındı. Bunun üzerine âlim zat (Hızır) onu alıp bir geminin içine kapattı, sonra denize saldı; kıyamet gününe kadar deniz dalgaları onu çalkalayıp duracaktır. Çünkü onun o sudan içme hakkı yoktu." İbn Kesîr şöyle demiştir: "Bunun senedi zayıftır; el-Hasan metrûktur, babası ise meçhuldür."

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٣ الى ٩١]

[Kehf Suresi (18), Âyetler 83-91]

وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣) إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤) فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦) قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧)

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣) إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤) فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦) قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧) } “Sana Zülkarneyn'den soruyorlar. De ki: 'Size ondan bir hatıra okuyacağım.' (83) Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık ve ona her şeyden bir sebep (ulaşma imkânı) verdik. (84) O da bir sebebi takip etti. (85) Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında onu balçıklı kara bir suda batar buldu; yanında da bir kavim buldu. Dedik ki: 'Ey Zülkarneyn! Ya onları cezalandırırsın yahut haklarında güzel bir muameleyi benimsersin.' (86) [Zülkarneyn] dedi: 'Zulmedene gelince, biz onu cezalandıracağız; sonra Rabbine döndürülür de O kendisini dehşetli bir azapla cezalandırır.' (87)”

وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١)

{ وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١) } “'İman edip sâlih amel işleyene gelince; ona mükâfat olarak en güzel sonuç vardır ve buyruğumuzdan ona kolay olanı söyleyeceğiz.' (88) Sonra bir sebebi daha takip etti. (89) Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında onu, kendileriyle güneş arasına hiçbir örtü koymadığımız bir kavmin üzerine doğar buldu. (90) İşte böyle! Şüphesiz biz onun yanındaki her şeyi bilgimizle kuşatmıştık. (91)”

لَمَّا أَجَابَ سُبْحَانَهُ عَنْ سُؤَالَيْنِ مِنْ سُؤَالَاتِ الْيَهُودِ، وَانْتَهَى الْكَلَامُ إِلَى حَيْثُ انْتَهَى شَرْعَ سُبْحَانَهُ فِي السُّؤَالِ الثَّالِثِ وَالْجَوَابِ عَنْهُ، فَالْمُرَادُ بِالسَّائِلِينَ هُنَا هُمُ الْيَهُودُ.

Allah Teâlâ Yahudilerin sorularından ikisine cevap verip kelâm ulaştığı yere ulaştığında; üçüncü soruya ve onun cevabına başladı. Dolayısıyla buradaki soranlardan maksat Yahudilerdir.

وَاخْتَلَفُوا فِي ذِي الْقَرْنَيْنِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا فَقِيلَ: هُوَ الْإِسْكَنْدَرُ بْنُ فِيلْقُوسَ الَّذِي مَلَكَ الدُّنْيَا بِأَسْرِهَا الْيُونَانِيُّ بَانِي الْإِسْكَنْدَرِيَّةِ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: هُوَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ مصر، اسمه مرزبان بن مردبة الْيُونَانِيُّ، مِنْ وَلَدِ يُونَانَ بْنِ يَافِثَ بْنِ نُوحٍ. وَقِيلَ: هُوَ مَلِكٌ اسْمُهُ هُرْمُسُ، وَقِيلَ: مَلِكٌ اسْمُهُ هَرْدِيسُ، وَقِيلَ: شَابٌ مِنَ الرُّومِ، وَقِيلَ: كَانَ نَبِيًّا، وَقِيلَ: كَانَ عَبْدًا صَالِحًا، وَقِيلَ: اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الضَّحَّاكِ، وَقِيلَ: مُصْعَبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، مِنْ أَوْلَادِ كَهْلَانَ بْنِ سَبَأٍ. وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ عَنِ السُّهَيْلِيِّ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الظَّاهِرَ مِنْ عِلْمِ الْأَخْبَارِ أَنَّهُمَا اثْنَانِ: أَحَدُهُمَا كَانَ عَلَى عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَالْآخَرُ كَانَ قَرِيبًا مِنْ عِيسَى ﵇. وَقِيلَ: هُوَ أَبُو كَرِبٍ الْحِمْيَرِيُّ، وَقِيلَ: هُوَ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَرَجَّحَ الرَّازِيُّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ، قَالَ: لِأَنَّ مَنْ بَلَغَ مُلْكُهُ مِنَ السِّعَةِ وَالْقُوَّةِ إِلَى الْغَايَةِ الَّتِي نَطَقَ بِهَا التَّنْزِيلُ إِنَّمَا هُوَ الْإِسْكَنْدَرُ الْيُونَانِيُّ كَمَا تَشْهَدُ بِهِ كُتُبُ التَّارِيخِ، قَالَ:

Zülkarneyn hakkında çok farklı görüşler ileri sürülmüştür. Denildi ki: O, bütün dünyaya hükmeden ve İskenderiye'nin kurucusu olan Yunanlı İskender b. Filkos'tur. İbn İshâk şöyle demiştir: O, Mısır ehlinden bir adam olup adı Merzübân b. Merdebe el-Yûnânî'dir; Yûnan b. Yâfes b. Nûh'un neslindendir. Denildi ki: İsmi Hürmüz olan bir kraldır. İsmi Herdis olan bir kral olduğu da söylenmiştir; Rumlardan bir genç olduğu da söylenmiştir; bir peygamber olduğu da söylenmiştir; sâlih bir kul olduğu da söylenmiştir; adının Abdullah b. ed-Dahhâk olduğu da söylenmiştir; Sebe' b. Kehlân'ın evlatlarından Mus'ab b. Abdullah olduğu da söylenmiştir. el-Kurtubî es-Süheylî'den şunu nakletmiştir: Tarih ilminden zâhir olan şudur ki onlar iki kişidir: Biri İbrâhim aleyhisselâm zamanında yaşamıştır, diğeri ise Îsâ aleyhisselâm'a yakın bir zamanda yaşamıştır. Şöyle de denildi: O Ebû Kerib el-Himyerî'dir. Meleklerden bir melek olduğu da söylenmiştir. er-Râzî birinci görüşü tercih ederek şöyle demiştir: "Çünkü mülkü Kur'ân'ın beyan ettiği bu genişlik ve güç mertebesine ulaşan kimse, tarih kitaplarının da şahitlik ettiği üzere ancak Yunanlı İskender'dir." Dedi ki:

فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ هُوَ الْإِسْكَنْدَرُ، قَالَ: وَفِيهِ إِشْكَالٌ لِأَنَّهُ كَانَ تِلْمِيذًا لِأَرِسْطَاطَالِيسَ الْحَكِيمِ، وَكَانَ عَلَى مَذْهَبِهِ، فَتَعْظِيمُ اللَّهِ إِيَّاهُ يُوجِبُ الْحُكْمَ بِأَنَّ مَذْهَبَ أَرِسْطَاطَالِيسَ حَقٌّ وَصِدْقٌ، وَذَلِكَ مِمَّا لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ.

Dolayısıyla Zülkarneyn'in İskender olduğuna kesin olarak hükmetmek vacip olmuştur." Dedi ki: "Fakat bunda bir müşkillik vardır; çünkü o, filozof Aristoteles'in öğrencisiydi ve onun mezhebi üzereydi. Allah'ın onu yüceltmesi ise Aristoteles'in mezhebinin hak ve doğru olduğuna hükmetmeyi gerektirir ki bu da asla kabul edilemez bir şeydir."

قَالَ النَّيْسَابُورِيُّ: قُلْتُ: لَيْسَ كُلُّ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْفَلَاسِفَةُ بَاطِلًا فَلَعَلَّهُ أَخَذَ مِنْهُمْ مَا صَفَا وَتَرَكَ مَا كَدُرَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَجَّحَ ابْنُ كَثِيرٍ مَا ذَكَرَهُ السُّهَيْلِيُّ أَنَّهُمَا اثْنَانِ كَمَا قَدَّمْنَا ذَلِكَ، وَبَيَّنَ أَنَّ الْأَوَّلَ طَافَ بِالْبَيْتِ مَعَ إِبْرَاهِيمَ أَوَّلَ مَا بَنَاهُ وَآمَنَ بِهِ وَاتَّبَعَهُ، وَكَانَ وَزِيرَهُ الْخَضِرُ. وَأَمَّا الثَّانِي فَهُوَ الْإِسْكَنْدَرُ الْمَقْدُونِيُّ الْيُونَانِيُّ، وَكَانَ وزيره

en-Nîsâbûrî şöyle demiştir: Ben derim ki: Filozofların benimsediği her görüş batıl değildir; belki de o, onların görüşlerinden duru olanı almış, bulanık olanı bırakmıştır. En doğrusunu Allah bilir. İbn Kesîr, daha önce belirttiğimiz gibi es-Süheylî'nin zikrettiği onların iki kişi olduğu görüşünü tercih etmiş ve birincisinin Kâbe'yi ilk inşa ettiğinde İbrâhim ile birlikte tavaf ettiğini, ona iman edip uyduğunu ve vezirinin Hızır olduğunu açıklamıştır. İkincisine gelince, o Makedonyalı Yunan İskender'dir ve veziri

الْفَيْلَسُوفُ الْمَشْهُورُ أَرِسْطَاطَالِيسُ، وَكَانَ قَبْلَ الْمَسِيحِ بِنَحْوٍ مِنْ ثَلَاثِمِائَةِ سَنَةٍ. فَأَمَّا الْأَوَّلُ الْمَذْكُورُ فِي الْقُرْآنِ فَكَانَ فِي زَمَنِ الْخَلِيلِ، هَذَا مَعْنَى مَا ذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ رَاوِيًا لَهُ عَنِ الْأَزْرَقِيِّ وَغَيْرِهِ ثُمَّ قَالَ: وَقَدْ ذكرنا طرفا صالحا من أَخْبَارِهِ فِي كِتَابِ «الْبِدَايَةِ وَالنِّهَايَةِ» بِمَا فِيهِ كِفَايَةٌ. وَحَكَى أَبُو السُّعُودِ فِي تَفْسِيرِهِ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ أَنَّهُ قَالَ: وَإِنَّمَا بَيَّنَّا هَذَا يَعْنِي أَنَّهُمَا اثْنَانِ لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ يَعْتَقِدُ أَنَّهُمَا وَاحِدٌ، وَأَنَّ الْمَذْكُورَ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ هُوَ هَذَا الْمُتَأَخِّرُ، فَيَقَعُ بِذَلِكَ خَطَأٌ كَبِيرٌ وَفَسَادٌ كَثِيرٌ، كَيْفَ لَا، وَالْأَوَّلُ كَانَ عَبْدًا صَالِحًا مُؤْمِنًا، وَمَلِكًا عَادِلًا، وَوَزِيرُهُ الْخَضِرُ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ كَانَ نَبِيًّا. وَأَمَّا الثَّانِي فَقَدْ كَانَ كَافِرًا، وَوَزِيرُهُ أَرِسْطَاطَالِيسُ الْفَيْلَسُوفُ، وَكَانَ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ الزَّمَانِ أَكْثَرَ مِنْ أَلْفَيْ سَنَةٍ، فَأَيْنَ هَذَا مِنْ ذَاكَ؟ انْتَهَى. قُلْتُ: لَعَلَّهُ ذَكَرَ هَذَا فِي الْكِتَابِ الَّذِي ذَكَرَهُ سَابِقًا، وَسَمَّاهُ بِالْبِدَايَةِ وَالنِّهَايَةِ، وَلَمْ يَقِفْ عَلَيْهِ، وَالَّذِي يُسْتَفَادُ مِنْ كُتُبِ التَّارِيخِ هُوَ أَنَّهُمَا اثْنَانِ كَمَا ذَكَرَهُ السُّهَيْلِيُّ وَالْأَزْرَقِيُّ وَابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُمْ، لَا كَمَا ذَكَرَهُ الرَّازِيُّ وَادَّعَى أَنَّهُ الَّذِي تَشْهَدُ بِهِ كُتُبُ التَّوَارِيخِ، وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ هَلْ هُوَ نَبِيٌّ أَمْ لَا؟ وَسَيَأْتِي مَا يُسْتَفَادُ مِنْهُ الْمَطْلُوبُ آخِرَ هَذَا الْبَحْثِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

meşhur filozof Aristoteles idi; o da Mesih'ten yaklaşık üç yüz yıl önce yaşamıştı. Kur'an'da zikredilen birinciye gelince, o Halîl [İbrâhim]'in zamanındaydı. Bu, İbn Kesîr'in el-Ezrakî ve başkalarından rivayetle tefsirinde zikrettiği açıklamaların anlamıdır. Sonra [İbn Kesîr] şöyle demiştir: 'Onun haberlerinden yeterli bir kısmını el-Bidâye ve'n-Nihâye adlı kitabımızda zikrettik.' Ebüssuûd tefsirinde İbn Kesîr'den naklen onun şöyle dediğini zikretmiştir: 'Biz bunu, yani onların iki kişi olduğunu sırf insanların çoğunun onların tek bir kişi olduğuna ve Yüce Kur'an'da zikredilenin bu sonraki kişi olduğuna inanmaları sebebiyle açıkladık; zira bundan dolayı büyük bir hata ve pek çok yanlışlık ortaya çıkmaktadır. Nasıl olmasın ki! Birincisi sâlih, mümin bir kul ve âdil bir hükümdardı; veziri de Hızır idi. Hatta onun bir peygamber olduğu da söylenmiştir. İkincisi ise kâfir biriydi ve veziri de filozof Aristoteles idi. İkisi arasındaki zaman farkı ise iki bin yıldan fazlaydı; nerede bu, nerede o!' İbn Kesîr'in sözü bitti. Ben derim ki: [Ebüssuûd] belki de bunu [İbn Kesîr'in] daha önce zikrettiği ve el-Bidâye ve'n-Nihâye adını verdiği kitapta görmüştür ve [bizzat] tefsirine muttali olmamıştır. Tarih kitaplarından anlaşılan şudur ki es-Süheylî, el-Ezrakî, İbn Kesîr ve başkalarının belirttiği gibi onlar iki kişidir; er-Râzî'nin zikrettiği ve tarih kitaplarının buna şahitlik ettiğini iddia ettiği gibi değildir. Onun peygamber olup olmadığı hususunda da ihtilaf edilmiştir. Bu araştırmanın sonunda -inşallah- arzu edilen neticeyi sağlayacak bilgiler gelecektir.

وَأَمَّا السَّبَبُ الَّذِي لِأَجْلِهُ سُمِّيَ ذَا الْقَرْنَيْنِ، فَقَالَ الزَّجَّاجُ وَالْأَزْهَرِيُّ: إِنَّمَا سُمِّيَ ذَا الْقَرْنَيْنِ، لِأَنَّهُ بَلَغَ قَرْنَ الشَّمْسِ مِنْ مَطْلَعِهَا، وَقَرْنَ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا، وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ لَهُ ضَفِيرَتَانِ مِنْ شَعَرٍ، وَالضَّفَائِرُ تُسَمَّى قُرُونًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :

Zülkarneyn olarak isimlendirilmesinin sebebine gelince: ez-Zeccâc ve el-Ezherî şöyle demiştir: Zülkarneyn olarak isimlendirilmiştir; çünkü o, güneşin doğduğu yerdeki boynuzuna ve battığı yerdeki boynuzuna ulaşmıştır. Bir görüşe göre, onun iki saç örgüsü vardı; örgülere de karn (boynuz) denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

فَلَثَمْتُ فَاهَا آخِذًا بِقُرُونِهَا ... شُرْبَ النَّزِيفِ بِبَرْدِ مَاءِ الْحَشْرَجِ

Onun ağzını saç örgülerini tutarak öptüm... Tıpkı kan kaybedenin haşrecin soğuk suyundan içmesi gibi

وَالْحَشْرَجُ: مَاءٌ مِنْ مِيَاهِ الْعَرَبِ وَقِيلَ: إِنَّهُ رَأَى فِي أَوَّلِ مُلْكِهِ كَأَنَّهُ قَابِضٌ عَلَى قَرْنَيِ الشَّمْسِ فَسُمِّيَ بِذَلِكَ وَقِيلَ: كَانَ لَهُ قَرْنَانِ تَحْتَ عِمَامَتِهِ وَقِيلَ: إِنَّهُ دَعَا إِلَى اللَّهِ فَشَجَّهُ قَوْمُهُ عَلَى قَرْنِهِ، ثُمَّ دَعَا إلى الله فشجوه على قرنه الآخر وقيل: إِنَّمَا سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ كَرِيمُ الطَّرَفَيْنِ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ شَرَفٍ مِنْ قِبَلِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ وَقِيلَ: لِأَنَّهُ انْقَرَضَ فِي وَقْتِهِ قَرْنَانِ مِنَ النَّاسِ وَهُوَ حَيُّ وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ إِذَا قَاتَلَ قَاتَلَ بِيَدَيْهِ وَرِكَابَيْهِ جَمِيعًا وَقِيلَ: لِأَنَّهُ أُعْطِيَ عِلْمَ الظَّاهِرِ وَالْبَاطِنِ وَقِيلَ: لِأَنَّهُ دَخَلَ النُّورَ وَالظُّلْمَةَ وَقِيلَ: لِأَنَّهُ مَلَكَ فَارِسَ وَالرُّومَ وَقِيلَ: لِأَنَّهُ مَلَكَ الرُّومَ وَالتُّرْكَ وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كان لتاجه قرنان. قوله: قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً أَيْ: سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ أَيُّهَا السَّائِلُونَ مِنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ خَبَرًا، وَذَلِكَ بِطَرِيقِ الْوَحْيِ الْمَتْلُوِّ. ثُمَّ شَرَعَ سُبْحَانَهُ فِي بَيَانِ مَا أَمَرَ بِهِ رَسُولَهُ أَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ مِنْ أَنَّهُ سَيَتْلُو عَلَيْهِمْ مِنْهُ ذِكْرًا، فَقَالَ: إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ أَيْ: أَقْدَرْنَاهُ بِمَا مَهَّدْنَا لَهُ مِنَ الْأَسْبَابِ، فَجَعَلْنَا لَهُ مُكْنَةً وَقُدْرَةً عَلَى التَّصَرُّفِ فِيهَا، وَسَهَّلَ عَلَيْهِ الْمَسِيرَ فِي مَوَاضِعِهَا، وَذَلَّلَ لَهُ طُرُقَهَا حَتَّى تَمَكَّنَ مِنْهَا أَيْنَ شَاءَ وَكَيْفَ شَاءَ؟ وَمِنْ جُمْلَةِ تَمْكِينِهِ فِيهَا أَنَّهُ جَعَلَ لَهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ سَوَاءً فِي الْإِضَاءَةِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِمَطْلُوبِهِ سَبَباً أَيْ: طَرِيقًا يَتَوَصَّلُ بِهَا إِلَى مَا يُرِيدُهُ فَأَتْبَعَ سَبَباً مِنْ تِلْكَ الْأَسْبَابِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَالْمَعْنَى طَرِيقًا تُؤَدِّيهِ إِلَى مَغْرِبِ الشَّمْسِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: فَأَتْبَعَ سببا من

el-Haşrec: Arapların [kullandığı] sulardan bir sudur. Bir görüşe göre: O, hükümdarlığının başlangıcında sanki güneşin iki boynuzunu tutuyormuş gibi görmüş ve bu sebeple böyle isimlendirilmiştir. Bir görüşe göre: Sarığının altında iki boynuzu vardı. Bir görüşe göre: O, [insanları] Allah'a davet etti de kavmi onun boynuzunun (başının bir yanının) üzerine vurup yardı; sonra tekrar Allah'a davet etti, bu sefer de diğer boynuzunun (başının diğer yanının) üzerine vurup yardılar. Bir görüşe göre: Hem baba hem de anne tarafından şerefli bir hanedana mensup, iki tarafı da asil (kerîmü't-tarafeyn) biri olduğu için böyle isimlendirilmiştir. Bir görüşe göre: O hayatta iken kendi döneminde insanlardan iki nesil (karn) yok olup gittiği içindir. Bir görüşe göre: Savaştığı zaman hem iki eliyle hem de iki üzengisiyle (bütün gücüyle) savaştığı içindir. Bir görüşe göre: Kendisine zâhir ve bâtın ilmi verildiği içindir. Bir görüşe göre: Nura ve karanlığa girdiği içindir. Bir görüşe göre: Fars ve Rum [diyarlarına] hükmettiği içindir. Bir görüşe göre: Rum ve Türk [diyarlarına] hükmettiği içindir. Bir görüşe göre: Tacının iki boynuzu olduğu içindir. Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً } “De ki: Size ondan bir hatıra (haber) okuyacağım” kavline gelince; yani: Ey soranlar! Size Zülkarneyn'den bir haber okuyacağım; bu da tilavet olunan vahiy yoluyla [olacaktır]. Sonra Subhânehu [ve Teâlâ], Resûlü'ne onlara kendisinden bir haber okuyacağını söylemesini emrettiği hususu açıklamaya başlayarak şöyle buyurdu: { إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık”; yani: Kendisine hazırladığımız sebepler sayesinde ona güç verdik; böylece ona yeryüzünde tasarrufta bulunma imkânı ve kudreti verdik, onun yeryüzünün muhtelif yerlerinde yol almasını kolaylaştırdık ve dilediği yerde ve dilediği şekilde hükümran olabilmesi için yollarını ona boyun eğdirdik. Yeryüzünde ona imkân verilmesinin bir parçası da aydınlık hususunda gece ile gündüzün onun için eşit kılınmasıdır. { وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ... سَبَباً } “Ve ona [ulaşmak istediği] her şeyden bir sebep (yol ve vasıta) verdik”; yani: Dilediği şeye kendisiyle ulaşacağı bir yol [verdik]. { فَأَتْبَعَ سَبَباً } “O da bir sebebi takip etti”; yani bu sebeplerden [birini]. Müfessirler şöyle demiştir: [Bunun] anlamı, kendisini güneşin battığı yere ulaştıran bir yoldur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Kendisine verilen sebeplerden...

الْأَسْبَابِ الَّتِي أُوتِيَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ أُوتِيَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا، فَأَتْبَعَ مِنْ تِلْكَ الْأَسْبَابِ الَّتِي أُوتِيَ سَبَبًا فِي الْمَسِيرِ إِلَى الْمَغْرِبِ، وَقِيلَ: أَتْبَعَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا يَتَسَبَّبُ بِهِ إِلَى مَا يُرِيدُ وَقِيلَ: بَلَاغًا إِلَى حَيْثُ أَرَادَ وَقِيلَ: مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْخَلْقُ، وَقِيلَ: مِنْ كُلِّ شَيْءٍ تَسْتَعِينُ بِهِ الْمُلُوكُ مِنْ فَتْحِ الْمَدَائِنِ وَقَهْرِ الْأَعْدَاءِ. وَأَصْلُ السَّبَبِ الْحَبْلُ، فَاسْتُعِيرَ لِكُلِّ مَا يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى شَيْءٍ. قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ فَأَتْبَعَ بِقَطْعِ الْهَمْزَةِ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ مَكَّةَ وَأَبُو عَمْرٍو بِوَصْلِهَا. قَالَ الْأَخْفَشُ: تَبِعْتُهُ وَأَتْبَعْتُهُ بِمَعْنًى، مِثْلُ رَدَفْتُهُ وَأَرْدَفْتُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ . قَالَ النَّحَّاسُ: وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ قِرَاءَةَ أَهْلِ الْكُوفَةِ، قَالَ:

bir sebebi takip etti; bu da şöyledir ki ona her şeyden bir sebep verilmişti, o da kendisine verilen bu sebeplerden batıya doğru gitmeyi sağlayan bir sebebi takip etti. Denildi ki: İstediği şeye ulaşmaya vesile kılacağı her şeyden bir ilmi takip etti. Denildi ki: Dilediği yere ulaşmayı sağlayan bir vasıtayı. Denildi ki: Yaratılmışların ihtiyaç duyduğu her şeyi. Denildi ki: Şehirlerin fethi ve düşmanların kahredilmesi hususunda hükümdarların yardım aldığı her şeyi. Sebebin (السَّبَبُ) asıl anlamı iptir; sonradan bir şeye kendisiyle ulaşılan her vasıta için eğreti olarak (mecazen) kullanılmıştır. İbn Âmir, Kûfe ehli, Âsım, Hamza ve el-Kisâî hemzenin kat'ı ile { فَأَتْبَعَ } şeklinde okumuşlardır; Medine ehli, Mekke ehli ve Ebû Amr ise vasıl ile okumuşlardır. el-Ahfeş şöyle demiştir: Tabi'tühû (تَبِعْتُهُ) ve etba'tühû (أَتْبَعْتُهُ), radeftühû (رَدَفْتُهُ) ve erdeftühû (أَرْدَفْتُهُ) gibi aynı anlamdadır. Şairin şu sözü de bundandır: { فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ } “Bunun üzerine onu delen bir ışık takip etti.”. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebû Ubeyde Kûfe ehlinin kıraatini tercih etmiş ve şöyle demiştir:

لِأَنَّهَا مِنَ السَّيْرِ. وَحَكَى هُوَ والأصمعي أنه يقال: تبعه واتّبعه إِذَا سَارَ وَلَمْ يَلْحَقْهُ، وَأَتْبَعَهُ إِذَا لَحِقَهُ. قال أبو عبيدة: ومثله: فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ .. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنَ الْفَرْقِ وَإِنْ كَانَ الأصمعي قد حكاه فلا يقبل إلا بعلّة أَوْ دَلِيلٍ، وَقَوْلُهُ ﷿: فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ لَيْسَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُمْ لَحِقُوهُمْ، وَإِنَّمَا الْحَدِيثُ لما خرج موسى وأصحابه من البحر وحصر فِرْعَوْنُ وَأَصْحَابُهُ فِي الْبَحْرِ انْطَبَقَ عَلَيْهِمُ الْبَحْرُ. وَالْحَقُّ فِي هَذَا أَنْ تَبِعَ وَاتَّبَعَ وَأَتْبَعَ لُغَاتٌ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَهُوَ بِمَعْنَى السَّيْرِ حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ أَيْ: نِهَايَةَ الْأَرْضِ مِنْ جِهَةِ الْمَغْرِبِ لِأَنَّ مِنْ وَرَاءِ هَذِهِ النِّهَايَةِ الْبَحْرُ الْمُحِيطُ، وَهُوَ لَا يُمْكِنُ الْمُضِيُّ فِيهِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ حَامِيَةٍ: أَيْ حَارَّةٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ حَمِئَةٍ أَيْ: كَثِيرَةِ الْحَمْأَةِ، وَهِيَ الطِّينَةُ السَّوْدَاءُ، تَقُولُ: حَمَأْتُ الْبِئْرَ حَمْأً بِالتَّسْكِينِ إِذَا نَزَعْتَ حَمْأَتَهَا، وحمئت البئر حمأ بِالتَّحْرِيكِ كَثُرَتْ حَمْأَتُهَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَامِيَةً مِنَ الْحَمْأَةِ، فَخُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ وَقُلِبَتْ يَاءً، وَقَدْ يُجْمَعُ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ فَيُقَالُ كَانَتْ حَارَّةً وَذَاتَ حَمْأَةٍ. قِيلَ: وَلَعَلَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ لَمَّا بَلَغَ سَاحِلَ الْبَحْرِ الْمُحِيطِ رَآهَا كَذَلِكَ فِي نَظَرِهِ وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: لَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يُمَكِّنَهُ اللَّهُ مِنْ عُبُورِ الْبَحْرِ الْمُحِيطِ حَتَّى يَصِلَ إِلَى تِلْكَ الْعَيْنِ الَّتِي تَغْرُبُ فِيهَا الشَّمْسُ ، وَمَا الْمَانِعُ مِنْ هَذَا بَعْدَ أَنْ حَكَى اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ، وَمَكَّنَ لَهُ فِي الْأَرْضِ وَالْبَحْرُ مِنْ جُمْلَتِهَا، وَمُجَرَّدُ الِاسْتِبْعَادِ لَا يُوجِبُ حَمْلَ الْقُرْآنِ عَلَى خِلَافِ ظَاهِرِهِ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً الضَّمِيرُ فِي عِنْدَهَا إِمَّا لِلْعَيْنِ أَوْ لِلشَّمْسِ. قِيلَ: هُمْ قَوْمٌ لِبَاسُهُمْ جُلُودُ الْوَحْشِ، وَكَانُوا كُفَّارًا، فَخَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ وَبَيْنَ أَنْ يَتْرُكَهُمْ، فَقَالَ: إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً أَيْ: إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَهُمْ بِالْقَتْلِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ أَمْرًا ذَا حُسْنٍ، أَوْ أَمْرًا حُسْنًا، مُبَالَغَةً بِجَعْلِ الْمَصْدَرِ صِفَةً لِلْأَمْرِ، وَالْمُرَادُ دَعْوَتُهُمْ إِلَى الْحَقِّ وَتَعْلِيمُهُمُ الشَّرَائِعَ. قالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ مُخْتَارًا لِلدَّعْوَةِ الَّتِي هِيَ الشِّقُّ الْأَخِيرُ مِنَ التَّرْدِيدِ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ نَفْسَهُ بِالْإِصْرَارِ عَلَى الشِّرْكِ وَلَمْ يَقْبَلْ دَعْوَتِي فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ بِالْقَتْلِ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فِي الْآخِرَةِ فَيُعَذِّبُهُ فِيهَا عَذاباً نُكْراً أَيْ: مُنْكَرًا فَظِيعًا. قَالَ الزَّجَّاجُ: خَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَرَدَّ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ قَوْلَهُ لِأَنَّهُ لَمْ يَصِحَّ أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ نَبِيٌّ فَيُخَاطَبُ بِهَذَا، فَكَيْفَ يَقُولُ لِرَبِّهِ ﷿: ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ وَكَيْفَ يَقُولُ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ فَيُخَاطِبُهُ بِالنُّونِ، قَالَ: وَالتَّقْدِيرُ قُلْنَا يَا مُحَمَّدُ قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ لَا يَلْزَمُ لِجَوَازِ أَنْ يكون الله ﷿ خاطبه

...çünkü o, 'seyr' (yürümek/gitmek) kökündendir. O [Ebû Ubeyde] ve Asmaî, arkasından gittiği halde ona yetişemediğinde 'tebiahu' (تَبِعَهُ) ve 'ittebeahu' (اتَّبَعَهُ); ona yetiştiğinde ise 'etbeahu' (أَتْبَعَهُ) dendiğini nakletmişlerdir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: { فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ } “Güneş doğarken onların ardına düştüler” ayeti de böyledir. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Bu farkı Asmaî nakletmiş olsa bile, bir gerekçe veya delil olmadıkça kabul edilmez. Azîz ve Celîl olan Allah'ın { فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ } buyruğuna gelince; rivayette onların [Firavun ve kavminin] onlara yetiştiği geçmemektedir. Aksine rivayete göre Mûsâ ve arkadaşları denizden çıkıp Firavun ile adamları denizin içinde sıkışınca, deniz üzerlerine kapandı.' Bu hususta doğru olan; 'tebia' (تَبِعَ), 'ittebea' (اتَّبَعَ) ve 'etbea' (أَتْبَعَ) kelimelerinin aynı manada farklı lügatler (kullanımlar) olduğudur ve hepsi yürümek manasındadır. { حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ } “Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında”, yani batı cihetinden yeryüzünün nihayetine ulaştığında demektir. Çünkü bu nihayetin ötesi Okyanus'tur (el-Bahru'l-Muhît) ve onda ilerlemek mümkün değildir. { وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } “Onu balçıklı bir kaynakta batıyor buldu”. İbn Âmir, Âsım, Hamza ve Kisâî 'hâmiyeh' (حَامِيَةٍ) yani sıcak [şeklinde] okumuşlardır. Diğer kurrâ ise 'hami'eh' (حَمِئَةٍ) yani balçığı çok [şeklinde] okumuştur. Bu da siyah çamurdur. Nitekim kuyunun balçığını temizlediğinde sükûn ile 'hame'tü'l-bi're ham'en' (حَمَأْتُ الْبِئْرَ حَمْأً) dersin; kuyunun balçığı çoğaldığında ise hareke ile 'hami'eti'l-bi'ru hame'en' (حَمِئَتِ الْبِئْرُ حَمَأً) denir. 'Hâmiyeh' kelimesinin hemzenin teshil edilip yâ'ya dönüştürülmesiyle 'ham'e' (balçık) kökünden gelmiş olması da caizdir. Bu iki kıraat birleştirilerek pınarın hem sıcak hem de balçıklı olduğu da söylenebilir. Denildi ki: Muhtemelen Zülkarneyn Okyanus sahiline vardığında, kendi bakışında güneşi böyle batıyor gördü. Şöyle denilmesi de uzak bir ihtimal değildir: Allah'ın onu Okyanus'u geçmeye muktedir kılıp güneşin içinde battığı o pınara ulaştırmasına hiçbir engel yoktur. Allah onun güneşin battığı yere ulaştığını ve yeryüzünde -ki deniz de buna dâhildir- ona imkân ve iktidar verdiğini haber verdikten sonra buna ne engel olabilir ki? Sırf [aklen] uzak görme sebebiyle Kur'an'ı zahirinin hilafına hamletmek gerekmez. { وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْماً } “Ve onun yanında bir kavim buldu”. { عِنْدَهَا } ifadesindeki zamir ya pınara ya da güneşe aittir. Denildi ki: Bunlar, elbiseleri vahşi hayvan derileri olan bir kavimdi ve kâfirdiler. Allah onu [Zülkarneyn'i], onları cezalandırmak ile serbest bırakmak arasında muhayyer kıldı ve: { إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً } “Ya [onları] cezalandırırsın ya da haklarında güzel bir muamele benimsersin” buyurdu. Yani; ya işin başında onları öldürerek cezalandırırsın ya da haklarında güzellik sahibi bir yol veya -masdarın sıfat kılınmasıyla mübalağa yapılarak- güzel bir yol tutarsın. Kastedilen, onları hakka davet etmek ve kendilerine dinin esaslarını öğretmektir. Zülkarneyn, muhayyerlikteki son seçenek olan daveti tercih ederek: { قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ } “[Zülkarneyn] dedi ki: Şirkte ısrar ederek nefsine zulmeden ve davetimi kabul etmeyene gelince; { فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ } biz onu [dünyada] öldürerek cezalandıracağız; { ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ } sonra ahirette Rabbine döndürülür; { فَيُعَذِّبُهُ عَذَاباً نُكْراً } O da kendisini orada çok dehşetli bir azapla cezalandırır” dedi. Yani akılların alamayacağı korkunç [bir azapla]. Zeccâc şöyle demiştir: 'Allah onu iki durum arasında muhayyer bıraktı.' en-Nehhâs dedi ki: Ali b. Süleyman, Zülkarneyn'in kendisine böyle hitap edilecek bir peygamber olduğu sahih olarak sabit olmadığı için onun bu sözünü reddetmiştir. [Ali b. Süleyman'a göre], öyle olsaydı Zülkarneyn, Azîz ve Celîl olan Rabbine nasıl { ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ } 'Sonra Rabbine döndürülür' der ve [Allah'a karşı] nasıl { فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ } deyip [kendisi için] nûn zamiriyle (biz diye) hitap ederdi? O [Ali b. Süleyman]: Takdir, '[Ey Muhammed!] Biz dedik ki: Onlar [da]: Ey Zülkarneyn! dediler' şeklindedir, demiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: Onun zikrettiği bu [itiraz] zorunlu değildir; zira Allah Azze ve Celle'nin ona hitap etmiş olması mümkündür...

عَلَى لِسَانِ نَبِيٍّ فِي وَقْتِهِ، وَكَأَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ خَاطَبَ أُولَئِكَ الْقَوْمَ فَلَا يَلْزَمُ مَا ذَكَرَهُ. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مُخَاطِبًا لِلنَّبِيِّ الَّذِي خَاطَبَهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِهِ، أَوْ خَاطَبَ قَوْمَهُ الَّذِينَ وَصَلَ بِهِمْ إِلَى ذَلِكَ الْمَوْضِعِ. قَالَ ثَعْلَبٌ: أَنْ فِي قَوْلِهِ: إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَلَوْ رُفِعَتْ لَكَانَ صَوَابًا بِمَعْنَى فَأَمَّا هُوَ، كَقَوْلِ الشاعر:

dönemindeki bir peygamberin diliyle hitap etmiş olması ve Zülkarneyn'in de o kavme hitap etmiş olması mümkündür; dolayısıyla onun zikrettiği mahzur gerekmez. Ayrıca Allah'ın kendi lisanıyla kendisine hitap ettiği peygambere hitap ediyor olması veya kendileriyle birlikte o mevkiye ulaştığı kendi kavmine hitap ediyor olması da mümkündür. Sa'leb şöyle demiştir: { إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ } ifadesindeki en (أَنْ) nasb mahallindedir; eğer 'fe-emmâ hüve' manasında merfu kılınsaydı da şairin şu sözünde olduğu gibi doğru olurdu:

فسيرا فَإِمَّا حَاجَةٌ تَقْضِيَانِهَا ... وَإِمَّا مَقِيلٌ صَالِحٌ وَصَدِيقُ

Yürüyün; ya yerine getireceğiniz bir ihtiyaç vardır... Ya da güzel bir dinlenme yeri ve bir dost.

وَأَمَّا مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَصَدَّقَ دَعْوَتِي وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً مِمَّا يَقْتَضِيهِ الْإِيمَانُ فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ فَلَهُ جَزاءً بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، أَيْ: جَزَاءٌ الْخَصْلَةُ الْحُسْنَى عِنْدَ اللَّهِ، أَوِ الْفَعْلَةُ الْحُسْنَى وَهِيَ الْجَنَّةُ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَإِضَافَةُ الْجَزَاءِ إِلَى الْحُسْنَى الَّتِي هِيَ الْجَنَّةُ كَإِضَافَةِ حَقِّ الْيَقِينِ وَدَارِ الْآخِرَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْجَزَاءُ مِنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ، أَيْ: أُعْطِيهِ وَأَتَفَضَّلُ عَلَيْهِ، وَقَرَأَ سَائِرُ الْكُوفِيِّينَ فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى بِنَصْبِ جَزَاءً وَتَنْوِينِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: انْتِصَابُهُ عَلَى التَّمْيِيزِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ: مَجْزِيًّا بِهَا جَزَاءً، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمَسْرُوقٌ بِنَصْبِ جَزاءً مِنْ غَيْرِ تَنْوِينٍ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هِيَ عَلَى حَذْفِ التَّنْوِينِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا عِنْدَ غَيْرِهِ خَطَأٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ مَوْضِعَ حَذْفِ تَنْوِينٍ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَقُرِئَ بِرَفْعِ جَزَاءٌ مُنَوَّنًا عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ، وَالْحُسْنَى بَدَلٌ مِنْهُ وَالْخَبَرُ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً أَيْ: مِمَّا نَأْمُرُ بِهِ قَوْلًا ذَا يُسْرٍ لَيْسَ بِالصَّعْبِ الشَّاقِّ، أَوْ أُطْلِقَ عَلَيْهِ الْمَصْدَرُ مُبَالَغَةً ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً أَيْ: طَرِيقًا آخَرَ غَيْرَ الطَّرِيقِ الْأُولَى، وَهِيَ الَّتِي رَجَعَ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ، وَسَارَ فِيهَا إِلَى الْمَشْرِقِ حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ أَيِ: الْمَوْضِعَ الَّذِي تَطْلُعُ عَلَيْهِ الشَّمْسُ أَوَّلًا مِنْ مَعْمُورِ الأرض، مكان طلوع، لِعَدَمِ الْمَانِعِ شَرْعًا وَلَا عَقْلًا مِنْ وُصُولِهِ إِلَيْهِ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِيمَا سَبَقَ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً يَسْتُرُهُمْ، لَا مِنَ الْبُيُوتِ وَلَا مِنَ اللِّبَاسِ، بَلْ هُمْ حُفَاةٌ عُرَاةٌ لَا يَأْوُونَ إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْعِمَارَةِ. قِيلَ: لِأَنَّهُمْ بِأَرْضٍ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَسْتَقِرَّ عَلَيْهَا الْبِنَاءُ كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً أَيْ: كَذَلِكَ أَمْرُ ذِي الْقَرْنَيْنِ أَتْبَعَ هَذِهِ الْأَسْبَابَ حَتَّى بَلَغَ، وَقَدْ عَلِمْنَا حِينَ مَلَّكْنَاهُ مَا عِنْدَهُ مِنَ الصَّلَاحِيَةِ لِذَلِكَ الْمُلْكِ وَالِاسْتِقْلَالِ بِهِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ سِتْرًا مِثْلَ ذَلِكَ السِّتْرِ الَّذِي جَعَلْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَبْنِيَةِ وَالثِّيَابِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: كَذَلِكَ بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ مِثْلَ مَا بَلَغَ مِنْ مَغْرِبِهَا وَقِيلَ:

{ وَأَمَّا مَنْ آمَنَ } “İman edene gelince”; Allah'a iman edip davetimi doğrulayan, { وَعَمِلَ صالِحاً } “ve sâlih amel işleyene”; imanın gerektirdiği sâlih amelleri yapana gelince, { فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى } “onun için en güzel mükâfat vardır.” Medine ehli, Ebû Amr, Âsım, İbn Kesîr ve İbn Âmir mübteda olarak ref ile { فَلَهُ جَزاءً } şeklinde okumuşlardır; yani onun için Allah katında en güzel mükâfat vardır ya da en güzel amel karşılığı vardır ki o da cennettir; bunu el-Ferrâ söylemiştir. Cezânın (mükâfatın) el-hüsnâya (cennete) izafeti, hakkı'l-yakîn ve dâru'l-âhire izafeti gibidir. Bu mükâfatın Zülkarneyn tarafından olması da mümkündür; yani ona verir ve ihsanda bulunurum. Kûfelilerin geri kalanı ise cezâ kelimesini nasb ve tenvin ile { فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى } şeklinde okumuşlardır. el-Ferrâ: Temyiz olarak nasb edilmiştir, demiştir. ez-Zeccâc: O, hal makamında bir mastardır; yani mükâfatlandırılmış olarak karşılık verilir, demiştir. İbn Abbâs ve Mesrûk ise cezâ kelimesini tenvinsiz nasb ile okumuşlardır. Ebû Hâtim: Bu, iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle tenvinin hazfedilmesine dayanır, demiştir. en-Nehhâs: Bu, başkalarına göre hatalıdır; çünkü burası iki sâkinin buluşması sebebiyle tenvinin hazfedileceği bir yer değildir, demiştir. Cezâ kelimesinin mübteda olarak tenvinli ref ile, el-hüsnânın ondan bedel, cârr ve mecrûrun ise haber olması şeklinde de okunmuştur. { وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً } “Ve buyruğumuzdan ona kolay olanı söyleyeceğiz.” Yani emredeceğimiz hususlardan ona zor ve meşakkatli olmayan, kolaylık ifade eden bir söz söyleriz ya da mübalağa kastıyla mastar kullanılmıştır. { ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً } “Sonra bir sebebi daha takip etti.” Yani birinci yoldan başka bir yolu; o da batıdan döndüğü ve kendisiyle doğuya doğru yürüdüğü yoldur. { حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ } “Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında”; yani daha önce açıkladığımız gibi şer'an ve aklen oraya ulaşmasına bir engel bulunmadığı için yeryüzünün meskûn yerlerinden güneşin ilk doğduğu yere, doğuş mahalline [ulaştığında], { وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً } “onu, kendileriyle güneş arasına hiçbir örtü koymadığımız bir kavmin üzerine doğar buldu.” Yani kendilerini güneşten koruyacak ne ev ne de elbise türünden bir örtü koymadığımız; aksine onlar herhangi bir yapıya sığınmayan çıplak ve yalınayak kimselerdir. Denildi ki: Üzerinde binanın durmasının mümkün olmadığı bir arazide bulundukları içindir. { كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً } “İşte böyle! Şüphesiz biz onun yanındaki her şeyi bilgimizle kuşatmıştık.” Yani Zülkarneyn'in durumu işte böyledir; bu sebepleri takip edip nihayet oraya ulaştı; onu hükümdar kıldığımızda onun o mülke ve onu bağımsız yönetmeye dair liyakatini biliyorduk. Denildi ki: Manası, size verdiğimiz binalar ve elbiseler gibi bir örtüyü onlara vermedik, demektir. Denildi ki: Manası, batısına ulaştığı gibi güneşin doğduğu yere de böylece ulaştı, demektir. Denildi ki:

الْمَعْنَى: كَذَلِكَ تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ مِثْلَ ذَلِكَ الْقَبِيلِ الَّذِي تَغْرُبُ عَلَيْهِمْ، فَقَضَى فِي هَؤُلَاءِ كَمَا قَضَى فِي أُولَئِكَ مِنْ تَعْذِيبِ الظَّالِمِينَ وَالْإِحْسَانِ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَيَكُونُ تَأْوِيلُ الْإِحَاطَةِ بِمَا لَدَيْهِ فِي هَذِهِ الْوُجُوهِ عَلَى مَا يُنَاسِبُ ذَلِكَ، كَمَا قُلْنَا فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ.

Manası: Tıpkı üzerlerine güneşin battığı o topluluk gibi bir kavmin üzerine doğmaktadır; dolayısıyla o kavim hakkında zâlimleri cezalandırmak ve müminlere ihsanda bulunmak hususunda nasıl hüküm verdiyse bunlar hakkında da aynı şekilde hükmetti, demektir. Yanındakileri kuşatmanın tefsiri ise bu vecihlerde birinci vecihte söylediğimiz gibi buna uygun düşecek şekilde olur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: قَالَتِ الْيَهُودُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ إِنَّمَا تَذْكُرُ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيِّينَ، إِنَّكَ سَمِعْتَ ذِكْرَهُمْ مِنَّا، فَأَخْبِرْنَا عَنْ نَبِيٍّ لَمْ يَذْكُرْهُ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ إِلَّا فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ، قَالَ: وَمَنْ هُوَ؟ قَالُوا: ذُو الْقَرْنَيْنِ، قَالَ: مَا بَلَغَنِي عَنْهُ شَيْءٌ، فَخَرَجُوا فَرِحِينَ قَدْ غَلَبُوا فِي أَنْفُسِهِمْ، فَلَمْ يَبْلُغُوا بَابَ الْبَيْتِ حَتَّى نَزَلَ جبريل بهؤلاء الآيات وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ

İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den şöyle rivayet etmiştir: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ey Muhammed! Sen sadece İbrâhim'i, Mûsâ'yı, Îsâ'yı ve peygamberleri anıyorsun; sen onların adını bizden işittin. Bize Allah'ın Tevrat'ta sadece tek bir yerde zikrettiği bir peygamberden haber ver' dediler. [Resûlullah]: 'O kimdir?' buyurdu. 'Zülkarneyn'dir' dediler. [Resûlullah]: 'Bana onun hakkında bir şey ulaşmadı' buyurdu. Kendi içlerinde galip geldiklerini düşünerek sevinçle çıktılar. Henüz evin kapısına varmamışlardı ki Cibrîl şu ayetlerle indi: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ } “Sana Zülkarneyn'den soruyorlar.” Abdürrezzâk,

وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا أَدْرِي أَتُبَّعٌ كَانَ نَبِيًّا أَمْ لَا؟ وَمَا أَدْرِي أَذُو الْقَرْنَيْنِ كَانَ نَبِيًّا أَمْ لَا؟ وَمَا أَدْرِي الْحُدُودُ كَفَّارَاتٌ لِأَهْلِهَا أَمْ لَا؟» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ قَالَ: سُئِلَ عَلِيٌّ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ أَنَبِيٌّ هُوَ؟ قَالَ: سَمِعْتُ نَبِيَّكُمْ ﷺ يقول: «هو عبد ناصح الله فَنَصَحَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ فِي «فُتُوحِ مِصْرَ» ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ، وَابْنُ أَبِي عَاصِمٍ فِي السُّنَّةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ أَبِي الطُّفَيْلِ أَنَّ ابْنَ الْكَوَّاءِ سَأَلَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ: أَنَبِيًّا كَانَ أَمْ مَلِكًا؟ قَالَ: لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا وَلَا مَلِكًا، وَلَكِنْ كَانَ عَبْدًا صَالِحًا أَحَبَّ اللَّهَ فَأَحَبَّهُ اللَّهُ، وَنَصَحَ لِلَّهِ فَنَصَحَهُ اللَّهُ، بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى قَوْمِهِ فَضَرَبُوهُ عَلَى قَرْنِهِ فَمَاتَ، ثُمَّ أَحْيَاهُ اللَّهُ لِجِهَادِهِمْ، ثُمَّ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى قَوْمِهِ فَضَرَبُوهُ عَلَى قَرْنِهِ الْآخَرِ فَمَاتَ، فَأَحْيَاهُ اللَّهُ لِجِهَادِهِمْ، فَلِذَلِكَ سُمِّيَ ذَا الْقَرْنَيْنِ، وَإِنَّ فِيكُمْ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَمْرٍو قَالَ: ذُو الْقَرْنَيْنِ نبيّ.

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Tübba'ın peygamber olup olmadığını bilmiyorum; Zülkarneyn'in peygamber olup olmadığını da bilmiyorum; had cezalarının sahiplerine kefaret olup olmadığını da bilmiyorum.» İbn Merdûye Sâlim b. Ebî'l-Ca'd'dan rivayet etmiştir: Ali'ye Zülkarneyn'in bir peygamber olup olmadığı soruldu; o da şöyle dedi: Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «O, Allah'a samimiyetle bağlanan, Allah'ın da kendisini muvaffak kıldığı bir kuldur.» İbn Abdilhakem Fütûhu Mısr'da, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, es-Sünne'de İbn Ebî Âsım ve İbn Merdûye Ebü't-Tufeyl yoluyla rivayet etmişlerdir ki: İbnü'l-Kevvâ, Ali b. Ebî Tâlib'e Zülkarneyn hakkında: 'O bir peygamber miydi yoksa bir hükümdar mıydı?' diye sordu. Ali şöyle dedi: 'O ne bir peygamberdi ne de bir hükümdardı; fakat Allah'ı seven, Allah'ın da kendisini sevdiği, Allah'a ihlasla bağlanan, Allah'ın da kendisini muvaffak kıldığı sâlih bir kuldu. Allah onu kavmine gönderdi, onlar onun boynuzuna (başına) vurdular ve o vefat etti. Sonra Allah onlarla cihat etmesi için onu diriltti. Sonra Allah onu kavmine tekrar gönderdi, bu sefer diğer boynuzuna vurdular ve yine vefat etti. Allah onlarla cihat etmesi için onu tekrar diriltti. İşte bu sebeple Zülkarneyn (iki boynuz sahibi) olarak isimlendirildi. Şüphesiz sizin aranızda da onun bir benzeri vardır.' İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye İbn Amr'dan rivayet etmiştir: 'Zülkarneyn bir peygamberdir.'

وأخرج ابن أبي حاتم عن الأحوص بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ فَقَالَ: «هُوَ مَلِكٌ مَسَحَ الْأَرْضَ بِالْأَسْبَابِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ فِي «فُتُوحِ مِصْرَ» ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ في العظمة، عن خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ الْكُلَاعِيِّ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي كِتَابِ «الْأَضْدَادِ» ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلًا يُنَادِي بِمِنًى:

İbn Ebî Hâtim el-Ahvas b. Hakîm'den, o da babasından rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Zülkarneyn hakkında sorulmuş, o da şöyle buyurmuştur: «O, yeryüzünü sebeplerle katetmiş bir hükümdardır.» İbn Abdilhakem Fütûhu Mısr'da, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Hâlid b. Ma'dân el-Kelâî'den merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Abdilhakem, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Ezdâd kitabında İbnü'l-Enbârî ve Ebü'ş-Şeyh Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet etmişlerdir ki o, Mina'da bir adamın şöyle seslendiğini işitti:

يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ، فَقَالَ عمر: ها أنتم قد سمعتم بِأَسْمَاءِ الْأَنْبِيَاءِ فَمَا بَالُكُمْ وَأَسْمَاءُ الْمَلَائِكَةِ؟ وَفِي الْبَابِ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِمَّا يُغْنِي عَنْهُ مَا قَدْ أَوْرَدْنَاهُ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ فِي «فُتُوحِ مِصْرَ» ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ حَدِيثًا يَتَضَمَّنُ أَنَّ نَفَرًا مِنَ الْيَهُودِ سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ عَنِ ذِي الْقَرْنَيْنِ، فَأَخْبَرَهُمْ بِمَا جَاءُوا لَهُ ابْتِدَاءً، وَكَانَ فِيمَا أَخْبَرَهُمْ بِهِ أَنَّهُ كَانَ شَابًّا مِنَ الرُّومِ، وَأَنَّهُ بَنَى الْإِسْكَنْدَرِيَّةَ، وَأَنَّهُ عَلَا بِهِ مَلَكٌ فِي السَّمَاءِ، وَذَهَبَ بِهِ إِلَى السَّدِّ. وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ، وَفِي مَتْنِهِ نَكَارَةٌ، وَأَكْثَرُ مَا فِيهِ أَنَّهُ مِنْ أَخْبَارِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، ذَكَرَ مَعْنَى هَذَا ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ وَعَزَاهُ إِلَى ابْنِ جَرِيرٍ وَالْأُمَوِيِّ فِي مَغَازِيهِ ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: وَالْعَجَبُ أن أبا زرعة الرازي مَعَ جَلَالَةِ قَدْرِهِ سَاقَهُ بِتَمَامِهِ فِي كِتَابِهِ «دَلَائِلِ النُّبُوَّةِ» انْتَهَى.

'Ey Zülkarneyn!' Bunun üzerine Ömer: 'İşte siz peygamberlerin isimlerini duydunuz, meleklerin isimleriyle ne işiniz var?' dedi. Bu konuda burada zikrettiklerimizin dışında, aktardıklarımızın yerine geçebilecek başka rivayetler de vardır. İbn Abdilhakem Fütûhu Mısr'da, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den bir hadis rivayet etmişlerdir. Bu hadis; Yahudilerden bir grubun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Zülkarneyn hakkında soru sorduklarını, onun da kendilerine geliş amaçlarını önceden haber verdiğini ihtiva etmektedir. Onlara haber verdiği hususlar arasında onun Rumlardan bir genç olduğu, İskenderiye'yi inşa ettiği, bir meleğin onu göğe yükselttiği ve onu sedde götürdüğü yer almaktadır. Bu rivayetin senedi zayıftır, metninde de münkerlik vardır ve içindekilerin çoğu İsrâiliyyât haberlerindendir. İbn Kesîr tefsirinde bu manayı zikretmiş ve onu İbn Cerîr'e ve Megâzî'sinde el-Ümevî'ye nispet etmiştir. Sonra şöyle demiştir: 'Şaşılacak olan şudur ki Ebû Zür'a er-Râzî, kadrinin yüceliğine rağmen bunu Delâilü'n-Nübüvve adlı kitabında tam olarak nakletmiştir.' İbn Kesîr'in sözü bitti.

وَقَدْ سَاقَهُ بِتَمَامِهِ السُّيُوطِيُّ فِي «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ» ، وَسَاقَ أَيْضًا خَبَرًا طَوِيلًا عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ وَعَزَاهُ إِلَى ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالشِّيرَازِيِّ فِي الْأَلْقَابِ وَأَبِي الشَّيْخِ، وَفِيهِ أَشْيَاءُ مُنْكَرَةٌ جِدًّا، وَكَذَلِكَ ذَكَرَ خَبَرًا طَوِيلًا عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَاقِرِ أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَلَعَلَّ هَذِهِ الْأَخْبَارَ وَنَحْوَهَا مَنْقُولَةٌ عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقَدْ أُمِرْنَا بِأَنْ لَا نُصَدِّقَهُمْ وَلَا نُكَذِّبَهُمْ فِيمَا يَنْقُلُونَهُ إِلَيْنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابن عباس في قَوْلِهِ: وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً قَالَ: عِلْمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلَالٍ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ قَالَ لِكَعْبِ الْأَحْبَارِ: أَنْتَ تَقُولُ: إِنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ كَانَ يَرْبِطُ خَيْلَهُ بِالثُّرَيَّا، قَالَ لَهُ كَعْبٌ:

es-Süyûtî de bunu ed-Dürrü'l-Mensûr'da bütünüyle aktarmış; ayrıca Vehb b. Münebbih'ten uzun bir haber nakledip bunu İbn İshâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Elkâb'da eş-Şîrâzî ve Ebü'ş-Şeyh'e nispet etmiştir ki bu haberde son derece münker şeyler vardır. Aynı şekilde Muhammed el-Bâkır'dan İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in tahrîc ettiği uzun bir haber zikretmiştir. Muhtemelen bu ve benzeri haberler Ehl-i Kitap'tan nakledilmiştir; oysa bize onların bize aktardıkları hususlarda onları ne doğrulamamız ne de yalanlamamız emredilmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً } “ve ona her şeyden bir sebep (yol) verdik” ayeti hakkında: 'İlim verdik' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim Saîd b. Ebî Hilâl'den rivayet etmiştir ki Muâviye b. Ebî Süfyân Kâ'bü'l-Ahbâr'a: 'Sen Zülkarneyn'in atlarını Ülker yıldızına (Süreyyâ) bağladığını söylüyorsun' dedi. Kâ'b ona şöyle cevap verdi:

إِنْ كُنْتُ قُلْتُ ذَلِكَ فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ: وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طريق عثمان بن حاضر أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ذَكَرَ لَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بن أبي

'Eğer ben bunu söylemişsem şüphesiz Allah şöyle buyurmuştur: { وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً } “Biz ona her şeyden bir sebep (ulaşacağı hedefin yolunu ve vasıtasını) verdik.”' Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Osmân b. Hâdır tarikiyle rivayet etmişlerdir ki İbn Abbâs ona, Muâviye b. Ebî

سُفْيَانَ قَرَأَ الْآيَةَ الَّتِي فِي سُورَةِ الْكَهْفِ «تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَامِيَةٍ» قَالَ ابْنُ عباس: فقلت لمعاوية ما نقرؤها إلا حَمِئَةٍ فسأل معاوية عبد بْنَ عَمْرٍو كَيْفَ تَقْرَؤُهَا؟ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: كَمَا قَرَأْتَهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَقُلْتُ لِمُعَاوِيَةَ: فِي بَيْتِي نَزَلَ الْقُرْآنُ، فَأَرْسَلَ إِلَى كَعْبٍ، فَقَالَ لَهُ: أَيْنَ تَجِدُ الشَّمْسَ تَغْرُبُ فِي التَّوْرَاةِ؟ فَقَالَ لَهُ كَعْبٌ:

Süfyân'ın Kehf sûresindeki ayeti «تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَامِيَةٍ» (sıcak bir pınarda batar) şeklinde okuduğu bahsedildi. İbn Abbâs dedi ki: Ben Muâviye'ye: 'Biz onu sadece حَمِئَةٍ (balçıklı) olarak okuyoruz' dedim. Muâviye Abdullah b. Amr'a: 'Sen onu nasıl okuyorsun?' diye sordu. Abdullah: 'Senin okuduğun gibi' dedi. İbn Abbâs dedi ki: Muâviye'ye: 'Kur'an benim evimde indi' dedim. Bunun üzerine [Muâviye] Kâ'b'a haber gönderdi ve ona: 'Tevrat'ta güneşin nerede battığını görüyorsun?' diye sordu. Kâ'b ona şöyle dedi:

سَلْ أَهْلَ الْعَرَبِيَّةِ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ بِهَا، وَأَمَّا أَنَا فَإِنِّي أَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ فِي مَاءٍ وَطِينٍ، وَأَشَارَ بِيَدِهِ إلى المغرب. قال ابن حاضر: لو أني عند كما أَيَّدْتُكَ بِكَلَامٍ تَزْدَادُ بِهِ بَصِيرَةً فِي حَمِئَةٍ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَمَا هُوَ؟ قُلْتُ: فِيمَا نَأْثِرُ قَوْلُ تُبَّعٍ فِيمَا ذَكَرَ بِهِ ذَا الْقَرْنَيْنِ فِي كَلَفِهِ بِالْعِلْمِ وَاتِّبَاعِهِ إِيَّاهُ:

'Arap dili ehline sor; zira onlar bunu daha iyi bilirler. Bana gelince; ben Tevrat'ta [onun] su ve çamur içinde battığını buluyorum' dedi ve eliyle batıya işaret etti. İbn Hâdır dedi ki: 'Eğer ben yanınızda olsaydım, hamie (حَمِئَةٍ) kıraatinde basiretini artıracak bir sözle seni desteklerdim.' İbn Abbâs: 'O nedir?' dedi. Ben de: 'Tübba'ın, Zülkarneyn'in ilme olan düşkünlüğünü ve ona tâbi oluşunu anlattığı rivayet edilen şu sözüdür' dedim:

قَدْ كان ذو القرنين عمرو مسلما ... ملكا تذلّ له الملوك وتحسد

Zülkarneyn Amr, şüphesiz Müslüman bir hükümdardı... Kralların önünde boyun eğdiği ve gıpta ettiği.

فَأَتَى الْمَشَارِقَ وَالْمَغَارِبَ يَبْتَغِي ... أَسْبَابَ مُلْكٍ مِنْ حَكِيمٍ مُرْشِدٍ

Doğulara ve batılara gitti arayarak... Hükümranlık sebeplerini, mürşit olan bir hakîmden.

فَرَأَى مَغِيبَ الشَّمْسِ عِنْدَ غُرُوبِهَا ... في عين ذي خلب وثأط حرمد

Böylece güneşin batış yerini gördü batarken... Çamurlu, balçıklı ve kara bir pınarda.

فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا الْخَلَبُ؟ قُلْتُ: الطِّينُ بِكَلَامِهِمْ، قَالَ: فَمَا الثَّاطُ؟ قُلْتُ: الْحَمْأَةُ. قَالَ: فما الحرمد؟ قُلْتُ: الْأَسْوَدُ فَدَعَا ابْنُ عَبَّاسٍ غُلَامًا فَقَالَ: اكْتُبْ مَا يَقُولُ هَذَا الرَّجُلُ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أن النبي كَانَ يَقْرَأُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا مثله.

İbn Abbâs: 'Haleb (الْخَلَبُ) nedir?' dedi. Ben: 'Onların lisanında çamurdur' dedim. 'Se'at (الثَّأْطُ) nedir?' dedi. Ben: 'Balçıktır' dedim. 'Harmed (الْحَرْمَدُ) nedir?' dedi. Ben: 'Siyah olandır' dedim. Bunun üzerine İbn Abbâs bir gulamı çağırdı ve: 'Bu adamın söylediklerini yaz' dedi. et-Tirmizî, Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Übey b. Ka'b'dan rivayet etmişlerdir ki Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ayeti: { فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } şeklinde okuyordu. et-Taberânî, el-Hâkim ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٩٢ الى ٩٨]

[Kehf Sûresi (18), Âyetler 92-98]

ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣) قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ نَارًا قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦)

{ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣) قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ نَارًا قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦) } “Sonra bir sebebi daha takip etti. (92) Nihayet iki sed arasına ulaştığında, onların gerisinde neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu. (93) Dediler ki: 'Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar. Bizimle onlar arasına bir sed yapman şartıyla sana bir vergi verelim mi?' (94) Dedi ki: 'Rabbimin beni içinde güçlendirdiği imkânlar daha hayırlıdır. Siz bana bedenî güçle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım.' (95) 'Bana demir kütleleri getirin!' Nihayet iki dağın arasını eşitlediğinde: 'Körükleyin!' dedi. Onu bir ateş koru hâline getirince de: 'Bana getirin, üzerine erimiş bakır dökeyim' dedi. (96)”

فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧) قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨)

{ فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧) قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) } “Artık onu ne aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler. (97) Dedi ki: 'Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiği zaman onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.' (98)”

ثُمَّ حَكَى سُبْحَانَهُ سَفَرَ ذِي الْقَرْنَيْنِ إِلَى نَاحِيَةٍ أُخْرَى، وَهِيَ نَاحِيَةُ الْقُطْرِ الشَّمَالِيِّ بَعْدَ تَهْيِئَةِ أَسْبَابِهِ، فَقَالَ:

Sonra Allah Teâlâ, Zülkarneyn'in sebeplerini hazırladıktan sonra başka bir yöne, yani kuzey yönüne yaptığı yolculuğu naklederek şöyle buyurdu:

ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً أَيْ: طَرِيقًا ثَالِثًا مُعْتَرِضًا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَيَحْيَى الْيَزِيدِيُّ وَأَبُو زَيْدٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بِفَتْحِ السِّينِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّهَا.

{ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً } “Sonra bir yolu takip etti”; yani doğu ile batı arasında uzanan üçüncü bir yolu. { حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ } “Nihayet iki sed arasına ulaştığında”; İbn Kesîr, Ebû Amr, Hafs, İbn Muhaysın, Yahyâ el-Yezîdî ve el-Mufaddal'dan rivayetle Ebû Zeyd sin harfinin fethasıyla (es-Seddeyn) okumuşlardır. Diğerleri ise dammesiyle (es-Süddeyn) okumuşlardır.

قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَأَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: السَّدُّ إِنْ كَانَ بِخَلْقِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَهُوَ بِضَمِّ السِّينِ حَتَّى يَكُونَ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، أَيْ: هُوَ مِمَّا فَعَلَهُ اللَّهُ وَخَلَقَهُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ عَمَلِ الْعِبَادِ فَهُوَ بالفتح حتى يكون حدثا. وقال ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: كُلُّ مَا قَابَلَكَ فَسَدَّ مَا وَرَاءَهُ فَهُوَ سَدٌّ وَسُدُّ نَحْوُ الضَّعْفِ وَالضُّعْفِ، وَالْفَقْرِ وَالْفُقْرِ، وَالسَّدَّانِ هُمَا جَبَلَانِ مِنْ قِبَلِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ، وَانْتِصَابُ بَيْنَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ كَمَا ارْتَفَعَ بِالْفَاعِلِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ . وَقِيلَ: مَوْضِعُ بَيْنَ السَّدَّيْنِ هُوَ مُنْقَطَعُ أَرْضِ التُّرْكِ مِمَّا يَلِي الْمَشْرِقَ لَا جَبَلَا أَرْمِينِيَّةَ وأذربيجان.

Ebû Ubeyde, İbnü'l-Enbârî ve Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demişlerdir: Sed şayet Allah Sübhânehu'nun yaratmasıyla [tabiî] ise, mef'ûl (yapılmış/yaratılmış) anlamında olması için sin harfinin dammesiyle (südd) okunur; yani o, Allah'ın yaptığı ve yarattığı şeylerdendir. Şayet kulların yapımı ise bir masdar/fiil olması için fetha ile (sedd) okunur. İbnü'l-A'râbî ise şöyle demiştir: Karşına çıkıp arkasını kapatan her şey 'sedd' ve 'südd'dür; tıpkı 'da'f' ile 'du'f', 'fakr' ile 'fukr' gibi. İki sed (es-seddân), Ermenistan ve Azerbaycan tarafındaki iki dağdır. 'Beyne' (بَيْنَ) lafzının mansub olması, mef'ûlün bih oluşundandır; nitekim { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun, aranızdaki [bağlar] kopmuştur” kavlinde de fâillik sebebiyle merfû olmuştur. İki seddin arasının, Ermenistan ve Azerbaycan'ın iki dağı değil, Türk yurdunun doğuya bitişik olan uç noktası olduğu da söylenmiştir.

وَحَكَى ابْنُ جَرِيرٍ فِي «تَارِيخِهِ» أَنَّ صَاحِبَ أَذْرَبِيجَانَ أَيَّامَ فَتْحِهَا وَجَّهَ إِنْسَانًا مِنْ نَاحِيَةِ الْجُزُرِ فَشَاهَدَهُ، وَوَصَفَ أَنَّهُ بُنْيَانٌ رَفِيعٌ وَرَاءَ خندق وثيق منيع، ووَجَدَ مِنْ دُونِهِما أَيْ: مِنْ وَرَائِهِمَا مَجَازًا عَنْهُمَا، وَقِيلَ: أَمَامَهُمَا قَوْماً لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يُفْقِهُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْقَافِ مِنْ أَفْقَهَ إِذَا أَبَانَ، أَيْ: لَا يُبَيِّنُونَ لِغَيْرِهِمْ كَلَامًا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْقَافِ، أَيْ: لَا يَفْهَمُونَ كَلَامَ غَيْرِهِمْ، وَالْقِرَاءَتَانِ صَحِيحَتَانِ، وَمَعْنَاهُمَا لَا يَفْهَمُونَ عَنْ غَيْرِهِمْ وَلَا يُفْهِمُونَ غَيْرَهُمْ، لِأَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَ غَيْرَ لُغَةِ أَنْفُسِهِمْ قالُوا أَيْ: هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ الَّذِينَ لَا يُفْهِمُونَ قَوْلًا، قِيلَ: إِنَّ فَهْمَ ذِي الْقَرْنَيْنِ لِكَلَامِهِمْ مِنْ جُمْلَةِ الْأَسْبَابِ الَّتِي أَعْطَاهُ اللَّهُ، وَقِيلَ: إِنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ لِتُرْجُمَانِهِمْ، فَقَالَ لِذِي القرنين بما قالوا له: يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ اسْمَانِ عَجَمِيَّانِ بِدَلِيلِ مَنْعِ صَرْفِهِمَا، وَبِهِ قَالَ الْأَكْثَرُ.

İbn Cerîr Târîh'inde, Azerbaycan'ın fethi günlerinde oranın valisinin adalar tarafından bir adam gönderdiğini, onun da seddi gördüğünü ve sağlam, müstahkem bir hendeğin arkasında yükselen bir yapı olduğunu vasfettiğini nakletmiştir. { وَجَدَ مِنْ دُونِهِما } “onların gerisinde buldu”; yani mecazen onların arkasında buldu; önlerinde buldu da denilmiştir. { قَوْماً لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } “neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim [buldu].” Hamza ve el-Kisâî 'açıkladı/beyan etti' anlamındaki efkahe (أَفْقَهَ) kökünden yâ'nın dammesi ve kâf'ın kesresiyle yüfkıhûne (يُفْقِهُونَ) şeklinde okumuşlardır; yani başkalarına bir söz beyan etmezler, anlatamazlar. Diğerleri ise yâ ve kâf'ın fethasıyla yefkahûne (يَفْقَهُونَ) şeklinde okumuşlardır; yani başkalarının sözünü anlamazlar. İki kıraat de sahihtir; anlamları ise şudur: Onlar kendi dillerinden başkasını bilmedikleri için ne başkalarının sözünü anlarlar ne de başkalarına anlatabilirler. { قالُوا } “Dediler ki”; yani söz anlatamayan bu kavim dedi. Denildi ki: Zülkarneyn'in onların sözlerini anlaması Allah'ın ona bahşettiği sebepler cümlesindendir. Bir görüşe göre onlar bunu tercümanlarına söylediler, o da Zülkarneyn'e onların söylediklerini aktararak şöyle dedi: { يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar.” Ye'cûc ve Me'cûc, gayr-ı munsarıf olmalarının delaletiyle gayr-ı arapça (acemî) iki isimdir; çoğunluk da bu görüştedir.

وَقِيلَ: مُشْتَقَّانِ مِنْ أَجَّ الظَّلِيمُ فِي مَشْيِهِ إِذَا هَرْوَلَ، وتأججت النار إذا تلهبت، قرأهما الجمهور غير هَمْزٍ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ بِالْهَمْزِ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَجْهُ هَمْزِهِمَا وَإِنْ لَمْ يُعْرَفْ لَهُ أَصْلٌ أَنَّ الْعَرَبَ قَدْ هَمَزَتْ حُرُوفًا لَا يُعْرَفُ للهمز فيها أصل كقولهم: كبأثت وَرَثَأَتْ وَاسْتَشْأَتْ الرِّيحُ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَا عَرَبِيَّيْنِ، فَمَنْ هَمَزَ فَهُوَ عَلَى وَزْنِ يَفْعُولٍ مِثْلَ يَرْبُوعٍ، وَمَنْ لَمْ يَهْمِزْ أَمْكَنَ أَنْ يَكُونَ خَفَّفَ الْهَمْزَةَ فَقَلَبَهَا أَلِفًا مِثْلَ رَاسٍ. وَأَمَّا مَأْجُوجُ، فَهُوَ مَفْعُولُ مِنْ أَجَّ، وَالْكَلِمَتَانِ مَنْ أَصْلٍ وَاحِدٍ فِي الِاشْتِقَاقِ. قَالَ: وَتُرِكَ الصَّرْفُ فِيهِمَا عَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِهِمَا عَرَبِيَّيْنِ لِلتَّأْنِيثِ وَالتَّعْرِيفِ كَأَنَّهُ اسْمٌ لِلْقَبِيلَةِ.

Denildi ki: Bu iki kelime, devekuşu koştuğu zaman söylenen 'ecce'z-zalîm' (أَجَّ الظَّلِيمُ) ve ateş alevlendiğinde söylenen 'teecciyeti'n-nâr' (تَأَجَّجَتِ النَّارُ) kökünden türemiştir. Cumhûr bu iki kelimeyi hemzesiz okumuş, Âsım ise hemzeyle okumuştur. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Hemze için bir asıl bilinmese bile hemzeli okunmasının vechi şudur: Araplar aslı bilinmeyen birtakım harfleri hemzeli okumuşlardır; kebe'set (كَبَأْثَتْ), rese'et (رَثَأَتْ) ve isteşe'eti'r-rîh (اسْتَشْأَتْ الرِّيحُ) demeleri gibi. Ebû Ali şöyle demiştir: İkisinin Arapça olması da mümkündür; bu durumda hemzeyle okuyan kimseye göre yerbû' (يَرْبُوعٌ) vezninde yef'ûl (يَفْعُولٌ) kalıbındadır. Hemzesiz okuyan kimseye göre ise hemzeyi hafifleterek ra's (رَأْسٌ) kelimesini râs (رَاسٍ) yapması gibi elife dönüştürmüş olması mümkündür. Me'cûc (مَأْجُوجُ) kelimesine gelince; o da ecce (أَجَّ) kökünden mef'ûl (مَفْعُولٌ) veznindedir ve iki kelime iştikak bakımından aynı asıldandır. Dedi ki: Arapça oldukları takdirde tenvinsiz bırakılmaları (gayr-ı munsarıf olmaları), kabile ismi gibi kabul edilerek müenneslik ve marifelik sebebiyledir.

وَاخْتُلِفَ فِي نَسَبِهِمْ فَقِيلَ: هُمْ مِنْ وَلَدِ يَافِثَ بْنِ نُوحٍ، وَقِيلَ يَأْجُوجُ مِنَ التُّرْكِ وَمَأْجُوجُ من الجيل وَالدَّيْلَمِ. وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: احْتَلَمَ آدَمُ فَاخْتَلَطَ مَاؤُهُ بِالتُّرَابِ فَخُلِقُوا مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يَحْتَلِمُونَ، وَإِنَّمَا هُمْ مِنْ وَلَدِ يَافِثَ، كَذَلِكَ قَالَ مُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُ.

Onların nesepleri hakkında ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: Onlar Nûh'un oğlu Yâfes'in neslindendir. Denildi ki: Ye'cûc Türklerden, Me'cûc ise Cîl ve Deylem'dendir. Kâ'bü'l-Ahbâr şöyle demiştir: Âdem ihtilam oldu, menisi toprağa karıştı ve onlar o sudan yaratıldılar. el-Kurtubî şöyle demiştir: Bu görüşte tutarsızlık vardır; çünkü peygamberler ihtilam olmazlar. Onlar ancak Yâfes'in neslindendir; Mukâtil ve başkaları da böyle söylemiştir.

وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ فِي صِفَتِهِمْ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَصِفُهُمْ بِصِغَرِ الْجُثَثِ وَقِصَرِ الْقَامَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَصِفُهُمْ بِكِبَرِ الْجُثَثِ وَطُولِ الْقَامَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ لَهُمْ مَخَالِبُ كَمَخَالِبِ السِّبَاعِ، وَإِنَّ مِنْهُمْ صِنْفًا يَفْتَرِشُ إِحْدَى أُذُنَيْهِ وَيَلْتَحِفُ بِالْأُخْرَى، وَلِأَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ السَّلَفِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَخْبَارٌ مُخْتَلِفَةٌ فِي صِفَاتِهِمْ وَأَفْعَالِهِمْ.

Onların sıfatları hakkında da ihtilaf edilmiştir. İnsanlardan bazıları onları küçük cüsseli ve kısa boylu olarak nitelerken, bazıları da iri cüsseli ve uzun boylu olarak niteler. Bazıları da yırtıcı hayvanların pençeleri gibi pençeleri olduğunu, onlardan bir kısmının kulaklarından birini yayıp diğerini örtündüğünü söyler. Selef ve sonraki dönem ilim ehlinin onların sıfatları ve fiilleri hakkında muhtelif rivayetleri bulunmaktadır.

وَاخْتُلِفَ فِي إِفْسَادِهِمْ فِي الْأَرْضِ، فَقِيلَ: هُوَ أَكْلُ بَنِي آدَمَ، وَقِيلَ: هُوَ الظُّلْمُ وَالْغَشْمُ وَالْقَتْلُ وَسَائِرُ وُجُوهِ الْإِفْسَادِ وَقِيلَ: كَانُوا يَخْرُجُونَ إِلَى أَرْضِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الَّذِينَ شَكَوْهُمْ إِلَى ذِي الْقَرْنَيْنِ فِي أَيَّامِ الرَّبِيعِ فَلَا يَدَعُونَ فِيهَا شَيْئًا أَخْضَرَ إِلَّا أَكَلُوهُ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً هَذَا الِاسْتِفْهَامُ مِنْ بَابِ حُسْنِ الْأَدَبِ مَعَ ذِي الْقَرْنَيْنِ.

Onların yeryüzündeki fesatları hakkında da ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: Bu, Âdemoğullarını yemeleridir. Denildi ki: Zulüm, baskı, katl ve diğer tüm bozgunculuk türleridir. Denildi ki: Onlar ilkbahar günlerinde Zülkarneyn'e şikâyette bulunan bu kavmin arazisine çıkar ve orada yeşil olan hiçbir şey bırakmayıp yerlerdi. { فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً } “Sana bir vergi verelim mi?” Bu soru, Zülkarneyn'e karşı bir edeb ve nezaket kabilindendir.

وَقُرِئَ خَرَاجًا. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْخَرَاجُ يَقَعُ عَلَى الضَّرِيبَةِ، وَيَقَعُ عَلَى مَالِ الْفَيْءِ، وَيَقَعُ عَلَى الْجِزْيَةِ، وَعَلَى الْغَلَّةِ. وَالْخَرَاجُ أَيْضًا: اسْمٌ لِمَا يَخْرُجُ مِنَ الْفَرَائِضِ فِي الْأَمْوَالِ، وَالْخَرْجُ الْمَصْدَرُ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: الْخَرْجُ الْجِزْيَةُ، وَالْخَرَاجُ فِي الْأَرْضِ وَقِيلَ: الْخَرْجُ مَا يُخْرِجُهُ كُلُّ أَحَدٍ مِنْ مَالِهِ، وَالْخَرَاجُ: مَا يَجْبِيهِ السُّلْطَانُ وَقِيلَ:

Hırâc (خَرَاجًا) şeklinde de okunmuştur. el-Ezherî şöyle demiştir: Harâc (الْخَرَاجُ) vergiye, fey gelirine, cizyeye ve mahsule denir. Harâc aynı zamanda mallardan çıkarılan farz miktarlara verilen isimdir; harc (الْخَرْجُ) ise mastardır. Kutrub şöyle demiştir: el-Harc cizyedir, el-harâc ise arazide olur. Denildi ki: el-Harc herkesin kendi malından çıkardığı şeydir; el-harâc ise sultanın topladığı vergidir. Denildi ki:

هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا أَيْ: رَدْمًا حَاجِزًا بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ. وَقُرِئَ سَدًّا بِفَتْحِ السِّينِ.

ikisi aynı anlamdadır. { عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا } “Bizimle onlar arasına bir sed yapman şartıyla.” Yani bizimle onlar arasında engelleyici bir set yapman şartıyla. Sîn harfinin fethasıyla sedden (سَدًّا) olarak da okunmuştur.

قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: الضَّمُّ هُوَ الِاسْمُ، وَالْفَتْحُ الْمَصْدَرُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: الْفَتْحُ وَالضَّمُّ لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَقَدْ سَبَقَ قَرِيبًا مَا حَكَيْنَاهُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو بْنِ الْعَلَاءِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ وَابْنِ الْأَنْبَارِيِّ مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَهُمَا. وَقَالَ ابْنُ أَبِي

el-Halîl ve Sîbeveyh şöyle demiştir: Damme ile olan isim, fetha ile olan mastardır. el-Kisâî: Fetha ve damme aynı anlamdaki iki lehçedir, demiştir. Az önce Ebû Amr b. el-Alâ, Ebû Ubeyde ve İbnü'l-Enbârî'den ikisi arasındaki farka dair aktardığımız açıklamalar geçmişti. İbn Ebî

إِسْحَاقَ: مَا رَأَتْهُ عَيْنَاكَ فَهُوَ سُدٌّ بِالضَّمِّ، وَمَا لَا تَرَى فَهُوَ سَدٌّ بِالْفَتْحِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا بَيَانَ مَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ وَبِالضَّمِّ فِي السَّدَّيْنِ قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي أَيْ: قَالَ لَهُمْ ذُو الْقَرْنَيْنِ: مَا بَسَطَهُ اللَّهُ لِي مِنَ الْقُدْرَةِ وَالْمُلْكِ خَيْرٌ مِنْ خَرْجِكُمْ، ثُمَّ طَلَبَ مِنْهُمُ الْمُعَاوَنَةَ لَهُ فَقَالَ: فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَيْ: بِرِجَالٍ مِنْكُمْ يَعْمَلُونَ بِأَيْدِيهِمْ، أَوْ أَعِينُونِي بِآلَاتِ الْبِنَاءِ، أَوْ بِمَجْمُوعِهِمَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: بِعَمَلٍ تَعْمَلُونَهُ مَعِي. قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحْدَهُ «مَا مَكَّنَنِي» بِنُونَيْنِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً هَذَا جَوَابُ الْأَمْرِ، وَالرَّدْمُ: مَا جُعِلَ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ حَتَّى يَتَّصِلَ. قَالَ الْهَرَوِيُّ: يُقَالُ رَدَمْتُ الثُّلْمَةَ أَرْدِمُهَا بِالْكَسْرِ رَدْمًا، أَيْ: سَدَدْتُهَا، وَالرَّدْمُ أَيْضًا الِاسْمُ، وَهُوَ السَّدُّ، وَقِيلَ: الرَّدْمُ أَبْلَغُ مِنَ السَّدِّ، إِذِ السَّدُّ كُلُّ مَا يُسَدُّ بِهِ، وَالرَّدْمُ: وَضْعُ الشَّيْءِ عَلَى الشَّيْءِ مِنْ حِجَارَةٍ أَوْ تُرَابٍ أَوْ نَحْوِهِمَا حَتَّى يَقُومَ مِنْ ذَلِكَ حِجَابٌ مَنِيعٌ، وَمِنْهُ رَدَمَ ثَوْبَهُ: إِذَا رَقَعَهُ بِرِقَاعٍ مُتَكَاثِفَةٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:

İshâk şöyle demiştir: Gözünün gördüğü şey damme ile süddür (سُدٌّ); görmediğin şey ise fetha ile seddir (سَدٌّ). es-Seddeyn kelimesinde fetha ve damme ile okuyanları daha önce belirtmiştik. { قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي } “Dedi ki: 'Rabbimin beni içinde imkân sahibi kıldığı şeyler...'” Yani Zülkarneyn onlara dedi ki: Allah'ın bana bahşettiği kudret ve hükümranlık sizin vereceğiniz vergiden daha hayırlıdır. Sonra onlardan kendisine yardım etmelerini isteyerek şöyle dedi: { فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ } “Bana güçle yardım edin.” Yani bizzat elleriyle çalışacak adamlarınızla bana yardım edin veya inşaat aletleriyle yardım edin ya da her ikisiyle birden. ez-Zeccâc: Benimle birlikte yapacağınız bir işle [yardım edin], demiştir. Yalnızca İbn Kesîr iki nûn ile «مَا مَكَّنَنِي» şeklinde okumuş, diğerleri ise tek nûn ile okumuşlardır. { أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً } “Sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım.” Bu, emir fiilinin cevabıdır. Radm (الرَّدْمُ), birbirine kenetlenmesi için üst üste konulan şeydir. el-Herevî şöyle demiştir: Gedik kapatıldığında kesre ile rademtü's-sülmete ardimühâ radmen (رَدَمْتُ الثُّلْمَةَ أَرْدِمُهَا رَدْمًا); yani 'o gediği tıkadım' denir. Radm aynı zamanda isimdir ve sed demektir. Denildi ki: Radm, sedden daha muhkemdir; zira sed, kendisiyle kapatılan her şeye denir. Radm ise müstahkem bir engel meydana gelinceye kadar taş, toprak veya benzeri şeylerin üst üste konulmasıdır. Elbise birbiri üstüne kalın yamalarla yamandığında 'radame sevbehû' denmesi de bundandır. Antere'nin şu sözü de bu kabildendir:

هَلْ غَادَرَ الشُّعَرَاءُ مِنْ مُتَرَدِّمِ

Şairler yamayacak (söylenecek) bir şey bıraktılar mı?

............... ........

............... ........

أَيْ: مِنْ قَوْلٍ يَرْكَبُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ أي: أعطوني وناولوني، وزبر الْحَدِيدِ جَمْعُ زُبْرَةٍ، وَهِيَ الْقِطْعَةُ. قَالَ الْخَلِيلُ: الزُّبْرَةُ مِنَ الْحَدِيدِ الْقِطْعَةُ الضَّخْمَةُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: معنى آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ ايتوني بِهَا، فَلَمَّا أُلْقِيَتِ الْيَاءُ زِيدَتْ أَلِفًا، وَعَلَى هَذَا فَانْتِصَابُ زُبُرَ بِنَزْعِ الْخَافِضِ حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ وَالصَّدَفَانِ: جَانِبَا الْجَبَلِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: يُقَالُ لِجَانِبَيِ الْجَبَلِ صَدَفَانِ إِذَا تَحَاذَيَا لِتَصَادُفِهِمَا، أَيْ: تَلَاقِيهِمَا، وَكَذَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ والهروي. قال الشاعر:

Yani birbiri üzerine eklenen bir sözden [bir şey bıraktılar mı?]. { آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ } “Bana demir kütleleri getirin.” Yani bana verin ve uzatın. Züberu'l-hadîd (زُبَرَ الْحَدِيدِ), parça anlamına gelen zübre (زُبْرَةٌ) kelimesinin çoğuludur. el-Halîl şöyle demiştir: Demirden zübre, büyük parça demektir. el-Ferrâ: { آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ } ifadesinin manası 'onları bana getirin' (i'tûnî bihâ) demektir; yâ harfi atılınca başına elif ziyade edilmiştir, buna göre züber kelimesinin nasbı harf-i cerrin hazfedilmesiyledir, demiştir. { حَتَّى إِذا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ } “Nihayet iki dağın arasını eşitlediğinde”; es-Sadafân (الصَّدَفَانِ) dağın iki yamacıdır. el-Ezherî şöyle demiştir: Birbirine denk geldikleri, yani kavuştukları zaman dağın iki tarafına sadefân denir. Ebû Ubeyde ve el-Herevî de böyle söylemiştir. Şair şöyle demiştir:

كلا الصّدفين ينفذه سِنَاهَا ... تُوقِدُ مِثْلَ مِصْبَاحِ الظَّلَامِ

Işığı her iki yamacı da delip geçer... Karanlığın kandili gibi alevlenir.

وَقَدْ يُقَالُ لِكُلِّ بِنَاءٍ عَظِيمٍ مُرْتَفِعٍ صَدَفٌ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، قَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ الصَّدَفَيْنِ بِفَتْحِ الصَّادِ وَالدَّالِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَالْيَزِيدِيُّ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ بِضَمِّ الصَّادِ وَالدَّالِ.

Yüksek ve büyük her yapıya da sadef denebilir; bunu Ebû Ubeyde söylemiştir. Nâfi', Hamza, el-Kisâî ve Hafs sâd ve dâl harflerinin fethasıyla es-Sadafeyn (الصَّدَفَيْنِ) şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Ya'kûb, el-Yezîdî ve İbn Muhaysın sâd ve dâl harflerinin dammesiyle (es-Sudufeyn) okumuşlardır.

وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ بِضَمِّ الصَّادِ وَسُكُونِ الدَّالِ. وَقَرَأَ ابْنُ الْمَاجِشُونَ بِفَتْحِ الصَّادِ وَضَمِّ الدَّالِ، وَاخْتَارَ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى أَبُو عُبَيْدٍ لِأَنَّهَا أَشْهَرُ اللُّغَاتِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُمْ أَعْطَوْهُ زُبَرَ الْحَدِيدِ، فَجَعَلَ بيني بِهَا بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ حَتَّى سَاوَاهُمَا قالَ انْفُخُوا أَيْ: قَالَ لِلْعَمَلَةِ : انْفُخُوا عَلَى هَذِهِ الزُّبَرِ بِالْكِيرَانِ حَتَّى إِذا جَعَلَهُ نَارًا أَيْ جَعَلَ ذَلِكَ الْمَنْفُوخَ فِيهِ، وَهُوَ الزُّبَرُ نَارًا: أَيْ كَالنَّارِ فِي حَرِّهَا وَإِسْنَادُ الْجَعْلِ إِلَى ذِي الْقَرْنَيْنِ مَجَازٌ لِكَوْنِهِ الْآمِرَ بِالنَّفْخِ. قِيلَ: كَانَ يَأْمُرُ بِوَضْعِ طَاقَةٍ مِنَ الزُّبَرِ وَالْحِجَارَةِ ثُمَّ يوقد عليها الحطب والفحم بالمنافخ حتى يتحمّى، وَالْحَدِيدُ إِذَا أُوقِدَ عَلَيْهِ صَارَ كَالنَّارِ، ثُمَّ يُؤْتَى بِالنُّحَاسِ الْمُذَابِ فَيُفْرِغُهُ عَلَى تِلْكَ الطَّاقَةِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْقِطْرُ النُّحَاسُ الذَّائِبُ، وَالْإِفْرَاغُ: الصَّبُّ، وَكَذَا قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْقِطْرُ الْحَدِيدُ الْمُذَابُ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ أُخْرَى مِنْهُمُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:

Âsım, Ebû Bekir rivayetinde sâd'ın dammesi ve dâl'ın sükûnu ile (es-Sudfeyn) okumuştur. İbnü'l-Mâcişûn ise sâd'ın fethası ve dâl'ın dammesi ile (es-Sadefeyn) okumuştur. Ebû Ubeyd, en meşhur lehçe olduğu için birinci kıraati tercih etmiştir. Ayetin manası şudur: Onlar ona demir kütlelerini verdiler, o da iki dağın arasını eşitleyinceye kadar bu kütlelerle örmeye başladı. { قالَ انْفُخُوا } “'Körükleyin!' dedi.” Yani işçilere: 'Körüklerle bu kütlelerin üzerine üfleyin' dedi. { حَتَّى إِذا جَعَلَهُ نَارًا } “Nihayet onu bir ateş koru hâline getirince”; yani içine üflenen o demir kütlelerini sıcaklığıyla ateş gibi yapınca. Yapma fiilinin Zülkarneyn'e nispet edilmesi, üflemeyi emreden kişi olması sebebiyle mecazdır. Denildi ki: O, bir sıra demir kütlesi ve taş konulmasını emreder, sonra üzerine körüklerle odun ve kömür yakılarak kızdırılmasını sağlardı; zira demir yakıldığında ateş gibi olur. Sonra eritilmiş bakır getirilir ve o sıranın üzerine dökülürdü. İşte şu ayetin anlamı da budur: { قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً } “'Bana getirin, üzerine erimiş bakır dökeyim' dedi.” Dil âlimleri şöyle demiştir: el-Kıtr (الْقِطْرُ) eritilmiş bakırdır, el-ifrâğ (الْإِفْرَاغُ) ise dökmektir; müfessirlerin çoğu da böyle söylemiştir. Bir topluluk: el-Kıtr erimiş demirdir, demiştir. İbnü'l-Enbârî'nin de aralarında bulunduğu diğer bir grup ise:

هُوَ الرَّصَاصُ الْمُذَابُ فَمَا اسْطاعُوا أَصْلُهُ اسْتَطَاعُوا، فَلَمَّا اجْتَمَعَ الْمُتَقَارِبَانِ، وَهُمَا التاء والطاء خففوا

O, eritilmiş kurşundur. { فَمَا اسْطاعُوا } “Artık güç yetiremediler” [ifadesinin] aslı “istatâû” (اسْتَطَاعُوا) şeklindedir. Mahreçleri birbirine yakın iki harf olan tâ ve tı bir araya gelince, [tâ harfini atarak] hafifletme yaptılar

بِالْحَذْفِ. قَالَ ابْنُ السِّكِيتِ: يُقَالُ مَا أَسْتَطِيعُ، وَمَا أَسْطِيعُ، وَمَا أَسْتِيعُ. وَبِالتَّخْفِيفِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَحْدَهُ فَمَا اسْطاعُوا بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ كَأَنَّهُ أَرَادَ اسْتَطَاعُوا فَأَدْغَمَ التَّاءَ فِي الطَّاءِ وَهِيَ قِرَاءَةٌ ضَعِيفَةُ الْوَجْهِ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: هِيَ غَيْرُ جَائِزَةٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ فَمَا اسْتَطَاعُوا عَلَى الْأَصْلِ، وَمَعْنَى أَنْ يَظْهَرُوهُ أَنْ يَعْلُوهُ أَيْ فَمَا اسْتَطَاعَ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ أَنْ يَعْلُوا عَلَى ذَلِكَ الرَّدْمِ لِارْتِفَاعِهِ وَمَلَاسَتِهِ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً يُقَالُ نَقَبْتُ الْحَائِطَ: إِذَا خَرَقْتَ فِيهِ خَرْقًا فَخَلَصَ إِلَى مَا وَرَاءَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَا قَدَرُوا أَنْ يَعْلُوا عَلَيْهِ لِارْتِفَاعِهِ وَانْمِلَاسِهِ، وَمَا اسْتَطَاعُوا أَنْ يَنْقُبُوهُ مِنْ أَسْفَلِهِ لِشِدَّتِهِ وَصَلَابَتِهِ قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي أَيْ قَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ مُشِيرًا إِلَى السَّدِّ: هَذَا السَّدُّ رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي، أَيْ: أَثَرٌ مِنْ آثَارِ رَحْمَتِهِ لِهَؤُلَاءِ الْمُتَجَاوِزِينَ لِلسَّدِّ ولمن خلفهم ممن يخشى عليه مَعَرَّتَهُمْ لَوْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ السَّدُّ وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ إِلَى التَّمْكِينِ مِنْ بِنَائِهِ فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي أَيْ: أَجَلُ رَبِّي أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهُ، وَقِيلَ: هُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ جَعَلَهُ دَكَّاءَ أَيْ: مُسْتَوِيًا بِالْأَرْضِ، وَمِنْهُ قَوْلِهِ: كَلَّا إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا . قَالَ التِّرْمِذِيُّ: أَيْ:

hazf ile hafifletme yaptılar. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: 'Mâ estetîu', 'mâ estîu' ve 'mâ estîu' denir. Cumhûr hafifletme ile okumuştur; Hamza tek başına 'istatâû' demek isteyip tâ harfini tı harfine idgam etmiş gibi tı harfinin şeddesiyle { فَمَا اسْطاعُوا } şeklinde okumuştur ki bu vechi zayıf bir kıraattir; Ebû Ali el-Fârisî: 'Bu caiz değildir' demiştir. el-A'meş ise aslı üzere { فَمَا اسْتَطَاعُوا } şeklinde okumuştur. { أَنْ يَظْهَرُوهُ } “onu aşmaya” ifadesinin manası; onun üstüne çıkmaya demektir. Yani Ye'cûc ve Me'cûc, yüksekliği ve kayganlığı sebebiyle o seddin üzerine çıkmaya güç yetiremediler. { وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً } “Ve onda bir delik açmaya da güç yetiremediler.” Duvarda bir delik açıp arkasına geçildiğinde 'nakabtü'l-hâita' denir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yüksekliği ve pürüzsüz kayganlığı sebebiyle üzerine çıkmaya güç yetiremediler; sağlamlığı ve sertliği sebebiyle de onu altından delmeye güç yetiremediler. { قالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي } “Dedi ki: 'Bu, Rabbimden bir rahmettir.'” Yani Zülkarneyn sedde işaret ederek: Bu sed Rabbimden bir rahmettir; yani bu sed olmasaydı onların kötülüğünden korkulan seddin ötesindekiler ve onların arkasındakiler için O'nun rahmetinin bir eseridir, dedi. Bir görüşe göre işaret, o seddin inşasına muktedir kılınmayadır. { فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي } “Rabbimin vaadi geldiği zaman”; yani Rabbimin onların oradan çıkmalarına dair takdir ettiği vakit geldiğinde. Bunun mef'ûl anlamında mastar olup kıyamet günü olduğu da söylenmiştir. { جَعَلَهُ دَكَّاءَ } “onu yerle bir eder”; yani yerle bir seviyeye getirir. Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا } “Hayır! Yeryüzü parça parça darmadağın edildiği zaman” ayeti de bu kabildendir. et-Tirmizî şöyle demiştir: Yani

مُسْتَوِيًا، يُقَالُ نَاقَةٌ دَكَّاءٌ: إذا ذهب سنامها. وقال القتبي: أَيْ: جَعَلَهُ مَدْكُوكًا مُلْصَقًا بِالْأَرْضِ. وَقَالَ الْحَلِيمِيُّ: قطعا متكسرا. قال الشاعر:

düzleştirilmiş [demektir]. Hörgücü yok olduğu zaman dişi deveye 'nâkatün dekkâu' (نَاقَةٌ دَكَّاءٌ) denir. el-Kutebî: Yani onu yerle bir edilmiş, yere yapıştırılmış kılar, demiştir. el-Halîmî: Parçalanmış, kırılmış kılar, demiştir. Şair şöyle demiştir:

هل غير غاد دَكَّ غَارًا فَانْهَدَمَ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: دَكَكْتُهُ، أَيْ: دَقَقْتَهُ. وَمَنْ قَرَأَ دَكَّاءً بِالْمَدِّ وَهُوَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ أَرَادَ التَّشْبِيهَ بِالنَّاقَةِ الدَّكَّاءِ، وَهِيَ الَّتِي لَا سَنَامَ لَهَا، أَيْ: مِثْلُ دَكَّاءٍ لِأَنَّ السَّدَّ مُذَكَّرٌ فَلَا يُوصَفُ بِدَكَّاءٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ دَكًّا بِالتَّنْوِينِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، وَمَعْنَاهُ مَا تَقَدَّمَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا بِمَعْنَى الْحَالِ، أَيْ: مَدْكُوكًا وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا أَيْ: وَعْدُهُ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، أَوِ الْوَعْدُ الْمَعْهُودُ حَقًّا ثَابِتًا لَا يَتَخَلَّفُ، وَهَذَا آخِرُ قَوْلِ ذِي الْقَرْنَيْنِ.

Bir mağarayı yerle bir edip yıkan sabah selinden başkası var mıdır? el-Ezherî şöyle demiştir: Dekektühû (دَكَكْتُهُ); yani 'onu ufalayıp toz ettin' demektir. Âsım, Hamza ve el-Kisâî gibi med ile dekâe (دَكَّاءَ) okuyanlar, hörgücü olmayan 'dekkâ' deveye benzetmeyi kastetmişlerdir; yani 'dekkâ gibi' demektir; zira sed müzekkerdir, dolayısıyla [doğrudan] dekkâ ile nitelenemez. Diğerleri ise mastar olarak tenvin ile dekken (دَكًّا) şeklinde okumuşlardır ve manası daha önce geçtiği gibidir. Bunun hal manasında bir mastar olması da mümkündür; yani 'yerle bir edilmiş olarak' demektir. { وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا } “Ve Rabbimin vaadi haktır.” Yani O'nun sevap ve ceza vaadi ya da bilinen o vaadi şaşmaz, sabit bir haktır. Bu, Zülkarneyn'in sözünün sonudur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ قَالَ: الْجَبَلَيْنِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا قَالَ: التُّرْكُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ شِبْرٌ وَشِبْرَانِ وَأَطْوَلُهُمْ ثَلَاثَةُ أَشْبَارٍ وَهُمْ مِنْ وَلَدِ آدَمَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِنْ وَلَدِ آدَمَ وَلَوْ أُرْسِلُوا لَأَفْسَدُوا عَلَى النَّاسِ مَعَايِشَهُمْ، وَلَا يَمُوتُ مِنْهُمْ رَجُلٌ إِلَّا تَرَكَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ أَلْفًا فَصَاعِدًا، وَإِنَّ مِنْ وَرَائِهِمْ ثَلَاثَ أُمَمٍ:

İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan: { حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ } “Nihayet iki sed arasına ulaştığında” ayeti hakkında: 'Ermenistan ve Azerbaycan dağlarıdır' dediğini rivayet etmiştir. Yine İbn Cüreyc'den: { لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً } “neredeyse hiçbir söz anlamazlar” ayeti hakkında: 'Onlar Türklerdir' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: 'Ye'cûc ve Me'cûc bir karış, iki karış boyundadır; en uzunları ise üç karıştır ve onlar Âdemoğullarındandır.' Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, et-Taberânî, İbn Merdûye, el-Ba's'ta el-Beyhakî ve İbn Asâkir, İbn Amr'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmişlerdir ki Resûlullah şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Ye'cûc ve Me'cûc Âdemoğullarındandır; eğer salıverilirlerse insanların geçimliklerini ifsat ederler. Onlardan ölen her bir erkek arkasında kendi zürriyetinden bin ve daha fazla kişi bırakmadan ölmez. Şüphesiz onların arkasında üç ümmet vardır: