Binûn

Meryem Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَخَرَجَتْ وَعَلَيْهَا جِلْبَابُهَا، فَأَخَذَ بِكُمِّهَا فَنَفَخَ فِي جيب دِرْعِهَا، وَكَانَ مَشْقُوقًا مِنْ قُدَّامِهَا، فَدَخَلَتِ النَّفْخَةُ صَدْرَهَا فَحَمَلَتْ، فَأَتَتْهَا أُخْتُهَا امْرَأَةُ زَكَرِيَّا لَيْلَةً تَزُورُهَا، فَلَمَّا فَتَحَتْ لَهَا الْبَابَ الْتَزَمَتْهَا، فَقَالَتِ امْرَأَةُ زَكَرِيَّا: يَا مَرْيَمُ أَشَعَرْتِ أَنِّي حُبْلَى، قالت مريم: أشعرت [أيضا] أَنِّي حُبْلَى، فَقَالَتِ امْرَأَةُ زَكَرِيَّا: فَإِنِّي وَجَدْتُ مَا فِي بَطْنِي سَجَدَ لِلَّذِي فِي بَطْنِكِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

[Meryem] üzerinde cilbabı (dış giysisi) olduğu hâlde dışarı çıktı. Cebrail onun yeninden tuttu ve ön tarafı yırtmaçlı olan elbisesinin yakasına üfledi. Bu üfürük göğsüne girdi ve hamile kaldı. Bir gece Zekeriyyâ'nın hanımı olan kız kardeşi onu ziyarete geldi. Kapıyı ona açtığında ona sarıldı. Zekeriyyâ'nın hanımı: 'Ey Meryem, hamile olduğumu hissettin mi?' dedi. Meryem: 'Sen de benim hamile olduğumu hissettin mi?' dedi. Bunun üzerine Zekeriyyâ'nın hanımı: 'Karnımdakinin, senin karnındakine secde ettiğini hissettim' dedi. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna işaret eder:

مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ فَوَلَدَتِ امْرَأَةُ زَكَرِيَّا يَحْيَى، وَلَمَّا بَلَغَ أَنْ تَضَعَ مَرْيَمُ خَرَجَتْ إِلَى جَانِبِ الْمِحْرَابِ فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ قالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا الْآيَةَ فَناداها جِبْرِيلُ مِنْ تَحْتِها أَلَّا تَحْزَنِي فَلَمَّا وَلَدَتْهُ ذَهَبَ الشَّيْطَانُ، فَأَخْبَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّ مَرْيَمَ وَلَدَتْ، فَلَمَّا أَرَادُوهَا عَلَى الْكَلَامِ أَشَارَتْ إِلَى عِيسَى فَتَكَلَّمَ فَ قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ الْآيَاتِ، وَلَمَّا وُلِدَ لَمْ يَبْقَ فِي الْأَرْضِ صَنَمٌ إِلَّا خَرَّ لِوَجْهِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي مَرْيَمَ قَالَ: حِينَ حَمَلَتْ وَضَعَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْهُ قَالَ: وَضَعَتْ لِثَمَانِيَةَ أَشْهُرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:

«١» { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi tasdik edici olarak”. Zekeriyyâ'nın hanımı Yahyâ'yı doğurdu. Meryem'in doğurma vakti geldiğinde mihrabın bir kenarına çıktı; { فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ قالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا } “Doğum sancısı onu bir hurma dalına [sığınmaya] sevk etti. 'Keşke bundan önce ölseydim!' dedi” ayetine kadar... Bunun üzerine Cebrail altından ona; { أَلَّا تَحْزَنِي } “'Üzülme!' diye seslendi”. Onu doğurunca şeytan gidip İsrâiloğullarına Meryem'in doğurduğunu haber verdi. Onu konuşturmak istediklerinde Îsâ'ya işaret etti; o da konuşup { قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ } “'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum; O bana Kitap'ı verdi' dedi” ayetlerini [okudu]. O doğduğunda yeryüzünde yüzüstü devrilmeyen hiçbir put kalmadı.' Abdürrezzâk, Feryâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan Meryem hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Hamile kaldığı anda doğurdu.' İbn Asâkir'in ondan rivayet ettiğine göre ise: 'Sekiz aylıkken doğurdu' demiştir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'nin:

فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا

{ فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا } “Ona ruhumuzu gönderdik” ayeti hakkında:

قَالَ: جِبْرِيلُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ.

'O, Cibrîl'dir' dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: تَمَثَّلَ لَهَا رُوحُ عِيسَى فِي صُورَةِ بَشَرٍ فَحَمَلَتْهُ، قَالَ:

İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan da benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî ve İbn Asâkir, Übey b. Ka'b'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Îsâ'nın ruhu ona bir insan suretinde göründü ve ona hamile kaldı. Şöyle dedi:

حَمَلَتِ الَّذِي خَاطَبَهَا، دَخَلَ فِي فِيهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَكاناً قَصِيًّا قَالَ:

Kendisiyle konuşan zata hamile kaldı, o onun ağzından girdi.' İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { مَكاناً قَصِيًّا } “uzak bir mekana” ifadesi hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

نَائِيًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَ: كَانَ جِذْعًا يَابِسًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَكُنْتُ نَسْياً مَنْسِيًّا قَالَ: لَمْ أُخْلَقْ وَلَمْ أَكُ شَيْئًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ وَكُنْتُ نَسْياً مَنْسِيًّا قَالَ: حَيْضَةً مُلْقَاةً.

'Uzak bir yere.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, ondan { إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ } “hurma dalına” ifadesi hakkında: 'Kuru bir hurma kütüğüydü' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir yine ondan { وَكُنْتُ نَسْياً مَنْسِيًّا } “ve tamamen unutulup gitseydim!” kavli hakkında: 'Yaratılmamış ve hiçbir şey olmamış olsaydım' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'nin { وَكُنْتُ نَسْياً مَنْسِيًّا } hakkında: 'Atılmış bir hayız bezi [olsaydım]' dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ نَوْفٍ الَبِكَالِيِّ وَالضَّحَّاكِ مِثْلَهُ، وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: فَناداها مِنْ تَحْتِها قَالَ: الَّذِي نَادَاهَا جِبْرِيلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الَّذِي نَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا جِبْرِيلُ، وَلَمْ يَتَكَلَّمْ عِيسَى حَتَّى أَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا. وَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ عَنِ السَّلَفِ، هَلْ هَذَا الْمُنَادِي هُوَ جِبْرِيلُ أَوْ عِيسَى. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ قَالَ: قَرَأَ عَاصِمُ بْنُ أَبِي النُّجُودِ فَناداها مِنْ تَحْتِها بِالنَّصْبِ، قَالَ: وَقَالَ عَاصِمٌ مَنْ قَرَأَ بِالنَّصْبِ فَهُوَ عِيسَى، وَمَنْ قَرَأَ بِالْخَفْضِ فَهُوَ جِبْرِيلُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مردويه وابن النجار عن

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Nevf el-Bikâlî ve ed-Dahhâk'tan da bunun bir mislini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İkrime'den { فَناداها مِنْ تَحْتِها } “Aşağısından ona seslendi” kavli hakkında: 'Ona seslenen Cibrîl'dir' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Aşağısından ona seslenen Cibrîl'dir. Îsâ ise [Meryem] onu kavmine götürünceye kadar konuşmamıştır.' Bu seslenenin Cibrîl mi yoksa Îsâ mı olduğu hususunda Selef'ten gelen rivayetler ihtilaf etmiştir. Abd b. Humeyd, Ebû Bekr b. Ayyâş'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Âsım b. Ebi'n-Nücûd { فَناداها مِنْ تَحْتِها } ifadesini nasb ile [men tahtehâ şeklinde] okudu ve şöyle dedi: Âsım: 'Kim nasb ile okursa o [seslenen] Îsâ'dır; kim de cer ile [min tahtihâ şeklinde] okursa o Cibrîl'dir' dedi. Taberânî, İbn Merdûye ve İbnü'n-Neccâr...

ابْنِ عُمَرَ: سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِنَّ السِّرِيَّ الَّذِي قَالَ اللَّهُ لِمَرْيَمَ قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا نَهْرٌ أَخْرَجَهُ اللَّهُ لَهَا لِتَشْرَبَ مِنْهُ» . وَفِي إِسْنَادِهِ أيوب بن نهيك الحلبي قَالَ فِيهِ أَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ: ضَعِيفٌ، وَقَالَ أبو زرعة: منكر الحديث، قال أَبُو فَتْحٍ الْأَزَدِيُّ: مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ، وَقَالَ الطَّبَرَانِيُّ بَعْدَ إِخْرَاجِ هَذَا الْحَدِيثِ: إِنَّهُ غَرِيبٌ جِدًا. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الصَّغِيرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا قَالَ «النَّهْرُ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وعبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَصَحَّحَهُ، وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ فِي الْآيَةِ: هُوَ الْجَدْوَلُ، وَهُوَ النَّهْرُ الصَّغِيرُ، فَظَهَرَ بِهَذَا أَنَّ الْمَوْقُوفَ أَصَحُّ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعَيْنِ أَنَّ السِّرِيَّ هُوَ عِيسَى.

İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Allah'ın Meryem'e { قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا } “Rabbin senin altında bir su arkı var etti” buyurduğu seriyy, ondan içsin diye Allah'ın onun için çıkardığı bir nehirdir.' Bu hadisin senedinde Eyyûb b. Nüheyk el-Halebî bulunmaktadır; onun hakkında Ebû Hâtim er-Râzî 'Zayıftır' demiş, Ebû Zür'a 'Münkerü'l-hadistir' demiş, Ebü'l-Feth el-Ezdî 'Metrûkü'l-hadistir' demiş, Taberânî de bu hadisi rivayet ettikten sonra 'O, son derece gariptir' demiştir. Taberânî el-Mu'cemü's-Sağîr'de ve İbn Merdûye, Berâ b. Âzib'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in { قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا } ayeti hakkında: 'Nehirdir' buyurduğunu rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Feryâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim (sahih olduğunu belirterek), Hâkim ve İbn Merdûye'nin Berâ'dan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'O cedveldir, yani küçük nehirdir.' Böylece mevkuf rivayetin daha sahih olduğu ortaya çıkmıştır. Tâbiînden bir gruptan seriyyin Îsâ olduğu da rivayet edilmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: رُطَباً جَنِيًّا قَالَ: طَرِيًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً قَالَ: صَمْتًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنْهُ أَنَّهُ قَرَأَ:

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { رُطَباً جَنِيًّا } “taze devşirilmiş hurma” kavli hakkında: 'Tazedir' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye onun { إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً } “'Ben Rahmân'a bir oruç adadım'” kavli hakkında: 'Susmaktır' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Enbârî, onun şöyle okuduğunu rivayet etmişlerdir:

«صوما صمتا» .

'Savmen samten (suskunluk orucu)' şeklinde okumuştur.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٢٧ الى ٣٣]

[Meryem Suresi (19), Ayet 27-33]

فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يَا أُخْتَ هارُونَ مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨) فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١)

{ فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يَا أُخْتَ هارُونَ مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨) فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١) } “Sonra onu taşıyarak kavmine getirdi. Dediler ki: 'Ey Meryem! Andolsun sen çok çirkin/garip bir şeyle geldin!' (27) 'Ey Hârûn'un kız kardeşi! Baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz değildi.' (28) Bunun üzerine ona işaret etti. Dediler ki: 'Henüz beşikte bir bebek olan kimseyle nasıl konuşuruz?' (29) [Bebek] dedi ki: 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum; O bana Kitap'ı verdi ve beni peygamber yaptı.' (30) 'Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı; yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti.' (31)”

وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣)

{ وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣) } “'Beni anneme saygılı kıldı; beni bir zorba ve bedbaht yapmadı.' (32) 'Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak [yeniden] diriltileceğim gün bana selâm olsun!' (33)”

لَمَّا اطْمَأَنَّتْ مَرْيَمُ ﵍ بِمَا رَأَتْ مِنَ الْآيَاتِ وَفَرَغَتْ من نفاسها فَأَتَتْ بِهِ أَيْ: بِعِيسَى، وَجُمْلَةُ تَحْمِلُهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَكَانَ إِتْيَانُهَا إِلَيْهِمْ مِنَ الْمَكَانِ الْقَصِيِّ الَّذِي انْتَبَذَتْ فِيهِ، فَلَمَّا رَأَوُا الْوَلَدَ مَعَهَا حَزِنُوا، وَكَانُوا أَهْلَ بَيْتٍ صَالِحِينَ ف قالُوا مُنْكِرِينَ لِذَلِكَ يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ أَيْ: فَعَلْتِ شَيْئاً فَرِيًّا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْفَرِيُّ الْعَجِيبُ النَّادِرُ، وَكَذَا قَالَ الْأَخْفَشُ. وَالْفَرْيُ: الْقَطْعُ، كَأَنَّهُ مِمَّا يَخْرِقُ الْعَادَةَ، أَوْ يُقْطَعُ بِكَوْنِهِ عَجِيبًا نَادِرًا. وَقَالَ قُطْرُبٌ: الْفَرِيُّ: الْجَدِيدُ مِنَ الْأَسْقِيَةِ، أَيْ: جِئْتِ بِأَمْرٍ بَدِيعٍ جَدِيدٍ لَمْ تُسْبَقِي إِلَيْهِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ مَسْعَدَةَ: الْفَرِيُّ: الْمُخْتَلَقُ الْمُفْتَعَلُ، يُقَالُ: فَرَيْتُ وَأَفْرَيْتُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَالْوَلَدُ مِنَ الزِّنَا كَالشَّيْءِ الْمُفْتَرَى، قَالَ تَعَالَى: وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ . وقال مجاهد: الفريّ: العظيم.

Meryem aleyhasselâm gördüğü mucizelerle yatışıp nifasından kurtulunca { فَأَتَتْ بِهِ } “onu getirdi”, yani Îsâ'yı getirdi. { تَحْمِلُهُ } “onu taşıyarak” cümlesi hal konumunda mansubdur. Onların yanına gelişi, çekildiği o uzak mekândan olmuştur. Çocuğu onun yanında görünce üzüldüler; onlar salih bir aile idiler. Bu durumu inkâr ederek { قالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ } “Dediler ki: 'Ey Meryem! Andolsun sen ... geldin'”, yani yaptın; { شَيْئاً فَرِيًّا } “çok çirkin/garip bir şeyle”. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Feriyy (فَرِيّ), şaşılacak ve nadir görülen şey demektir. Ahfeş de böyle demiştir. Fery (فَرْي) ise kesmektir; sanki âdeti yaran veya şaşılacak derecede nadir olduğu kesin olarak kesilip biçilen şey gibidir. Kutrub ise şöyle demiştir: Feriyy, tulumların yenisidir; yani 'Kendisinde senin önüne geçilmemiş yeni ve görülmemiş bir işle geldin' demektir. Saîd b. Mes'ade şöyle demiştir: Feriyy, uydurulmuş, düzülmüş şey demektir. 'Fereytü' ve 'efreytü' aynı anlamda kullanılır; zinadan doğan çocuk da iftira edilen şey gibidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ } “Elleriyle ayakları arasında bir iftira uydurup getirmemeleri [şartıyla]”. Mücâhid ise şöyle demiştir: Feriyy, pek büyük [şey] demektir.

يا أُخْتَ هارُونَ قَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ فِي مَعْنَى هَذِهِ الْأُخُوَّةِ، وَفِي هَارُونَ الْمَذْكُورِ مَنْ هُوَ؟ فَقِيلَ: هُوَ هَارُونُ أَخُو مُوسَى، وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ كَانَتْ نَظُنُّهَا مِثْلَ هَارُونَ فِي الْعِبَادَةِ كَيْفَ تَأْتِي بِمِثْلِ هَذَا؟ وَقِيلَ: كَانَتْ مَرْيَمُ مِنْ وَلَدِ هَارُونَ أَخِي مُوسَى، فَقِيلَ لَهَا يَا أُخْتَ هَارُونَ، كَمَا يُقَالُ لِمَنْ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ: يَا أَخَا الْعَرَبِ وَقِيلَ: كَانَ لَهَا آخر مِنْ أَبِيهَا اسْمُهُ هَارُونَ وَقِيلَ: هَارُونُ هَذَا رَجُلٌ صَالِحٌ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَقِيلَ: بَلْ كان

{ يا أُخْتَ هارُونَ } “Ey Hârûn'un kız kardeşi!” Bu kardeşliğin anlamı ve adı geçen Hârûn'un kim olduğu hususunda ihtilaf vaki olmuştur. Şöyle denilmiştir: O, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'dur. Anlamı da şudur: İbadet hususunda Hârûn gibi olduğunu düşündüğümüz bir kimse böyle bir şeyi nasıl yapar? Yine denilmiştir ki: Meryem, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un soyundandı; nitekim Arap olan bir kimseye 'Ey Arabın kardeşi!' dendiği gibi ona da 'Ey Hârûn'un kız kardeşi!' denilmiştir. Bir diğer görüşe göre: Onun babadan bir erkek kardeşi vardı ve adı Hârûn idi. Yine denildi ki: Bu Hârûn, o dönemde yaşamış salih bir kimseydi. Bir diğer görüşe göre ise aksine...

فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ رَجُلٌ فَاجِرٌ اسْمُهُ هَارُونُ، فنسبوها إليه على وجهة التَّعْيِيرِ وَالتَّوْبِيخِ، حَكَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَلَمْ يُسَمِّ قَائِلَهُ وَهُوَ ضَعِيفٌ. مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ، وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا هَذَا فِيهِ تقرير لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّعْيِيرِ وَالتَّوْبِيخِ، وَتَنْبِيهٌ عَلَى أَنْ الْفَاحِشَةَ مِنْ ذُرِّيَّةِ الصَّالِحِينَ مِمَّا لَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ فَأَشارَتْ إِلَيْهِ أَيْ: إِلَى عِيسَى، وَإِنَّمَا اكْتَفَتْ بِالْإِشَارَةِ وَلَمْ تَأْمُرْهُ بِالنُّطْقِ لِأَنَّهَا نَذَرَتْ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا عَنِ الْكَلَامِ كَمَا تَقَدَّمَ، هَذَا عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهَا كَانَتْ إِذْ ذَاكَ فِي أَيَّامِ نَذْرِهَا، وَعَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهَا قَدْ خَرَجَتْ مِنْ أَيَّامِ نَذْرِهَا، فَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اقْتِصَارَهَا عَلَى الْإِشَارَةِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي إِظْهَارِ الْآيَةِ الْعَظِيمَةِ، وَأَنَّ هَذَا الْمَوْلُودَ يَفْهَمُ الْإِشَارَةَ وَيَقْدِرُ عَلَى الْعِبَارَةِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا هَذَا الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّعَجُّبِ مِنْ إِشَارَتِهَا إِلَى ذَلِكَ الْمَوْلُودِ بِأَنْ يُكَلِّمَهُمْ.

o dönemde Hârûn adında fâcir bir adam vardı; ayıplama ve kınama maksadıyla onu o adama nispet etmişlerdir. Bunu İbn Cerîr nakletmiş fakat söyleyenin adını vermemiştir; bu zayıf bir görüştür. { مَا كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا } “Baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz değildi.” Bu ifadede, daha önce geçen ayıplama ve kınamanın pekiştirilmesi ve salih kimselerin neslinden böylesi bir çirkinliğin meydana gelmemesi gerektiğine dair bir uyarı vardır. { فَأَشارَتْ إِلَيْهِ } “Bunun üzerine ona işaret etti”, yani Îsâ'ya. Söz söylemesini emretmeyip sadece işaretle yetinmesi, daha önce geçtiği üzere Rahmân'a konuşmama orucu adadığı içindir. Bu, o sırada adak günlerinde olduğu varsayımına göredir. Adak günlerinden çıkmış olduğu varsayımına göre ise şöyle denebilir: Yalnızca işaretle yetinmesi, o büyük mucizeyi göstermede mübalağa yapmak ve bu bebeğin işaretten anladığını ve meramını ifade etmeye muktedir olduğunu belirtmek içindir. { قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا } “Dediler ki: 'Henüz beşikte bir bebek olan kimseyle nasıl konuşuruz?'” Bu soru, inkâr ve onun bebekle konuşmaları yönündeki işaretine şaşkınlık bildirmek içindir.

قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: فِي الْكَلَامِ حَشْوٌ زَائِدٌ، وَالْمَعْنَى: كَيْفَ نُكَلِّمُ صَبِيًّا فِي الْمَهْدِ، كَقَوْلِ الشَّاعِرِ :

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Sözde fazlalık (haşiv) vardır; anlam şudur: 'Beşikteki bir bebekle nasıl konuşuruz?' Tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

............... ...

............... ...

وَجِيرَانٌ لَنَا كَانُوا كِرَامِ

'Ve cîrânün lenâ kânû kirâmi' (Ve cömert olan komşularımız vardı).

وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَجْوَدُ أَنْ تَكُونَ «مَنْ» فِي مَعْنَى الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، وَالْمَعْنَى: مَنْ يَكُونُ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا فَكَيْفَ نُكَلِّمُهُ. وَرَجَّحَهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَقَالَ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ «كَانَ» زَائِدَةٌ وَقَدْ نَصَبَتْ صَبِيًّا، وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الْقَائِلَ بِزِيَادَتِهَا يَجْعَلُ النَّاصِبَ لَهُ الْفِعْلَ، وَهُوَ نُكَلِّمُ كَمَا سَبَقَ تَقْدِيرُهُ وَقِيلَ: إِنَّ «كَانَ» هُنَا هِيَ التَّامَّةُ الَّتِي بِمَعْنَى الْحُدُوثِ وَالْوُجُودِ. وَرُدَّ بِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ تَامَّةً لَاسْتَغْنَتْ عَنِ الْخَبَرِ. وَالْمَهْدُ: هُوَ شَيْءٌ مَعْرُوفٌ يُتَّخَذُ لِتَنْوِيمِ الصَّبِيِّ. وَالْمَعْنَى كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ سَبِيلُهُ أَنْ يُنَوَّمَ فِي الْمَهْدِ لِصِغَرِهِ، وَقِيلَ: هُوَ هُنَا حِجْرُ الْأُمِّ، وَقِيلَ:

Zeccâc ise şöyle demiştir: En uygun olanı 'men' (مَنْ) edatının şart ve ceza anlamında olmasıdır; mana: 'Kim beşikte bir bebek olursa, biz onunla nasıl konuşuruz?' şeklindedir. İbnü'l-Enbârî bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Kâne (كَانَ) sabiyyen (صَبِيًّا) kelimesini nasbetmişken onun zâit olduğunu söylemek caiz değildir.' Buna şöyle cevap verilir: Onun zâit olduğunu söyleyen kimse, kelimeyi nasbedenin nükellimü (نُكَلِّمُ) fiili olduğunu kabul eder; nitekim takdiri daha önce geçmişti. Buradaki 'kâne'nin meydana gelmek ve var olmak anlamındaki tam fiil olduğu da söylenmiştir. Fakat tam fiil olsaydı habere ihtiyaç duymazdı denilerek bu görüş reddedilmiştir. Mehd (الْمَهْد): Bebeğin uyutulması için yapılan bilinen nesnedir (beşiktir). Anlam şudur: 'Küçüklüğünden ötürü adeti beşikte uyutulmak olan biriyle nasıl konuşuruz?' Buradaki mehdin annenin kucağı olduğu da söylenmiştir. Yine denilmiştir ki:

سَرِيرٌ كَالْمَهْدِ، فَلَمَّا سَمِعَ عِيسَى كَلَامَهُمْ قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ فَكَانَ أَوَّلَ مَا نَطَقَ بِهِ الِاعْتِرَافُ بِالْعُبُودِيَّةِ لَهُ آتانِيَ الْكِتابَ أَيْ: الْإِنْجِيلَ، أَيْ: حَكَمَ لِي بِإِيتَائِي الْكِتَابَ وَالنُّبُوَّةَ فِي الْأَزَلِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ قَدْ نَزَلَ عَلَيْهِ فِي تِلْكَ الْحَالِ وَلَا قَدْ صَارَ نَبِيًّا وَقِيلَ: إِنَّهُ آتَاهُ الْكِتَابَ وَجَعَلَهُ نَبِيًّا فِي تِلْكَ الْحَالِ، وَهُوَ بَعِيدٌ وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ أَيْ: حَيْثُمَا كُنْتُ، وَالْبَرَكَةُ: أَصْلُهَا مِنْ بُرُوكِ الْبَعِيرِ، وَالْمَعْنَى: جَعَلَنِي ثَابِتًا فِي دِينِ اللَّهِ وَقِيلَ: الْبَرَكَةُ هِيَ الزِّيَادَةُ وَالْعُلُوُّ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: جَعَلَنِي فِي جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ زَائِدًا عَالِيًا مُنْجَحًا وَقِيلَ مَعْنَى الْمُبَارَكِ النَّفَّاعُ لِلْعِبَادِ، وَقِيلَ: الْمُعَلِّمُ لِلْخَيْرِ، وَقِيلَ: الْآمِرُ بِالْمَعْرُوفِ النَّاهِي عَنِ الْمُنْكَرِ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ أَيْ: أَمَرَنِي بِهَا وَالزَّكاةِ زَكَاةِ الْمَالِ، أَوْ تَطْهِيرِ النَّفْسِ مَا دُمْتُ حَيًّا أَيْ: مُدَّةَ دَوَامِ حَيَاتِي، وَهَذِهِ الْأَفْعَالُ الْمَاضِيَةُ هِيَ مِنْ بَابِ تَنْزِيلِ مَا لَمْ يَقَعْ مَنْزِلَةَ الواقع تنبيها على تحقيق وُقُوعِهِ لِكَوْنِهِ قَدْ سَبَقَ فِي الْقَضَاءِ الْمُبْرَمِ وَبَرًّا بِوالِدَتِي مَعْطُوفٌ عَلَى مُبَارَكًا، وَاقْتَصَرَ عَلَى الْبِرِّ بِوَالِدَتِهِ لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ فِي تِلْكَ الْحَالِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَبٌ، وَقُرِئَ وَبَرًّا بِكَسْرِ الْبَاءِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ مُبَالَغَةً وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا الْجَبَّارُ: الْمُتَعَظِّمُ الَّذِي لَا يَرَى لِأَحَدٍ عَلَيْهِ حَقًّا، وَالشَّقِيُّ: الْعَاصِي لِرَبِّهِ، وَقِيلَ: الْخَائِبُ، وَقِيلَ: الْعَاقُّ وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: السَّلَامُ هُنَا بِمَعْنَى السَّلَامَةِ، أَيْ: السَّلَامَةُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ، فَلَمْ يَضُرَّنِي الشَّيْطَانُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَلَا أَغْوَانِي عند الموت ولا عند البعث

...beşik gibi bir sedirdir. Îsâ onların sözünü işitince { قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “[Îsâ] dedi ki: Şüphesiz ben Allah’ın kuluyum” dedi. Böylece ilk konuştuğu şey, O'na kulluğunu ikrar etmek oldu. { آتانِيَ الْكِتابَ } “Bana Kitab'ı verdi”, yani İncil'i; yani henüz o esnada kendisine [kitap] indirilmemiş ve henüz peygamber olmamışken, ezelde bana Kitab'ın ve peygamberliğin verilmesini hükme bağladı [demektir]. O esnada kendisine Kitab'ı verdiği ve onu peygamber kıldığı da söylenmiştir; ancak bu uzak [bir ihtimal]dir. { وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ } “Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı”, yani her nerede bulunursam; bereket (الْبَرَكَةُ) kelimesinin aslı devenin çökmesinden (bürûk) gelir. Mana: 'Beni Allah'ın dininde sebatkâr kıldı' demektir. Bereketin artış ve yücelik olduğu da söylenmiştir. Sanki şöyle demiştir: 'Beni her şeyde ziyadeleşen, yüce ve muvaffak kıldı.' Mübarek kelimesinin 'kullara çok faydalı olan', 'hayrı öğreten' ya da 'iyiliği emredip kötülükten sakındıran' manasına geldiği de söylenmiştir. { وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ } “Ve bana namazı tavsiye etti”, yani bana onu emretti, { وَالزَّكاةِ } “ve zekâtı da”, malın zekâtını yahut nefsin arındırılmasını, { مَا دُمْتُ حَيًّا } “hayatta kaldığım müddetçe”, yani hayatım devam ettiği sürece. Bu geçmiş zaman fiilleri (mâzî sîgaları), kesinleşmiş kazâda (ezelî hükümde) önceden geçtiği için, vuku bulacağını kesin olarak bildirmek maksadıyla henüz gerçekleşmemiş olanı gerçekleşmiş konumuna yerleştirme (tenzîl) kabilindendir. { وَبَرًّا بِوالِدَتِي } “Ve anneme iyi davranan [biri kıldı]” [ifadesi], mübâraken (مُبَارَكًا) kelimesine matuftur. Sadece annesine iyi davranmayı zikretmiştir; çünkü o anda kendisinin bir babası olmadığını bilmiştir. [Bu kelime] mübalağa bildiren bir sıfat yapılan bir masdar olmak üzere bâ harfinin kesresiyle { وَبِرّاً بِوَالِدَتِي } şeklinde de okunmuştur. { وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا } “Beni bir zorba ve bedbaht kılmadı”. Cebbâr (الْجَبَّارُ); büyüklük taslayan ve hiç kimsenin kendisi üzerinde bir hakkı olduğunu görmeyen kimsedir. Şakî (الشَّقِيُّ) ise Rabbine isyan eden kimsedir. [Onun] hüsrana uğrayan veya [ana babaya] asi olan kimse olduğu da söylenmiştir. { وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا } “Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak yeniden kaldırılacağım gün bana selâm olsun”. Müfessirler şöyle demişlerdir: Buradaki selâm, selâmet (esenlik) manasındadır; yani doğduğum gün esenlik benim üzerimedir; şeytan o vakitte bana zarar vermedi, ölüm anında ve yeniden diriliş anında da beni saptırmadı.

وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ التَّحِيَّةُ. قِيلَ: وَاللَّامُ لِلْجِنْسِ، وَقِيلَ: لِلْعَهْدِ، أَيْ: وَذَلِكَ السَّلَامُ الْمُوَجَّهُ إِلَى يَحْيَى فِي هَذِهِ الْمَوَاطِنِ الثَّلَاثَةِ مُوَجَّهٌ إِلَيَّ. قِيلَ: إِنَّهُ لَمْ يَتَكَلَّمِ الْمَسِيحُ بَعْدَ هَذَا الْكَلَامِ حَتَّى بَلَغَ الْمُدَّةَ الَّتِي تَتَكَلَّمُ فِيهَا الصِّبْيَانُ فِي الْعَادَةِ.

Bununla tahiyye (selamlaşma) kastedildiği de söylenmiştir. Baştaki lâm harfinin cins için olduğu söylenmiş, ahd için olduğu da belirtilmiştir; yani: Bu üç yerde Yahyâ'ya yöneltilen o selâm, bana da yöneltilmiştir. Mesîh'in bu sözden sonra çocukların âdeten konuştuğu yaşa gelinceye kadar bir daha konuşmadığı söylenmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قَالَ:

Saîd b. Mansûr ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan { فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ } “Sonra onu taşıyarak kavmine getirdi” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

بَعْدَ أربعين يوما بعد ما تعافت مِنْ نِفَاسِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمْ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى أَهْلِ نَجْرَانَ، فَقَالُوا: أَرَأَيْتَ مَا تقرؤون يَا أُخْتَ هارُونَ وَمُوسَى قَبْلَ عِيسَى بِكَذَا وَكَذَا، قَالَ: فَرَجَعْتُ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ:

'Kırk gün sonra, nifasından iyileşip temizlendikten sonra.' İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve diğerleri Muğîre b. Şu'be'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Necran halkına gönderdi. Onlar dediler ki: 'Sizler { يَا أُخْتَ هارُونَ } “Ey Hârûn'un kız kardeşi!” diye okuyorsunuz, hâlbuki Mûsâ Îsâ'dan şu kadar şu kadar zaman öncedir, buna ne dersiniz?' Dedi ki: Döndüm ve bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattım. Bunun üzerine şöyle buyurdu:

«أَلَا أَخْبَرْتَهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَ بِالْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ قَبْلَهُمْ؟» وَهَذَا التَّفْسِيرُ النَّبَوِيُّ يُغْنِي عَنْ سَائِرِ مَا رُوِيَ عَنِ السَّلَفِ فِي ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: كَانَ عِيسَى قَدْ دَرَسَ الْإِنْجِيلَ وَأَحْكَامَهَا فِي بَطْنِ أُمِّهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: آتانِيَ الْكِتابَ الْآيَةَ، قَالَ: قَضَى أَنْ أَكُونَ كَذَلِكَ. وَأَخْرَجَ الْإِسْمَاعِيلِيُّ فِي مُعْجَمِهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ النَّجَّارِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي قَوْلِ عِيسَى: وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ قَالَ: جَعَلَنِي نَفَّاعًا لِلنَّاسِ أَيْنَمَا اتَّجَهْتُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَنِي مُبارَكاً قَالَ: «مُعَلِّمًا وَمُؤَدِّبًا» .

«Onlara, kendilerinden önceki peygamberlerin ve salih kişilerin isimleriyle isim verdiklerini haber verseydin ya!» Bu nebevî tefsir, bu hususta Selef'ten rivayet edilen diğer tüm sözlere ihtiyaç bırakmaz. İbn Ebî Hâtim, Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Îsâ annesinin karnındayken İncil'i ve onun hükümlerini öğrenmişti; işte onun { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ } “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum; O bana Kitap'ı verdi” sözü bundandır.' Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den { آتانِيَ الْكِتابَ } “O bana Kitap'ı verdi” ayeti hakkında: 'Böyle olmamı takdir etti' dediğini rivayet etmişlerdir. İsmâilî Mu'cem'inde, Ebû Nuaym el-Hilye'de, İbn Merdûye ve İbnü'n-Neccâr, Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Îsâ'nın { وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ مَا كُنْتُ } “Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı” sözü hakkında: 'Nereye yönelirsem yöneleyim beni insanlara çok faydalı kıldı' buyurdu.» İbn Adiy ve İbn Asâkir, İbn Mes'ûd'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in { وَجَعَلَنِي مُبارَكاً } “beni mübarek kıldı” kavli hakkında: «Öğretici ve edep verici kıldı» buyurduğunu rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا يقول: عصيّا.

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا } “beni bir zorba ve bedbaht yapmadı” ayeti hakkında: 'Âsi [yapmadı]' dediğini rivayet etmiştir.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٣٤ الى ٤٠]

[Meryem Suresi (19), Ayet 34-40]

ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨)

{ ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣8) } “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu Îsâ hak söz olarak budur. (34) Çocuk edinmek Allah'a asla yakışmaz; O bundan münezzehtir. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir. (35) 'Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. Dosdoğru yol budur.' (36) Fakat aralarından fırkalar ihtilafa düştü. Artık o büyük günün görülüp yaşanmasından ötürü vay inkâr edenlerin hâline! (37) Bize gelecekleri gün onlar neler işitecek, neler görecekler! Fakat o zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler. (38)”

وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠)

{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠) } “İş bitirilmişken onlar gaflet içinde bulunurlar ve iman etmezlerken onları o hasret günü ile uyar! (39) Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere biz varis oluruz ve onlar ancak bize döndürülürler. (40)”

الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى الْمُتَّصِفِ بِالْأَوْصَافِ السَّابِقَةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: ذَلِكَ الَّذِي قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ، لَا مَا تَقُولُهُ النَّصَارَى مِنْ أَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ وَأَنَّهُ إِلَهٌ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ قَوْلَ الْحَقِّ بِالنَّصْبِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ. فَوَجْهُ الْقِرَاءَةِ الْأُولَى أَنَّهُ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَدْحِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ لِ قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَوَجْهُ الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ أَنَّهُ نَعْتٌ لِعِيسَى أَيْ: ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلُ الْحَقِّ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَسُمِّيَ قَوْلَ الْحَقِّ كَمَا سُمِّيَ كَلِمَةَ اللَّهِ، وَالْحَقُّ: هُوَ اللَّهُ ﷿. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ:

{ ذلِكَ } “İşte bu” kavliyle yapılan işaret, geçen vasıflarla nitelenen zatedir. Zeccâc şöyle demiştir: 'İşte { قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum' dedi” diyen o kimse Meryem oğlu Îsâ'dır; Hristiyanların onun Allah'ın oğlu ve bir ilah olduğu yönündeki iddiaları gibi değildir.' İbn Âmir, Âsım ve Ya'kûb { قَوْلَ الْحَقِّ } ifadesini nasb ile okumuşlardır. Diğerleri ise ref ile okumuşlardır. Birinci kıraatin yönü, medih üzere mansub olması yahut Zeccâc'ın belirttiği üzere { قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } ifadesini tekit eden bir masdar olmasıdır. İkinci kıraatin yönü ise Kisâî'nin belirttiği üzere Îsâ'nın sıfatı olmasıdır; yani: Meryem oğlu Îsâ hakkın ta kendisi olan sözdür. Nitekim ona 'Allah'ın kelimesi' dendiği gibi 'Hakkın sözü' de denmiştir; el-Hakk ise aziz ve celil olan Allah'tır. Ebû Hâtim ise şöyle demiştir:

الْمَعْنَى هُوَ قَوْلُ الْحَقِّ وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ: هَذَا الْكَلَامُ قَوْلُ الْحَقِّ، وَهُوَ مِنْ بَابِ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ، مِثْلُ حَقُّ الْيَقِينِ وَقِيلَ: الْإِضَافَةُ لِلْبَيَانِ، وَقُرِئَ: «قَالَ الْحَقَّ» ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ قَوْلَ الْحَقِّ بِضَمِّ الْقَافِ، وَالْقَوْلُ وَالْقُولُ وَالْقَالُ والمقال بمعنى واحد، والَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ

Mana: 'O, hakkın sözüdür' şeklindedir. Takdirin: 'Bu söz, hakkın sözüdür' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu, hakkü'l-yakîn (kesin gerçek) ifadesinde olduğu gibi mevsun sıfata izafeti kabilindendir. İzafetin beyan için olduğu da söylenmiştir. Bu kısım «قَالَ الْحَقَّ» (Hakkı söyledi) şeklinde de okunmuş ve bu İbn Mes'ûd'dan rivayet edilmiştir. Hasan ise { قَوْلَ الْحَقِّ } ifadesini kaf harfinin zammesiyle (kavle'l-hakkı / kûle'l-hakkı) okumuştur. el-Kavl (الْقَوْل), el-kûl (الْقُول), el-kâl (الْقَال) ve el-makâl (الْمَقَال) aynı anlamdadır. { الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ } “hakkında şüpheye düştükleri” kavli ise,

صِفَةٌ لِعِيسَى أَيْ: ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ قَوْلَ الْحَقِّ، وَمَعْنَى يَمْتَرُونَ يختلفون على أنه من المماراة، أو يشكو عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْمِرْيَةِ. وَقَدْ وَقَعَ الِاخْتِلَافُ فِي عِيسَى فَقَالَتِ الْيَهُودُ: هُوَ سَاحِرٌ، وَقَالَتِ النَّصَارَى: هُوَ ابْنُ اللَّهِ مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ أَيْ: مَا صَحَّ ولا استقام ذلك، و «أَنْ» فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا اسْمُ كَانَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: «مِنْ» فِي مِنْ وَلَدٍ مُؤَكِّدَةٌ تَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْوَاحِدِ وَالْجَمَاعَةِ ثُمَّ نَزَّهَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهُ فَقَالَ: سُبْحانَهُ أَيْ: تَنَزَّهَ وَتَقَدَّسَ عَنْ مَقَالَتِهِمْ هَذِهِ ثُمَّ صَرَّحَ سُبْحَانَهُ بِمَا هُوَ شَأْنُهُ، تَعَالَى سُلْطَانُهُ، فَقَالَ: إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ أَيْ: إِذَا قَضَى أَمْرًا مِنَ الْأُمُورِ فَيَكُونُ حِينَئِذٍ بِلَا تَأْخِيرٍ. وَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا مُسْتَوْفًى فِي الْبَقَرَةِ، وَفِي إِيرَادِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ تَبْكِيتٌ عَظِيمٌ لِلنَّصَارَى، أَيْ: مَنْ كَانَ هَذَا شَأْنَهُ كَيْفَ يُتَوَهَّمُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ؟ وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِفَتْحِ أَنْ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ بِكَسْرِهَا، وَهُوَ مِنْ تَمَامِ كَلَامِ عِيسَى، وَقَرَأَ أُبَيٌّ إِنَّ اللَّهَ بِغَيْرِ وَاوٍ، قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ فِي تَوْجِيهِ قِرَاءَةِ النَّصْبِ بِأَنَّ الْمَعْنَى: وَلِأَنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ، وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَطْفًا عَلَى الصَّلَاةِ، وَجَوَّزَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ عَطْفَهُ عَلَى أَمْرًا هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ أَيْ: هَذَا الَّذِي ذَكَرْتُهُ لَكُمْ مِنْ أَنَّهُ رَبِّي وَرَبُّكُمْ، هُوَ الطَّرِيقُ الْقَيِّمُ الَّذِي لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ، وَلَا يَضِلُّ سَالِكُهُ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ مِنْ زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ، وَالْأَحْزَابُ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، أَيْ: فَاخْتَلَفَتِ الْفِرَقُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي أَمْرِ عِيسَى، فَالْيَهُودُ قَالُوا: إِنَّهُ سَاحِرٌ، كَمَا تَقَدَّمَ، وَقَالُوا: إِنَّهُ ابْنُ يُوسُفَ النَّجَّارِ، وَالنَّصَارَى اخْتَلَفَتْ فِرَقُهُمْ فِيهِ، فَقَالَتِ النَّسْطُورِيَّةُ مِنْهُمْ: هُوَ ابْنُ اللَّهِ، وقالت الملكية: هو ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ، وَقَالَتِ الْيَعْقُوبِيَّةُ: هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَأَفْرَطَتِ النَّصَارَى وَغَلَتْ، وَفَرَّطَتِ الْيَهُودُ وَقَصَّرَتْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَهُمُ الْمُخْتَلِفُونَ فِي أَمْرِهِ مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ أَيْ: مِنْ شُهُودِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَمَا يَجْرِي فِيهِ مِنَ الْحِسَابِ وَالْعِقَابِ، أَوْ مِنْ مَكَانِ الشُّهُودِ فِيهِ، أَوْ مِنْ شَهَادَةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ:

Îsâ'nın sıfatıdır; yani: Hakkın sözü olan o Meryem oğlu Îsâ, hakkında ihtilafa düştükleri kimsedir. { يَمْتَرُونَ } ifadesinin manası; mümârât (tartışma) kökünden geldiğinde ihtilaf ederler, mirye (şüphe) kökünden geldiğinde ise şüphe ederler demektir. Nitekim Îsâ hakkında ihtilaf vuku bulmuştur; Yahudiler: 'O bir sihirbazdır' demiş, Hristiyanlar ise: 'O Allah'ın oğludur' demişlerdir. { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } “Çocuk edinmek Allah'a asla yakışmaz”, yani bu O'na ne sahih olur ne de yakışır. { أَنْ } edatı kâne'nin ismi olarak ref mahallindedir. Zeccâc: '{ مِنْ وَلَدٍ } ifadesindeki { مِنْ } tekit içindir; tek bir çocuğu da çok çocuğu da nefyettiğini gösterir' demiştir. Sonra Allah Teâlâ Zatını tenzih ederek { سُبْحانَهُ } “O bundan münezzehtir” buyurmuştur; yani onların bu sözünden münezzeh ve mukaddestir. Ardından şanı yüce olan Allah, سلطanının yüceliği gereği kendi şanını açıkça belirterek şöyle buyurmuştur: { إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir”; yani işlerden bir işi takdir edip dilediğinde, o iş gecikmeksizin hemen o anda oluverir. Bu konudaki açıklama Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti. Bunun bu makamda zikredilmesinde Hristiyanlar için büyük bir susturma ve azarlama vardır; yani: Şanı böyle yüce olan bir zatın çocuğunun olabileceği nasıl vehmedilebilir? { وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ } “'Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin.'” Medine ehli, İbn Kesîr ve Ebû Amr en (أَنْ) edatını fetha ile (ve enne) okumuşlar; İbn Âmir ve Kûfe ehli ise kesre ile (ve inne) okumuşlardır. Bu söz Îsâ'nın kelamının tamamındandır. Übey ise vâv harfi olmaksızın { إِنَّ اللَّهَ } şeklinde okumuştur. Halîl ve Sîbeveyhi nasb kıraatinin yönünü açıklarken anlamın: 'Ve Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olduğu için' şeklinde olduğunu belirtmişlerdir. Ferrâ ise esre konumunda olup namaza (bi's-salâti) matuf olmasını caiz görmüştür. Ebû Amr b. el-Alâ ise emran (أَمْرًا) kelimesine matuf olmasını caiz saymıştır. { هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Dosdoğru yol budur”, yani O'nun benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olduğuna dair size zikrettiğim bu husus, içinde hiçbir eğrilik bulunmayan ve yolcusunun sapıtmayacağı dosdoğru yoldur. { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ } “Fakat aralarından fırkalar ihtilafa düştü”. { مِنْ } harfi tekit için zâittir. Ahzâb (fırkalar) ise Yahudiler ve Hristiyanlardır. Yani Ehl-i Kitap'tan fırkalar Îsâ'nın durumu hakkında ihtilafa düştüler. Yahudiler daha önce geçtiği üzere 'O bir sihirbazdır' dediler ve 'O Neccâr Yûsuf'un oğludur' dediler. Hristiyanların fırkaları da onun hakkında ihtilafa düştü: Onlardan Nestûrîler: 'O Allah'ın oğludur' dedi; Melkâîler: 'O üçün üçüncüsüdür' dedi; Ya'kûbîler ise: 'O bizzat Allah Teâlâ'dır' dedi. Böylece Hristiyanlar aşırıya kaçıp haddi aştılar; Yahudiler ise gevşek davranıp noksanlaştırdılar. { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Artık vay inkâr edenlerin hâline!”, onlar onun hakkında ihtilafa düşen kimselerdir; { مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “o büyük günün görülüp yaşanmasından ötürü”, yani kıyamet gününe ve o günde cereyan edecek hesap ve azaba şahit olmaktan yahut o gündeki şahitlik mekanından ya da o günün aleyhlerine şahitliğinden ötürü. Şöyle de denilmiştir:

الْمَعْنَى: فَوَيْلٌ لَهُمْ مِنْ حُضُورِهِمُ الْمَشْهَدَ الْعَظِيمَ الَّذِي اجْتَمَعُوا فِيهِ لِلتَّشَاوُرِ أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ قَالَ أَبُو العباس: الْعَرَبُ تَقُولُ هَذَا فِي مَوْضِعِ التَّعَجُّبِ، فَيَقُولُونَ: أسمع بزيد وَأَبْصِرْ بِهِ، أَيْ: مَا أَسْمَعُهُ وَأَبْصَرُهُ، فَعَجَّبَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَبِيَّهُ ﷺ مِنْهُمْ. يَوْمَ يَأْتُونَنا أَيْ: لِلْحِسَابِ وَالْجَزَاءِ لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ أَيْ: فِي الدُّنْيَا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ أَيْ: وَاضِحٍ ظَاهِرٍ، وَلَكِنَّهُمْ أَغْفَلُوا التَّفَكُّرَ وَالِاعْتِبَارَ وَالنَّظَرَ فِي الْآثَارِ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ أَيْ: يَوْمَ يَتَحَسَّرُونَ جَمِيعًا، فَالْمُسِيءُ يَتَحَسَّرُ عَلَى إِسَاءَتِهِ، وَالْمُحْسِنُ عَلَى عَدَمِ اسْتِكْثَارِهِ مِنَ الْخَيْرِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ أَيْ: فُرِغَ مِنَ الْحِسَابِ وَطُوِيَتِ الصُّحُفُ، وَصَارَ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ وَأَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ، وَجُمْلَةُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: غَافِلِينَ عَمَّا يُعْمَلُ بِهِمْ، وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها أَيْ: نُمِيتُ سُكَّانَهَا فَلَا يَبْقَى بِهَا أَحَدٌ يَرِثُ الْأَمْوَاتَ، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَرِثَ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا حَيْثُ أَمَاتَهُمْ جَمِيعًا وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ أَيْ: يُرَدُّونَ إِلَيْنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَنُجَازِي كُلًّا بِعَمَلِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مِثْلُ هَذَا فِي سُورَةِ الْحِجْرِ.

Mana: 'İstişare etmek için toplandıkları o büyük meclise hazır bulunmalarından ötürü vay onların hâline!' demektir. { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ } “Onlar neler işitecek, neler görecekler!” Ebü'l-Abbâs şöyle demiştir: Araplar bunu hayret/taaccüb makamında söylerler ve: 'Esmi' bi-Zeydin ve ebsır bihî' derler ki bu; 'O ne güzel işitir ve ne güzel görür!' demektir. Böylece Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i onlara hayret ettirmiştir. { يَوْمَ يَأْتُونَنا } “Bize gelecekleri gün”, yani hesap ve ceza için. { لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ } “Fakat o zalimler bugün”, yani dünyada; { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “apaçık bir sapıklık içindedirler”, yani aşikâr ve besbelli bir sapıklıktadırlar. Fakat onlar düşünmeyi, ibret almayı ve delillere bakmayı terk etmişlerdir. { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ } “onları o hasret günü ile uyar!”, yani hepsinin hasret çekeceği günle uyar; kötülük yapan kötülüğüne, iyilik yapan ise hayrını çoğaltmadığına pişman olup hasret çeker. { إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirilmişken”, yani hesap tamamlanıp amel defterleri dürüldüğünde, cennetlikler cennete ve cehennemlikler de cehenneme vardığında. { وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ } “onlar gaflet içinde bulunurlar” cümlesi hal konumunda mansubdur; yani kendilerine yapılacak şeylerden gafildirler. Aynı şekilde { وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “onlar iman etmezlerken” cümlesi de hal konumunda mansubdur. { إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها } “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere biz varis oluruz”, yani onun sakinlerini öldürürüz de geriye ölülerin mirasını alacak kimse kalmaz; sanki hepsini öldürdüğü için yeryüzüne ve üzerindekilere Allah Teâlâ vâris olmuş gibi olur. { وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “ve onlar ancak bize döndürülürler”, yani kıyamet günü bize getirilirler de herkesi ameliyle cezalandırırız. Bunun bir benzeri Hicr Suresi'nde geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: قَوْلَ الْحَقِّ قَالَ: اللَّهُ الْحَقُّ ﷿. وَأَخْرَجَ

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'nin { قَوْلَ الْحَقِّ } “hak söz olarak” kavli hakkında: 'el-Hak olan Allah azze ve celle'dir' dediğini rivayet etmişlerdir.

عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ قَالَ: اجْتَمَعَ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَخْرَجُوا مِنْهُمْ أَرْبَعَةَ نَفَرٍ، مِنْ كُلِّ قَوْمٍ عَالِمَهُمْ، فَامْتَرَوْا فِي عِيسَى حِينَ رُفِعَ، فَقَالَ أَحَدُهُمْ: هُوَ اللَّهُ هَبَطَ إِلَى الْأَرْضِ، وَأَحْيَا مَنْ أَحْيَا، وَأَمَاتَ مَنْ أَمَاتَ، ثُمَّ صَعِدَ إِلَى السَّمَاءِ، وَهُمُ الْيَعْقُوبِيَّةُ فَقَالَتِ الثَّلَاثَةُ: كَذَبْتَ ثُمَّ قَالَ اثْنَانِ مِنْهُمْ لِلثَّالِثِ: قُلْ فِيهِ، فَقَالَ: هُوَ ابْنُ اللَّهِ، وَهُمُ النَّسْطُورِيَّةُ فَقَالَ اثْنَانِ: كَذَبْتَ ثُمَّ قَالَ أَحَدُ الِاثْنَيْنِ لِلْآخَرِ: قُلْ فِيهِ، فَقَالَ: هُوَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ، اللَّهُ إِلَهٌ، وَعِيسَى إِلَهٌ، وَأُمُّهُ إِلَهٌ، وَهُمُ الْإِسْرَائِيلِيَّةُ، وَهُمْ مُلُوكُ النَّصَارَى فَقَالَ الرَّابِعُ: كَذَبْتَ، هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَرُوحُهُ مِنْ كَلِمَتِهِ، وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ، فَكَانَ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَتْبَاعٌ عَلَى مَا قَالَ فَاقْتَتَلُوا، فَظَهَرُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ ، قال قتادة: وهم الذي قَالَ اللَّهُ: فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ قَالَ: اخْتَلَفُوا فِيهِ فَصَارُوا أَحْزَابًا، فَاخْتَصَمَ الْقَوْمُ، فَقَالَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ: أُنْشِدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ عِيسَى كَانَ يَطْعَمُ الطَّعَامَ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَطْعَمُ؟ قَالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ، قَالَ: فَهَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ عِيسَى كَانَ يَنَامُ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَنَامُ؟ قَالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ، فَخَصَمَهُمُ الْمُسْلِمُونَ فَاقْتَتَلَ الْقَوْمُ، فَذُكِرَ لَنَا أَنَّ الْيَعْقُوبِيَّةَ ظَهَرَتْ يَوْمَئِذٍ وَأُصِيبَ الْمُسْلِمُونَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ.

Abdürrezzâk ve İbn Ebî Hâtim, ondan { الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ } “hakkında şüpheye düştükleri” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'İsrâiloğulları toplandılar ve aralarından her bir kavmin âlimi olmak üzere dört kişi çıkardılar. Îsâ semaya kaldırıldığında onun hakkında münakaşa ettiler. Onlardan biri: 'O, yeryüzüne inen, dirilttiğini diriltip öldürdüğünü öldüren, sonra da semaya yükselen Allah'tır' dedi; bunlar Ya'kûbîlerdir. Diğer üç kişi: 'Yalan söyledin' dedi. Sonra ikisi üçüncüye: 'Onun hakkında sen konuş' dedi. O: 'O Allah'ın oğludur' dedi; bunlar Nestûrîlerdir. Diğer ikisi: 'Yalan söyledin' dedi. Sonra ikiden biri diğerine: 'Onun hakkında sen konuş' dedi. O: 'O üçün üçüncüsüdür; Allah bir ilah, Îsâ bir ilah, annesi de bir ilahtır' dedi; bunlar İsrâilîlerdir ve Hristiyanların krallarıdır. Dördüncüsü: 'Yalan söylediniz; o Allah'ın kulu, elçisi ve O'nun kelimesinden olan ruhudur' dedi; bunlar da Müslümanlardır. Her bir adamın kendi söylediği görüş üzerinde taraftarları oldu ve birbirleriyle savaştılar; [müşrikler] Müslümanlara galip geldiler. İşte Allah Teâlâ'nın: { وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan adaleti emredenleri öldürürler” ayeti bunu anlatır.' Katâde dedi ki: İşte onlar Allah'ın { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ } “Fakat aralarından fırkalar ihtilafa düştü” buyurduğu kimselerdir. Dedi ki: Onun hakkında ihtilafa düşüp fırkalara ayrıldılar. Topluluk tartıştı; Müslüman olan kişi: 'Allah aşkına söyleyin, Îsâ'nın yemek yediğini, Allah'ın ise yemediğini bilmiyor musunuz?' dedi. 'Allah için evet' dediler. 'Peki Îsâ'nın uyuduğunu, Allah'ın ise uyumadığını bilmiyor musunuz?' dedi. 'Allah için evet' dediler. Böylece Müslümanlar onları delille yendi, topluluk savaşa tutuştu. Bize aktarıldığına göre o gün Ya'kûbîler galip geldi ve Müslümanlar hezimete uğradı; bunun üzerine Allah { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Artık o büyük günün görülüp yaşanmasından ötürü vay inkâr edenlerin hâline!” ayetini indirdi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابن عباس في قَوْلِهِ: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَقُولُ: الْكُفَّارُ يَوْمَئِذٍ أَسْمَعُ شَيْءٍ وَأَبْصَرُهُ، وَهُمُ الْيَوْمَ لَا يَسْمَعُونَ وَلَا يُبْصِرُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ يَأْتُونَنا قَالَ: ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ، يُجَاءُ بِالْمَوْتِ كَأَنَّهُ كَبْشٌ أَمْلَحُ، فَيُوقَفُ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَيُقَالُ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا؟ فَيْشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، فَيَقُولُونَ:

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ } “Onlar neler işitecek, neler görecekler!” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kâfirler o gün her şeyi en iyi işiten ve en iyi gören kimseler olurlar; bugün ise ne işitirler ne de görürler.' Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { يَوْمَ يَأْتُونَنا } “Bize gelecekleri gün” kavli hakkında: 'O, kıyamet günüdür' dediğini rivayet etmişlerdir. Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girdiğinde, ölüm alaca bir koç suretinde getirilir. Cennet ile cehennem arasında durdurulur ve: 'Ey Cennet ehli! Bunu tanıyor musunuz?' denilir. Onlar boyunlarını uzatıp bakarlar ve şöyle derler:

نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ، وَكُلُّهُمْ قَدْ رَآهُ ثم ينادي: يا أَهْلَ النَّارِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا؟ فَيَشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ، فَيَقُولُونَ: نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ، وَكُلُّهُمْ قَدْ رَآهُ، فَيُؤْمَرُ بِهِ فَيُذْبَحُ وَيُقَالُ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتٌ، وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتٌ، ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ الْآيَةَ، وَأَشَارَ بِيَدِهِ وقال:

'Evet, bu ölümdür' derler; hepsi de onu görmüştür. Sonra seslenilir: 'Ey Cehennem ehli! Bunu tanıyor musunuz?' Onlar da boyunlarını uzatıp bakarlar ve: 'Evet, bu ölümdür' derler; hepsi de onu görmüştür. Bunun üzerine onun kesilmesi emredilir ve kesilir. Sonra: 'Ey Cennet ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur. Ey Cehennem ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur' denilir.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ } “Onları o hasret günü ile uyar” ayetini sonuna kadar okudu, eliyle işaret etti ve şöyle buyurdu:

أَهْلُ الدُّنْيَا فِي غَفْلَةٍ» . وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: يَوْمَ الْحَسْرَةِ: هُوَ مِنْ أَسْمَاءِ يَوْمِ القيامة، وقرأ:

«Dünya ehli gaflet içindedir.» Nesâî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Hasret günü, kıyamet gününün isimlerindendir.' Ve şu ayeti okudu:

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ ، وَعَلِيٌّ هَذَا ضَعِيفٌ، وَالْآيَةُ الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا ابْنُ عَبَّاسٍ لَا تَدُلُّ عَلَى الْمَطْلُوبِ لَا بمطابقة ولا تضمّن ولا التزام.

{ أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } “Kişinin 'Allah'a karşı [görevlerimde] aşırı gittiğim için yazıklar olsun bana!' diyeceği [günden önce]”. Bu râvi Ali zayıftır; ayrıca İbn Abbâs'ın delil getirdiği bu ayet, istenen şeye ne mutabakat ne tazammun ne de iltizam yoluyla delalet eder.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤١ الى ٥٠]

[Meryem Suresi (19), Ayet 41-50]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥) } “Kitap'ta İbrâhim'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi. (41) Hani o babasına şöyle demişti: 'Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin kulluk ediyorsun?' (42) 'Babacığım! Doğrusu bana, sana gelmeyen bir ilim geldi; öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim.' (43) 'Babacığım! Şeytana kulluk etme; şüphesiz şeytan Rahmân'a çok âsi olmuştur.' (44) 'Babacığım! Doğrusu ben sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytana bir dost/yandaş olmandan korkuyorum.' (45)”

قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)

{ قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) } “[Babası] dedi ki: 'Ey İbrâhim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Yemin olsun ki eğer [bundan] vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur!'” { قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) } “[İbrâhim] dedi ki: 'Sana selâm olsun! Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır.'” { وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) } “'Sizden de Allah'tan başka yalvardıklarınızdan da uzaklaşıyorum; Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime yalvarışımla mahrum ve bedbaht olmam.'” { فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) } “[İbrâhim] onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından uzaklaşınca, ona İshak'ı ve Ya'kûb'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık.” { وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠) } “Onlara rahmetimizden bahşettik ve onlar için [arkalarından gelecek] yüce bir doğruluk lisanı (güzel bir yâd ve övgü) kıldık.”

قَوْلُهُ: وَاذْكُرْ مَعْطُوفٌ عَلَى وَأَنْذِرْ، وَالْمُرَادُ بِذِكْرِ الرَّسُولِ إِيَّاهُ فِي الْكِتَابِ أَنْ يَتْلُوَ ذَلِكَ عَلَى النَّاسِ كَقَوْلِهِ: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ ، وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا تَعْلِيلٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَمْرِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِأَنْ يَذْكُرَهُ، وَهِيَ مُعْتَرِضَةٌ مَا بَيْنَ الْبَدَلِ وَالْمُبْدَلِ مِنْهُ، وَالصِّدِّيقُ كَثِيرُ الصِّدْقِ، وَانْتِصَابُ نبيا على أنه خبر آخر لكان، أي: اذكر إبراهيم الجامع لهذين الوصفين، وإِذْ قالَ لِأَبِيهِ

{ وَاذْكُرْ } “An” buyruğu { وَأَنْذِرْ } “uyar” ifadesine matuftur. Resûl'ün onu Kitap'ta anmasından kasıt, { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ } “Onlara İbrâhim'in haberini oku” ayetinde olduğu gibi bunu insanlara okumasıdır. { إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا } “Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi” cümlesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onu anması yönünde daha önce geçen emrin gerekçesidir (ta'lilidir); bu cümle bedel ile mübdelün minh arasında yer alan bir ara cümledir (mûterizadır). Sıddîk (صِدِّيق), doğruluğu çok olan kimsedir. Nebiyyen (نَبِيًّا) kelimesinin mansub olması ise kâne'nin diğer bir haberi olmasındandır; yani: Bu iki vasfı kendisinde toplayan İbrâhim'i an demektir. { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ } “Hani o babasına şöyle demişti” ifadesi,

بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ إِبْرَاهِيمَ، وَتَعْلِيقُ الذِّكْرِ بِالْوَقْتِ مَعَ أَنَّ الْمَقْصُودَ تَذْكِيرُ مَا وَقَعَ فِيهِ مِنَ الْحَوَادِثِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَأَبُو إِبْرَاهِيمَ هُوَ آزَرُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ تَقْرِيرُهُ، وَالتَّاءُ فِي «يَا أَبَتِ» عِوَضٌ عَنِ الْيَاءِ، وَلِهَذَا لَا يَجْتَمِعَانِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي لِمَ تَعْبُدُ

İbrâhim'den bedel-i iştimaldir. Asıl maksat o vakitte meydana gelen olayları hatırlatmak olduğu hâlde anma eyleminin zamana bağlanması mübalağa içindir. İbrâhim'in babası daha önce açıklandığı üzere Âzer'dir. 'Yâ ebeti' (يَا أَبَتِ) ifadesindeki tâ (ت) harfi yâ (ي) harfinin bedelidir; bu sebeple ikisi bir arada bulunmaz. { لِمَ تَعْبُدُ } “niçin kulluk ediyorsun?” ifadesindeki soru,

لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ مَا لَا يَسْمَعُ

inkâr ve kınama içindir. { مَا لَا يَسْمَعُ } “İşitmeyen ... şeylere”,

مَا تَقُولُهُ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ وَالدُّعَاءِ لَهُ وَلا يُبْصِرُ

ona yaptığın övgüleri ve duaları [işitmeyen]; { وَلا يُبْصِرُ } “ve görmeyen”,

مَا تَفْعَلُهُ مِنْ عِبَادَتِهِ وَمِنَ الْأَفْعَالِ الَّتِي تَفْعَلُهَا مُرِيدًا بِهَا الثَّوَابَ، وَيَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ نَفْيُ السَّمْعِ وَالْإِبْصَارِ عَلَى مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ أَيْ: لَا يَسْمَعُ شَيْئًا مِنَ الْمَسْمُوعَاتِ، وَلَا يُبْصِرُ شَيْئًا مِنَ الْمُبْصَرَاتِ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

ona ibadet etmek adına yaptıklarını ve sevap umarak işlediğin amelleri [görmeyen]. İşitme ve görmenin nefyedilmesini bundan daha genel bir manaya hamletmek de caizdir; yani: İşitilen şeylerden hiçbir şeyi işitmeyen ve görülen şeylerden hiçbir şeyi görmeyen demektir. { وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً } “ve sana hiçbir faydası olmayan”,

مِنَ الْأَشْيَاءِ، فَلَا يَجْلِبُ لَكَ نَفْعًا وَلَا يَدْفَعُ عَنْكَ ضَرَرًا، وَهِيَ الْأَصْنَامُ الَّتِي كَانَ يَعْبُدُهَا آزَرُ، أَوْرَدَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ عَلَى أَبِيهِ الدَّلَائِلَ وَالنَّصَائِحَ، وَصَدَّرَ كُلًّا مِنْهَا بِالنِّدَاءِ الْمُتَضَمِّنِ لِلرِّفْقِ وَاللِّينِ اسْتِمَالَةً لِقَلْبِهِ، وَامْتِثَالًا لِأَمْرِ رَبِّهِ، ثُمَّ كَرَّرَ دَعْوَتَهُ إِلَى الحق فقال: يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَأَخْبَرَ أَنَّهُ قَدْ وَصَلَ إِلَيْهِ مِنَ الْعِلْمِ نَصِيبٌ لَمْ يَصِلْ إِلَى أَبِيهِ، وَأَنَّهُ قَدْ تَجَدَّدَ لَهُ حُصُولُ مَا يَتَوَصَّلُ بِهِ مِنْهُ إِلَى الْحَقِّ، وَيَقْتَدِرُ بِهِ عَلَى إِرْشَادِ الضَّالِّ، وَلِهَذَا أَمَرَهُ بِاتِّبَاعِهِ فَقَالَ: فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا مُسْتَوِيًا مُوَصِّلًا إِلَى الْمَطْلُوبِ مُنَجِّيًا مِنَ الْمَكْرُوهِ، ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ بِنَصِيحَةٍ أُخْرَى زَاجِرَةٍ لَهُ عَمَّا هُوَ فِيهِ، فقال: يا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ أَيْ: لَا تُطِعْهُ، فَإِنَّ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ هِيَ مِنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ، ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا حِينَ تَرَكَ مَا أَمَرَهُ بِهِ مِنَ السُّجُودِ لِآدَمَ، وَمَنْ أَطَاعَ مَنْ هُوَ عَاصٍ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فَهُوَ عَاصٍ لِلَّهِ، وَالْعَاصِي حَقِيقٌ بِأَنْ تُسْلَبَ عَنْهُ النِّعَمُ وَتَحِلَّ بِهِ النِّقَمُ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: الْعَصِيُّ وَالْعَاصِي بِمَعْنًى وَاحِدٍ. ثُمَّ بَيَّنَ لَهُ الْبَاعِثَ عَلَى هَذِهِ النَّصَائِحِ فَقَالَ: يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَى أَخَافُ هُنَا أَعْلَمُ. وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: إِنَّ الْخَوْفَ هُنَا مَحْمُولٌ عَلَى ظَاهِرِهِ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ غَيْرُ جَازِمٍ بِمَوْتِ أَبِيهِ عَلَى الْكُفْرِ، إِذْ لَوْ كَانَ جَازِمًا بِذَلِكَ لَمْ يَشْتَغِلْ بِنُصْحِهِ، وَمَعْنَى الْخَوْفِ عَلَى الْغَيْرِ: هُوَ أَنْ يَظُنَّ وُصُولَ الضَّرَرِ إِلَى ذَلِكَ الْغَيْرِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا أَيْ: إِنَّكَ إِذَا أَطَعْتَ الشَّيْطَانَ كُنْتَ مَعَهُ فِي النَّارِ وَاللَّعْنَةِ، فَتَكُونُ بِهَذَا السَّبَبِ مُوَالِيًا، أَوْ تَكُونُ بِسَبَبِ مُوَالَاتِهِ فِي الْعَذَابِ مَعَهُ، وَلَيْسَ هُنَاكَ ولاية حقيقية لقوله سبحانه:

şeylerden hiçbir şeyde [fayda sağlayamaz]. Ne sana bir fayda getirebilir ne de senden bir zararı savabilir; bunlar da Âzer'in tapmakta olduğu putlardır. İbrâhim aleyhisselâm babasına delilleri ve nasihatleri sunmuş, onun kalbini kazanmak ve Rabbinin emrine boyun eğmek maksadıyla bunların her birinin başına şefkat ve nezaket içeren hitapla başlamıştır. Ardından hakka olan çağrısını yineleyerek şöyle demiştir: { يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ } “Ey babacığım! Doğrusu bana, sana gelmeyen bir ilim geldi”. Babasına ulaşmayan bir ilim nasibinin kendisine ulaştığını ve bu sayede hakka ulaştıracak ve sapkını doğru yola sevk etmeye güç yetirecek şeyin kendisine bahşedildiğini haber vermiştir. İşte bu sebeple babasına kendisine uymasını emrederek şöyle demiştir: { فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا } “Öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim”; yani dosdoğru, hedeflenene ulaştıran ve hoşa gitmeyen şeylerden kurtaran [bir yola]. Sonra içinde bulunduğu durumdan onu caydırıcı başka bir nasihatle bunu pekiştirerek şöyle demiştir: { يا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ } “Ey babacığım! Şeytana kulluk etme!” Yani: Ona itaat etme; zira putlara tapmak da şeytana itaattendir. Ardından bunu şu sözüyle gerekçelendirmiştir: { إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا } “Çünkü şeytan Rahmân'a çok isyankâr olmuştur”; Âdem'e secde etmesi yönündeki emrini terk ettiği zaman. Allah Sübhânehu'ya isyankâr olan bir kimseye itaat eden kişi de Allah'a isyan etmiş olur. İsyankâr olan kimse ise nimetlerin kendisinden çekilip alınmasına ve azapların üzerine inmesine müstahaktır. Kisâî: “Âsî (عَاصِي) ile ‘asî (عَصِيّ) aynı anlamdadır” demiştir. Sonra bu nasihatlere kendisini sevk eden sebebi ona açıklayarak şöyle demiştir: { يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ } “Ey babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azap dokunmasından korkuyorum”. Ferrâ: “Buradaki korkuyorum (أَخَافُ) ifadesinin manası 'biliyorum' demektir” demiştir. Âlimlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: “Buradaki korku zahirî manasına hamledilir; çünkü İbrâhim babasının küfür üzere öleceğinden kesin olarak emin değildi. Şayet bundan kesin olarak emin olsaydı, ona nasihat etmekle meşgul olmazdı. Bir başkası için korkmanın manası ise o başkasına zararın ulaşacağını zannetmektir.” { فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا } “Böylece şeytana bir dost olursun”. Yani: Şeytana itaat edersen, ateşte ve lânette onunla beraber olursun; böylece bu sebeple dost olmuş olursun yahut ona dost olman sebebiyle azapta onunla beraber bulunursun. Yoksa gerçek anlamda bir dostluk yoktur; nitekim Allah Sübhânehu şöyle buyurmuştur:

الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَقِيلَ: الْوَلِيُّ بِمَعْنَى التَّالِي، وَقِيلَ: الْوَلِيُّ بِمَعْنَى الْقَرِيبِ، أَيْ: تَكُونَ لِلشَّيْطَانِ قَرِيبًا مِنْهُ فِي النَّارِ، فَلَمَّا مَرَّتْ هَذِهِ النَّصَائِحُ النَّافِعَةُ وَالْمَوَاعِظُ الْمَقْبُولَةُ بِسَمْعِ آزَرَ قَابَلَهَا بِالْغِلْظَةِ وَالْفَظَاظَةِ وَالْقَسْوَةِ، ف قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ وَالتَّعْجِيبِ، وَالْمَعْنَى: أَمُعْرِضٌ أَنْتَ عَنْ ذَلِكَ وَمُنْصَرِفٌ إِلَى غَيْرِهِ؟ ثُمَّ تَوَعَّدَهُ فَقَالَ: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ أَيْ: بِالْحِجَارَةِ، وَقِيلَ: بِاللِّسَانِ، فَيَكُونُ مَعْنَاهُ لَأَشْتُمَنَّكَ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَأَضْرِبَنَّكَ، وَقِيلَ: لَأُظْهِرَنَّ أَمْرَكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا أَيْ: زَمَانًا طَوِيلًا.

{ الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “O gün dostlar birbirine düşmandır”. Veliyy (الْوَلِيّ) kelimesinin peşinden giden (tâbi) anlamında olduğu söylenmiştir. Veliyyin yakın anlamında olduğu da söylenmiştir; yani ateşte şeytana yakın bir kimse olursun. Bu faydalı nasihatler ve makbul öğütler Âzer'in kulağına ulaştığında, bunları kabalık, nobranlık ve sertlikle karşıladı ve { قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ } “[Babası] dedi ki: 'Ey İbrâhim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?'” dedi. Buradaki soru azarlama, kınama ve hayret bildirmek içindir; manası: 'Sen ondan yüz çevirip başkasına mı yöneliyorsun?' demektir. Sonra onu tehdit ederek şöyle dedi: { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ } “'Andolsun eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım'”, yani taşlarla [taşlarım]. Dille [taşlarım] da denmiştir ki bu takdirde manası: 'Sana mutlaka söverim' olur. 'Seni mutlaka döverim' manasına geldiği de söylenmiştir. 'Senin durumunu herkese ifşa ederim' manasına geldiği de ileri sürülmüştür. { وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “'uzun bir süre benden uzak dur!'”, yani uzun bir zaman.

قَالَ الْكِسَائِيُّ: يُقَالُ: هَجَرْتُهُ مَلِيًّا وملوة وملوة وملاوة وَمَلَاوَةً، بِمَعْنَى الْمَلَاوَةِ مِنَ الزَّمَانِ، وَهُوَ الطَّوِيلُ، وَمِنْهُ قَوْلُ مُهَلْهَلٍ:

Kisaî şöyle demiştir: Bir kimseden uzun süre ayrılmayı ifade etmek için "هَجَرْتُهُ مَلِيًّا", "مَلْوَةً", "مِلْوَةً", "مُلَاوَةً" ve "مَلَاوَةً" denilir; bunlar zamandan bir süre (melâve) anlamına gelir ki bu da uzun zaman demektir. Mühelhil'in şu sözü de bu kabildendir:

فَتَصَدَّعَتْ صُمُّ الْجِبَالِ لِمَوْتِهِ ... وَبَكَتْ عَلَيْهِ الْمُرَمَّلَاتُ مَلِيَّا

"Onun ölümüyle yalçın dağlar yarıldı... Ve dul kadınlar onun ardından uzun süre ağladı."

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: اعْتَزِلْنِي سَالِمَ الْعِرْضِ لَا تُصِيبُكَ مِنِّي مَعَرَّةٌ، وَاخْتَارَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ، فَمَلِيًّا عَلَى هَذَا مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ مِنْ إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ مُنْتَصِبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، فَلَمَّا رَأَى إِبْرَاهِيمُ إِصْرَارَ أَبِيهِ عَلَى الْعِنَادِ قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ أَيْ: تَحِيَّةُ تَوْدِيعٍ وَمُتَارَكَةٍ، كَقَوْلِهِ: وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً وَقِيلَ مَعْنَاهُ:

[Bir diğer görüşe göre] bunun manası şudur: "Benden sana bir kötülük/zarar dokunmaksızın şerefin ve canın güvende olarak benden uzaklaş." İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir. Buna göre 'meliyyen' (مَلِيًّا) kelimesi İbrâhim'in hâl ögesi olarak mansubdur; birinci görüşe göre ise zaman zarfı (zarfiyyet) olarak mansubdur. İbrâhim babasının inat üzerindeki ısrarını görünce, { قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ } “[İbrâhim] dedi ki: 'Sana selâm olsun!'” dedi. Yani bu bir veda ve ilişkiyi kesme selâmıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Cahiller kendilerine hitap ettiği zaman 'Selâm!' derler”. Şöyle de denilmiştir:

أَمَنَةٌ مِنِّي لَكَ، قَالَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَإِنَّمَا أَمَّنَهُ مَعَ كُفْرِهِ لِأَنَّهُ لَمْ يُؤْمَرْ بِقِتَالِهِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَبِهِ قَالَ الْجُمْهُورُ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: الدُّعَاءُ لَهُ بِالسَّلَامَةِ، اسْتِمَالَةً لَهُ وَرِفْقًا بِهِ، ثُمَّ وَعَدَهُ بِأَنْ يَطْلُبَ لَهُ الْمَغْفِرَةَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ تَأَلُّفًا لَهُ وَطَمَعًا فِي لِينِهِ وَذَهَابِ قَسْوَتِهِ:

"Benden yana sana bir güvencedir." Bunu İbn Cerîr söylemiştir. Kafir olmasına rağmen ona güvence vermesi, onunla savaşmakla emrolunmadığı içindir. Ancak birinci görüş daha evladır ve cumhur da bunu söylemiştir. Bir görüşe göre bunun manası: Kalbini kazanmak ve ona yumuşak davranmak amacıyla onun için selamet duası etmektir. Sonra İbrâhim, gönlünü kazanmak, yumuşamasını ve katılığının gitmesini ummak maksadıyla Allah Teâlâ'dan onun için mağfiret dileyeceğini vaad etti:

وَالشَّيْخُ لَا يَتْرُكُ أَخْلَاقَهُ ... حَتَّى يُوَارَى فِي ثَرَى رَمْسِهِ

"Yaşlı adam, mezarının toprağına gömülünceye kadar huylarını terk etmez."

وَكَانَ مِنْهُ هَذَا الْوَعْدُ قَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ يَمُوتُ عَلَى الْكُفْرِ، وَتَحِقُّ عَلَيْهِ الْكَلِمَةُ، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ . وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا وَالْمَعْنَى: سَأَطْلُبُ لَكَ الْمَغْفِرَةَ مِنَ اللَّهِ، فَإِنَّهُ كَانَ بِي كَثِيرَ الْبِرِّ وَاللُّطْفِ، يُقَالُ: حَفِيَ بِهِ وَتَحَفَّى إِذَا بَرَّهُ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: يُقَالُ حَفِيَ بِي حَفَاوَةً وَحَفْوَةً.

İbrâhim'in bu vaadi, babasının küfür üzere öleceğini ve azap hükmünün onun aleyhine kesinleşeceğini bilmesinden önceydi. Bu sebeple Allah Sübhânehû başka bir yerde şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ } “Onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olunca ondan uzaklaştı”; bu ayet, { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ } “İbrâhim'in babası için bağışlanma dilemesi, sadece ona verdiği bir sözden dolayı idi” buyruğundan sonradır. { إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } “Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır” cümlesi ise öncesinin gerekçesidir (ta'lildir). Manası: "Senin için Allah'tan bağışlanma dileyeceğim; zira O bana karşı pek çok iyilik ve lütufta bulunmuştur." Bir kimse diğerine iyilik ve ikramda bulunduğunda "حَفِيَ بِهِ" ve "تَحَفَّى" denilir. Kisaî şöyle demiştir: [Bu anlamda] "حَفِيَ بِي حَفَاوَةً وَحَفْوَةً" denilir.

وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا أَيْ: عَالِمًا لَطِيفًا يُجِيبُنِي إِذَا دَعَوْتُهُ. ثُمَّ صَرَّحَ الْخَلِيلُ بِمَا تَضَمَّنَهُ سَلَامُهُ مِنَ التَّوْدِيعِ وَالْمُتَارَكَةِ فَقَالَ: وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيْ: أُهَاجِرُ بِدِينِي عَنْكُمْ وَعَنْ مَعْبُودَاتِكُمْ حَيْثُ لَمْ تَقْبَلُوا نصحي، ولا نجعت فيكم دعوتي وَأَدْعُوا رَبِّي وحده عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا أَيْ: خَائِبًا، وَقِيلَ: عاصيا. قيل: أراد بهذا الدعاء: هو أَنْ يَهَبَ اللَّهُ لَهُ وَلَدًا وَأَهْلًا يَسْتَأْنِسُ بِهِمْ فِي اعْتِزَالِهِ، وَيَطْمَئِنُّ إِلَيْهِمْ عِنْدَ وَحْشَتِهِ وقيل: أراد دعاءه لأبيه بالهداية، وعسى لِلشَّكِّ لِأَنَّهُ كَانَ لَا يَدْرِي هَلْ يُسْتَجَابُ لَهُ فِيهِ أَمْ لَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ: فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أَيْ: جَعَلْنَا هَؤُلَاءِ الْمَوْهُوبِينَ لَهُ أَهْلًا وَوَلَدًا بَدَلَ الْأَهْلِ الَّذِينَ فارقهم

Ferrâ şöyle demiştir: { إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } “Çünkü O, bana karşı çok lütufkârdır”; yani [bana karşı] merhametli ve lütufkârdır, O'na dua ettiğimde bana icabet eder. Sonra Halîl [İbrâhim], selamının içerdiği vedalaşma ve terk etme durumunu açıkça ifade ederek şöyle dedi: { وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sizden de Allah'tan başka yalvardıklarınızdan da uzaklaşıyorum”; yani nasihatimi kabul etmediğiniz ve davetim size fayda vermediği için dinimle birlikte sizden ve ilahlarınızdan hicret edip ayrılıyorum, { وَأَدْعُوا رَبِّي } “ve Rabbime dua ediyorum” yalnızca O'na [dua ediyorum], { عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا } “Umulur ki Rabbime dua etmekle mahrum/bedbaht olmam”; yani eli boş dönen [olmam]. 'Âsî [olmam]' anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu dua ile kastettiğinin; Allah'ın kendisine, yalnızlığında kendileriyle teselli bulacağı ve garipliğinde kendilerine ısınacağı bir çocuk ve bir aile bağışlaması olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de babası için hidayet dilemesini kastetmiştir; buradaki 'asâ' (عَسَى) ise tereddüt içindir, zira babası hakkında duasının kabul edilip edilmeyeceğini bilmiyordu. Ancak birinci görüş daha tercihe şayandır; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Nihayet onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından uzaklaşınca, ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık”; yani kendilerini terk ettiği ailesinin yerine bu bağışlanan kimseleri ona bir aile ve evlat kıldık.

وَكُلًّا جَعَلْنا نَبِيًّا أَيْ: كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَانْتِصَابُ «كُلًّا» عَلَى أَنَّهُ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ لِجَعَلْنَا، قُدِّمَ عَلَيْهِ لِلتَّخْصِيصِ، لَكِنْ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ أَنْفُسِهِمْ لَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَنْ عَدَاهُمْ، أَيْ: كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَعَلْنَا نَبِيًّا، لَا بَعْضَهُمْ دُونَ بَعْضٍ وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا بِأَنْ جَعَلْنَاهُمْ أَنْبِيَاءَ، وَذَكَرَ هَذَا بَعْدَ التَّصْرِيحِ بِجَعْلِهِمْ أَنْبِيَاءَ لِبَيَانِ أَنَّ النُّبُوَّةَ هِيَ مِنْ بَابِ الرَّحْمَةِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالرَّحْمَةِ هُنَا الْمَالُ، وَقِيلَ: الْأَوْلَادُ، وَقِيلَ: الْكِتَابُ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَنْدَرِجَ تَحْتَهَا جَمِيعُ هَذِهِ الْأُمُورِ وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا لِسَانُ الصِّدْقِ: الثَّنَاءُ الْحَسَنُ، عَبَّرَ عَنْهُ بِاللِّسَانِ لِكَوْنِهِ يُوجَدُ بِهِ ، كَمَا عَبَّرَ بِالْيَدِ عَنِ الْعَطِيَّةِ، وَإِضَافَتُهُ إِلَى الصِّدْقِ وَوَصْفُهُ بِالْعُلُوِّ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ أَحِقَّاءُ بِمَا يُقَالُ فِيهِمْ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَى أَلْسُنِ الْعِبَادِ.

{ وَكُلًّا جَعَلْنا نَبِيًّا } “Ve her birini peygamber yaptık”; yani onların her birini. 'Küllen' (كُلًّا) kelimesinin mansub olması 'cealnâ' fiilinin birinci mef'ûlü olmasındandır; başkalarına kıyasla değil kendi aralarında tahsis ifade etmek için öne geçirilmiştir; yani bazısını değil, her birini peygamber kıldık. { وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا } “Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk”; yani onları peygamber yapmak suretiyle. Onların peygamber kılındığının açıkça belirtilmesinden sonra bunun zikredilmesi, peygamberliğin bizzat bir rahmet olduğunu beyan etmek içindir. Buradaki rahmetten kastın mal olduğu da söylenmiştir; evlatlar olduğu veya kitap olduğu da söylenmiştir. Bütün bu hususların rahmet kapsamına girmesi uzak bir ihtimal değildir. { وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا } “ve onlara yüce bir doğruluk dili bahşettik”. Doğruluk dili (lisân-ı sıdk): Güzel övgüdür. Bahşiş ve bağış için 'el' (yed) kelimesi kullanıldığı gibi, övgü de dil ile gerçekleştiği için 'dil' (lisân) ile ifade edilmiştir. Doğruluğa (sıdk) izafe edilmesi ve yücelikle (aliyy) nitelenmesi ise kulların dillerinde kendileri hakkında söylenecek güzel övgülere gerçekten layık olduklarını göstermek içindir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن ابن عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَأَرْجُمَنَّكَ قَالَ: لَأَشْتُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا قَالَ: حِينًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا قَالَ: اجْتَنِبْنِي سَوِيًّا.

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لَأَرْجُمَنَّكَ } “[Seni mutlaka taşlarım]” ayeti hakkında: "Sana mutlaka söverim" demiş; { وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “[uzun bir süre benden uzak dur!]” ayeti hakkında da: "Bir süre/uzun bir vakit" demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan naklettiği rivayette ise { وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } hakkında: "Benden sağ salim uzak dur" demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: اجْتَنِبْنِي سَالِمًا قَبْلَ أَنْ تُصِيبَكَ مِنِّي عُقُوبَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ مَلِيًّا: دَهْرًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: سَالِمًا.

İbn Ebî Hâtim'in yine İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Benden sana bir ceza dokunmadan önce selametle benden uzaklaş." Abd b. Humeyd, Saîd b. Cübeyr ve İkrime'den { مَلِيًّا } kelimesi hakkında "uzun bir zaman (dehr)" dediklerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'nin "salimen (sağ salim)" dediğini nakletmiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا قَالَ: لَطِيفًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ قَالَ: يَقُولُ وهبنا له إسحاق ولدا وَيَعْقُوبَ ابْنَ ابْنِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ:

Abd b. Humeyd, Hasan'dan da benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } “[Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır]” hakkında "lütufkârdır (latîf)" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, onun { وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “[Ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık]” buyruğu hakkında: "Ona İshak'ı evlat, Yakub'u da torun olarak bağışladık buyurmaktadır" dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, onun yine şu ayet hakkında:

وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا قَالَ: الثناء الحسن.

{ وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا } “[ve onlara yüce bir doğruluk dili bahşettik]” buyruğu hakkında: "Güzel övgü" dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥١ الى ٦٣]

[Meryem Suresi (19), Ayet 51-63]

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١) وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣) وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١) وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣) وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥) } “Kitap'ta Mûsâ'yı da an. Şüphesiz o ihlasa erdirilmişti ve bir resul, bir nebi idi. (51) Ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu fısıldaşan bir yaklaşımla (münâcât için) kendimize yaklaştırdık. (52) Rahmetimizden ona bir lütuf olarak kardeşi Hârûn'u peygamber olarak bahşettik. (53) Kitap'ta İsmâil'i de an. Şüphesiz o sözüne sadıktı ve bir resul, bir nebi idi. (54) Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi ve Rabbi katında rızaya ermiş biriydi. (55)”

وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧) أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠)

{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧) أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠) } “Kitap'ta İdrîs'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir kimse (sıddîk) ve bir nebi idi. (56) Biz onu yüce bir makama yükselttik. (57) İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerden; Âdem'in soyundan, Nûh ile beraber taşıdıklarımızdan, İbrâhim ve İsrâil'in soyundan, hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı. (58) Derken onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular. Bu yüzden pek yakında bir gayyaya (azaba/hüsrana) uğrayacaklardır. (59) Ancak tevbe eden, iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır. (60)”

جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا (٦٣)

{ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا (٦٣) } “O Adn cennetlerine ki, Rahmân [onu] kullarına gaybda vaad etmiştir. Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir. (61) Orada selâmdan başka boş bir söz işitmezler. Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır. (62) İşte kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet budur. (63)”

قَفَّى سُبْحَانَهُ قِصَّةَ إِبْرَاهِيمَ بِقِصَّةِ مُوسَى لِأَنَّهُ تِلْوُهُ فِي الشَّرَفِ، وَقَدَّمَهُ عَلَى إِسْمَاعِيلَ لِئَلَّا يَفْصِلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ذِكْرِ يَعْقُوبَ، أَيْ: وَاقْرَأْ عَلَيْهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ قِصَّةَ مُوسَى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً قَرَأَ أهل الكوفة بفتح اللام،

Sübhânehu [ve Teâlâ], İbrâhim'in kıssasını Mûsâ'nın kıssası ile takip ettirdi; çünkü o, şeref bakımından onun ardılıdır. Onu İsmâil'in önüne geçirdi ki onunla Ya'kûb'un zikri arasını ayırmasın. Yani: Onlara Kur'an'dan Mûsâ'nın kıssasını da oku. { إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً } “Şüphesiz o, ihlasa erdirilmişti”. Kûfe ehli [kıraat imamları], lâm harfinin fethasıyla [muhlasan şeklinde] okumuştur,

أَيْ: جَعَلْنَاهُ مُخْتَارًا وَأَخْلَصْنَاهُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، أَيْ: أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ وَالتَّوْحِيدَ لِلَّهِ غَيْرَ مُرَاءٍ لِلْعِبَادِ وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا أَيْ: أَرْسَلَهُ اللَّهُ إِلَى عِبَادِهِ فَأَنْبَأَهُمْ عَنِ اللَّهِ بِشَرَائِعِهِ الَّتِي شَرَعَهَا لَهُمْ، فَهَذَا وَجْهُ ذِكْرِ النَّبِيِّ بَعْدَ الرَّسُولِ مَعَ اسْتِلْزَامِ الرِّسَالَةِ لِلنُّبُوَّةِ، فَكَأَنَّهُ أَرَادَ بِالرَّسُولِ مَعْنَاهُ اللُّغَوِيَّ لَا الشَّرْعِيَّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَالَ النَّيْسَابُورِيُّ: الرَّسُولُ: الَّذِي مَعَهُ كِتَابٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَالنَّبِيُّ: الَّذِي يُنْبِئُ عَنِ اللَّهِ ﷿ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ كِتَابٌ، وَكَانَ الْمُنَاسِبُ ذِكْرَ الْأَعَمِّ قَبْلَ الْأَخَصِّ، إِلَّا أَنَّ رِعَايَةَ الْفَاصِلَةِ اقْتَضَتْ عَكْسَ ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ فِي:

yani: "Biz onu seçkin kıldık ve ihlasa erdirdik." Diğer kıraat imamları ise kesre ile okumuştur; yani: "Kullara gösteriş yapmaksızın ibadeti ve tevhidi sırf Allah'a has kıldı." { وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا } “[ve bir resul, bir nebi idi]”; yani Allah onu kullarına gönderdi, o da Allah'ın onlar için koyduğu şeriatleri Allah'tan onlara haber verdi. Risalet nübüvveti zorunlu kıldığı halde resulden sonra nebinin zikredilmesinin gerekçesi budur; sanki burada resul kelimesiyle şer'î manası değil lügat manası kastedilmiştir, en doğrusunu Allah bilir. Nîsâbûrî şöyle demiştir: "Resul: Peygamberlerden yanında kitap bulunan kimsedir. Nebi ise: Yanında kitap bulunmasa dahi Allah Azze ve Celle'den haber veren kimsedir. Esasen genel olanın özel olandan önce zikredilmesi daha uygundu; ancak ayet sonu uyumunun (fâsıla) gözetilmesi bunun aksini gerektirmiştir; nitekim Tâhâ Suresi'nde:"

طه: بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى انْتَهَى. وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ أَيْ: كَلَّمْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطَّوْرِ، وَهُوَ جَبَلٌ بَيْنَ مِصْرَ وَمَدْيَنَ اسْمُهُ زُبَيْرٌ، وَمَعْنَى الْأَيْمَنِ: أَنَّهُ كَانَ ذَلِكَ الْجَانِبُ عَنْ يَمِينِ مُوسَى، فَإِنَّ الشَّجَرَةَ كَانَتْ فِي ذَلِكَ الْجَانِبِ وَالنِّدَاءُ وَقَعَ مِنْهَا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ يَمِينَ الْجَبَلِ نَفْسِهِ. فَإِنَّ الْجِبَالَ لَا يَمِينٌ لَهَا وَلَا شِمَالٌ. وَقِيلَ: مَعْنَى الْأَيْمَنِ الْمَيْمُونِ، وَمَعْنَى النِّدَاءِ: أَنَّهُ تَمَثَّلَ لَهُ الْكَلَامُ مِنْ ذَلِكَ الْجَانِبِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا أَيْ: أَدْنَيْنَاهُ بِتَقْرِيبِ الْمَنْزِلَةِ حَتَّى كَلَّمْنَاهُ، وَالنَّجِيُّ بِمَعْنَى الْمُنَاجِي كَالْجَلِيسِ وَالنَّدِيمِ، فَالتَّقْرِيبُ هُنَا هُوَ تَقْرِيبُ التَّشْرِيفِ وَالْإِكْرَامِ، مُثِّلَتْ حَالُهُ بِحَالِ مَنْ قَرَّبَهُ الْمَلِكُ لِمُنَاجَاتِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قَرَّبَهُ مِنْهُ فِي الْمَنْزِلَةِ حَتَّى سَمِعَ مُنَاجَاتَهُ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ رَفَعَهُ حَتَّى سَمِعَ صَرِيفَ الْقَلَمِ. رُوِيَ هَذَا عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ. وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَيْ: مِنْ نِعْمَتِنَا، وَقِيلَ: مِنْ أجل رحمتنا، وهارُونَ عطف بيان، ونَبِيًّا حَالٌ مِنْهُ، وَذَلِكَ حِينَ سَأَلَ رَبَّهُ قَالَ: وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي- هارُونَ أَخِي . وَوَصَفَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ إِسْمَاعِيلَ بِصِدْقِ الْوَعْدِ مَعَ كَوْنِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ مَشْهُورًا بِذَلِكَ مُبَالِغًا فِيهِ، وَنَاهِيكَ بِأَنَّهُ وَعَدَ الصَّبْرَ مِنْ نَفْسِهِ عَلَى الذَّبْحِ فَوَفَّى بِذَلِكَ، وَكَانَ يَنْتَظِرُ لِمَنْ وَعَدَهُ بِوَعْدٍ الْأَيَّامَ وَاللَّيَالِيَ، حَتَّى قيل: إنه انتظر بعض مَنْ وَعَدَهُ حَوْلًا. وَالْمُرَادُ بِإِسْمَاعِيلَ هُنَا هُوَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَلَمْ يُخَالِفْ فِي ذَلِكَ إِلَّا مَنْ لَا يُعْتَدُّ بِهِ، فَقَالَ:

Tâhâ'da: { بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى } “Hârûn ve Mûsâ'nın Rabbine” buyrulması böyledir. [Nîsâbûrî'nin sözü] bitti. { وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ } “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik”; yani Mısır ile Medyen arasında bulunan ve Zübeyr adı verilen Tûr dağının tarafından ona hitap ettik. 'Sağ yan' ifadesinin anlamı şudur: O yön Mûsâ'nın sağına düşüyordu; çünkü ağaç o taraftaydı ve sesleniş oradan gerçekleşmişti. Yoksa dağın bizzat sağı kastedilmiş değildir; zira dağların sağı solu olmaz. 'Eymen'in bereketli manasına geldiği de söylenmiştir. Seslenmenin anlamı ise şudur: Söz o taraftan onun için cisimleşip duyulur hâle geldi. { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } “ve onu fısıldaşan bir yaklaşımla (münâcât için) kendimize yaklaştırdık”; yani onunla konuşuncaya kadar onu mertebe yakınlığıyla yaklaştırdık. 'Neciyy' kelimesi, celîs (meclis arkadaşı) ve nedîm (sohbet arkadaşı) gibi 'münâcî' (özel konuşan/fısıldaşan) manasındadır. Dolayısıyla buradaki yakınlaştırma şereflendirme ve ikram yakınlaştırmasıdır; onun bu durumu, bir hükümdarın sırrını açmak/özel konuşmak için yanına yaklaştırdığı kimsenin durumuna benzetilmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: "Münâcâtını işitecek şekilde onu mertebece kendine yaklaştırdı." Bir rivayete göre ise Allah Teâlâ onu, kalemin cızırtısını işiteceği seviyeye yükseltmiştir; bu bazı selef âlimlerinden rivayet edilmiştir. { وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا } “Rahmetimizden ona bağışladık”; yani nimetimizden [bağışladık]. Rahmetimiz sebebiyle [bağışladık] da denmiştir. 'Hârûn' atf-ı beyândır, { نَبِيًّا } “[peygamber olarak]” ise ondan hâldir. Bu da Rabbine: { وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي- هارُونَ أَخِي } “Bana ailemden bir vezir (yardımcı) ver, kardeşim Hârûn'u” diye niyaz ettiği zamandı. Bütün peygamberler böyle olduğu halde Allah Teâlâ'nın İsmâil'i sözünde durmakla nitelemesi, onun bu vasıfla meşhur olması ve bunda ileri derecede bulunması sebebiyledir. Nitekim kurban edilmeye sabretme hususunda bizzat söz vermiş ve bu sözünü yerine getirmiştir. Kendisine söz verdiği kimseyi günlerce, gecelerce beklerdi; hatta söz verdiği birini bir yıl boyunca beklediği söylenmiştir. Buradaki İsmâil'den maksat İbrâhim'in oğlu İsmâil'dir; bu hususta itibar edilmeyen biri hariç hiç kimse muhalefet etmemiş ve şöyle demiştir:

هُوَ إسماعيل بن حزقيل، بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى قَوْمِهِ فَسَلَخُوا جِلْدَةَ رَأْسِهِ، فَخَيَّرَهُ اللَّهُ فِيمَا شَاءَ مِنْ عَذَابِهِمْ، فَاسْتَعْفَاهُ وَرَضِيَ بِثَوَابِهِ، وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي إِسْمَاعِيلَ وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا عَلَى أَنَّ الرَّسُولَ لَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ صَاحِبَ شَرِيعَةٍ فَإِنَّ أَوْلَادَ إِبْرَاهِيمَ كَانُوا عَلَى شَرِيعَتِهِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ وَصَفَهُ بِالرِّسَالَةِ لِكَوْنِ إِبْرَاهِيمَ أَرْسَلَهُ إِلَى جُرْهُمٍ وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ قِيلَ: الْمُرَادُ بِأَهْلِهِ هُنَا أُمَّتُهُ، وَقِيلَ: جُرْهُمٌ، وَقِيلَ: عَشِيرَتُهُ كما في قوله: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ . وَالْمُرَادُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ- هُنَا- هُمَا الْعِبَادَتَانِ الشَّرْعِيَّتَانِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ مَعْنَاهُمَا اللُّغَوِيُّ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا أَيْ: رَضِيًّا زَاكِيًا صَالِحًا. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: مَنْ قَالَ مَرْضِيٌّ بَنَى عَلَى رَضِيتُ، قَالَا: وَأَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُونَ مَرْضُوٌّ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ اسْمُ إِدْرِيسَ أَخْنُوخُ، قِيلَ: هُوَ جَدُّ نُوحٍ، فَإِنَّ نُوحًا هُوَ ابْنُ لَامِكَ بْنِ مَتُّوشَلَخَ بْنِ أَخْنُوخَ، وَعَلَى هَذَا فَيَكُونُ جَدَّ أَبِي نُوحٍ، ذَكَرَهُ الثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا خَطَأٌ، وَامْتِنَاعُ إِدْرِيسَ لِلْعُجْمَةِ وَالْعَلَمِيَّةِ. وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ، وَنَظَرَ فِي النُّجُومِ وَالْحِسَابِ، وَأَوَّلُ مَنْ خَاطَ الثِّيَابَ. قِيلَ: وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ أُعْطِيَ النُّبُوَّةَ مِنْ بَنِي آدَمَ.

"O, Hizkîl oğlu İsmâil'dir; Allah onu kavmine gönderdi, onlar da kafa derisini yüzdüler. Allah onlara dilediği azabı vermesi hususunda onu serbest bıraktı; o ise af diledi ve Allah'ın sevabına razı oldu." Allah Teâlâ'nın İsmâil hakkında { وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا } “[ve bir resul, bir nebi idi]” buyurmasından hareketle, resulün mutlaka müstakil bir şeriat sahibi olmasının gerekmediğine delil getirilmiştir; zira İbrâhim'in oğulları onun şeriatı üzereydiler. İbrâhim'in onu Cürhüm kabilesine göndermiş olması sebebiyle onun resullükle nitelendiği de söylenmiştir. { وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ } “Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi”; buradaki 'ehli'nden maksadın onun ümmeti olduğu söylenmiştir. Cürhüm kabilesi olduğu da söylenmiştir. Nitekim { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabalarını uyar” ayetinde olduğu gibi akrabaları olduğu da söylenmiştir. Buradaki namaz ve zekâttan maksat iki şer'î ibadettir; bunların lügat manalarının kastedilmiş olması da caizdir. { وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا } “ve Rabbi katında rızaya ermiş biriydi”; yani razı olunmuş, tertemiz ve salih biriydi. Kisaî ve Ferrâ şöyle demiştir: 'Merziyy' diyen kimse 'radiytü' fiilini esas almıştır. Onlar şöyle der: Hicaz ehli ise 'marzuvv' der. { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ } “Kitap'ta İdrîs'i de an”. İdrîs'in adı Ahnûh'tur. Nûh'un dedesi olduğu söylenmiştir; zira Nûh; Lâmek b. Mettûşelah b. Ahnûh'tur. Buna göre Nûh'un babasının dedesi olur; bunu Sa'lebî ve başkaları zikretmiştir. Bunun yanlış olduğu da söylenmiştir. İdrîs kelimesinin gayr-ı munsarıf olması, yabancı kökenli ve özel isim oluşundandır. O, kalemle ilk yazı yazan, yıldızlar ve hesap ilmini ilk inceleyen ve elbiseleri ilk diken kimsedir. Âdemoğulları arasından kendisine peygamberlik verilen ilk kişinin o olduğu da söylenmiştir.

وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا فَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ رفعه إلى السماء الرابعة، وقيل: إلى

Allah Teâlâ'nın { وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } “Biz onu yüce bir mekâna yükselttik” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir. Allah'ın onu dördüncü kat semaya yükselttiği söylenmiştir; [bir görüşe göre de]...

السَّادِسَةِ، وَقِيلَ: إِلَى الثَّانِيَةِ. وَقَدْ رَوَى الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ وَفِيهِ: «وَمِنْهُمْ إِدْرِيسُ فِي الثَّانِيَةِ» ، وَهُوَ غَلَطٌ مِنْ رِوَايَةِ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ كَمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِرَفْعِهِ مَكَانًا عَلِيًّا: مَا أُعْطِيَهُ مِنْ شَرَفِ النُّبُوَّةِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ رُفِعَ إِلَى الْجَنَّةِ أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ الْإِشَارَةُ إِلَى الْمَذْكُورِينَ مِنْ أول السورة إلى هنا، والموصول صفته، ومن النبيين بيان للموصول، ومِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ بَدَلٌ مِنْهُ بِإِعَادَةِ الْخَافِضِ، وَقِيلَ: إِنَّ مِنْ فِي «مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ» لِلتَّبْعِيضِ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ أَيْ: مِنْ ذُرِّيَّةِ مَنْ حَمَلْنَا مَعَهُ وَهُمْ مَنْ عَدَا إِدْرِيسَ، فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ مِنْ ذُرِّيَّةِ سَامِ بْنِ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَهُمُ الْبَاقُونَ وَإِسْرائِيلَ أَيْ: وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِسْرَائِيلَ، وَمِنْهُمْ مُوسَى وَهَارُونُ وَيَحْيَى وَعِيسَى وَقِيلَ: إِنَّهُ أَرَادَ بِقَوْلِهِ:

altıncı kat semaya yükseltildiği de söylenmiştir; ikinci kat semaya olduğu da söylenmiştir. Buhârî Sahîh'inde İsrâ hadisinde şunu rivayet etmiştir: "Onlardan biri de ikinci semadaki İdrîs'tir"; ancak bu, Şerîk b. Abdillâh b. Ebî Nemir'in rivayetindeki bir hatadır. Sahih olan ise Müslim'in Sahîh'inde Enes b. Mâlik'ten, Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet ettiği üzere onun dördüncü semada olduğudur. Yüce bir makama yükseltilmesinden maksadın kendisine verilen peygamberlik şerefi olduğu da söylenmiştir; cennete yükseltildiği de söylenmiştir. { أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ } “İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerdendir”; buradaki işaret surenin başından buraya kadar zikredilenleredir, mevsul onun sıfatıdır, 'mine'n-nebiyyîn' mevsulün beyanıdır, { مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ } “Âdem'in soyundan” ifadesi cer harfinin tekrarıyla ondan bedeldir. 'Min zürriyyeti Âdem'deki 'min' edatının teb'îz (kısmilik) için olduğu da söylenmiştir. { وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ } “ve Nûh ile beraber taşıdıklarımızdan”; yani onunla beraber taşıdığımız kimselerin soyundandır ki bunlar İdrîs dışındakilerdir; zira İbrâhim, Nûh oğlu Sâm'ın soyundandı. { وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ } “ve İbrâhim'in soyundan” olanlar ise geri kalanlardır. { وَإِسْرائِيلَ } “ve İsrâil'in [soyundan]”; yani İsrâil'in soyundan gelenlerdir ki Mûsâ, Hârûn, Yahyâ ve Îsâ bunlardandır. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın...

مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ إِدْرِيسَ وَحْدَهُ، وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ: وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ إِبْرَاهِيمَ وَحْدَهُ، وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ:

"Âdem'in soyundan" sözüyle sadece İdrîs'i kastettiği; "Nûh ile beraber taşıdıklarımızdan" sözüyle sadece İbrâhim'i kastettiği;

وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، وَأَرَادَ بقوله: وَمن ذرّية إِسْرائِيلَ مُوسَى وَهَارُونَ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَمِمَّنْ هَدَيْنا أَيْ: مِنْ جُمْلَةِ مَنْ هَدَيْنَا إِلَى الْإِسْلَامِ وَاجْتَبَيْنا بِالْإِيمَانِ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا وهذا خبر لأولئك، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ هُوَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَهَذَا اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ خُشُوعِهِمْ لِلَّهِ وَخَشْيَتِهِمْ مِنْهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُبْحَانَ بَيَانُ مَعْنَى خَرُّوا سُجَّدًا يُقَالُ: بَكَى يَبْكِي بُكَاءً وَبُكِيًّا. قَالَ الْخَلِيلُ: إِذَا قَصَرْتَ الْبُكَاءَ فَهُوَ مِثْلُ الْحُزْنِ أَيْ: لَيْسَ مَعَهُ صَوْتٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :

"ve İbrâhim'in soyundan" sözüyle İsmâil, İshak ve Yakub'u; "ve İsrâil'in soyundan" sözüyle Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Îsâ'yı kastettiği söylenmiştir. { وَمِمَّنْ هَدَيْنا } “hidayete erdirdiğimiz kimselerden”; yani İslâm'a hidayet ettiklerimizden { وَاجْتَبَيْنا } “ve seçtiğimiz [kimselerden]”, iman ile seçtiklerimizden. { إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا } “Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı”; bu cümle 'ülâike'nin haberidir; haberin 'ellezîne en'amallâhu aleyhim' olması da caizdir. Bu ise onların Allah'a olan huşûlarını ve O'ndan korkularını beyan etmek için bir istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesidir. 'Harrû sücceden' ifadesinin manası daha önce İsrâ Suresi'nde geçmişti. Arapçada "بَكَى يَبْكِي بُكَاءً وَبُكِيًّا" denir. Halîl şöyle demiştir: 'Bükâ' kelimesini maksûr olarak (elifsiz) okuduğunda hüzün gibi olur, yani yanında ses bulunmaz. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

بَكَتْ عَيْنِي وَحُقَّ لَهَا بُكَاهَا ... وما يغني البكاء ولا العويل

"Gözüm ağladı, ağlamak da ona yakışır... Ne ağlamak ne de feryat etmek bir fayda verir."

و «سُجَّداً» مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قَدْ بَيَّنَ اللَّهُ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا إِذَا سَمِعُوا آيَاتِ اللَّهِ بَكَوْا وَسَجَدُوا، وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ سُجُودِ التِّلَاوَةِ، وَلَمَّا مَدَحَ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءَ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ تَرْغِيبًا لِغَيْرِهِمْ فِي الِاقْتِدَاءِ بِهِمْ وَسُلُوكِ طَرِيقَتِهِمْ ذَكَرَ أَضْدَادَهُمْ تَنْفِيرًا لِلنَّاسِ عَنْ طَرِيقَتِهِمْ، فَقَالَ: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَيْ: عَقِبُ سُوءٍ. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: يُقَالُ لِعَقِبِ الْخَيْرِ خَلَفٌ بِفَتْحِ اللَّامِ، وَلِعَقِبِ الشَّرِّ خَلْفٌ بِسُكُونِ اللَّامِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذَا فِي آخِرِ الْأَعْرَافِ أَضاعُوا الصَّلاةَ قَالَ الْأَكْثَرُ: مَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ أَخَّرُوهَا عَنْ وَقْتِهَا، وَقِيلَ: أَضَاعُوا الْوَقْتَ، وَقِيلَ: كَفَرُوا بِهَا وَجَحَدُوا وَجُوبِهَا، وَقِيلَ: لَمْ يَأْتُوا بِهَا عَلَى الْوَجْهِ الْمَشْرُوعِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَنْ أَخَّرَ الصَّلَاةَ عَنْ وَقْتِهَا، أَوْ تَرَكَ فَرْضًا مِنْ فُرُوضِهَا، أَوْ شَرْطًا مِنْ شُرُوطِهَا، أَوْ رُكْنًا مِنْ أَرْكَانِهَا فَقَدْ أَضَاعَهَا، وَيَدْخُلُ تَحْتَ الْإِضَاعَةِ مَنْ تَرَكَهَا بِالْمَرَّةِ أَوْ جَحَدَهَا دُخُولًا أَوَّلِيًّا.

'Sücceden' (سُجَّداً) kelimesi hâl olarak mansubdur. Zeccâc şöyle demiştir: "Allah, peygamberlerin Allah'ın ayetlerini işittiklerinde ağlayıp secdeye kapandıklarını açıklamıştır." Bu ayetten tilavet secdesinin meşruiyetine delil getirilmiştir. Allah Teâlâ başkalarını onlara uymaya ve yollarından gitmeye teşvik etmek için bu peygamberleri bu niteliklerle övünce, insanları onların yolundan sakındırmak için zıtlarını zikrederek şöyle buyurdu: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Derken onların ardından öyle bir nesil geldi ki”; yani kötü bir nesil geldi. Dilbilimciler şöyle demiştir: Hayırlı ardıl için lâm'ın fethasıyla 'halef' (خَلَفٌ), şerli ardıl için ise lâm'ın sükûnuyla 'half' (خَلْفٌ) denilir. Buna dair açıklamayı A'râf Suresi'nin sonunda önceden yapmıştık. { أَضاعُوا الصَّلاةَ } “namazı zayi ettiler”; çoğunluk şöyle demiştir: Bunun manası namazı vaktinden sonraya erteledikleridir. Vaktini zayi ettikleri de söylenmiştir. Namazı inkâr edip farziyetini reddettikleri de söylenmiştir. Şer'î usulüne uygun olarak kılmadıkları da söylenmiştir. Zahir olan şudur ki, namazı vaktinden sonraya erteleyen, farzlarından birini yahut şartlarından birini veya rükünlerinden birini terk eden kimse onu zayi etmiş olur. Namazı büsbütün terk eden veya inkâr eden kimse ise zayi etme kapsamına öncelikle girer.

وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ؟ فَقِيلَ: فِي الْيَهُودِ، وَقِيلَ: فِي النَّصَارَى، وَقِيلَ: فِي قَوْمٍ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ يَأْتُونَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، وَمَعْنَى وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ أَيْ: فَعَلُوا مَا تَشْتَهِيهِ أَنْفُسُهُمْ وَتَرْغَبُ إِلَيْهِ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ كَشُرْبِ الْخَمْرِ وَالزِّنَا فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا الْغَيُّ: هُوَ الشَّرُّ عِنْدَ أَهْلِ اللغة، كما أن الخير هو

Bu ayetin kimler hakkında indiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Yahudiler hakkında indiği söylenmiştir; Hristiyanlar hakkında indiği söylenmiştir; âhir zamanda gelecek olan Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinden bir topluluk hakkında indiği de söylenmiştir. { وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ } “ve şehvetlerine uydular” ifadesinin manası; içki içmek ve zina gibi nefislerinin arzuladığı ve meylettiği haramları işlediler demektir. { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “İşte onlar gayy ile karşılaşacaklardır”; lügat ehline göre gayy (الْغَيُّ), şer demektir; nitekim hayır da...

الرَّشَادُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ سَيَلْقَوْنَ شَرًّا لَا خَيْرًا وَقِيلَ: الْغَيُّ الضَّلَالُ، وَقِيلَ: الْخَيْبَةُ، وَقِيلَ: هُوَ اسْمُ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ، وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ حذف، والتقدير: سيلقون جَزَاءَ الْغَيِّ، كَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سبحانه:

doğruluk (reşâd) demektir. Manası şudur: Onlar hayır değil, bir şerle karşılaşacaklardır. Gayyın dalalet olduğu da söylenmiştir; hüsran olduğu da söylenmiştir; cehennemde bir vadinin adı olduğu da söylenmiştir. İfadede bir hazif bulunduğu ve takdirinin: "Gayyın cezasını bulacaklar" şeklinde olduğu da söylenmiştir; Zeccâc böyle demiştir. Allah Sübhânehû'nun şu buyruğu da bunun gibidir:

يَلْقَ أَثاماً ، أَيْ: جَزَاءَ أَثَامٍ إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً أَيْ: تَابَ مِمَّا فَرَطَ مِنْهُ مِنْ تَضْيِيعِ الصَّلَوَاتِ وَاتِّبَاعِ الشَّهَوَاتِ، فَرَجَعَ إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَآمَنَ بِهِ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا، وَفِي هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ فِي الْكَفَرَةِ لَا فِي الْمُسْلِمِينَ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَأَبُو بَكْرٍ يَدْخُلُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْخَاءِ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً أَيْ: لَا يُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَإِنْ كَانَ قَلِيلًا، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُوَفِّي إِلَيْهِمْ أُجُورَهُمْ، وَانْتِصَابُ جَنَّاتِ عَدْنٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الجنة، بدل البعض لكون جنات عدن بعض مِنَ الْجَنَّةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ جَنَّاتُ عَدْنٍ بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَقُرِئَ كَذَلِكَ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَلَوْلَا الْخَطُّ لَكَانَ جَنَّةَ عَدْنٍ، يَعْنِي: بِالْإِفْرَادِ مَكَانَ الْجَمْعِ، وَلَيْسَ هَذَا بِشَيْءٍ، فَإِنَّ الْجَنَّةَ اسْمٌ لِمَجْمُوعِ الْجَنَّاتِ الَّتِي هِيَ بِمَنْزِلَةِ الْأَنْوَاعِ لِلْجِنْسِ. وَقُرِئَ بِنَصْبِ الْجَنَّاتِ عَلَى الْمَدْحِ، وَقَدْ قُرِئَ جَنَّةَ بِالْإِفْرَادِ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ صِفَةٌ لِجَنَّاتِ عَدْنٍ، وبالغيب فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْجَنَّاتِ، أَوْ مِنْ عِبَادِهِ، أَيْ: مُتَلَبِّسَةً، أَوْ مُتَلَبِّسِينَ بِالْغَيْبِ، وَقُرِئَ بِصَرْفِ عَدْنٍ، وَمَنْعِهَا عَلَى أَنَّهَا عَلَمٌ لِمَعْنَى الْعَدْنِ وَهُوَ الْإِقَامَةُ، أَوْ عَلَمٌ لِأَرْضِ الْجَنَّةِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا أَيْ: مَوْعُودُهُ عَلَى الْعُمُومِ، فَتَدْخُلُ فِيهِ الْجَنَّاتُ دُخُولًا أَوَّلِيًّا. قَالَ الْفَرَّاءُ:

{ يَلْقَ أَثاماً } “[Cezasının] günahını bulur”, yani günahının cezasını bulur. { إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “Ancak tevbe eden, iman edip salih amel işleyenler müstesnadır”; yani namazları zayi etmekten ve şehvetlere uymaktan dolayı kendisinden sadır olan kusurlardan tevbe eden, Allah'a itaate dönen, O'na iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. Bu istisnada ayetin Müslümanlar hakkında değil kâfirler hakkında olduğuna bir delil vardır. { فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “İşte onlar cennete girecekler”. Ebû Ca'fer, Şeybe, İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Ebû Amr, Ya'kûb ve Ebû Bekr yâ'nın zammı ve hı'nın fethasıyla 'yüdhalûne' şeklinde okumuşlardır; diğer kıraat imamları ise yâ'nın fethası ve hı'nın zammı ile 'yedhulûne' şeklinde okumuşlardır. { وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً } “ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır”; yani az da olsa mükâfatlarından hiçbir şey eksiltilmeyecektir; zira Allah Teâlâ onların mükâfatlarını tastamam verecektir. { جَنَّاتِ عَدْنٍ } “[Adn cennetleri]” ifadesinin mansub olması 'el-cenne'den bedel olmasındandır; Adn cennetleri cennetin bir parçası olduğu için bu bir ba'z bedelidir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Cennâtü Adnin' şeklinde mübteda olarak merfû okunması da caizdir ve bu şekilde de okunmuştur. Ebû Hâtim şöyle demiştir: "Şayet mushaf hattı [böyle] olmasaydı, çoğul yerine tekil olarak 'cennetü Adn' olurdu." Ancak bu görüş kayda değer bir şey değildir; zira cennet, cins için türler mesabesinde olan bütün cennetlerin ortak adıdır. Cennetlerin övgü (medih) üzere mansub olduğu da okunmuştur; tekil olarak 'cennete' şeklinde de okunmuştur. { الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ } “O [Adn cennetlerine] ki, Rahmân [onu] kullarına gaybda vaad etmiştir”; bu cümle Adn cennetlerinin sıfatıdır. 'Bi'l-gaybi' ifadesi cennetlerden yahut kullarından hâl olarak mansub konumundadır; yani gayb ile perdelenmiş olarak veya gayba iman etmiş oldukları halde demektir. 'Adn' kelimesi munsarıf ve ikamet manasının özel adı yahut cennet toprağının özel adı kabul edilerek gayr-ı munsarıf olarak da okunmuştur. { إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا } “Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir”; yani O'nun vaad ettiği şeyler genel anlamda [gerçekleşecektir], cennetler de buna öncelikle dâhildir. Ferrâ şöyle demiştir:

لَمْ يَقُلْ آتِيًا، لِأَنَّ كُلَّ مَا أَتَاكَ فَقَدْ أَتَيْتَهُ، وَكَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً هُوَ الْهَذَرُ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي يُلْغَى وَلَا طَائِلَ تَحْتَهُ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ صُدُورِ اللَّغْوِ مِنْهُمْ، وَقِيلَ: اللَّغْوُ كُلُّ مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ ذِكْرُ اللَّهِ إِلَّا سَلاماً هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ: أَيْ سَلَامَ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ، أَوْ سَلَامَ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:

"Âtiyen (gelici) demedi; zira sana gelen her şeye sen de varmışsındır." Zeccâc da böyle demiştir. { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً } “Orada boş bir söz işitmezler”. Lağv: İptal edilen, altında hiçbir fayda bulunmayan boş ve anlamsız sözdür; bu ifade onlardan boş söz çıkmayacağından kinayedir. İçinde Allah'ın zikrinin bulunmadığı her sözün lağv olduğu da söylenmiştir. { إِلَّا سَلاماً } “ancak selâm [işitirler]”; bu munkatı' bir istisnadır: Yani birbirlerine verdikleri selâmı veya meleklerin onlara verdiği selâmı işitirler. Zeccâc şöyle demiştir:

السَّلَامُ اسْمٌ جَامِعٌ لِلْخَيْرِ، لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ السَّلَامَةَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَا يَسْمَعُونَ مَا يُؤْلِمُهُمْ وَإِنَّمَا يَسْمَعُونَ مَا يُسَلِّمُهُمْ وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَيْسَ فِي الْجَنَّةِ بُكْرَةٌ وَلَا عَشِيَّةٌ، وَلَكِنَّهُمْ يُؤْتَوْنَ رِزْقَهُمْ عَلَى مِقْدَارِ مَا يَعْرِفُونَ مِنَ الْغَدَاءِ وَالْعَشَاءِ تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا أَيْ:

"Selâm, hayrı bütünüyle toplayan bir isimdir; çünkü esenliği (selameti) içerir. Manası şudur: Cennet ehli kendilerini üzen hiçbir şeyi işitmezler, sadece kendilerini esenliğe erdiren sözleri işitirler." { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır”. Müfessirler şöyle demiştir: "Cennette sabah ve akşam yoktur; fakat onlar dünyada bildikleri sabah ve akşam yemekleri ölçüsünce rızıklandırılırlar." { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا } “İşte kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet budur”; yani:

هَذِهِ الْجَنَّةُ الَّتِي وَصَفْنَا أَحْوَالَهَا نُورِثُهَا مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ التَّقْوَى كَمَا يَبْقَى عَلَى الْوَارِثِ مَالُ مَوْرُوثِهِ. قَرَأَ يَعْقُوبُ نُورِثُ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ:

Niteliklerini anlattığımız bu cenneti, miras bırakanın malı mirasçıya kaldığı gibi, takva ehlinden olan kimselere miras kılarız. Ya'kûb vâv'ın fethası ve râ'nın şeddesi ile 'nüverrisü' şeklinde okumuştur; diğer kıraat imamları ise şeddesiz okumuşlardır. Sözde takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir, takdiri şöyledir:

نُورِثُ مَنْ كَانَ تَقِيًّا مِنْ عِبَادِنَا.

"Kullarımızdan takva sahibi olan kimselere [cenneti] miras kılarız."

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا قَالَ:

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den { وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا } “[ve bir resul, bir nebi idi]” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

النَّبِيُّ الَّذِي يُكَلَّمُ وَيُنَزَّلُ عَلَيْهِ وَلَا يُرْسَلُ، وَلَفْظُ ابْنِ أَبِي حَاتِمٍ: الْأَنْبِيَاءُ الَّذِينَ لَيْسُوا بِرُسُلٍ يُوحَى إِلَى أَحَدِهِمْ وَلَا يُرْسَلُ إِلَى أَحَدٍ. وَالرُّسُلُ: الْأَنْبِيَاءُ الَّذِينَ يُوحَى إِلَيْهِمْ وَيُرْسَلُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ قَالَ: جَانِبِ الْجَبَلِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا قَالَ:

"Nebi, kendisiyle konuşulan ve kendisine vahiy indirilen fakat bir topluluğa elçi gönderilmeyen kimsedir." İbn Ebî Hâtim'in lafzı şöyledir: "Resul olmayan nebiler; kendilerine vahiy indirilen fakat hiç kimseye elçi gönderilmeyen kimselerdir. Resuller ise; kendilerine vahiy indirilen ve elçi olarak gönderilen nebilerdir." Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'nin { جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ } “[Tûr'un sağ yanı]” ayeti hakkında: "Dağın sağ yanı" dediğini; { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } “[ve onu fısıldaşan bir yaklaşımla kendimize yaklaştırdık]” ayeti hakkında ise:

نَجَا بِصِدْقِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: قَرَّبَهُ حَتَّى سَمِعَ صَرِيفَ الْقَلَمِ، يَكْتُبُ فِي اللَّوْحِ. وَأَخْرَجَهُ الدَّيْلَمِيُّ عَنْهُ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ

doğruluğu sayesinde kurtuldu. Abd b. Humeyd'in Ebü'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "[Allah] Levh'e yazan kalemin cızırtısını duyacağı kadar onu Kendisine yaklaştırdı." Deylemî de bunu ondan merfû olarak rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre { وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ } “Rahmetimizden ötürü ona kardeşi Hârûn'u [bağışladık]” ayeti hakkında...

قَالَ: كَانَ هَارُونُ أَكْبَرَ مِنْ مُوسَى، وَلَكِنْ إِنَّمَا وَهَبَ لَهُ نُبُوَّتَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا قَالَ: كَانَ إِدْرِيسُ خَيَّاطًا، وَكَانَ لَا يَغْرِزُ غُرْزَةً إِلَّا قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ، وَكَانَ يُمْسِي حِينَ يُمْسِي وَلَيْسَ عَلَى الْأَرْضِ أَفْضَلُ عَمَلًا مِنْهُ، فَاسْتَأْذَنَ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ رَبَّهُ فَقَالَ: يَا رَبِّ ائْذَنْ لِي فَأَهْبِطُ إِلَى إِدْرِيسَ، فَأَذِنَ لَهُ فَأَتَى إِدْرِيسَ فَقَالَ: إِنِّي جِئْتُكَ لِأَخْدُمَكَ، قَالَ: كَيْفَ تَخْدُمُنِي وَأَنْتَ مَلَكٌ وَأَنَا إِنْسَانٌ؟ ثُمَّ قَالَ إِدْرِيسُ: هَلْ بَيْنَكَ وَبَيْنَ مَلَكِ الْمَوْتِ شَيْءٌ؟ قَالَ الْمَلَكُ: ذاك أخي من الملائكة، قال: هل يستطيع أن ينسئني؟ قال: أما أن يُؤَخِّرُ شَيْئًا أَوْ يُقَدِّمُهُ فَلَا، وَلَكِنْ سَأُكَلِّمُهُ لَكَ فَيَرْفُقُ بِكَ عِنْدَ الْمَوْتِ، فَقَالَ:

"Hârûn, Mûsâ'dan büyüktü; fakat Allah ona kardeşinin peygamberliğini bahşetti." İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } “[Biz onu yüce bir makama yükselttik]” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İdrîs terziydi; her iğne batırdığında mutlaka 'Sübhânallâh' derdi. Akşamladığı zaman yeryüzünde ameli ondan daha faziletli hiç kimse bulunmazdı. Meleklerden bir melek Rabbinden izin isteyerek: 'Ey Rabbim! Bana izin ver de İdrîs'e ineyim' dedi. Allah ona izin verdi, melek İdrîs'e gelip: 'Sana hizmet etmek için geldim' dedi. İdrîs: 'Sen bir melek, ben ise bir insan olduğum halde bana nasıl hizmet edeceksin?' dedi. Sonra İdrîs: 'Seninle ölüm meleği arasında bir bağ var mı?' diye sordu. Melek: 'O benim meleklerden bir kardeşimdir' dedi. İdrîs: 'Benim ecelimi ertelemesi için bir şey yapabilir mi?' dedi. Melek: 'Bir şeyi öne veya sona almaya gelince, hayır bunu yapamaz. Fakat senin için onunla konuşurum da ölüm anında sana yumuşak davranır' dedi. Melek:

ارْكَبْ بَيْنَ جَنَاحِي، فَرَكِبَ إِدْرِيسُ فَصَعِدَ إِلَى السَّمَاءِ الْعُلْيَا، فَلَقِيَ مَلَكَ الْمَوْتِ وَإِدْرِيسُ بَيْنَ جَنَاحَيْهِ، فَقَالَ لَهُ الْمَلَكُ: إِنَّ لِي إِلَيْكَ حَاجَةً، قَالَ: عَلِمْتُ حَاجَتَكَ تُكَلِّمُنِي فِي إِدْرِيسَ، وَقَدْ مُحِيَ اسْمُهُ مِنَ الصَّحِيفَةِ فَلَمْ يَبْقَ مِنْ أَجَلِهِ إِلَّا نِصْفُ طَرْفَةِ عَيْنٍ، فَمَاتَ إِدْرِيسُ بَيْنَ جَنَاحَيِ الْمَلَكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمَصَاحِفِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَأَلْتُ كَعْبًا فَذَكَرَ نَحْوَهُ، فَهَذَا هُوَ مِنَ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ الَّتِي يَرْوِيهَا كَعْبٌ.

'İki kanadımın arasına bin' dedi. İdrîs bindi ve melek en yüksek semaya çıktı. İdrîs iki kanadının arasındayken ölüm meleğiyle karşılaştı. Melek ona: 'Senden bir dileğim var' dedi. Ölüm meleği: 'Dileğini bildim, benimle İdrîs hakkında konuşacaksın; oysa onun adı sayfadan silindi ve ecelinden göz açıp kapayıncaya kadar bir sürenin yarısından fazlası kalmadı' dedi ve İdrîs meleğin iki kanadı arasında vefat etti." İbn Ebî Şeybe el-Mesâhif'te ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: "Bunu Kâ'b'a sordum, o da bunun benzerini zikretti" demiştir; işte bu, Kâ'b'ın rivayet ettiği İsrâiliyyât haberlerindendir.

وَأَخْرَجَ ابن أي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: رُفِعَ إِدْرِيسُ إِلَى السَّمَاءِ السَّادِسَةِ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ قَالَ: حَدَّثَنَا أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لَمَّا عُرِجَ بِي رَأَيْتُ إِدْرِيسَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: رُفِعَ إِدْرِيسُ كَمَا رُفِعَ عِيسَى وَلَمْ يَمُتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِدْرِيسُ هُوَ إِلْيَاسُ. وَحَسَّنَهُ السُّيُوطِيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ إِلَى آخِرِهِ، قَالَ: هَذِهِ تَسْمِيَةُ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ ذَكَرَهُمْ أَمَّا مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ: فَإِدْرِيسُ وَنُوحٌ وَأَمَّا مَنْ حُمِلَ مَعَ نُوحٍ فَإِبْرَاهِيمُ وَأَمَّا ذُرِّيَّةُ إِبْرَاهِيمَ: فَإِسْمَاعِيلُ، وَإِسْحَاقُ، وَيَعْقُوبُ وَأَمَّا ذُرِّيَّةُ إِسْرَائِيلَ: فَمُوسَى، وَهَارُونُ، وَزَكَرِيَّا، وَيَحْيَى، وَعِيسَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمْ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ يَتَرَاكَبُونَ فِي الطُّرُقِ كَمَا تَرَاكَبُ الْأَنْعَامُ، لَا يَسْتَحْيُونَ مِنَ النَّاسِ، وَلَا يَخَافُونَ مِنَ اللَّهِ فِي السَّمَاءِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: أَضاعُوا الصَّلاةَ قَالَ: لَيْسَ إِضَاعَتُهَا تَرْكَهَا، قَدْ يُضَيِّعُ الْإِنْسَانُ الشَّيْءَ وَلَا يَتْرُكُهُ، وَلَكِنَّ إِضَاعَتَهَا: إِذَا لَمْ يُصَلِّهَا لِوَقْتِهَا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ الْآيَةَ قَالَ: «يَكُونُ خَلْفٌ مِنْ بَعْدِ سِتِّينَ سَنَةً أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا ثُمَّ يَكُونُ خَلْفٌ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا يَعْدُو تَرَاقِيَهُمْ، وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ ثَلَاثَةٌ: مُؤْمِنٌ، وَمُنَافِقٌ، وَفَاجِرٌ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «سَيَهْلِكُ مِنْ أُمَّتِي أَهْلُ الْكِتَابِ وَأَهْلُ اللّين، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَهْلُ الْكِتَابِ؟ قَالَ: قَوْمٌ يَتَعَلَّمُونَ الْكِتَابَ يُجَادِلُونَ بِهِ الَّذِينَ آمنوا. قلت: ما أهل اللّين؟ قَالَ: قَوْمٌ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ وَيُضَيِّعُونَ الصَّلَوَاتِ» . وَأَخْرَجَ

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "İdrîs altıncı semaya yükseltildi." Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), İbnü'l-Münzir ve İbn Merdeveyh, Enes b. Mâlik'ten Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Miraca çıkarıldığımda İdrîs'i dördüncü semada gördüm." İbn Merdeveyh, Ebû Saîd el-Hudrî'den de merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "İdrîs, Îsâ'nın yükseltildiği gibi yükseltildi ve ölmedi." İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan "İdrîs, İlyas'tır" dediğini nakletmiş, Süyûtî de bu rivayeti hasen saymıştır. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “[İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerdir]” ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu, Allah'ın zikrettiği peygamberlerin isimlendirilmesidir: Âdem'in soyundan olanlar: İdrîs ve Nûh'tur. Nûh ile beraber taşınanlardan olan: İbrâhim'dir. İbrâhim'in soyundan olanlar: İsmâil, İshak ve Yakub'dur. İsrâil'in soyundan olanlar ise: Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Îsâ'dır." İbn Ebî Hâtim, Süddî'nin { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “[Derken onların ardından öyle bir nesil geldi ki]” ayeti hakkında: "Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar bu ümmettendir; hayvanların birbirinin üstüne çıktığı gibi yollarda birbirlerinin üstüne çıkarlar; insanlardan utanmazlar ve gökteki Allah'tan da korkmazlar." Abd b. Humeyd, İbn Mes'ûd'un { أَضاعُوا الصَّلاةَ } “[namazı zayi ettiler]” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onu zayi etmek büsbütün terk etmek demek değildir; insan bazen bir şeyi terk etmeksizin de zayi edebilir; fakat namazı zayi etmek, onu vaktinde kılmamaktır." Ahmed, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Hâkim (ve sahih olduğunu belirtti), İbn Merdeveyh ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre o, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i işitmiş; o, { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ } “Derken onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular” ayetini okuyup şöyle buyurmuştur: "Altmış yıldan sonra öyle bir nesil gelecektir ki namazı zayi edecekler, şehvetlerine uyacaklar ve bu yüzden pek yakında bir gayyaya (azaba) uğrayacaklardır. Sonra öyle bir nesil gelecektir ki Kur'an okuyacaklar fakat okudukları köprücük kemiklerinden aşağı geçmeyecektir. Kur'an'ı üç grup okur: Mümin, münafık ve facir." Ahmed ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek), Ukbe b. Âmir'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu işittim: "Ümmetimden ehl-i kitap ve ehl-i lebn helak olacaktır. Ben: 'Ey Allah'ın Resulü! Ehl-i kitap kimdir?' dedim. Buyurdu ki: 'Kitabı öğrenip onunla iman edenlerle mücadeleye girişen bir topluluktur.' Ben: 'Ehl-i lebn kimdir?' dedim. Buyurdu ki: 'Şehvetlerine uyan ve namazları zayi eden bir topluluktur.'"

ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا كَانَتْ تُرْسِلُ بِالصَّدَقَةِ لِأَهْلِ الصَّدَقَةِ وَتَقُولُ:

İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek), Âişe'den rivayet ettiklerine göre o, sadaka ehline sadaka gönderir ve şöyle derdi:

لَا تُعْطُوا مِنْهَا بَرْبَرِيًّا وَلَا بَرْبَرِيَّةً، فَإِنِّي سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «هُمُ الْخَلْفُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابن عباس في قَوْلِهِ: فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا قَالَ:

"Ondan hiçbir Berberi erkeğe ve kadına vermeyin; zira ben Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Onlar, Allah'ın { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Derken onların ardından öyle bir nesil geldi ki” buyurduğu o kötü nesildir.'" İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “[Bu yüzden pek yakında bir gayyaya uğrayacaklardır]” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

خُسْرًا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَهَنَّادُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا قَالَ: الْغَيُّ نَهْرٌ، أَوْ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ مِنْ قَيْحٍ بَعِيدُ الْقَعْرِ، خَبِيثُ الطَّعْمِ، يُقْذَفُ فِيهِ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ. وَقَدْ قَالَ بِأَنَّهُ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ. وَرَوَى ذَلِكَ عَنْهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لو أَنَّ صَخْرَةً زِنَةَ عَشْرِ أَوَاقٍ قُذِفَ بِهَا مِنْ شَفِيرِ جَهَنَّمَ مَا بَلَغَتْ قَعْرَهَا سَبْعِينَ خَرِيفًا، ثُمَّ تَنْتَهِي إِلَى غَيٍّ وَأَثَامٍ، قُلْتُ: وَمَا غَيٌّ وَأَثَامٌ؟

"Hüsran [ile karşılaşacaklardır]." Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Hennâd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim (ve sahih olduğunu belirtti) ve el-Ba's'ta Beyhakî çeşitli yollardan İbn Mes'ûd'un { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “[Bu yüzden pek yakında bir gayyaya uğrayacaklardır]” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Gayy; cehennemde irinden oluşan, dibi derin, tadı pek çirkin bir nehir veya vadidir; şehvetlerine uyanlar oraya atılacaktır." Berâ b. Âzib de onun cehennemde bir vadi olduğunu söylemiştir; İbnü'l-Münzir ve Taberânî bunu ondan rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Taberânî, İbn Merdeveyh ve Beyhakî, Ebû Ümâme'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "On ukıyye ağırlığında bir kaya cehennemin kenarından atılsa, yetmiş yılda dibine ulaşamaz; sonra gayy ve esâm'a varır. Ben: 'Gayy ve esâm nedir?' dedim."

قَالَ: نَهْرَانِ فِي أَسْفَلِ جَهَنَّمَ يَسِيلُ فِيهِمَا صَدِيدُ أَهْلِ النَّارِ، وَهُمَا اللَّذَانِ ذَكَرَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً » . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الْغَيُّ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: بُكْرَةً وَعَشِيًّا قَالَ: يُؤْتَوْنَ بِهِ فِي الْآخِرَةِ عَلَى مِقْدَارِ مَا كَانُوا يُؤْتَوْنَ بِهِ فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ، مِنْ طَرِيقِ أَبَانٍ عَنِ الْحَسَنِ وَأَبِي قِلَابَةَ قَالَا: قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الْجَنَّةِ مِنْ لَيْلٍ؟ قَالَ: وَمَا هَيَّجَكَ عَلَى هَذَا؟ قَالَ: سَمِعْتُ اللَّهَ يَذْكُرُ فِي الْكِتَابِ وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا فَقُلْتُ: اللَّيْلُ مِنَ الْبُكْرَةِ وَالْعَشِيِّ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَيْسَ هُنَاكَ لَيْلٌ، وَإِنَّمَا هُوَ ضَوْءٌ وَنُورٌ، يَرُدُّ الْغُدُوَّ عَلَى الرَّوَاحِ وَالرَّوَاحَ عَلَى الْغُدُوِّ، تَأْتِيهِمْ طُرَفُ الْهَدَايَا مِنَ اللَّهِ لِمَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ الَّتِي كَانُوا يُصَلُّونَ فِيهَا فِي الدُّنْيَا، وَتُسَلِّمُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَا مِنْ غَدَاةٍ مِنْ غَدَوَاتِ الْجَنَّةِ، وَكُلُّ الْجَنَّةِ غَدَوَاتٌ، إِلَّا أَنَّهُ يُزَفُّ إِلَى وَلِيِّ اللَّهِ فِيهَا زَوْجَةٌ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ وَأَدْنَاهُنَّ الَّتِي خُلِقَتْ مِنَ الزَّعْفَرَانِ» قَالَ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ: هَذَا حَدِيثٌ منكر.

Buyurdu ki: "Cehennemin dibinde cehennem ehlinin irinlerinin aktığı iki nehirdir; Allah'ın Kitabı'nda { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “Bu yüzden pek yakında bir gayyaya uğrayacaklardır” ve { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } “Kim de bunu yaparsa cezasını bulur” diye zikrettiği iki şey bunlardır." İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan, Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Gayy, cehennemde bir vadidir." İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, ondan yine { بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “[sabah akşam]” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Dünyada kendilerine rızık verildiği miktar ve vakitler ölçüsünce ahirette de kendilerine verilir." Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de, Ebân yoluyla Hasan ve Ebû Kılâbe'den şöyle dediklerini nakletmiştir: Bir adam: "Ey Allah'ın Resulü! Cennette gece var mıdır?" dedi. Buyurdu ki: "Seni bunu sormaya sevk eden nedir?" Adam: "Allah'ın Kitap'ta { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır” buyurduğunu işittim ve sabah ile akşamın arasında gece bulunur dedim" dedi. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Orada gece yoktur; o ancak sabahı akşama, akşamı sabaha bağlayan bir aydınlık ve nurdur. Dünyada namaz kıldıkları vakitler ölçüsünce Allah'tan kendilerine hediye armağanları gelir ve melekler kendilerine selâm verirler." İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den, Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Cennet sabahlarından -ki cennetin tamamı sabahlardır- hiçbir sabah yoktur ki, Allah'ın veli kuluna orada iri gözlü hurilerden bir eş zifafa sokulmasın; onların en aşağı mertebede olanı ise safrandan yaratılmıştır." Bu rivayeti naklettikten sonra: "Ebû Muhammed: Bu hadis münkerdir, dedi" demiştir.

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٦٤ الى ٧٢]

[Meryem Suresi (19), Ayet 64-72]

وَما نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥) وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً (٦٧) فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨)

{ وَما نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥) وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً (٦٧) فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) } “[Cibril dedi ki:] 'Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında olan her şey O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir. (64) O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. O halde O'na kulluk et ve O'na kullukta sabırlı/sebatkâr ol. Hiç O'nun adaşı olan (O'na denk) birini biliyor musun?' (65) İnsan der ki: 'Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı [kabirden] çıkarılacağım?' (66) İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi? (67) Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız. (68)”

ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (٧٠) وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (٧٢)

{ ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (٧٠) وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (٧٢) } “Sonra her bir fırkadan Rahmân'a karşı azgınlıkta en aşırı gidenleri elbette çekip ayıracağız (69). Sonra oraya girmeye kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi biz biliriz (70). İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür (71). Sonra takvâ sahiplerini kurtarırız; zâlimleri ise orada diz üstü çökmüş vaziyette bırakırız (72).”

قَوْلُهُ: وَما نَتَنَزَّلُ أَيْ: قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: قُلْ يَا جِبْرِيلُ وَمَا نَتَنَزَّلُ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَبْطَأَ نُزُولَ جِبْرِيلَ عَلَيْهِ، فَأَمَرَ جِبْرِيلَ أَنْ يُخْبِرَهُ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِ إِلَّا بِأَمْرِ اللَّهِ. قِيلَ: احْتَبَسَ جِبْرِيلُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، وَقِيلَ: خَمْسَةَ عَشَرَ، وَقِيلَ: اثْنَيْ عَشَرَ، وَقِيلَ: ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا حِكَايَةٌ عَنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ عِنْدَ دُخُولِهَا: وَمَا نَتَنَزَّلُ هَذِهِ الْجِنَانَ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى بِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ، وَمَعْنَاهُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: وَمَا نَتَنَزَّلُ عَلَيْكَ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَنَا بِالتَّنَزُّلِ. وَالثَّانِي: وَمَا نَتَنَزَّلُ عَلَيْكَ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ الَّذِي يَأْمُرُكَ بِهِ بِمَا شَرَعَهُ لَكَ وَلِأُمَّتِكَ، وَالتَّنَزُّلُ: النُّزُولُ عَلَى مَهْلٍ، وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى مُطْلَقِ النُّزُولِ. ثُمَّ أَكَّدَ جِبْرِيلُ مَا أَخْبَرَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ: لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ أَيْ:

{ وَما نَتَنَزَّلُ } “[Biz ancak ineriz]” buyruğu: Yani Allah Teâlâ: "Ey Cibril! Şöyle de: { وَما نَتَنَزَّلُ } 'Biz ancak ineriz...'" buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Cibril'in kendisine inişini gecikmiş buldu; bunun üzerine Allah Cibril'e, meleklerin ancak Allah'ın emriyle indiğini haber vermesini emretti. Cibril'in Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e gelmesinin kırk gün, on beş gün, on iki gün veya üç gün geciktiği söylenmiştir. Bunun cennet ehlinden bir nakil olduğu, onların cennete girerken: "Biz bu cennetlere ancak Rabbinin emriyle indik" dedikleri de söylenmiştir. Fakat önceki ayetlerin delaletiyle birinci görüş daha evladır. Bunun manası iki veçhe ihtimal taşır: Birincisi: "Biz sana ancak Rabbinin bize inme emri vermesiyle ineriz." İkincisi: "Biz sana ancak senin ve ümmetin için teşrî kıldığı şeylerle Rabbinin sana emrettiği buyrukla ineriz." Tenazzül (التَّنَزُّلُ): Yavaş yavaş, peyderpey inmektir; mutlak iniş için de kullanılabilir. Sonra Cibril, Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e haber verdiği şeyi pekiştirerek şöyle dedi: { لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ } “Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında olan her şey O'nundur”; yani:

مِنَ الْجِهَاتِ وَالْأَمَاكِنِ، أَوْ مِنَ الْأَزْمِنَةِ الْمَاضِيَةِ وَالْمُسْتَقْبَلَةِ، وَمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الزَّمَانِ أَوِ الْمَكَانِ الَّذِي نَحْنُ فِيهِ، فَلَا نَقْدِرُ عَلَى أَنْ نَنْتَقِلَ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ، أَوْ مِنْ زَمَانٍ إِلَى زَمَانٍ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ وَمَشِيئَتِهِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَهُ مَا سَلَفَ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَمَا يُسْتَقْبَلُ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ، وَهُوَ مَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ وَقِيلَ: الْأَرْضُ الَّتِي بَيْنَ أَيْدِينَا إِذَا نَزَلْنَا، وَالسَّمَاءُ الَّتِي وَرَاءَنَا وَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَقِيلَ: مَا مَضَى من أعمارنا وما غبر مِنْهَا وَالْحَالَةُ الَّتِي نَحْنُ فِيهَا. وَعَلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ كُلِّهَا يَكُونُ الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ الْمُحِيطُ بِكُلِّ شَيْءٍ، لَا يَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ، وَلَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ، فَلَا نُقْدِمُ عَلَى أَمْرٍ إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَقَالَ: «وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ» ، وَلَمْ يَقُلْ وَمَا بَيْنَ ذَيْنِكَ لِأَنَّ الْمُرَادَ: وَمَا بَيْنَ مَا ذَكَرْنَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ . وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا أَيْ: لَمْ يَنْسَكَ وَإِنْ تَأَخَّرَ عَنْكَ الْوَحْيُ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ لَا يَنْسَى مِنْهَا شَيْئًا وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَمَا كَانَ رَبُّكَ يَنْسَى الْإِرْسَالَ إِلَيْكَ عِنْدَ الْوَقْتِ الَّذِي يُرْسِلُ فِيهِ رُسُلَهُ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما أَيْ: خَالِقُهُمَا وَخَالِقُ مَا بَيْنَهُمَا، وَمَالِكُهُمَا وَمَالِكُ مَا بَيْنَهُمَا، وَمَنْ كَانَ هَكَذَا فَالنِّسْيَانُ مُحَالٌ عَلَيْهِ. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ بِعِبَادَتِهِ وَالصَّبْرِ عَلَيْهَا فَقَالَ: فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ وَالْفَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ لِأَنَّ كَوْنَهُ رَبَّ الْعَالَمِينَ سَبَبٌ مُوجِبٌ لِأَنْ يُعْبَدَ، وَعُدِّيَ فِعْلُ الصَّبْرِ بِاللَّامِ دُونَ عَلَى الَّتِي يَتَعَدَّى بِهَا لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى الثَّبَاتِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ مِثْلٌ وَلَا نَظِيرٌ حَتَّى يُشَارِكَهُ فِي الْعِبَادَةِ، فَيَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ تَكُونَ غَيْرَ خَالِصَةٍ لَهُ سُبْحَانَهُ، فَلَمَّا انْتَفَى الْمُشَارِكُ اسْتَحَقَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُفْرَدَ بِالْعِبَادَةِ وَتُخْلَصَ لَهُ، هَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالسَّمِيِّ هُوَ الشَّرِيكُ فِي الْمُسَمَّى وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ: الشَّرِيكُ فِي الِاسْمِ كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنْ لُغَةِ الْعَرَبِ، فَقِيلَ الْمَعْنَى: إِنَّهُ لَمْ يُسَمَّ شَيْءٌ مِنَ الْأَصْنَامِ وَلَا غَيْرِهَا بِاللَّهِ قَطُّ، يَعْنِي بَعْدَ دُخُولِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ الَّتِي عُوِّضَتْ عَنِ الْهَمْزَةِ وَلَزِمَتْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ هَلْ تَعْلَمُ أَحَدًا اسْمُهُ الرَّحْمَنُ غَيْرَهُ.

yönlerden ve mekânlardan olanlar yahut geçmiş ve gelecek zamanlardan olanlar ve bu ikisi arasındaki içinde bulunduğumuz zaman ve mekân O'nundur; dolayısıyla biz bir yönden diğer yöne yahut bir zamandan diğer zamana ancak Rabbinin emri ve dilemesiyle geçebiliriz. Bir görüşe göre mana şöyledir: Dünyanın geçmiş işleri, ahiretin gelecek işleri ve bu ikisi arasındaki -ki iki sur üflemesi arasındaki süredir- her şey O'nundur. Bir diğer görüşe göre: İndiğimizde önümüzde bulunan yeryüzü, arkamızda kalan sema ve sema ile yer arasındaki her şey O'nundur. Bir görüşe göre de: Ömrümüzden geçip giden, geriye kalan ve içinde bulunduğumuz hal O'nundur. Bütün bu görüşlere göre mana şudur: Şüphesiz Allah Sübhânehû her şeyi kuşatandır; O'na hiçbir gizli şey gizli kalmaz, zerre ağırlığınca bir şey dahi O'nun ilminden kaçmaz; bu yüzden biz O'nun izni olmadan hiçbir işe girişmeyiz. İki şey zikredildiği halde 'beyne zeynike' (bu ikisi arası) demeyip { وَما بَيْنَ ذلِكَ } “ve bunlar arasında olan” buyurmuştur; çünkü maksat: "Zikrettiğimiz şeylerin arasıdır"; nitekim Allah Sübhânehû'nun { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “Bu ikisi arasında orta [bir inektir]” buyruğunda da böyledir. { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Rabbin asla unutkan değildir”; yani vahiy senden gecikse bile O seni unutmuş değildir. Şöyle de denilmiştir: O her şeyi bilendir, onlardan hiçbir şeyi unutmaz. Şöyle de denilmiştir: Rabbin, elçilerini gönderdiği vakit geldiğinde sana da göndermeyi unutacak değildir. { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir”; yani onların ve aralarındakilerin yaratıcısı, onların ve aralarındakilerin mâlikidir; kim böyle ise onun hakkında unutma imkânsızdır. Sonra Allah, Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e Kendisine ibadet etmesini ve bu hususta sabretmesini emrederek şöyle buyurdu: { فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ } “O halde O'na kulluk et ve O'na kullukta sabırlı/sebatkâr ol”. Baştaki fâ sebebiyyet içindir; çünkü O'nun âlemlerin Rabbi olması Kendisine ibadet edilmesini gerektiren bir sebeptir. Sabır fiili, geçişli olduğu 'alâ' harf-i ceri yerine sebat manasını içerdiği için lâm harf-i ceri ile müteaddî kılınmıştır. { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “Hiç O'nun adaşı olan (O'na denk) birini biliyor musun?”. Buradaki soru inkâr içindir. Manası: O'nun ibadette ortağı olacak hiçbir benzeri ve dengi yoktur; aksi takdirde ibadetin sırf Allah Teâlâ'ya has olmaması gerekirdi. Ortak ortadan kalkınca, Allah Sübhânehû ibadette tekleşmeye ve ibadetin sırf Kendisine yapılmasına hak sahibi olmuştur. Bu izah, 'semiyy' kelimesinden maksadın isimlendirilen varlıkta (müsemmâda) ortak olduğu kabulüne dayanır. Maksadın, Arap dilinin zahirinden anlaşıldığı üzere isimde ortak olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: Ne putlardan ne de başkalarından hiçbir varlığa asla 'Allah' adı verilmemiştir -yani hemzenin yerine konulan ve ayrılmaz kılınan elif-lâm dâhil olduktan sonraki lafzatullâh ismi-. Maksadın: "O'ndan başka ismi 'Rahmân' olan birini biliyor musun?" şeklinde olduğu da söylenmiştir.

قَالَ الزَّجَّاجُ: تَأْوِيلُهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُقَالَ لَهُ خَالِقٌ وَقَادِرٌ وَعَالِمٌ بِمَا كَانَ وَبِمَا يَكُونُ، وَعَلَى هَذَا لَا سَمِيَّ لِلَّهِ فِي جَمِيعِ أَسْمَائِهِ لِأَنَّ غَيْرَهُ وَإِنْ سُمِّيَ بِشَيْءٍ مِنْ أَسْمَائِهِ، فَلِلَّهِ سُبْحَانَهُ حَقِيقَةُ ذَلِكَ الْوَصْفِ، وَالْمُرَادُ بِنَفْيِ الْعِلْمِ الْمُسْتَفَادِ مِنَ الْإِنْكَارِ هُنَا نَفْيُ الْمَعْلُومِ على أبلغ وجه وأكمله وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا قَرَأَ الْجُمْهُورُ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، وَقَرَأَ ابْنُ ذَكْوَانَ «إِذَا مَا متّ» على الخبر، والمراد بالإنسان

Zeccâc şöyle demiştir: Doğrusunu Allah bilir ya, bunun tevili şöyledir: "O'na bir adaş [ve benzer] biliyor musun ki, kendisine Yaratıcı, Kadir, olmuşu ve olacağı Bilen denilmeyi hak etsin?" Buna göre Allah'ın bütün isimlerinde hiçbir adaşı [ve benzeri] yoktur; zira O'nun dışındaki bir varlık O'nun isimlerinden biriyle isimlendirilse bile, o vasfın hakikati yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir. Buradaki inkârdan anlaşılan bilginin nefyedilmesinden maksat, bilinenin (malûmun) en beliğ ve en mükemmel şekilde nefyedilmesidir. { وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “İnsan der ki: «Ben öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı [kabrimden] çıkarılacağım?»” [ayetini] cumhur istifham (soru) ile okumuştur; İbn Zekvân ise haber tarzında «إِذَا مَا متّ» [İzâ mâ mittü] şeklinde okumuştur. İnsandan maksat ise

هَاهُنَا الْكَافِرُ لِأَنَّ هَذَا الِاسْتِفْهَامَ هُنَا لِلْإِنْكَارِ وَالِاسْتِهْزَاءِ وَالتَّكْذِيبِ بِالْبَعْثِ وَقِيلَ: اللَّامُ فِي الْإِنْسَانِ لِلْجِنْسِ بِأَسْرِهِ وَإِنْ لَمْ يَقُلْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ إِلَّا الْبَعْضُ، وَهُمُ الْكَفَرَةُ فَقَدْ يُسْنَدُ إِلَى الْجَمَاعَةِ مَا قَامَ بِوَاحِدٍ مِنْهُمْ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ «أُخْرَجُ» أَيْ: مِنَ الْقَبْرِ، وَالْعَامِلُ فِي الظَّرْفِ فِعْلٌ دَلَّ عَلَيْهِ «أُخْرَجُ» لِأَنَّ مَا بَعْدَ اللَّامِ لَا يَعْمَلُ فِيمَا قَبْلَهَا أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً الْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ التَّوْبِيخِيِّ، وَالْوَاوَ لِعَطْفِ الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَالْمُرَادُ بِالذِّكْرِ هُنَا إِعْمَالُ الْفِكْرِ، أَيْ: أَلَا يَتَفَكَّرُ هَذَا الْجَاحِدُ فِي أَوَّلِ خَلْقِهِ فَيَسْتَدِلَّ بِالِابْتِدَاءِ عَلَى الْإِعَادَةِ، وَالِابْتِدَاءُ أَعْجَبُ وَأَغْرَبُ مِنَ الْإِعَادَةِ لِأَنَّ النَّشْأَةَ الْأُولَى هِيَ إِخْرَاجٌ لِهَذِهِ الْمَخْلُوقَاتِ من العدم إلى الوجود ابتداعا واختراعا، لم يَتَقَدَّمْ عَلَيْهِ مَا يَكُونُ كَالْمِثَالِ لَهُ، وَأَمَّا النَّشْأَةُ الْآخِرَةُ فَقَدْ تَقَدَّمَ عَلَيْهَا النَّشْأَةُ الْأُولَى فَكَانَتْ كَالْمِثَالِ لَهَا، وَمَعْنَى مِنْ قَبْلُ قَبْلَ الْحَالَةِ الَّتِي هُوَ عَلَيْهَا الْآنَ، وَجُمْلَةُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ حِينَئِذٍ شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ أَصْلًا، فَإِعَادَتُهُ بَعْدَ أَنْ كَانَ شَيْئًا مَوْجُودًا أَسْهَلُ وَأَيْسَرُ. قَرَأَ أَهْلُ مَكَّةَ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا عَاصِمًا أَوَلَا يَذَّكَّرُ بِالتَّشْدِيدِ، وَأَصْلُهُ يَتَذَكَّرُ. وَقَرَأَ شيبة ونافع وعصام وَابْنُ عَامِرٍ يَذْكُرُ بِالتَّخْفِيفِ، وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ أو لا يَتَذَكَّرُ. ثُمَّ لَمَّا جَاءَ ﷾ بِهَذِهِ الْحُجَّةِ الَّتِي أَجْمَعَ الْعُقَلَاءُ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي حُجَجِ الْبَعْثِ حُجَّةٌ أَقْوَى مِنْهَا، أَكَّدَهَا بِالْقَسَمِ بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ مُضَافًا إِلَى رَسُولِهِ تشريفا له وتعظيما، فقال: فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَمَعْنَى لَنَحْشُرَنَّهُمْ: لَنَسُوقَنَّهُمْ إِلَى الْمَحْشَرِ بَعْدَ إِخْرَاجِهِمْ مِنْ قُبُورِهِمْ أَحْيَاءً كَمَا كَانُوا، وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَالشَّياطِينَ لِلْعَطْفِ عَلَى الْمَنْصُوبِ، أَوْ بِمَعْنَى مَعَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْجَاحِدِينَ يَحْشُرُهُمُ الله مع شياطينهم الذين أغروهم وَأَضَلُّوهُمْ، وَهَذَا ظَاهِرٌ عَلَى جَعْلِ اللَّامِ فِي الْإِنْسَانِ لِلْعَهْدِ، وَهُوَ الْإِنْسَانُ الْكَافِرُ، وَأَمَّا عَلَى جَعْلِهَا لِلْجِنْسِ فَكَوْنُهُ قَدْ وُجِدَ فِي الْجِنْسِ مَنْ يُحْشَرُ مَعَ شَيْطَانِهِ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا الْجِثِيُّ: جَمْعُ جَاثٍ، مِنْ قَوْلِهِمْ جَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ يَجْثُو جُثُوًّا، وَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ أَيْ: جَاثِينَ عَلَى رُكَبِهِمْ لِمَا يُصِيبُهُمْ مِنْ هَوْلِ الْمَوْقِفِ وَرَوْعَةِ الْحِسَابِ، أَوْ لِكَوْنِ الْجِثِيِّ عَلَى الرُّكَبِ شَأْنَ أَهْلِ الْمَوْقِفِ كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ:

kâfirdir; zira buradaki soru inkâr, alay ve yeniden dirilmeyi (ba'sı) yalanlama amaçlıdır. Buradaki insan kelimesinin başındaki lâm takısının cins için olduğu da söylenmiştir; her ne kadar bu sözü insanların tamamı değil sadece bir kısmı, yani kâfirler söylese de bazen içlerinden birinin fiili topluluğa isnat edilebilir. { أُخْرَجُ } “[çıkarılacağım]” sözünden maksat: Kabirden [çıkarılacağım] demektir. Zaman zarfında amel eden âmil, 'uhrecü' fiilinin delalet ettiği bir fiildir; zira lâm'dan sonra gelen kısım öncesinde amel etmez. { أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً } “İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi?”. Buradaki hemze azarlama amaçlı inkâr içindir. Vâv ise sonrasındaki cümleyi öncesindeki cümleye atfetmek içindir. Buradaki hatırlamaktan (zikr) maksat düşünceyi işletmektir; yani bu inkârcı kişi ilk yaratılışını düşünüp ilk yaratılıştan yeniden yaratılışa delil çıkarmaz mı? Oysa ilk yaratılış, yeniden yaratılıştan daha şaşırtıcı ve daha hayret vericidir; çünkü ilk yaratılış, bu mahlukatı önceden bir örneği bulunmaksızın yokluktan varlığa ilk defa ve eşsizce çıkarmaktır. İkinci yaratılışın öncesinde ise ilk yaratılış geçmiş ve ona bir nevi örnek teşkil etmiştir. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” ifadesinin manası: Şu an bulunduğu halden önce demektir. { وَلَمْ يَكُ شَيْئاً } “hiçbir şey değilken” cümlesi hâl konumunda mansubdur; yani o vakit hiçbir şey değilken [onu yarattık]; dolayısıyla mevcut bir şey olduktan sonra onu yeniden yaratmak çok daha kolay ve basittir. Mekke ehli, Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve Âsım dışındaki Kûfe ehli şedde ile { أَوَلَا يَذَّكَّرُ } şeklinde okumuşlardır ki aslı 'yetézekkeru'dur. Şeybe, Nâfi', Isâm ve İbn Âmir ise şeddesiz olarak 'yezkuru' şeklinde okumuşlardır. Übeyy'in kıraatinde ise "أَوَ لَا يَتَذَكَّرُ" şeklindedir. Sonra Allah Azze ve Celle akıl sahiplerinin, yeniden diriliş delilleri arasında bundan daha güçlü bir delil bulunmadığında icma ettikleri bu hücceti getirince; şanını yüceltmek ve tazim etmek amacıyla Peygamberi'ne izafe ederek Kendi ismiyle yeminle bunu tekit edip şöyle buyurdu: { فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ } “Rabbine andolsun ki, biz onları mutlaka toplayacağız”. 'Lenahşurannehüm' ifadesinin manası: Kabirlerinden eskisi gibi diri olarak çıkarıldıktan sonra onları mutlaka mahşere sevk edeceğiz demektir. { وَالشَّياطِينَ } “ve şeytanları” sözündeki vâv, mansub kelimeye atıf içindir yahut 'birliktelik' manasındadır. Manası: Allah bu inkârcıları, kendilerini ayartan ve saptıran şeytanlarıyla birlikte toplayacaktır. Bu durum, insan kelimesindeki lâm'ın ahd için kılınması durumunda gayet açıktır; cins için kılınması durumunda ise cinsin içinde şeytanıyla birlikte toplanacak olanların bulunması sebebiyledir. { ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا } “sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız”. 'Cisiyy' (الْجِثِيُّ): 'Câsî' kelimesinin çoğuludur; Arapların diz üstü çöktüğünde kullandıkları "جَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ يَجْثُو جُثُوًّا" ifadesinden gelir ve hâl olarak mansubdur; yani mahşer yerinin dehşeti ve hesabın korkusundan yahut diz üstü çökmenin mahşer ehlinin genel hali olması sebebiyle dizleri üstüne çökmüş vaziyette [hazır bulunduracağız]; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: