وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بُقُولِهِ جِثِيًّا جَمَاعَاتٌ، وَأَصْلُهُ جَمْعُ جَثْوَةٍ، وَالْجَثْوَةُ: هِيَ الْمَجْمُوعُ مِنَ التُّرَابِ أَوِ الحجارة. قال طرفة:
{ وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً } “Ve her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün”. Bir görüşe göre O'nun { جِثِيًّا } sözünden kasıt topluluklardır. Bunun aslı 'cesve' (جَثْوَة) kelimesinin çoğuludur. Cesve ise toplanmış toprak veya taştır. Tarafe şöyle demiştir:
تَرَى جَثْوَتَيْنِ مِنْ تُرَابٍ عَلَيْهِمَا ... صَفَائِحُ صُمٍّ مِنْ صَفِيحٍ مُنَضَّدِ
Topraktan iki yığın görürsün, üzerlerinde ... dizilmiş yassı sert taşlar vardır.
ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ الشِّيعَةُ: الْفِرْقَةُ الَّتِي تَبِعَتْ دِينًا مِنَ الْأَدْيَانِ، وَخَصَّصَ ذَلِكَ الزَّمَخْشَرِيُّ فَقَالَ: هِيَ الطَّائِفَةُ الَّتِي شَاعَتْ، أَيْ: تَبِعَتْ غَاوِيًا مِنَ الْغُوَاةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً . وَمَعْنَى: أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا مَنْ كَانَ أَعْصَى لِلَّهِ وَأَعْتَى فَإِنَّهُ يَنْزِعُ مِنْ كُلِّ طَائِفَةٍ مِنْ طَوَائِفِ الْغَيِّ وَالْفَسَادِ أَعَصَاهُمْ وَأَعْتَاهُمْ، فَإِذَا اجْتَمَعُوا طَرَحَهُمْ فِي جَهَنَّمَ. وَالْعِتِيُّ هَاهُنَا مَصْدَرٌ كَالْعُتُوِّ، وَهُوَ التَّمَرُّدُ فِي الْعِصْيَانِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لِنَنْزِعَنَّ مِنْ أَهْلِ كُلِّ دِينٍ قادتهم ورؤوسهم في الشرّ. وقد
{ ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ } “Sonra her topluluktan mutlaka çekip çıkaracağız” [ifadesine gelince]; Şîa (الشِّيعَةُ), dinlerden bir dine tâbi olan fırkadır. Zemahşerî bunu tahsis ederek şöyle demiştir: "O, yayılan, yani azgınlardan bir azgına tâbi olan fırkadır." Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً } “Şüphesiz dinlerini parça parça edip fırka fırka olanlar...”. { أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا } “Rahmân'a karşı hangisi daha çok başkaldırmışsa” [ifadesinin] anlamı ise; Allah'a en çok isyan eden ve en azgın olandır. Zira O, azgınlık ve fesat fırkalarından her birinin en âsi ve en azgın olanlarını çekip çıkarır; onlar bir araya toplanınca da hepsini cehenneme atar. Buradaki 'itiy' (الْعِتِيُّ), tıpkı 'utüvv' (الْعُتُوِّ) gibi bir masdardır ve isyanda serkeşlik etmek (haddi aşmak) demektir. Bir görüşe göre mana şudur: Her din ehlinden, şerdeki önderlerini ve elebaşılarını mutlaka çekip çıkaracağız. Şüphesiz
اتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى قِرَاءَةِ «أَيُّهُمْ» بِالضَّمِّ إِلَّا هارون القارئ فَإِنَّهُ قَرَأَهَا بِالْفَتْحِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: فِي رَفْعِ «أَيُّهُمْ» ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ قَوْلُ الْخَلِيلِ بْنِ أَحْمَدَ إِنَّهُ مَرْفُوعٌ عَلَى الْحِكَايَةِ. وَالْمَعْنَى: ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ الَّذِينَ يُقَالُ لَهُمْ أَيُّهُمْ أَشَدُّ، وَأَنْشَدَ الْخَلِيلُ فِي ذَلِكَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
Kıraat âlimleri Hârûn el-Kârî hariç { أَيُّهُمْ } kelimesini damme ile okuma hususunda ittifak etmişlerdir; o ise fetha ile okumuştur. Zeccâc şöyle demiştir: { أَيُّهُمْ } kelimesinin merfû oluşu hakkında üç görüş vardır: Birincisi, Halîl b. Ahmed'in görüşüdür; o hikâye yoluyla merfûdur. Mana şudur: "Sonra her gruptan, kendilerine 'hangisi daha azgındır' denilenleri mutlaka çekip çıkaracağız." Halîl bu hususta şairin şu sözünü delil getirmiştir:
وَقَدْ أَبِيتُ مِنَ الْفَتَاةِ بِمَنْزِلٍ ... فَأَبِيتُ لَا حَرِجٌ وَلَا مَحْرُومُ
Genç kadının yanında bir konak yerinde gecelerim de ... ne günaha girmiş ne de mahrum kalmış biri olarak gecelerim.
أَيْ: فَأَبِيتُ بِمَنْزِلَةِ الَّذِي يُقَالُ لَهُ هُوَ لَا حَرِجٌ وَلَا مَحْرُومٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَرَأَيْتُ أَبَا إِسْحَاقَ، يَعْنِي الزَّجَّاجَ، يَخْتَارُ هَذَا الْقَوْلَ وَيَسْتَحْسِنُهُ. الْقَوْلُ الثَّانِي قَوْلُ يُونُسَ: وَهُوَ أَنَّ لَنَنْزِعَنَّ بِمَنْزِلَةِ الْأَفْعَالِ الَّتِي تُلْغَى وَتُعَلَّقُ، فَهَذَا الْفِعْلُ عِنْدَهُ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ فِي أَيِّ، وَخَصَّصَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ وغيرهما التعليق بأفعال الشك ونحوها مِمَّا لَمْ يَتَحَقَّقُ وُقُوعُهُ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ: إِنَّ أَيُّهُمْ هَاهُنَا مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ لِأَنَّهُ خَالَفَ أَخَوَاتِهِ فِي الْحَذْفِ، وَقَدْ غَلَّطَ سِيبَوَيْهِ فِي قَوْلِهِ هَذَا جُمْهُورُ النَّحْوِيِّينَ حَتَّى قَالَ الزَّجَّاجُ: مَا تَبَيَّنَ لِي أَنَّ سِيبَوَيْهِ غَلِطَ فِي كِتَابِهِ إِلَّا فِي مَوْضِعَيْنِ هَذَا أَحَدُهُمَا. وَلِلنَّحْوِيِّينَ فِي إِعْرَابِ أَيُّهُمْ هَذِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ كَلَامٌ طَوِيلٌ. ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا يُقَالُ: صَلَى يصلى صُلِيًّا ، مِثْلُ مَضَى الشَّيْءُ يَمْضِي مُضِيًّا، قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: يُقَالُ:
Yani: Kendisine 'o ne günahkârdır ne de mahrumdur' denilen kimse konumunda gecelerim. Nehhâs demiştir ki: Ebû İshak'ı, yani Zeccâc'ı bu görüşü seçip güzel bulurken gördüm. İkinci görüş Yûnus'un görüşüdür: { لَنَنْزِعَنَّ } fiili, amelden ilga ve talik edilen fiiller konumundadır; dolayısıyla bu fiil ona göre { أَيِّ } kelimesinde amel etmekten talik edilmiştir. Halîl, Sîbeveyh ve başkaları ise ta'lîki şüphe fiilleri ve gerçekleşmesi kesinleşmemiş benzeri şeylerle tahsis etmişlerdir. Üçüncü görüş Sîbeveyh'in görüşüdür: { أَيُّهُمْ } burada damme üzere mebnîdir; çünkü hazif konusunda benzerlerine muhalefet etmiştir. Nahivcilerin cumhuru Sîbeveyh'i bu sözünde hatalı görmüştür, hatta Zeccâc şöyle demiştir: "Sîbeveyh'in kitabında iki yer dışında hata yaptığı bana açıkça görünmedi; bu onlardan biridir." Nahivcilerin bu yerdeki { أَيُّهُمْ } kelimesinin irabı hakkında uzun sözleri vardır. { ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا } “Sonra oraya girmeye kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi biz biliriz”. "مَضَى الشَّيْءُ يَمْضِي مُضِيًّا" denildiği gibi "صَلَى يَصْلَى صُلِيًّا" denir. Cevherî demiştir ki: Şöyle denir:
صَلَيْتُ الرَّجُلَ نَارًا إِذَا أَدْخَلْتَهُ النَّارَ وَجَعَلْتَهُ يَصْلَاهَا، فَإِنْ أَلْقَيْتَهُ إِلْقَاءً كَأَنَّكَ تريد الإحراق قلت: أصليته بالألف وصلّيته تصلية، ومنه وَيَصْلى سَعِيراً وَمَنْ خَفَّفَ فَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: صَلِيَ فُلَانٌ النَّارَ بِالْكَسْرِ يَصْلَى صِلِيًّا احْتَرَقَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا. قَالَ العجّاج :
Bir adamı ateşe sokup ateşte yandırdığında "صَلَيْتُ الرَّجُلَ نَارًا" dersin. Şayet yakmak istercesine onu fırlatıp atarsan elif ile "أَصْلَيْتُهُ" ve "صَلَّيْتُهُ تَصْلِيَةً" dersin. { وَيَصْلى سَعِيراً } “ve alevli ateşe girecektir” ayeti de bundandır. Kim de hafif (şeddesiz) okursa bu, Arapların yandı manasında kesre ile "صَلِيَ فُلَانٌ النَّارَ يَصْلَى صِلِيًّا" sözündendir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا } “oraya girmeye kimlerin daha layık olduğunu”. Accâc şöyle demiştir:
والله لولا النار أن نصلاها وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ هُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا هُمْ أَوْلَى بِصِلِيِّهَا، أَوْ صِلِيُّهُمْ أَوْلَى بِالنَّارِ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها الْخِطَابُ لِلنَّاسِ مِنْ غَيْرِ الْتِفَاتٍ، أَوْ لِلْإِنْسَانِ الْمَذْكُورِ، فَيَكُونُ الْتِفَاتًا، أَيْ: مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَارِدُهَا، أَيْ: وَاصِلُهَا.
"Allah'a yemin olsun ki, ateşe girmemiz olmasaydı..." Ayetin manası: Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri olanlar oraya girmeye daha layıktırlar yahut onların yanması ateşe daha layıktır. { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur”. Hitap iltifatsız olarak bütün insanlaradır yahut zikredilen insana yönelik olup iltifat olur; yani: İçinizden hiç kimse yoktur ki oraya varmış, yani ulaşmış olmasın.
وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي هَذَا الْوُرُودِ، فَقِيلَ: الْوُرُودُ الدُّخُولُ، وَيَكُونُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بَرْدًا وَسَلَامًا كَمَا كَانَتْ عَلَى إِبْرَاهِيمَ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْوُرُودُ هُوَ الْمُرُورُ عَلَى الصِّرَاطِ وَقِيلَ: لَيْسَ الْوُرُودُ الدُّخُولَ، إِنَّمَا هو كما تقول:
İnsanlar bu 'vurûd' (varma/uğrama) hakkında ihtilaf etmişlerdir: 'Vurûd', İbrahim'e olduğu gibi müminlere serin ve selamet olmak üzere [ateşe] girmektir denildi. Bir grup: 'Vurûd', Sırat köprüsünden geçmektir dedi. Bir görüşe göre de: 'Vurûd' girmek değildir, bilakis senin şöyle demen gibidir:
وَرَدْتُ الْبَصْرَةَ وَلَمْ أَدْخُلْهَا. وَقَدْ تَوَقَّفَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَنْ تَحْقِيقِ هَذَا الْوُرُودِ، وَحَمَلَهُ عَلَى ظَاهِرِهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
"Basra'ya vardım ama içine girmedim." Âlimlerin birçoğu bu 'vurûd'un hakikatini tespitten tevakkuf etmiş ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğundan dolayı onu zahirine hamletmiştir:
إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ قَالُوا: فَلَا يَدْخُلُ النَّارَ مَنْ ضَمِنَ اللَّهَ أَنْ يُبْعِدَهُ عَنْهَا، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوُرُودَ لَا يَسْتَلْزِمُ الدُّخُولَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ فَإِنَّ الْمُرَادَ أَشْرَفَ عَلَيْهِ لَا أَنَّهُ دَخَلَ فِيهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
{ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar, işte onlar ondan uzak tutulmuşlardır”. Dediler ki: Allah'ın kendisinden uzak tutmayı taahhüt ettiği kimse ateşe girmez. Vurûdun girmeyi gerektirmediğine delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ } “Medyen suyuna vardığında”; zira kasıt onun yanına varmış olmasıdır, içine girmiş olması değildir. Züheyr'in şu sözü de bundandır:
فَلَمَّا وَرَدْنَ الْمَاءَ زرقا جمامه ... وَضَعْنَ عِصِيَّ الْحَاضِرِ الْمُتَخَيِّمِ
Su birikintileri berrak olan suya vardıklarında ... çadır kurup konaklayanın değneklerini bıraktılar.
وَلَا يَخْفَى أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْوُرُودَ هُوَ الْمُرُورُ عَلَى الصِّرَاطِ، أَوِ الْوُرُودُ عَلَى جَهَنَّمَ وَهِيَ خَامِدَةٌ فِيهِ جمع بين
Gizli değildir ki vurûdun (varmak/uğramak) Sırat üzerinden geçmek veya cehennem sönük haldeyken oraya varmak olduğunu söylemek, [Kitap ve Sünnet'ten olan delillerin arasını] cem etmektir (bağdaştırmaktır)
الْأَدِلَّةِ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَيَنْبَغِي حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّهُ قَدْ حَصَلَ الْجَمْعُ بِحَمْلِ الْوُرُودِ عَلَى دُخُولِ النَّارِ مَعَ كَوْنِ الدَّاخِلِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مُبْعَدًا مِنْ عَذَابِهَا، أَوْ بِحَمْلِهِ عَلَى الْمُضِيِّ فَوْقَ الْجِسْرِ الْمَنْصُوبِ عَلَيْهَا، وَهُوَ الصِّرَاطُ كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا أَيْ: كَانَ وُرُودُهُمُ الْمَذْكُورُ أَمْرًا مَحْتُومًا قَدْ قَضَى سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِهِ لَا مَحَالَةَ، وَقَدِ اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعِقَابَ وَاجِبٌ عَلَى اللَّهِ، وَعِنْدَ الْأَشَاعِرَةِ أَنَّ هَذَا مُشَبَّهٌ بِالْوَاجِبِ مِنْ جِهَةِ اسْتِحَالَةِ تَطَرُّقِ الْخُلْفِ إِلَيْهِ ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا أَيِ: اتَّقَوْا مَا يُوجِبُ النَّارَ، وَهُوَ الْكُفْرُ بِاللَّهِ وَمَعَاصِيهِ، وَتَرْكُ مَا شَرَعَهُ، وَأَوْجَبَ الْعَمَلَ بِهِ. قَرَأَ عَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ وَمُعَاوِيَةُ بْنُ قُرَّةَ نُنْجِي بِالتَّخْفِيفِ مِنْ أَنْجَى، وَبِهَا قَرَأَ حُمَيْدٌ وَيَعْقُوبُ وَالْكِسَائِيُّ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَقَرَأَ ابن أبي ليلى «ثمّه نَذَرُ» بِفَتْحِ الثَّاءِ مِنْ ثَمَّ، وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِفِعْلِ مَا يُوجِبُ النَّارَ، أَوْ ظَلَمُوا غَيْرَهُمْ بِمَظْلَمَةٍ فِي النَّفْسِ أَوِ الْمَالِ أَوِ الْعِرْضِ، وَالْجِثِيُّ: جَمْعُ جَاثٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبًا تَفْسِيرُ الْجِثِيِّ وَإِعْرَابُهُ.
dolayısıyla bu ayeti buna hamletmek gerekir; zira vurûdu, müminlerden girenin onun azabından uzak tutulmasıyla birlikte ateşe girmesi manasına hamletmekle yahut onun üzerine kurulmuş köprü olan Sırat'ın üzerinden geçmeye hamletmekle cem gerçekleşmiştir. { كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا } “Bu, Rabbinin üzerine kesinleşmiş bir hükümdür”; yani onların mezkûr şekilde oraya varmaları, [Rabbinin] gerçekleşmesinin kesin olduğunu hükme bağladığı kesin bir iştir. Mutezile bu ayeti, ceza vermenin Allah'a vacip olduğuna delil getirmiştir; Eş'arîlere göre ise bu, hilafın ona karışmasının imkânsızlığı cihetiyle vacibe benzetilmiştir. { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sonra takva sahiplerini kurtarırız”; yani ateşi gerektiren şeylerden; Allah'ı inkâr etmekten, O'na isyan etmekten, O'nun meşru kıldığı ve amel edilmesini farz kıldığı şeyleri terk etmekten sakınanları [kurtarırız]. Âsım el-Cahderî ve Muâviye b. Kurre 'encâ'dan hafif (şeddesiz) olarak { نُنْجِي } okumuşlardır; Humeyd, Ya'kûb ve Kisâî de böyle okumuştur. Geri kalanlar ise şeddeli okumuşlardır. İbn Ebî Leylâ ise 'semme'den fetha ile { ثمّه نَذَرُ } şeklinde okumuştur. Zâlimlerden kasıt, ateşi gerektiren amelleri işleyerek kendilerine zulmedenler yahut can, mal veya ırz hususunda bir haksızlıkla başkalarına zulmedenlerdir. 'Cisiyy' (الْجِثِيُّ): 'Câsî' kelimesinin çoğuludur; cisiyy kelimesinin tefsiri ve irabı az önce geçmişti.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِجِبْرِيلَ: «مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَزُورَنَا أَكْثَرَ مِمَّا تَزُورُنَا؟ فَنَزَلَتْ وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ» وَزَادَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: وَكَانَ ذَلِكَ الْجَوَابُ لِمُحَمَّدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: «سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَيُّ الْبِقَاعِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ، وَأَيُّهَا أَبْغَضُ إِلَى اللَّهِ؟ قَالَ: مَا أَدْرِي حَتَّى أَسْأَلَ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ، وَكَانَ قَدْ أَبْطَأَ عَلَيْهِ، فَقَالَ: لَقَدْ أَبْطَأْتَ عَلَيَّ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّ بِرَبِّي عَلَيَّ مَوْجِدَةً، فَقَالَ: وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ» .
Buhârî ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: «Bizi ziyaret ettiğinden daha çok ziyaret etmene ne engel oluyor?» dedi. Bunun üzerine { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” ayeti sonuna kadar indi. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim şunu ziyade ettiler: "Bu, Muhammed'e verilen cevaptı." İbn Merdûye Enes'in hadisinden rivayet etti ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'a en sevimli olan beldeler ve Allah'a en sevimsiz olan beldeler soruldu. O da: "Soruncaya kadar bilmiyorum" dedi. Bunun üzerine -gelişi gecikmiş olan- Cibrîl indi. [Resûlullah]: "Bana öyle geciktin ki Rabbimin bana öfkelendiğini sandım" dedi. Bunun üzerine [Cibrîl]: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } "Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz" dedi.»
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: «أَبْطَأَ جِبْرِيلُ على النبيّ ﷺ أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثُمَّ نَزَلَ، فَقَالَ لَهُ النبي ﷺ: «مَا نَزَلْتَ حَتَّى اشْتَقْتُ إِلَيْكَ، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: أَنَا كُنْتُ إِلَيْكَ أَشْوَقَ، وَلَكِنِّي مَأْمُورٌ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى جِبْرِيلَ أَنْ قُلْ لَهُ وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ» وَهُوَ مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: أَبْطَأَتِ الرُّسُلُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثم أتاه جبريل فقال: «مَا حَبَسَكَ عَنِّي؟ قَالَ: وَكَيْفَ نَأْتِيكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَقُصُّونَ أَظْفَارَكُمْ، وَلَا تُنَقُّونَ بَرَاجِمَكُمْ، وَلَا تَأْخُذُونَ شَوَارِبَكُمْ، وَلَا تَسْتَاكُونَ؟ وَقَرَأَ وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ» وَهُوَ مُرْسَلٌ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا قَالَ: مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ وَما خَلْفَنا قَالَ: مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَما بَيْنَ ذلِكَ قَالَ: مَا بَيْنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ وَما بَيْنَ ذلِكَ قَالَ: مَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ رَفَعَ الْحَدِيثَ قَالَ: «مَا أَحَلَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ فَهُوَ حَلَالٌ، وَمَا حَرَّمَ فَهُوَ حَرَامٌ، وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ عَافِيَةٌ، فَاقْبَلُوا مِنَ اللَّهِ عَافِيَتَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُنْ لِيَنْسَى شَيْئًا، ثُمَّ تَلَا وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا» ، وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا قَالَ: هَلْ تَعْرِفُ لِلرَّبِّ شَبَهًا أَوْ مَثَلًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم، والحاكم
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim İkrime'den rivayet ettiler ki o şöyle demiştir: «Cibrîl Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e kırk gün gecikti, sonra indi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Sen inmedin ki sana iştiyak duydum (seni çok özledim)» dedi. Cibrîl de ona: «Ben sana daha çok iştiyak duyuyordum, lâkin ben bir memurum (emre bağlıyım)» dedi. Bunun üzerine Allah Cibrîl'e ona { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” demesini vahyetti.» Bu mürsel bir rivayettir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den rivayet ettiler ki o şöyle demiştir: Elçiler (melekler) Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geciktiler. Sonra ona Cibrîl geldi. [Resûlullah]: «Benden seni alıkoyan neydi?» dedi. [Cibrîl]: «Siz tırnaklarınızı kesmezken, parmak boğumlarınızı temizlemezken, bıyıklarınızı kısaltmazken ve misvak kullanmazken biz size nasıl gelelim?» dedi ve { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” [ayetini] okudu. Bu da mürseldir. İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den { لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينا } “Önümüzde olanlar O'nundur” [ifadesi hakkında]: «Ahiret işindendir», { وَما خَلْفَنا } “arkamızda olanlar da [O'nundur]” [ifadesi hakkında]: «Dünya işindendir», { وَما بَيْنَ ذلِكَ } “ve bunun arasındakiler de [O'nundur]” [ifadesi hakkında]: «Dünya ile ahiret arasındakilerdir» dediğini rivayet etti. İbn Ebî Hâtim Katâde'den { وَما بَيْنَ ذلِكَ } “ve bunun arasındakiler de [O'nundur]” [ifadesi hakkında]: «İki Sûr üflemesi arasıdır» dediğini rivayet etti. İbnu'l-Münzir Ebü'l-Âliye'den bunun benzerini rivayet etti. Bezzâr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Taberânî, Beyhakî ve Hâkim -sahih olduğunu belirterek- Ebü'd-Derdâ'dan merfû olarak rivayet ettiler ki [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Allah'ın kitabında helal kıldığı şey helaldir, haram kıldığı şey haramdır, hakkında sustuğu şey ise bir afiyettir (bağıştır). O halde Allah'tan afiyetini kabul edin; zira Allah hiçbir şeyi unutacak değildir». Sonra { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Ve senin Rabbin unutkan değildir” [ayetini] okudu. İbn Merdûye Câbir'in hadisinden bunun benzerini rivayet etti. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şu'ab'da Beyhakî İbn Abbâs'tan O'nun: { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'nun bir adaşı olduğunu biliyor musun?” sözü hakkında: «Rabbin bir benzerini yahut dengini biliyor musun?» dediğini rivayet ettiler. Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim
وصحّحه، والبيهقي فِي الشُّعَبِ، عَنْهُ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا؟ قَالَ: لَيْسَ أَحَدٌ يُسَمَّى الرَّحْمَنَ غَيْرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: يَا مُحَمَّدُ هَلْ تَعْلَمُ لِإِلَهِكَ مِنْ وَلَدٍ؟. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَقُولُ الْإِنْسانُ قَالَ: الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: جِثِيًّا قَالَ: قُعُودًا، وَفِي قَوْلِهِ: عِتِيًّا قَالَ: مَعْصِيَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: عِتِيًّا قَالَ: عِصِيًّا.
ve sahih olduğunu belirterek, Şu'ab'da Beyhakî ondan { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا؟ } “O'nun bir adaşı olduğunu biliyor musun?” ayeti hakkında: "O'ndan başka Rahmân diye isimlendirilen hiç kimse yoktur" dediğini rivayet ettiler. İbn Merdûye yine ondan bu ayet hakkında: "Ey Muhammed, İlahının bir çocuğu olduğunu biliyor musun?" dediğini rivayet etti. İbnu'l-Münzir İbn Cüreyc'den O'nun: { وَيَقُولُ الْإِنْسانُ } “İnsan der ki...” sözü hakkında: "Âs b. Vâil'dir" dediğini rivayet etti. İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan O'nun: { جِثِيًّا } “diz üstü çökmüş olarak” sözü hakkında: "Oturarak", { عِتِيًّا } “azgınlıkta” sözü hakkında da: "İsyanda" dediğini rivayet etti. İbn Cerîr de ondan { عِتِيًّا } hakkında: "Âsiler" dediğini rivayet etti.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ قَالَ: لَنَنْزِعَنَّ مِنْ أَهْلِ كُلِّ دِينٍ قادتهم ورؤوسهم فِي الشَّرِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: نَحْشَرُ الْأَوَّلَ عَلَى الْآخِرِ حَتَّى إِذَا تَكَامَلَتِ الْعِدَّةُ أثارهم جميعا، ثم بدأ بالأكابر جرما، ثم قرأ: فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ إِلَى قَوْلِهِ:
İbn Ebî Hâtim Katâde'den O'nun: { ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ } “Sonra mutlaka çekip alacağız” sözü hakkında: "Her din mensubundan şerdeki önderlerini ve elebaşılarını mutlaka çekip alacağız" dediğini rivayet etti. İbn Ebî Hâtim ve el-Ba's'ta Beyhakî İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler ki: "Öncekileri sonrakilerin yanına toplarız, nihayet sayı tamamlanınca hepsini birden ayağa kaldırır, sonra günah bakımından en büyük olanlardan başlar" dedi ve { فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ } ayetinden:
عِتِيًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا قَالَ:
{ عِتِيًّا } sözüne kadar okudu. İbnu'l-Münzir İbn Cüreyc'den O'nun: { ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا } “Sonra oraya girmeye kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi biz biliriz” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti:
يَقُولُ إِنَّهُمْ أَوْلَى بِالْخُلُودِ فِي جَهَنَّمَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ والبيهقي عَنْ أَبِي سُمَيَّةَ قَالَ: اخْتَلَفْنَا فِي الْوُرُودِ، فَقَالَ بَعْضُنَا لَا يَدْخُلُهَا مُؤْمِنٌ، وَقَالَ بَعْضُنَا يَدْخُلُونَهَا جَمِيعًا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا فَلَقِيتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فَذَكَرْتُ لَهُ، فَقَالَ وَأَهْوَى بِأُصْبُعِهِ إِلَى أُذُنَيْهِ صَمْتًا إِنْ لَمْ أَكُنْ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «لَا يَبْقَى بَرٌّ وَلَا فَاجِرٌ إِلَّا دَخَلَهَا، فَتَكُونُ عَلَى الْمُؤْمِنِ بَرْدًا وَسَلَامًا كَمَا كَانَتْ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، حَتَّى إِنَّ لِلنَّارِ ضَجِيجًا مِنْ بَرْدِهَا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا» .
"Onların cehennemde ebedî kalmaya daha layık olduklarını söyler" dedi. Ahmed, Abd b. Humeyd, Hakîm et-Tirmizî, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî Ebû Sümeyye'den rivayet ettiler ki: "Vurûd hakkında ihtilaf ettik. Bazılarımız: 'Oraya hiçbir mümin girmez' dedi; bazılarımız da: 'Hepsi oraya girerler, sonra takva sahiplerini kurtarırız' dedi. Bunun üzerine Câbir b. Abdillâh ile karşılaştım ve bunu ona anlattım. O da parmağıyla kulaklarına işaret ederek şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu duymadıysam kulaklarım sağır olsun: «Ne iyi ne kötü hiç kimse kalmaz, hepsi oraya girer; fakat İbrahim'e olduğu gibi müminin üzerine serin ve selamet olur, hatta cehennem onun serinliğinden dolayı feryat eder. Sonra takva sahiplerini kurtarırız, zâlimleri ise orada diz üstü çökmüş vaziyette bırakırız»'."
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وسعيد بْنُ مَنْصُورٍ وَهَنَّادٌ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: خَاصَمَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ ابْنَ عَبَّاسٍ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْوُرُودُ الدُّخُولُ، وَقَالَ نَافِعٌ: لَا، فَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ ، وَقَالَ: وَرَدُوا أَمْ لَا؟ وَقَرَأَ: يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ أَوَرَدُوا أَمْ لَا؟ أَمَّا أَنَا وَأَنْتَ فَسَنَدْخُلُهَا فَانْظُرْ هَلْ نَخْرُجُ مِنْهَا أَمْ لَا؟. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها قَالَ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا دَاخِلُهَا. وَأَخْرَجَ هَنَّادٌ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: وُرُودُهَا الصِّرَاطَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَيَرِدُ النَّاسُ كُلُّهُمُ النَّارَ، ثُمَّ يَصْدُرُونَ عَنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ، فَأَوَّلُهُمْ كَلَمْحِ الْبَرْقِ، ثُمَّ كَالرِّيحِ، ثُمَّ كَحُضْرِ الْفَرَسِ ، ثُمَّ كَالرَّاكِبِ فِي رَحْلِهِ، ثُمَّ كَشَدِّ الرَّحْلِ، ثُمَّ كَمَشْيِهِ» وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «وإن منكم إلا واردها» يقول: مجتاز فيها. وأخرج مسلم وغيره عن أم مبشر قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ شَهِدَ بَدْرًا وَالْحُدَيْبِيَةَ، قَالَتْ حَفْصَةُ: أَلَيْسَ اللَّهُ يَقُولُ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها قَالَتْ: أَلَمْ تَسْمَعِيهِ يَقُولُ: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وغيرهما
Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Hennâd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî Mücâhid'den şöyle rivayet ettiler: Nâfi‘ b. el-Ezrak, İbn Abbâs ile tartıştı. İbn Abbâs: "Vurûd, girmektir (duhûl)" dedi. Nâfi‘: "Hayır" dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } “Hiç şüphesiz siz ve Allah’tan başka taptıklarınız cehennemin odunusunuz; siz oraya gireceksiniz” [ayetini] okudu ve: "Girdiler mi, girmediler mi?" dedi. Ardından { يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer, böylece onları ateşe götürür” [ayetini] okuyup: "Girdiler mi, girmediler mi? Bana ve sana gelince, biz oraya mutlaka gireceğiz; artık sen oradan çıkıp çıkmayacağımıza bak!" dedi. Hâkim, İbn Mes‘ûd'dan: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” ayeti hakkında onun: "İçinizden oraya girmeyecek hiç kimse yoktur" dediğini rivayet etti. Hennâd ve et-Taberânî de aynı ayet hakkında ondan: "Oraya varmak (vurûd), sırattır" dediğini rivayet ettiler. Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim, Beyhakî, İbnu'l-Enbârî ve İbn Merdûye, İbn Mes‘ûd'dan: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” ayeti hakkında rivayet ettiler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «لَيَرِدُ النَّاسُ كُلُّهُمُ النَّارَ، ثُمَّ يَصْدُرُونَ عَنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ، فَأَوَّلُهُمْ كَلَمْحِ الْبَرْقِ، ثُمَّ كَالرِّيحِ، ثُمَّ كَحُضْرِ الْفَرَسِ، ثُمَّ كَالرَّاكِبِ فِي رَحْلِهِ، ثُمَّ كَشَدِّ الرَّحْلِ، ثُمَّ كَمَشْيِهِ» «Bütün insanlar cehenneme mutlaka uğrayacak/girecektir, sonra amellerine göre oradan çıkacaklardır. Onların ilki şimşek çakması gibi, sonra rüzgâr gibi, sonra atın koşması gibi, sonra devesinin semerindeki binici gibi, sonra hızlı koşan adam gibi, sonra da yürümesi gibi [geçecektir].» İbn Mes‘ûd'un hadisinden bu manada rivayetler başka yollarla da gelmiştir. İbn Merdûye Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «{ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } "İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur" [ayetini kastederek] onun üzerinden geçmektir, buyurdu.» Müslim ve başkaları Ümmü Mübeşşir'den şöyle rivayet ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «لَا يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ شَهِدَ بَدْرًا وَالْحُدَيْبِيَةَ» «Bedir'de ve Hudeybiye'de bulunanlardan hiçbiri ateşe girmeyecektir» buyurdu. Hafsa: "Allah: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } ‘İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur’ buyurmuyor mu?" dedi. O da: "O'nun: { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } ‘Sonra takva sahiplerini kurtarırız’ buyurduğunu işitmedin mi?" buyurdu. Buhârî, Müslim ve başkaları...
قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَمُوتُ لِمُسْلِمٍ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَيَلِجَ النَّارَ إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ» ثُمَّ قَرَأَ سُفْيَانُ:
şöyle rivayet ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bir Müslümanın üç çocuğu ölür de yemin kefareti kadar müstesna cehenneme girmez» buyurdu. Sonra Süfyân:
وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها.
{ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” ayetini okudu.
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَأَبُو يَعْلَى وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَنْ حَرَسَ مِنْ وَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مُتَطَوِّعًا، لَا يَأْخُذُهُ سُلْطَانٌ، لَمْ يَرَ النَّارَ بِعَيْنَيْهِ إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ، فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها» وَالْأَحَادِيثُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ كَثِيرَةٌ جِدًا.
Ahmed, Tarih'inde Buhârî, Ebû Ya'lâ, Taberânî ve İbn Merdûye Muâz b. Enes'ten rivayet ettiler ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Allah yolunda gönüllü olarak, bir yönetici zorlamaksızın Müslümanların arkasında nöbet tutarsa, yemin kefareti müstesna gözleriyle ateşi görmez; zira Allah şöyle buyurmaktadır: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } "İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur".» Bu ayetin tefsiri hakkındaki hadisler pek çoktur.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: حَتْماً مَقْضِيًّا قَالَ: قَضَاءٌ مِنَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ الخطيب في تالي التلخيص عَنْ عِكْرِمَةَ حَتْماً مَقْضِيًّا قَالَ: قَسَمًا وَاجِبًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا قَالَ: باقين فيها.
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den O'nun: { حَتْماً مَقْضِيًّا } “kesinleşmiş bir hükümdür” sözü hakkında: "Allah'tan bir hükümdür" dediğini rivayet ettiler. Hatîb Tâlî et-Telhîs'te İkrime'den { حَتْماً مَقْضِيًّا } hakkında: "Vacip bir yemindir" dediğini rivayet etti. İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan O'nun: { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } “zâlimleri ise orada diz üstü çökmüş vaziyette bırakırız” sözü hakkında: "Orada kalıcılar olarak" dediğini rivayet etti.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٧٣ الى ٨٠]
[Meryem Suresi (19), Ayet 73'ten 80'e]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً (٧٤) قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً (٧٧)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً (٧٤) قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً (٧٧) } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman, o inkâr edenler iman edenlere: 'İki topluluktan hangisinin makamı daha hayırlı ve meclisi daha güzeldir?' dediler. (73) Biz onlardan önce, malı mülkü ve görünüşü daha güzel olan nice nesilleri helak ettik. (74) De ki: 'Kim sapıklık içindeyse, Rahmân ona mühlet verdikçe versin! Nihayet kendilerine vaad olunan şeyi, ya azabı ya da kıyameti gördükleri zaman, kimin makamca daha kötü ve taraftarlarca daha zayıf olduğunu bileceklerdir.' (75) Allah, doğru yola erenlerin hidayetini artırır. Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında hem sevapça daha hayırlı hem de sonuç bakımından daha üstündür. (76) Ayetlerimizi inkâr edip 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyen kimseyi gördün mü? (77)”
أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠)
{ أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠) } “O, gaybı mı bildi, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı? (78) Hayır! Biz onun söylediğini yazacağız ve azabını uzattıkça uzatacağız. (79) Onun söylediği şeylere biz vâris olacağız ve o, bize tek başına gelecektir. (80)”
الضمير في عَلَيْهِمْ رَاجِعٌ إِلَى الْكُفَّارِ الَّذِينَ سَبَقَ ذِكْرُهُمْ في قوله: أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا أَيْ: هَؤُلَاءِ إِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ تَعَذَّرُوا بِالدُّنْيَا، وَقَالُوا: لَوْ كُنْتُمْ عَلَى الْحَقِّ وَكُنَّا عَلَى الْبَاطِلِ لَكَانَ حَالُكُمْ فِي الدُّنْيَا أَطْيَبَ مِنْ حَالِنَا، وَلَمْ يَكُنْ بِالْعَكْسِ لِأَنَّ الْحَكِيمَ لَا يَلِيقُ بِهِ أَنْ يُهِينَ أَوْلِيَاءَهُ وَيُعِزَّ أَعْدَاءَهُ، وَمَعْنَى «الْبَيِّنَاتِ» : الْوَاضِحَاتِ الَّتِي لَا تَلْتَبِسُ مَعَانِيهَا وَقِيلَ: ظَاهِرَاتُ الْإِعْجَازِ، وَقِيلَ: إِنَّهَا حُجَجٌ وَبَرَاهِينُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَهِيَ حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لِأَنَّ آيَاتِ اللَّهِ لَا تَكُونُ إِلَّا وَاضِحَةً، وَوَضْعُ الظَّاهِرِ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ فِي قَوْلِهِ: قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ كُفْرَهُمْ هُوَ السَّبَبُ لِصُدُورِ هَذَا الْقَوْلِ عَنْهُمْ، وَقِيلَ:
{ عَلَيْهِمْ } “kendilerine” lafzındaki zamir, { أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı çıkarılacağım?” sözünde zikri geçen kâfirlere dönmektedir. Yani: Bunlara Kur'an okunduğu zaman dünyayı mazeret gösterip şöyle derler: "Şayet siz hak üzere olsaydınız ve biz bâtıl üzere olsaydık, dünyadaki haliniz bizim halimizden daha hoş olurdu; tersi olmazdı. Çünkü Hakîm olana dostlarını hor kılıp düşmanlarını aziz etmek yakışmaz." 'Beyyinât' (الْبَيِّنَاتِ) kelimesinin anlamı: Manaları kapalı olmayan, apaçık [ayetler] demektir. Bir görüşe göre: İcazı zahir olanlardır; bir görüşe göre de: Onlar deliller ve burhanlardır. Birinci görüş daha evladır. Bu kelime tekit edici bir hâldir; çünkü Allah'ın ayetleri apaçık olmaktan başka türlü olamaz. { قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler dedi” ifadesinde zamir yerine açık ismin konulması, bu sözün onlardan sâdır olmasına küfürlerinin sebep olduğunu hissettirmek içindir. Bir görüşe göre de:
الْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا هُمُ الْمُتَمَرِّدُونَ الْمُصِرُّونَ مِنْهُمْ، وَمَعْنَى قَالُوا: لِلَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا: لِأَجْلِهِمْ، وَقِيلَ: هَذِهِ اللَّامُ هِيَ لَامُ التَّبْلِيغِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ أَيْ: خَاطَبُوهُمْ بِذَلِكَ وَبَلَّغُوا الْقَوْلَ إِلَيْهِمْ أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً الْمُرَادُ بِالْفَرِيقَيْنِ الْمُؤْمِنُونَ وَالْكَافِرُونَ، كَأَنَّهُمْ قَالُوا أَفَرِيقُنَا خَيْرٌ أَمْ فَرِيقُكُمْ، قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ وَشِبْلُ بْنُ عَبَّادٍ «مُقَامًا» بِضَمِّ الْمِيمِ وَهُوَ مَوْضِعُ الْإِقَامَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا بِمَعْنَى الْإِقَامَةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ، أَيْ: مَنْزِلًا وَمَسْكَنًا، وَقِيلَ: الْمَقَامُ الْمَوْضِعُ الَّذِي يُقَامُ فِيهِ بِالْأُمُورِ الْجَلِيلَةِ، وَالْمَعْنَى: أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَكْبَرُ جَاهًا وَأَكْثَرُ أَنْصَارًا وَأَعْوَانًا، وَالنَّدِيُّ وَالنَّادِي: مَجْلِسُ الْقَوْمِ وَمُجْتَمَعُهُمْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى: تَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ وَنَادَاهُ: جَالَسَهُ فِي النَّادِي، وَمِنْهُ دَارُ النَّدْوَةِ لأن
Burada inkâr edenler ile kastedilen, onlardan [küfürde] inatçı ve ısrarcı olanlardır. { قَالُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlere dediler ki” ifadesinin anlamı; onlar hakkında [onların aleyhine] söylediler, demektir. Bir görüşe göre ise buradaki lâm (ل) harfi tebliğ lâmıdır; nitekim { وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ } “Peygamberleri onlara dedi ki” ayetinde olduğu gibi, yani onlara bu şekilde hitap ettiler ve sözü onlara ulaştırdılar. { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً } “İki zümreden hangisinin makamı daha hayırlıdır?” [ayetindeki] iki zümreden kastedilen, müminler ve kâfirlerdir. Sanki onlar: "Bizim zümremiz mi daha hayırlı yoksa sizin zümreniz mi?" demiş gibidirler. İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Humeyd ve Şibl b. Abbâd, mîm harfinin ötッティングresiyle (zammesiyle) «مُقَامًا» (mukâmen) şeklinde okumuşlardır ki bu, ikamet yeri (konaklama mahalli) demektir; ikamet etmek anlamında bir masdar olması da caizdir. Diğer kıraat imamları ise [mîmin] üstünüyle (fethasıyla) okumuşlardır ki konak ve mesken demektir. Bir görüşe göre de makam; mühim işlerin icra edildiği yerdir. Manası ise: "İki gruptan hangisi itibar bakımından daha büyük, yardımcı ve destekçileri bakımından daha çoktur?" demektir. En-Nediyy (النَّدِيُّ) ve en-Nâdî (النَّادِي); bir topluluğun meclisi ve toplanma yeridir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bundandır: { تَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ } “Toplantılarınızda çirkin işler yapıyorsunuz”. Nâdâhu (نَادَاهُ); kulüpte/mecliste onunla birlikte oturdu demektir. Dâru'n-Nedve (دَارُ النَّدْوَةِ) ismi de bundandır; çünkü
الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَتَشَاوَرُونَ فِيهَا فِي أُمُورِهِمْ، وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُ الشَّاعِرِ:
müşrikler işleri hakkında orada istişare ederlerdi. Şairin şu sözü de bundandır:
أُنَادِي بِهِ آلَ الْوَلِيدِ وجعفرا وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ الْقَرْنُ: الْأُمَّةُ والجماعة هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً الْأَثَاثُ: الْمَالُ أَجْمَعُ:
Orada Velîd ailesine ve Ca'fer'e seslenirim. { وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ } “Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik”; Karn (الْقَرْنُ): Ümmet ve topluluktur. { هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً } “Onlar mal ve görünüş bakımından daha güzeldiler”. Esâs (الْأَثَاثُ): Bütün mallardır;
الْإِبِلُ وَالْغَنَمُ وَالْبَقَرُ وَالْعَبِيدُ وَالْمَتَاعُ، وَقِيلَ: هُوَ مَتَاعُ الْبَيْتِ خَاصَّةً، وَقِيلَ: هُوَ الْجَدِيدُ مِنَ الْفَرْشِ، وَقِيلَ:
deve, koyun, sığır, köleler ve eşyadır. Bir görüşe göre: Özellikle ev eşyasıdır; bir görüşe göre: Yeni sergilerdir; bir görüşe göre:
اللِّبَاسُ خَاصَّةً. وَاخْتَلَفَتِ الْقِرَاءَاتُ فِي «وَرِئْيًا» فَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ ذَكْوَانَ «وَرِيًّا» بِيَاءٍ مُشَدَّدَةٍ، وَفِي ذَلِكَ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ مِنْ رَأَيْتُ ثُمَّ خُفِّفَتِ الْهَمْزَةُ فَأُبْدِلَ مِنْهَا يَاءٌ وَأُدْغِمَتِ الْيَاءُ فِي الْيَاءِ، وَالْمَعْنَى عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: هُمْ أَحْسَنُ مَنْظَرًا وَبِهِ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ، وَحُسْنُ الْمَنْظَرِ يَكُونُ مِنْ جِهَةِ حُسْنِ اللِّبَاسِ، أَوْ حسن الأبدان وتنعمها، أو مجموع الأمرين. وقرأ أَهْلُ الْكُوفَةِ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ «وَرِئْيًا» بِالْهَمْزِ، وَحَكَاهَا وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ وَهِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَمَعْنَاهَا مَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: مَنْ هَمَزَ جَعَلَهُ مِنَ الْمَنْظَرِ مِنْ رَأَيْتُ، وَهُوَ مَا رَأَتْهُ الْعَيْنُ مِنْ حَالٍ حَسَنَةٍ وَكُسْوَةٍ ظَاهِرَةٍ، وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِمُحَمَّدِ بْنِ نُمَيْرٍ الثَّقَفِيِّ:
özellikle elbisedir. { وَرِئْيًا } kelimesinde kıraatler ihtilaf etmiştir: Medine ehli ve İbn Zekvân şeddeli yâ ile { وَرِيًّا } okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, 'reaytü' (رَأَيْتُ) kelimesinden olup hemzenin hafifletilmesiyle yâ'ya dönüştürülmesi ve yâ'nın yâ'ya idğam edilmesidir. Bu kıraate göre mana: "Onlar görünüşçe daha güzeldiler" şeklindedir ki müfessirlerin cumhurunun görüşü de budur. Görünüşün güzelliği elbisenin güzelliğinden yahut bedenlerin güzelliğinden ve nimetlenmesinden ya da her ikisinin toplamından olur. Kûfe ehli, Ebû Amr ve İbn Kesîr hemze ile { وَرِئْيًا } okumuşlardır; bunu Verş Nâfi'den, Hişâm da İbn Âmir'den rivayet etmiştir. Bunun anlamı birinci kıraatin anlamıdır. Cevherî demiştir ki: Hemze ile okuyan kimse bunu 'reaytü'den türeyen 'görünüş'ten kılmıştır ki o da gözün gördüğü güzel hâl ve zahirî kılık kıyafettir. Ebû Ubeyde, Muhammed b. Nümeyr es-Sekafî'nin şu beytini inşad etmiştir:
أَشَاقَتْكَ الظَّعَائِنُ يَوْمَ بَانُوا ... بِذِي الرِّئْيِ الْجَمِيلِ مِنَ الْأَثَاثِ
Göç eden kadınlar, ayrıldıkları gün seni özletti mi? ... Eşyaların güzel görünüşlüsüyle birlikte.
وَمَنْ لَمْ يَهْمِزْ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ تَخْفِيفِ الْهَمْزَةِ، أَوْ يَكُونَ مِنْ رُوِيَتْ أَلْوَانُهُمْ أَوْ جُلُودُهُمْ رِيًّا أَيِ: امْتَلَأَتْ وَحَسُنَتْ. وَقَدْ ذَكَرَ الزَّجَّاجُ مَعْنَى هَذَا كَمَا حَكَاهُ عَنْهُ الْوَاحِدِيُّ. وَحَكَى يَعْقُوبُ أَنَّ طَلْحَةَ بْنَ مُصَرِّفٍ قَرَأَ بِيَاءٍ وَاحِدَةٍ خَفِيفَةٍ، فَقِيلَ إِنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ غَلَطٌ، وَوَجَّهَهَا بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ أَنَّهُ كَانَ أَصْلُهَا الْهَمْزَةَ فَقُلِبَتْ يَاءً ثُمَّ حُذِفَتْ إِحْدَى الْيَاءَيْنِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ بِالزَّايِ مَكَانَ الرَّاءِ، وَرُوِيَ مِثْلُ ذَلِكَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كعب وسعيد بن جبير والأعسم المكي ويزيد البربري، وَالزِّيُّ: الْهَيْئَةُ وَالْحُسْنُ. قِيلَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ زَوَيْتُ، أَيْ: جَمَعْتُ، فَيَكُونُ أَصْلُهَا زَوْيًا فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً، وَالزِّيُّ: مَحَاسِنُ مَجْمُوعَةٌ قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يُجِيبَ عَلَى هَؤُلَاءِ الْمُفْتَخِرِينَ بِحُظُوظِهِمُ الدُّنْيَوِيَّةِ، أَيْ: مَنْ كَانَ مُسْتَقِرًا فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا هَذَا وَإِنْ كَانَ على صيغة الأمر، فالمراد به الخبر، وَإِنَّمَا خَرَجَ مَخْرَجَ الْأَمْرِ لِبَيَانِ الْإِمْهَالِ مِنْهُ سُبْحَانَهُ لِلْعُصَاةِ، وَأَنَّ ذَلِكَ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ لِتَنْقَطِعَ مَعَاذِيرُ أَهْلِ الضَّلَالِ، وَيُقَالُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ:
Hemzesiz okuyan kimseye gelince: Bu ya hemzenin hafifletilmesindendir ya da "renkleri veya tenleri dolgunlaştı ve güzelleşti" manasında "رُوِيَتْ أَلْوَانُهُمْ أَوْ جُلُودُهُمْ رِيًّا" ifadesindendir. Zeccâc da Vâhidî'nin kendisinden aktardığı üzere bunun manasını zikretmiştir. Ya'kûb, Talha b. Musarrıf'ın tek ve şeddesiz bir yâ ile okuduğunu nakletmiştir; bu kıraatin yanlış olduğu söylenmiştir. Bazı nahivciler ise bunu, aslının hemze olup yâ'ya dönüştürüldüğü, sonra da iki yâ'dan birinin hazfedildiği şeklinde açıklamışlardır. İbn Abbâs'tan râ yerine zây ile okuduğu rivayet edilmiştir. Bunun benzeri Übeyy b. Ka'b, Saîd b. Cübeyr, el-A'sem el-Mekkî ve Yezîd el-Berberî'den de rivayet edilmiştir. Ziy (الزِّيُّ): Kılık kıyafet ve güzelliktir. Şöyle de denilmiştir: 'Zaveytü' (زَوَيْتُ) yani 'topladım' fiilinden olması da caizdir; bu takdirde aslı 'zevye' (زَوْيًا) olur ve vâv yâ'ya çevrilir. Ziy: Toplanmış güzellikler demektir. { قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ } “De ki: Kim sapıklık içindeyse”. Allah Teâlâ, dünyevî nasipleriyle övünen bu kimselere cevap vermesini Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e emretmiştir; yani: Kim sapıklıkta yerleşik ve ısrarcı ise, { فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا } “Rahmân ona mühlet verdikçe versin”. Bu her ne kadar emir sığasında olsa da kasıt haberdir. Ancak günahkârlara Allah Teâlâ tarafından mühlet verilmesini beyan etmek, sapıklık ehlinin mazeretlerinin kesilmesi ve kıyamet gününde kendilerine:
أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ ، أَوْ لِلِاسْتِدْرَاجِ كَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ الدُّعَاءُ بِالْمَدِّ وَالتَّنْفِيسِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: تَأْوِيلُهُ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ جَزَاءَ ضَلَالَتِهِ أَنْ يَتْرُكَهُ وَيَمُدَّهُ فِيهَا لِأَنَّ لَفْظَ الْأَمْرِ يُؤَكِّدُ مَعْنَى الْخَبَرِ كَأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ يَقُولُ أَفْعَلُ ذَلِكَ وَآمُرُ بِهِ نَفْسِي حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ يَعْنِي الَّذِينَ مُدَّ لَهُمْ فِي الضَّلَالَةِ، وَجَاءَ بِضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ اعْتِبَارًا بِمَعْنَى مَنْ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ اعْتِبَارٌ بِلَفْظِهَا، وَهَذِهِ غَايَةٌ لِلْمَدِّ، لَا لِقَوْلِ الْمُفْتَخِرِينَ إِذْ لَيْسَ فِيهِ امْتِدَادٌ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ هَذَا تَفْصِيلٌ لِقَوْلِهِ مَا يُوعَدُونَ أَيْ: هَذَا الَّذِي تُوعَدُونَ هُوَ أَحَدُ أَمْرَيْنِ إِمَّا الْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ، وَإِمَّا يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَمَا يَحِلُّ بِهِمْ حِينَئِذٍ مِنَ الْعَذَابِ الْأُخْرَوِيِّ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً
{ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } “Biz sizi, düşünecek kimsenin düşünebileceği kadar yaşatmadık mı?” [ayetinde olduğu gibi]; yahut Sübhânehu [ve Teâlâ]'nın: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz” buyruğundaki gibi istidrâc (derece derece helake yaklaştırma) içindir. Bir görüşe göre de ayetten murat, mühlet verme ve süre tanıma duasıdır. Zeccâc şöyle demiştir: "Bunun tevili; Allah'ın, onun sapıklığının cezasını, kendisini [hali üzere] bırakıp o sapıklık içinde ona mühlet vermek kılmış olmasıdır. Çünkü emir lafzı, haberin manasını tekit eder. Sanki konuşan kimse 'Bunu yaparım ve bunu kendime emrederim' demektedir." { حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ } “Nihayet vaad olundukları şeyi gördükleri zaman”; yani sapıklık içinde kendilerine mühlet verilen kimseler [bunu gördükleri vakit]. Burada 'men' (مَنْ) edatının manası gözetilerek çoğul zamiri kullanılmıştır; nitekim { كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ } “[sapıklık içinde] olan kimseye mühlet versin” buyruğunda ise lafzı gözetilmiştir. Bu [vakit], böbürlenenlerin sözünün değil, süre vermenin gayesidir (nihai sınırıdır); zira onların sözünde bir uzama/süreklilik söz konusu değildir. { إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ } “gerek [dünyadaki] azap olsun gerekse kıyamet”; bu, { مَا يُوعَدُونَ } “vaad olundukları şey” ifadesinin açıklamasıdır. Yani: Size vaad olunan bu şey iki durumdan biridir: Ya dünyada öldürülme ve esir edilme suretiyle vuku bulan azaptır ya da kıyamet günü ve o vakit kendilerine isabet edecek olan ahiret azabıdır. { فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً } “İşte o zaman kimin makamca daha kötü ve yardımcı/taraftar bakımından daha zayıf olduğunu bileceklerdir.”
هَذَا جَوَابُ الشَّرْطِ، وَهُوَ جَوَابٌ عَلَى الْمُفْتَخِرِينَ أَيْ: هَؤُلَاءِ الْقَائِلُونَ أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا، إِذَا عَايَنُوا مَا يُوعَدُونَ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ الدُّنْيَوِيِّ بِأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ، أَوِ الْأُخْرَوِيِّ، فَسَيَعْلَمُونَ عِنْدَ ذلك من هو شرّ مكانا من الفريقين، وأضعف جندا منهما، أي: أنصارا وأعوانا. والمعنى: أنهم سيعلمون عند ذلك أنهم شَرٌّ مَكَانًا لَا خَيْرٌ مَكَانًا، وَأَضْعَفُ جُنْدًا لَا أَقْوَى وَلَا أَحْسَنُ مِنْ فَرِيقِ الْمُؤْمِنِينَ وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ لِلْمُفْتَخِرِينَ هُنَالِكَ جُنْدًا ضُعَفَاءَ، بَلْ لَا جُنْدَ لَهُمْ أَصْلًا كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً . ثُمَّ لَمَّا أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ عَنْ حَالِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ، أَرَادَ أَنْ يُبَيِّنَ حَالَ أَهْلِ الْهِدَايَةِ فَقَالَ: وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَذَلِكَ أَنَّ بَعْضَ الْهُدَى يَجُرُّ إِلَى الْبَعْضِ الْآخَرِ، وَالْخَيْرُ يَدْعُو إِلَى الْخَيْرِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالزِّيَادَةِ الْعِبَادَةُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْوَاوُ فِي «وَيَزِيدُ» لِلِاسْتِئْنَافِ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ حَالِ الْمُهْتَدِينَ وَقِيلَ: الْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى فَلْيَمْدُدْ وَقِيلَ: لِلْعَطْفِ عَلَى جُمْلَةِ: مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ يَجْعَلُ جَزَاءَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَزِيدَهُمْ يَقِينًا، كَمَا جَعَلَ جَزَاءَ الْكَافِرِينَ أَنْ يَمُدَّهُمْ فِي ضَلَالَتِهِمْ وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً هِيَ الطَّاعَاتُ الْمُؤَدِّيَةُ إِلَى السَّعَادَةِ الْأَبَدِيَّةِ، وَمَعْنَى كَوْنِهَا خَيْرًا عِنْدَ اللَّهِ ثَوَابًا، أَنَّهَا أَنْفَعُ عَائِدَةً مِمَّا يَتَمَتَّعُ بِهِ الْكُفَّارُ مِنَ النِّعَمِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَخَيْرٌ مَرَدًّا الْمَرَدُّ هَاهُنَا مَصْدَرٌ كالردّ، والمعنى: وخير مردّ لِلثَّوَابِ عَلَى فَاعِلِهَا لَيْسَتْ كَأَعْمَالِ الْكُفَّارِ الَّتِي خَسِرُوا فِيهَا، وَالْمَرَدُّ: الْمَرْجِعُ وَالْعَاقِبَةُ وَالتَّفَضُّلُ لِلتَّهَكُّمِ بهم وللقطع بِأَنَّ أَعْمَالَ الْكُفَّارِ لَا خَيْرَ فِيهَا أَصْلًا. ثُمَّ أَرْدَفَ سُبْحَانَهُ مَقَالَةَ أُولَئِكَ الْمُفْتَخِرِينَ بِأُخْرَى مِثْلِهَا عَلَى سَبِيلِ التَّعَجُّبِ فَقَالَ: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا أَيْ: أَخْبِرْنِي بِقِصَّةِ هَذَا الْكَافِرِ وَاذْكُرْ حَدِيثَهُ عَقِبَ حَدِيثِ أُولَئِكَ، وَإِنَّمَا اسْتَعْمَلُوا أَرَأَيْتَ بِمَعْنَى أَخْبَرَ لِأَنَّ رُؤْيَةَ الشَّيْءِ مِنْ أَسْبَابِ صِحَّةِ الْخَبَرِ عَنْهُ، وَالْآيَاتُ تَعُمُّ كُلَّ آيَةٍ وَمِنْ جُمْلَتِهَا آيَةُ الْبَعْثِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ، أَيْ: أَنَظَرْتَ فَرَأَيْتَ، وَاللَّامُ فِي لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً هِيَ الْمُوَّطِئَةُ لِلْقَسَمِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَاللَّهِ لَأُوتَيَنَّ فِي الْآخِرَةِ مَالًا وَوَلَدًا، أَيِ: انْظُرْ إِلَى حَالِ هَذَا الْكَافِرِ، وَتَعَجَّبْ مِنْ كَلَامِهِ وَتَأَلِّيهِ عَلَى اللَّهِ مَعَ كُفْرِهِ بِهِ وَتَكْذِيبِهِ بِآيَاتِهِ. ثُمَّ أَجَابَ سُبْحَانَهُ عَنْ قَوْلِ هَذَا الْكَافِرِ بِمَا يَدْفَعُهُ وَيُبْطِلُهُ، فَقَالَ: أَطَّلَعَ
Bu, şartın cevabıdır ve övünen kimselere bir cevaptır. Yani: 'İki fırkadan hangisinin makamı daha hayırlıdır?' diyen bu kimseler, müminlerin eliyle dünyada yahut ahirette kendilerine vaad olunan azabı bizzat gördükleri zaman; iki gruptan hangisinin makamca daha kötü, hangisinin taraftar, yani yardımcı ve destekçi bakımından daha zayıf olduğunu o vakit bileceklerdir. Mana: Onlar o zaman müminler grubundan daha üstün ve daha güçlü değil; bilakis makamca daha kötü, taraftarlarca daha zayıf olduklarını bileceklerdir. Yoksa kasıt, o övünen kimselerin orada zayıf taraftarlarının bulunması değildir; bilakis Allah Teâlâ'nın: { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً } “Allah'tan başka ona yardım edecek bir topluluğu da yoktu, kendisi de yardım edebilir durumda değildi” buyruğunda olduğu gibi hiçbir taraftarlarının bulunmamasıdır. Sonra Allah Teâlâ sapıklık ehlinin halini haber verince, hidayet ehlinin halini beyan etmek isteyip şöyle buyurdu: { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً } “Allah, doğru yola erenlerin hidayetini artırır”. Bu da hidayetin bir kısmının diğer kısmını çekmesi ve hayrın hayra çağırması sebebiyledir. Bir görüşe göre: Artırmaktan kasıt, müminlerin ibadetidir. { وَيَزِيدُ } kelimesindeki vâv istînâf içindir; cümle hidayete erenlerin halini beyan etmek için müsteneftir. Bir görüşe göre vâv, { فَلْيَمْدُدْ } lafzına atıftır; bir görüşe göre de { مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ } cümlesine atıftır. Zeccâc demiştir ki: Mana; Allah'ın kâfirlere karşılık olarak onları sapıklıklarında bırakıp uzatması gibi, müminlere de karşılık olarak yakînlerini artırmasıdır. { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً } “Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır”; bunlar ebedî saadete ulaştıran taatlerdir. Onların Allah katında sevapça daha hayırlı olmasının manası; kâfirlerin faydalandığı dünyalık nimetlerden getiri bakımından daha faydalı olmasıdır. { وَخَيْرٌ مَرَدًّا } “ve akıbet bakımından da daha hayırlıdır”. Buradaki 'meredd' (الْمَرَدُّ), 'redd' gibi masdardır. Mana: Yapan kişiye sevabın dönüşü bakımından daha hayırlıdır; kâfirlerin hüsrana uğradıkları amelleri gibi değildir. Meredd: Dönüş yeri ve akıbettir. Üstünlük ifadesi, onlarla alay etmek ve kâfirlerin amellerinde hiçbir hayır bulunmadığını kesin olarak belirtmek içindir. Sonra Allah Teâlâ o övünenlerin sözünün peşinden hayret ifade etmek üzere benzer bir söz daha ekleyerek şöyle buyurdu: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا } “Ayetlerimizi inkâr edeni gördün mü?”; yani: Bu kâfirin kıssasını bana haber ver ve onların kıssasının hemen ardından onun haberini zikret. Onların 'bana haber ver' anlamında 'gördün mü' (أَرَأَيْتَ) tabirini kullanmaları, bir şeyi görmenin o şey hakkında verilen haberin doğruluğunun sebeplerinden olması dolayısıyladır. Ayetler kelimesi her ayeti kapsar ki yeniden diriliş ayeti de bunlardandır. Fâ harfi, makamın delalet ettiği takdirî bir söze atıftır; yani: 'Baktın da gördün mü?' { لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً } “Bana elbette mal ve evlat verilecektir” sözündeki lâm, yemini hazırlayan lâmdır; sanki o: "Allah'a yemin olsun ki ahirette bana mutlaka mal ve evlat verilecektir" demiştir; yani: Bu kâfirin haline bak, Allah'ı inkâr edip O'nun ayetlerini yalanlamasıyla birlikte Allah'a karşı cüretkâr sözüne ve haddi aşmasına hayret et! Sonra Allah Teâlâ bu kâfirin sözünü çürüten ve boşa çıkaran şu cevabı verdi: { أَطَّلَعَ } “Acaba o vakıf mı oldu?”
عَلَى الْغَيْبَ أَيْ:
{ عَلَى الْغَيْبَ } “gayba”; yani:
أَعَلِمَ مَا غَابَ عَنْهُ حَتَّى يَعْلَمَ أَنَّهُ فِي الْجَنَّةِ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً بذلك، فإن لَا يُتَوَصَّلُ إِلَى الْعِلْمِ إِلَّا بِإِحْدَى هَاتَيْنِ الطَّرِيقَتَيْنِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنَظَرَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ؟ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا؟ وَقِيلَ:
cennette olduğunu bilecek kadar kendisinden gizli olanı bildi mi, { أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “yoksa Rahmân'ın katından” bu hususta “bir söz mü aldı?” Çünkü bilgiye ancak bu iki yoldan biriyle ulaşılır. Bir görüşe göre mana: "Levh-i Mahfûz'a mı baktı yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı?" demektir. Bir görüşe göre de:
مَعْنَى أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً؟: أَمْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَأَرْحَمَهُ بِهَا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَمْ قَدَّمَ عَمَلًا صَالِحًا فَهُوَ يَرْجُوهُ. وَاطَّلَعَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: اطَّلَعَ الْجَبَلَ إِذَا ارْتَقَى إِلَى أَعْلَاهُ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَوُلْدًا بِضَمِّ الْوَاوِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، فَقِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، يُقَالُ: وَلَدٌ وَوُلْدٌ كَمَا يُقَالُ عَدَمٌ وَعُدْمٌ، قَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:
{ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } sözünün manası: "Yoksa 'Lâ ilâhe illallâh' dedi de bu sebeple ona merhamet mi edeceğim?" demektir. Bir görüşe göre: "Yoksa salih bir amel takdim etti de onu mu umuyor?" manasındadır. 'İttala'a' (اطَّلَعَ) kelimesi, Arapların dağın en tepesine tırmandığında söyledikleri "اطَّلَعَ الْجَبَلَ" ifadesinden alınmadır. Hamza, Kisâî, Yahyâ b. Vessâb ve A'meş vâv'ın dammesiyle { وَوُلْدًا } okumuşlardır; diğerleri ise fethasıyla okumuşlardır. Bunların anlamı bir olan iki lehçe olduğu söylenmiştir; nitekim 'adem' ve 'udm' denildiği gibi 'veled' ve 'vüld' de denir. Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
وَلَقَدْ رَأَيْتُ مَعَاشِرًا ... قَدْ ثمّروا مالا وولدا
Andolsun ki [nice] topluluklar gördüm; mallarını ve çocuklarını çoğaltmışlardı.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
فَلَيْتَ فُلَانًا كَانَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ ... وَلَيْتَ فُلَانًا كَانَ وُلْدَ حِمَارِ
Keşke falan kişi anasının karnında kalsaydı ... ve keşke falan kişi bir eşeğin yavrusu olsaydı.
وَقِيلَ: الْوُلْدُ بِالضَّمِّ لِلْجَمْعِ وَبِالْفَتْحِ لِلْوَاحِدِ. وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ هَذَا الْكَافِرَ أَرَادَ بِقَوْلِهِ: لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا أَنَّهُ يُؤْتَى ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ جَمَاعَةٌ: فِي الْجَنَّةِ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنْ أَقَمْتُ عَلَى دِينِ آبَائِي لَأُوتَيَنَّ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَوْ كُنْتُ عَلَى بَاطِلٍ لَمَا أُوتِيتُ مَالًا وَوَلَدًا كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ كَلَّا حَرْفُ رَدْعٍ وَزَجْرٍ أَيْ: لَيْسَ الْأَمْرُ عَلَى مَا قَالَ هَذَا الْكَافِرُ مِنْ أَنَّهُ يُؤْتَى المال والود سَيُكْتَبُ مَا يَقُولُ، أَيْ: سَنَحْفَظُ عَلَيْهِ مَا يَقُولُهُ فَنُجَازِيهِ فِي الْآخِرَةِ، أَوْ سَنُظْهِرُ مَا يَقُولُ، أَوْ سَنَنْتَقِمُ مِنْهُ انْتِقَامَ مَنْ كُتِبَتْ مَعْصِيَتُهُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا أَيْ: نَزِيدُهُ عَذَابًا فَوْقَ عَذَابِهِ مَكَانَ مَا يَدَّعِيهِ لِنَفْسِهِ مِنَ الْإِمْدَادِ بِالْمَالِ وَالْوَلَدِ، أَوْ نُطَوِّلُ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَا يَسْتَحِقُّهُ وَهُوَ عَذَابُ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ الْكُفْرِ وَالِاسْتِهْزَاءِ وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ أَيْ: نُمِيتُهُ فَنَرِثُهُ الْمَالَ وَالْوَلَدَ الَّذِي يَقُولُ إِنَّهُ يُؤْتَاهُ. وَالْمَعْنَى: مُسَمَّى مَا يَقُولُ وَمِصْدَاقُهُ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: نَحْرِمُهُ مَا تَمَنَّاهُ وَنُعْطِيهِ غَيْرَهُ وَيَأْتِينا فَرْداً أَيْ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا مَالَ لَهُ وَلَا وَلَدَ، بَلْ نَسْلُبُهُ ذَلِكَ، فَكَيْفَ يَطْمَعُ فِي أَنْ نُؤْتِيَهُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِمَا يَقُولُ نَفْسُ الْقَوْلِ لَا مُسَمَّاهُ، وَالْمَعْنَى: إِنَّمَا يَقُولُ هَذَا الْقَوْلَ مَا دَامَ حَيًّا، فَإِذَا أَمَتْنَاهُ حُلْنَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَنْ يَقُولَهُ، وَيَأْتِينَا رَافِضًا لَهُ مُنْفَرِدًا عَنْهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.
Damme ile olan 'vüld'ün çoğul, fetha ile olanın ise tekil için olduğu da söylenmiştir. Cumhur, bu kâfirin: { لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا } sözüyle kendisine bunun dünyada verileceğini kastettiği görüşüne varmıştır. Bir grup ise: "Cennette" demiştir. Bir görüşe göre mana: "Şayet atalarımın dini üzere kalırsam bana mutlaka verilecektir" şeklindedir. Bir görüşe göre mana: "Eğer bâtıl üzere olsaydım bana mal ve evlat verilmezdi" şeklindedir. { كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } “Hayır! Biz onun söylediğini yazacağız”. Kellâ (كَلَّا) red ve azarlama edatıdır; yani iş bu kâfirin söylediği gibi kendisine mal ve evlat verilecek şeklinde değildir. { سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } “Onun söylediğini yazacağız”; yani söylediklerini aleyhine kaydedip ahirette ona karşılığını vereceğiz yahut söylediklerini açığa çıkaracağız ya da günahı yazılmış bir kimseden intikam alır gibi ondan intikam alacağız. { وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا } “ve azabını uzattıkça uzatacağız”; yani kendisine mal ve evlatla mühlet verileceği yönündeki iddiasına karşılık azabının üstüne azap ekleyeceğiz yahut hak ettiği azabı -ki o küfür ile alayı birleştiren kimsenin azabıdır- onun için uzatacağız. { وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ } “Onun söylediği şeylere biz vâris olacağız”; yani onu öldüreceğiz ve kendisine verileceğini iddia ettiği mal ve evlada biz vâris olacağız. Mana: Söylediği şeyin kendisi ve hakikatidir. Bir görüşe göre mana: "Onu arzuladığı şeyden mahrum bırakıp onu başkasına veririz" demektir. { وَيَأْتِينا فَرْداً } “ve o, bize tek başına gelecektir”; yani kıyamet günü ne malı ne de evladı olmaksızın, bilakis bunu kendisinden çekip almış olarak gelir; hal böyleyken ona vermemizi nasıl umabilir? Bir görüşe göre: Söylediği şeyden kasıt, söylenen şeyin kendisi değil bizzat sözün kendisidir. Mana: O bu sözü sadece hayatta olduğu sürece söyler; onu öldürdüğümüzde onunla bu sözü söylemesi arasına gireriz ve o, bu sözü terk etmiş ve ondan soyutlanmış olarak tek başına bize gelir. Birinci görüş daha evladır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً قَالَ: قُرَيْشٌ تَقُولُهُ لَهَا وَلِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: خَيْرٌ مَقاماً قَالَ: الْمَنَازِلُ وَأَحْسَنُ نَدِيًّا قَالَ: الْمَجَالِسُ، وَفِي قَوْلِهِ: أَحْسَنُ أَثاثاً قال: المتاع والمال وَرِءْياً قَالَ: الْمَنْظَرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا فَلْيَدَعْهُ اللَّهُ فِي طُغْيَانِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ قَالَ فِي حَرْفِ أُبَيٍّ:
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den O'nun: { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً } “İki gruptan hangisinin makamı daha hayırlıdır?” sözü hakkında: "Kureyş bunu kendisi ve Muhammed'in ashabı için söylüyordu" dediğini rivayet ettiler. Feryâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan O'nun: { خَيْرٌ مَقاماً } sözü hakkında: "Menziller", { وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } sözü hakkında: "Meclisler", { أَحْسَنُ أَثاثاً } sözü hakkında: "Eşya ve mal", { وَرِءْياً } sözü hakkında da: "Görünüş" dediğini rivayet ettiler. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den O'nun: { قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا } “De ki: Kim sapıklık içindeyse, Rahmân ona mühlet verdikçe versin” sözü hakkında: "Allah onu azgınlığı içinde bıraksın" dediğini rivayet ettiler. İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Habîb b. Ebî Sâbit'ten Übeyy kıraatinde şöyle olduğunu rivayet ettiler:
«قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَإِنَّهُ يَزِيدُهُ اللَّهُ ضَلَالَةً» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا فِي قَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ مِنْ حَدِيثِ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ قَالَ: كُنْتُ رَجُلًا قَيِّنًا وَكَانَ لِي عَلَى الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ دَيْنٌ، فَأَتَيْتُهُ أَتَقَاضَاهُ فَقَالَ: لَا وَاللَّهِ لَا أَقْضِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ، فَقُلْتُ: وَاللَّهِ لَا أَكْفُرُ بِمُحَمَّدٍ حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ، قَالَ: فَإِنِّي إِذَا مِتُّ ثُمَّ بُعِثْتُ جِئْتَنِي وَلِي ثَمَّ مَالٌ وَوَلَدٌ فَأُعْطِيكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَرْجُو بِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ قَالَ: مَالُهُ وولده.
«قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَإِنَّهُ يَزِيدُهُ اللَّهُ ضَلَالَةً» «De ki: Kim sapıklık içinde ise, Allah ona sapıklığını artırır.» Buhârî, Müslim ve diğerleri { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ } “Kâfir olanı gördün mü?” ayeti hakkında Habbâb b. el-Eret'in [radıyallâhu anh] şöyle dediğini rivayet ettiler: Ben demirci bir adamdım. Âs b. Vâil'den bir alacağım vardı. Alacağımı istemek üzere ona gittim. Dedi ki: "Hayır, vallâhi Muhammed'i inkâr etmedikçe sana borcumu ödemem." Ben de: "Vallâhi sen ölüp sonra diriltilinceye kadar Muhammed'i asla inkâr etmeyeceğim" dedim. O: "Ben ölüp sonra diriltildiğimde bana gelirsin, orada benim malım ve evladım olacak, sana [borcunu] veririm" dedi. Bunun üzerine Allah onun hakkında bu ayeti indirdi. İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] O'nun: { أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Yoksa Rahmân'ın katında bir söz mü almış?” ayeti hakkında: "[Bu söz,] kendisiyle [kurtuluş] umduğu 'Lâ ilâhe illallâh'tır" dediğini rivayet etti. İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan O'nun: { وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ } “Söylediği şeye biz vâris oluruz” ayeti hakkında: "Malı ve evladıdır" dediğini rivayet ettiler.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٨١ الى ٩٥]
[Meryem Suresi (19), Ayet 81'den 95'e]
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥)
{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥) } “Kendilerine bir izzet ve kuvvet olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. (81) Hayır! İlahları onların kendilerine tapmalarını inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır. (82) Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik, onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar! (83) Öyleyse onlar hakkında acele etme; biz onlar için günleri teker teker sayıyoruz. (84) O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda heyet halinde toplarız. (85)”
وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦) لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧) وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠)
{ وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦) لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧) وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠) } “Günahkârları ise susuz olarak cehenneme süreriz. (86) Rahmân'ın katında bir söz almış olan kimseden başkaları şefaate malik olamazlar. (87) 'Rahmân çocuk edindi' dediler. (88) Andolsun ki pek çirkin ve korkunç bir şey ortaya attınız! (89) Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp yerle bir olacaktı! (90)”
أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١) وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢) إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥)
{ أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١) وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢) إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥) } “Rahmân'a bir çocuk isnat ettiler diye! (91) Hâlbuki çocuk edinmek Rahmân'a yakışmaz. (92) Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak bir kul olarak gelecektir. (93) Andolsun ki O, onları kuşatmış ve teker teker saymıştır. (94) Onların hepsi de kıyamet günü O'na tek başına gelecektir. (95)”
حَكَى سُبْحَانَهُ مَا كَانَ عَلَيْهِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَا لَا يَسْتَحِقُّونَهُ، وَتَأَلَّوْا عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنِ اتِّخَاذِهِمُ الْآلِهَةَ مَنْ دُونِ اللَّهِ لِأَجَلِ يَتَعَزَّزُونَ بِذَلِكَ. قَالَ الْهَرَوِيُّ: مَعْنَى لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا لِيَكُونُوا لَهُمْ أَعْوَانًا.
Allah Teâlâ, hak etmedikleri şeyleri temenni eden ve O'na karşı cüretle iddiada bulunan bu kâfirlerin durumunu; kendisiyle izzet bulsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edinmelerini nakletmiştir. el-Herevî şöyle demiştir: { لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا } “Kendilerine bir izzet [ve kuvvet] olsunlar diye” ifadesinin anlamı, 'onlara yardımcılar olsunlar diye' demektir.
قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَاهُ لِيَكُونُوا لَهُمْ شُفَعَاءَ فِي الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: لِيَتَعَزَّزُوا بِهِمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَيَمْتَنِعُوا بِهَا كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ أَيْ: لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا ظَنُّوا وَتَوَهَّمُوا، وَالضَّمِيرُ فِي الْفِعْلِ إِمَّا لِلْآلِهَةِ، أَيْ: سَتَجْحَدُ هَذِهِ الْأَصْنَامُ عِبَادَةَ الْكُفَّارِ لَهَا يوم ينطقها الله سبحانه لأنها عند ما عَبَدُوهَا جَمَادَاتٌ لَا تَعْقِلُ ذَلِكَ، وَإِمَّا لِلْمُشْرِكِينَ، أَيْ: سَيَجْحَدُ الْمُشْرِكُونَ أَنَّهُمْ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ، وَيَدُلُّ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ وقوله: فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ ، وَيَدُلُّ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ وقرأ أبو نُهَيْكٍ كَلًّا بِالتَّنْوِينِ، وَرُوِيَ عَنْهُ مَعَ ذَلِكَ ضَمُّ الْكَافِ وَفَتْحُهَا، فَعَلَى الضَّمِّ هِيَ بِمَعْنَى جَمِيعًا وَانْتِصَابِهَا بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، كَأَنَّهُ قَالَ: سَيَكْفُرُونَ «كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ» ، وَعَلَى الْفَتْحِ يَكُونُ مَصْدَرًا لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: كَلَّ هَذَا الرَّأْيُ كَلًّا، وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ هِيَ الصَّوَابُ، وَهِيَ حَرْفُ رَدْعٍ وَزَجْرٍ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا أَيْ: تَكُونُ هَذِهِ الْآلِهَةُ الَّتِي ظَنُّوهَا عِزًّا لَهُمْ ضِدًّا عَلَيْهِمْ: أَيْ ضِدًّا لِلْعِزِّ وَضِدُّ الْعِزِّ: الذُّلُّ هَذَا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَيَكُونُ الْمُشْرِكُونَ لِلْآلِهَةِ ضِدًّا وَأَعْدَاءً يَكْفُرُونَ بِهَا بَعْدَ أَنْ كَانُوا يُحِبُّونَهَا وَيُؤْمِنُونَ بِهَا أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ. ذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِي مَعْنَى هَذَا وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ مَعْنَاهُ خَلَّيْنَا بَيْنَ الْكَافِرِينَ وَبَيْنَ الشَّيَاطِينِ فَلَمْ نَعْصِمْهُمْ مِنْهُمْ وَلَمْ نُعِذْهُمْ، بِخِلَافِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ قِيلَ فِيهِمْ: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ . الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ أُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ وَقُيِّضُوا لَهُمْ بِكُفْرِهِمْ، قَالَ: وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَمَعْنَى الْإِرْسَالِ هَاهُنَا التَّسْلِيطُ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ لِإِبْلِيسَ: وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَيُؤَيِّدُ الْوَجْهَ الثَّانِي تَمَامُ الْآيَةِ، وَهُوَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا فإن الأزّ والهزّ والاستفزاز معناه التَّحْرِيكُ وَالتَّهْيِيجُ وَالْإِزْعَاجُ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ الشياطين
Ferrâ şöyle demiştir: Bunun manası, 'ahirette kendilerine şefaatçi olsunlar diye' demektir. Şöyle de denilmiştir: Manası, 'onlar sayesinde Allah'ın azabından kurtulup izzet bulsunlar ve kendilerini korusunlar diye' demektir. { كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ } “Hayır! [O ilahlar] onların kendilerine tapmalarını inkâr edecekler” yani durum onların zannettiği ve vehmettiği gibi değildir. Fiildeki zamir ya ilahlara aittir; yani Allah Teâlâ kendilerini konuşturduğu gün bu putlar, kâfirlerin kendilerine ibadet etmesini inkâr edeceklerdir; zira kendilerine ibadet edildiği sırada onlar bunu idrak edemeyen cansız varlıklardı. Ya da [zamir] müşriklere aittir; yani müşrikler putlara taptıklarını inkâr edeceklerdir. Birinci veche Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet etmektedir: { مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ } “Onlar bize ibadet etmiyorlardı” ve şu buyruğu: { فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ } “Onlar da kendilerine: 'Siz kesinlikle yalancılarsınız!' diye söz atarlar”. İkinci veche ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet etmektedir: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik”. Ebû Nüheyk bu kelimeyi tenvinle (كَلًّا / Kellen veya Küllen) şeklinde okumuştur. Ondan kâf harfinin dammesiyle (ötre) ve fethasıyla (üstün) okunduğu rivayet edilmiştir. Damme ile okunduğunda (كُلًّا / Küllen), 'hepsi' (cemîan) anlamındadır ve gizli bir fiille mansubdur; sanki şöyle demiştir: [Onlar put edinmelerinin] { سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ } “kendilerine yaptıkları ibadeti inkâr edecekler” [hepsini inkâr edecekler]. Fetha ile okunduğunda ise (كَلًّا / Kellen) takdiri 'Bu görüş tamamen zayıfladı/boşa çıktı' (كَلَّ هَذَا الرَّأْيُ كَلًّا) şeklinde olan hazfedilmiş bir fiilin masdarı olur. Ancak cumhurun kıraati doğru olandır; o da bir caydırma ve menetme edatıdır. { وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “ve onların aleyhine bir hasım [ve zıt] olacaklar” yani kendilerini izzet vesilesi sandıkları bu ilahlar, onların aleyhine bir zıt olacaklardır; yani izzetin zıddı olacaklardır, izzetin zıddı ise zillettir. Bu açıklama birinci veche göredir. İkinci veche göre ise; müşrikler, daha önce onları sevip onlara inandıkları halde sonradan onları inkâr ederek ilahlara karşı zıt ve düşman olacaklardır. { أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ } “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik?” ez-Zeccâc bu ayetin anlamı hakkında iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Bunun anlamı, kâfirler ile şeytanların arasını serbest bıraktık, onları şeytanlardan korumadık ve sığındırmadık demektir; nitekim haklarında: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” denilen müminlerin aksinedir. İkinci vecih: Kâfirlikleri sebebiyle şeytanlar onların üzerine musallat kılınmış ve onlara musallat edilmiştir. ez-Zeccâc demiştir ki: { وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً } “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz onun başına bir şeytan sararız” ayetinde olduğu gibi buradaki göndermenin anlamı musallat kılmaktır. Nitekim Allah Teâlâ'nın İblis'e söylediği şu söz de bu kabildendir: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ } “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat/kışkırt”. İkinci vechi ayetin devamı da teyit etmektedir ki o da şudur: { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “onları kışkırtıp tahrik ederler”. Zira ezz (الْأَزّ), hezz (الْهَزّ) ve istifzâz (الِاسْتِفْزَاز) kelimelerinin anlamı; harekete geçirmek, kışkırtmak ve tedirgin etmektir. Dolayısıyla Allah Teâlâ şeytanların...
تُحَرِّكُ الْكَافِرِينَ وَتُهَيِّجُهُمْ وَتُغْوِيهِمْ، وَذَلِكَ هُوَ التَّسْلِيطُ لَهَا عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: مَعْنَى الْأَزِّ الِاسْتِعْجَالُ، وَهُوَ مُقَارِبٌ لِمَا ذَكَرْنَا لِأَنَّ الِاسْتِعْجَالَ تَحْرِيكٌ وَتَهْيِيجٌ وَاسْتِفْزَازٌ وَإِزْعَاجٌ، وَسِيَاقُ هَذِهِ الْآيَةِ لِتَعْجِيبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ حَالِهِمْ وَلِلتَّنْبِيهِ لَهُ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ بِإِضْلَالِ الشَّيَاطِينِ وَإِغْوَائِهِمْ، وَجُمْلَةُ: «تَؤُزُّهُمْ أَزًّا» فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ عَلَى تَقْدِيرِ سُؤَالٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَاذَا تَفْعَلُ الشَّيَاطِينُ بِهِمْ؟ فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ بِأَنْ تَطْلُبَ مِنَ اللَّهِ إِهْلَاكَهُمْ بِسَبَبِ تَصْمِيمِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَعِنَادِهِمْ لِلْحَقِّ، وَتَمَرُّدِهِمْ عَنْ دَاعِي اللَّهِ سُبْحَانَهُ، ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ هَذَا النَّهْيَ بِقَوْلِهِ: إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا يَعْنِي نَعُدُّ الْأَيَّامَ وَاللَّيَالِيَ وَالشُّهُورَ وَالسِّنِينَ مِنْ أَعْمَارِهِمْ إِلَى انْتِهَاءِ آجَالِهِمْ، وَقِيلَ: نَعُدُّ أَنْفَاسَهُمْ، وَقِيلَ: خُطُوَاتِهِمْ، وَقِيلَ: لَحَظَاتِهِمْ، وَقِيلَ:
kâfirleri harekete geçirdiğini, kışkırttığını ve azdırdığını haber vermiştir ki onların üzerlerine musallat kılınması da işte budur. Ezz (الْأَزّ) kelimesinin aceleye getirmek, telaşlandırmak manasına geldiği de söylenmiştir; bu da zikrettiğimize yakındır, zira aceleye getirmek de bir harekete geçirme, kışkırtma, yerinden oynatma ve tedirgin etmedir. Bu ayetin bağlamı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i onların durumuna hayrete düşürmek ve bütün bunların şeytanların saptırması ve azdırmasıyla olduğuna dikkatini çekmek içindir. { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir veya makamın delalet ettiği takdîrî bir soruya binaen müste'nefedir; sanki: 'Şeytanlar onlara ne yapıyor?' denilmiş gibidir. { فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ } “Öyleyse onlar hakkında acele etme”; küfürdeki ısrarları, hakka karşı inatları ve Allah Teâlâ'nın davetçisine başkaldırmaları sebebiyle Allah'tan onların helak edilmesini istemekte [acele etme]. Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } “biz onlar için teker teker sayıyoruz” sözüyle bu yasağı gerekçelendirmiştir; yani ecellerinin sonuna kadar ömürlerinden günleri, geceleri, ayları ve yılları sayıyoruz demektir. Şöyle de denilmiştir: Nefeslerini sayıyoruz; adımlarını sayıyoruz; bakışlarını sayıyoruz; denilmiştir ki:
السَّاعَاتِ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: نَعُدُّ أَعْمَالَهُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ فَإِنَّمَا نُؤَخِّرُهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا. ثُمَّ لَمَّا قَرَّرَ سُبْحَانَهُ أَمْرَ الْحَشْرِ وَأَجَابَ عَنْ شُبْهَةِ مُنْكِرِيهِ أَرَادَ أَنْ يَشْرَحَ حَالَ الْمُكَلَّفِينَ حِينَئِذٍ، فَقَالَ: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً الظَّرْفُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيِ: اذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ يَوْمَ الْحَشْرِ، وَقِيلَ:
saatleri [sayıyoruz]. Kutrub: 'Amellerini sayıyoruz' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, 'onlar hakkında acele etme; biz onları sadece günahları artsın diye erteliyoruz' demektir. Sonra Allah Teâlâ haşir konusunu kesinleştirip onu inkâr edenlerin şüphesini cevaplayınca, o andaki mükelleflerin durumunu açıklamak murad etmiş ve şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً } “O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda heyet halinde toplarız.” Zarf, takdîrî bir fiil ile mansuptur; yani: Ey Muhammed, haşir gününü hatırla [demektir]. Şöyle de denilmiştir:
مَنْصُوبٌ بِالْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَهُ، وَمَعْنَى حَشْرِهِمْ إِلَى الرَّحْمَنِ حَشْرِهِمْ إِلَى جَنَّتِهِ وَدَارِ كَرَامَتِهِ، كَقَوْلِهِ: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي وَالْوَفْدُ: جَمْعُ وَافِدٍ كَالرَّكْبِ جَمْعُ رَاكِبٍ، وَصَحْبٍ جَمْعُ صَاحِبٍ، يُقَالُ: وَفَدَ يَفِدُ وَفْدًا إِذَا خَرَجَ إِلَى مَلِكٍ أَوْ أَمْرٍ خَطِيرٍ كَذَا قَالَ الْجَوْهَرِيُّ وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً السَّوقُ: الْحَثُّ عَلَى السَّيْرِ، وَالْوِرْدُ: الْعِطَاشُ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: هُمُ الْمُشَاةُ، وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ:
kendisinden sonraki fiil ile mansuptur. Onların Rahmân'a doğru haşredilmelerinin manası; O'nun cennetine ve ikram yurduna haşredilmeleridir, nitekim O'nun: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum” sözü gibidir. el-Vefd (الْوَفْدُ) kelimesi; râkib (binici) kelimesinin çoğulu rakb ve sâhib (arkadaş) kelimesinin çoğulu sahb gibi vâfid (elçi/heyet azası) kelimesinin çoğuludur. Bir hükümdara veya önemli bir işe gidildiğinde "vefede yefidü vefden" (وفد يفد وفدا) denilir; el-Cevherî böyle demiştir. { وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } “Günahkârları ise susuz olarak cehenneme süreriz.” Sevk (السَّوْقُ), yürümeye teşvik edip sürmektir. el-Vird (الْوِرْدُ) ise susuzlar demektir; bunu el-Ahfeş ve başkaları söylemiştir. el-Ferrâ ve İbnü'l-A'râbî ise: 'Onlar yayalardır' demişlerdir. el-Ezherî şöyle demiştir:
هُمُ الْمُشَاةُ الْعِطَاشُ كَالْإِبِلِ تَرِدُ الْمَاءَ. وَقِيلَ: وِرْدًا، أَيْ: لِلْوِرْدِ، كَقَوْلِكَ: جِئْتُكَ إِكْرَامًا، أَيْ: لِلْإِكْرَامِ، وَقِيلَ: أَفْرَادًا. قِيلَ: ولا تَنَاقُضَ بَيْنَ هَذِهِ الْأَقْوَالِ، فَهُمْ يُسَاقُونَ مُشَاةً عِطَاشًا أَفْرَادًا، وَأَصْلُ الْوِرْدِ الْجَمَاعَةُ الَّتِي تَرِدُ الْمَاءَ مِنْ طَيْرٍ أَوْ إِبِلٍ أَوْ قَوْمٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ. وَالْوِرْدُ: الْمَاءُ الَّذِي يُورَدُ، وَجُمْلَةُ لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ بَعْضِ مَا يَكُونُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ الْأُمُورِ، وَالضَّمِيرُ فِي «يَمْلِكُونَ» رَاجِعٌ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ، وَقِيلَ:
onlar, suya varan develer gibi susamış yayalardır. Virden (وِرْدًا) kelimesinin, senin: "Sana ikram için (ikramen) geldim" yani ikram amacıyla demen gibi, "suya varmak için" (li'l-vird) manasında olduğu da söylenmiştir. Teker teker [sürülürler] de denilmiştir. Bu görüşler arasında bir çelişki olmadığı söylenmiştir; nitekim onlar yaya, susamış ve tek başlarına sürülürler. Vird (الْوِرْدُ) kelimesinin aslı; kuşlardan, develerden, insanlardan veya başkalarından suya varan topluluktur. Vird aynı zamanda varılan sudur. { لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ } “Şefaate malik olamazlar” cümlesi, o günde vuku bulacak bazı hususları açıklamak için getirilmiş bir müste'nefe cümledir. { يَمْلِكُونَ } fiilindeki zamir her iki gruba da râcidir; denilmiştir ki:
لِلْمُتَّقِينَ خَاصَّةً، وَقِيلَ: لِلْمُجْرِمِينَ خَاصَّةً، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَمَعْنَى «لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ» : أَنَّهُمْ لَا يَمْلِكُونَ أَنْ يَشْفَعُوا لِغَيْرِهِمْ. وَقِيلَ: لَا يَمْلِكُ غَيْرُهُمْ أَنْ يَشْفَعَ لَهُمْ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلٌ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ أَيْ: لَا يَمْلِكُ الْفَرِيقَانِ الْمَذْكُورَانِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اسْتَعَدَّ لِذَلِكَ بِمَا يَصِيرُ بِهِ مِنْ جُمْلَةِ الشَّافِعِينَ لِغَيْرِهِمْ بِأَنْ يَكُونَ مُؤْمِنًا مُتَّقِيًا، فَهَذَا مَعْنَى اتِّخَاذِ الْعَهْدِ عِنْدَ اللَّهِ. وَقِيلَ: مَعْنَى اتِّخَاذِ الْعَهْدِ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ بِذَلِكَ، كَقَوْلِهِمْ: عَهِدَ الْأَمِيرُ إِلَى فُلَانٍ إِذَا أَمَرَهُ بِهِ. وَقِيلَ: مَعْنَى اتِّخَاذِ الْعَهَدِ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَعَلَى الِاتِّصَالِ فِي هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ يَكُونُ مَحَلُّ «مَنْ» فِي مَنِ اتَّخَذَ الرَّفْعَ عَلَى الْبَدَلِ، أَوِ النَّصْبَ عَلَى أَصْلِ الِاسْتِثْنَاءِ. وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: لَا يَمْلِكُ الْمُجْرِمُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ، وَقِيلَ: هُوَ مُتَّصِلٌ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا، وَالتَّقْدِيرُ: لَا يَمْلِكُ الْمُجْرِمُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْهُمْ مُسْلِمًا وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً قَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وُلْدًا بِضَمِّ الْوَاوِ وَإِسْكَانِ اللَّامِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ في المواضع
[Bu durum] sadece muttakilere mahsustur; sadece mücrimlere mahsustur da denilmiştir, fakat birinci [görüş] daha evladır. { لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ } “Şefaate malik olamazlar” ifadesinin manası; onların başkalarına şefaat etmeye güç yetiremeyecekleridir. Başkalarının onlara şefaat etmeye güç yetiremeyeceği de söylenmiştir; ancak birinci [görüş] daha evladır. { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Rahmân'ın katında bir ahit almış olan kimse müstesna” [ayetindeki] bu istisna, birinci veche göre muttasıldır (bağlantılıdır). Yani: Zikredilen iki grup, başkalarına şefaat edenler zümresinden olmasını sağlayacak şekilde mümin ve muttaki olarak buna hazırlıkta bulunan kimse müstesna, şefaate malik olamazlar. İşte Allah katında ahit edinmenin manası budur. Ahit edinmenin manasının; yöneticinin bir kimseye bir şey buyurduğunda "Emîr falana ahdetti (emretti)" denilmesi gibi, Allah'ın ona bunu emretmesi olduğu da söylenmiştir. Ahit edinmenin manasının "Lâ ilâhe illallâh" kelime-i şehadeti olduğu da söylenmiştir; bundan başka şeyler de ileri sürülmüştür. Bu istisnanın muttasıl kabul edilmesine göre { مَنِ اتَّخَذَ } ifadesindeki "men" (مَنْ) lafzının iraptaki yeri, bedel olarak merfû veya istisnanın aslı gereği mansuptur. İkinci veche göre ise istisna munkatıdır (kesintilidir); çünkü takdiri şöyledir: Mücrimler şefaate malik olamazlar; ancak Rahmân'ın katında ahit edinmiş olanlar -ki onlar Müslümanlardır- müstesnadır. Bu veche göre de istisnanın muttasıl olduğu söylenmiştir ve takdiri şöyledir: Mücrimler şefaate malik olamazlar; ancak içlerinden Müslüman olan kimse müstesnadır. { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } “'Rahmân çocuk edindi' dediler” [ayetini]; Yahyâ b. Vessâb, el-A‘meş, Hamza ve el-Kisâî, vâv harfinin dammesi ve lâm harfinin sükûnu ile { وُلْدًا } (vülden) şeklinde okumuşlardır. Geri kalan [kıraat imamları] ise [bu surede] geçen dört yerde...
الأربعة الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَاللَّامِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْفَرْقَ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ قَوْلِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَمَنْ يَزْعُمُ مِنَ الْعَرَبِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، وَفِي قَوْلِهِ: لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ، وَفِيهِ رَدٌّ لِهَذِهِ الْمَقَالَةِ الشَّنْعَاءِ، وَالْإِدُّ كَمَا قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الدَّاهِيَةُ وَالْأَمْرُ الْفَظِيعُ، وَكَذَلِكَ الْأَدَّةُ، وَجَمْعُ الْأَدَّةِ إِدَدٌ، يُقَالُ: أَدَّتْ فلانا الداهية تؤدّه أدا بِالْفَتْحِ. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ «أَدًّا» بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالْكَسْرِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو الْعَالِيَةِ «آدًّا» مِثْلُ «مَادًّا» ، وَهِيَ مأخوذة من الثقل، يقال: آده الحمل يؤوده أودا: أَثْقَلَهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا أَيْ: عَظِيمًا فِي قَوْلِ الْجَمِيعِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: قُلْتُمْ قَوْلًا عَظِيمًا. وَقِيلَ: الْإِدُّ: الْعَجَبُ، وَالْإِدَّةُ: الشَّدَّةُ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ، وَالتَّرْكِيبُ يَدُورُ عَلَى الشِّدَّةِ وَالثِّقَلِ. تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ قَرَأَ نَافِعٌ والكسائي وحفص وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ «يَكَادُ» بِالتَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بالفوقية، وقرأ نافع وابن كثير وحفص تتفطّرن بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ يَنْفَطِرْنَ بِالتَّحْتِيَّةِ مِنَ الِانْفِطَارِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ لِقَوْلِهِ: إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ وقوله: السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «يَتَصَدَّعْنَ» وَالِانْفِطَارُ وَالتَّفَطُّرُ: التَّشَقُّقُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ أَيْ: وَتَكَادُ أَنْ تَنْشَقَّ الْأَرْضُ، وَكَرَّرَ الْفِعْلَ لِلتَّأْكِيدِ لِأَنَّ تَتَفَطَّرْنَ وَتَنْشَقُّ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ وَتَخِرُّ الْجِبالُ أَيْ: تَسْقُطُ وَتَنْهَدِمُ، وَانْتِصَابُ هَدًّا عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ لِأَنَّ الْخُرُورَ فِي مَعْنَاهُ، أَوْ هُوَ مَصْدَرٌ لِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: وَتَنْهَدُّ هَدًّا، أَوْ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مَهْدُودَةً، أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ، أَيْ: لِأَنَّهَا تَنْهَدُّ. قَالَ الْهَرَوِيُّ: يُقَالُ هَدَّنِي الْأَمْرُ وَهَدَّ رُكْنِي، أَيْ: كَسَرَنِي وَبَلَغَ مِنِّي.
vâv ve lâm harflerinin fethasıyla okumuşlardır. Bu iki kıraat arasındaki farkı daha önce belirtmiştik. Bu cümle, Yahudilerin, Hristiyanların ve Araplardan meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia edenlerin sözlerini açıklamak için getirilmiş bir müste'nefe cümledir. O'nun: { لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا } “Andolsun ki pek çirkin ve korkunç bir şey ortaya attınız!” sözünde gâib sığasından muhatap sığasına bir iltifat vardır ve bunda bu çirkin söze bir reddiye bulunmaktadır. el-İdd (الْإِدُّ), el-Cevherî'nin dediği gibi büyük felaket ve korkunç şey demektir; el-İdde (الْأَدَّةُ) de böyledir ve çoğulu ided (إِدَدٌ) şeklinde gelir. Fetha ile "Felaket falancanın başına çöktü, onu sarstı" manasında: (أَدَّتْ فلانا الداهية تؤدّه أدا) denir. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî hemzenin fethasıyla { أَدًّا } şeklinde okumuş, cumhur ise kesre ile okumuştur. İbn Abbâs ve Ebû'l-Âliye ise { مَادًّا } gibi { آدًّا } şeklinde okumuşlardır; bu da ağırlıktan alınmadır, nitekim: "Yük onu ağırlaştırdı, ezdi" anlamında: (آده الحمل يؤوده أودا) denir. el-Vâhidî şöyle demiştir: { لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا } herkesin görüşüne göre 'büyük bir şey [ortaya attınız]' demektir; ayetin anlamı ise: 'Büyük ve korkunç bir söz söylediniz'dir. el-İdd kelimesinin şaşılacak şey (el-aceb), el-idde kelimesinin de şiddet olduğu söylenmiştir; anlamlar birbirine yakındır ve kelimenin kökü şiddet ve ağırlık etrafında dönmektedir. { تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ } “Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak”. Nâfi', el-Kisâî, Hafs ve Yahyâ b. Vessâb 'yâ' ile { يَكَادُ } okumuşlar, diğerleri ise 'tâ' ile okumuşlardır. Nâfi', İbn Kesîr ve Hafs üstteki 'tâ' ile { تتفطّرن } okumuşlardır. Hamza, İbn Âmir, Ebû Amr, Ebû Bekr ve el-Mufaddal ise infitâr kökünden 'yâ' ile { يَنْفَطِرْنَ } okumuşlardır. Ebû Ubeyd O'nun: { إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ } “Gök yarıldığı zaman” ve: { السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ } “Gök onunla yarılacaktır” sözlerinden dolayı bu kıraati tercih etmiştir. İbn Mes'ûd ise { يَتَصَدَّعْنَ } şeklinde okumuştur. el-İnfitâr ve et-tefattur parçalanıp yarılmak demektir. { وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ } “ve yer yarılacak” yani neredeyse yer yarılacaktır; fiil tekit için tekrarlanmıştır, çünkü çatlamak (tetefattarne) ile yarılmak (tenşekku) aynı manadadır. { وَتَخِرُّ الْجِبالُ } “ve dağlar yıkılıp düşecek” yani düşer ve yıkılır. { هَدًّا } “yerle bir olarak” kelimesinin mansup oluşu; yıkılıp düşmek (hurûr) de onun manasında olduğu için tekit edici bir masdar olmasından ya da takdîrî bir fiilin masdarı olmasındandır, yani: 'Yerle bir edilip çöker' (ve tenheddü hedden) takdirindedir; yahut hâl olarak 'yıkılmış halde' (mehdedeten) manasındadır veya mef'ûlün leh olarak 'çünkü yıkılmaktadır' anlamındadır. el-Herevî şöyle demiştir: "Olay beni sarstı ve belimi büktü" yani beni kırdı ve bana çok ağır geldi anlamında: (هَدَّنِي الْأَمْرُ وَهَدَّ رُكْنِي) denir.
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: هَدَّ الْبِنَاءَ يَهُدُّهُ هَدًّا كَسَّرَهُ وَضَعْضَعَهُ، وَهَدَّتْهُ الْمُصِيبَةُ أَوْهَنَتْ رُكْنَهُ، وَانْهَدَّ الْجَبَلُ، أَيِ:
el-Cevherî şöyle demiştir: "Binayı yıktı, yerle bir etti" anlamında (هَدَّ الْبِنَاءَ يَهُدُّهُ هَدًّا) denir ki onu kırdı ve sarstı demektir; "Musibet onu yıktı" yani dayanağını zayıflattı ve "Dağ yıkıldı" yani:
انْكَسَرَ، وَالْهَدَّةُ: صَوْتُ وَقْعِ الْحَائِطِ، كَمَا قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ، وَمَحَلُّ أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً الْجَرُّ بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي مِنْهُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِمَعْنَى لِأَنْ دَعَوْا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ فِي مَحَلِّ خَفْضٍ بِتَقْدِيرِ الْخَافِضِ، وَقِيلَ: فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلُ هَدًّا. وَالدُّعَاءُ بِمَعْنَى التَّسْمِيَةِ، أَيْ: سَمَّوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا، أَوْ بِمَعْنَى النِّسْبَةِ، أَيْ: نَسَبُوا لَهُ وَلَدًا وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً أَيْ: لَا يَصْلُحُ لَهُ وَلَا يَلِيقُ بِهِ لِاسْتِحَالَةِ ذَلِكَ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْوَلَدَ يَقْتَضِي الْجِنْسِيَّةَ وَالْحُدُوثَ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: قَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا، أَوْ أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا، وَالْحَالُ أَنَّهُ مَا يَلِيقُ بِهِ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ: مَا كُلُّ مَنْ في السموات وَالْأَرْضِ إِلَّا وَهُوَ آتِي اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُقِرًّا بِالْعُبُودِيَّةِ خَاضِعًا ذَلِيلًا، كَمَا قَالَ: وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ أَيْ: صَاغِرِينَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْخَلْقَ كُلَّهُمْ عَبِيدُهُ فَكَيْفَ يَكُونُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ وَلَدًا لَهُ؟ وَقُرِئَ «آتي» عَلَى الْأَصْلِ لَقَدْ أَحْصاهُمْ أَيْ: حَصَرَهُمْ وَعَلِمَ عَدَدَهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا أَيْ: عَدَّ أَشْخَاصَهُمْ بَعْدَ أَنْ حَصَرَهُمْ، فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ أَحَدٌ مِنْهُمْ وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً أَيْ:
parçalandı [demektir]. el-Hedde (الْهَدَّةُ) İbnü'l-A'râbî'nin dediği gibi duvarın yıkılma sesidir. { أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً } “Rahmân'a bir çocuk isnat ettiler diye” ifadesinin iraptaki yeri, { مِنْهُ } ifadesindeki zamirden bedel olarak cerdir. el-Ferrâ: 'İsnat ettikleri için' (li-en deav) manasında nasb mahallindedir demiştir. el-Kisâî: Cer harfi takdiriyle hafd (cer) mahallindedir demiştir. { هَدًّا } kelimesinin faili olarak ref mahallinde olduğu da söylenmiştir. Duâ (الدُّعَاءُ) burada isimlendirmek manasındadır; yani Rahmân'a çocuk adı verdiler veya nispet etmek manasındadır; yani O'na çocuk nispet ettiler demektir. { وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } “Hâlbuki çocuk edinmek Rahmân'a asla yakışmaz.” Yani bu O'na yakışmaz ve O'na yaraşmaz; zira bu O'nun hakkında imkânsızdır, çünkü çocuk cinsi denkliği ve sonradan yaratılmış olmayı gerektirir. Bu cümle hâl olarak nasb mahallindedir; yani Allah Teâlâ'ya bu durum asla yakışmadığı hâlde onlar: 'Rahmân çocuk edindi' dediler veya Rahmân'a çocuk isnat ettiler demektir. { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde bulunan herkes [ancak kul olarak gelecektir]” yani göklerde ve yerde bulunan hiç kimse yoktur ki kıyamet günü Allah'a kulluğu ikrar ederek, boyun bükmüş ve zelil bir şekilde gelmesin; nitekim O: { وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ } “Hepsi de O'na boyun büküp küçülerek gelirler” buyurmuştur ki 'küçülerek' (sâğırîn) demektir. Manası şudur: Yaratılmışların tümü O'nun kullarıdır, öyleyse onlardan biri nasıl O'nun çocuğu olabilir? Aslı üzere { آتِي } şeklinde de okunmuştur. { لَقَدْ أَحْصاهُمْ } “Andolsun ki O, onları kuşatmıştır” yani onları çepeçevre kavramış ve sayılarını bilmiştir. { وَعَدَّهُمْ عَدًّا } “ve teker teker saymıştır” yani onları kuşattıktan sonra şahıslarını tek tek saymıştır; dolayısıyla onlardan hiçbiri O'na gizli kalmaz. { وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً } “Onların hepsi de kıyamet günü O'na tek başına gelecektir” yani:
كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَأْتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا لَا نَاصِرَ لَهُ وَلَا مَالَ مَعَهُ، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ .
Onların her biri kıyamet günü O'na, hiçbir yardımcısı ve beraberinde hiçbir malı olmaksızın tek başına gelecektir; nitekim [Allah] Sübhânehû şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ } “O gün ne mal fayda verir ne de oğullar.”
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا قَالَ: أَعْوَانًا.
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “ve onların aleyhine hasım olacaklardır” sözü hakkında: "[Aleyhlerinde] yardımcılar olacaklardır" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ ضِدًّا قَالَ: حَسْرَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: تَؤُزُّهُمْ أَزًّا تُغْوِيهِمْ إِغْوَاءً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا: تَؤُزُّهُمْ أَزًّا قَالَ: تُحَرِّضُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: تُزْعِجُهُمْ إِزْعَاجًا إِلَى مَعَاصِي اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَفْداً قَالَ: رُكْبَانًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَفْداً قَالَ: عَلَى الْإِبِلِ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى ثَلَاثِ طرائق: راغبين وراهبين، واثنان عَلَى بَعِيرٍ، وَأَرْبَعَةٌ عَلَى بَعِيرٍ، وَعَشَرَةٌ عَلَى بَعِيرٍ، وَتَحْشُرُ بَقِيَّتَهُمُ النَّارُ، تُقِيلُ مَعَهُمْ حَيْثُ قَالُوا، وَتَبِيتُ مَعَهُمْ حَيْثُ بَاتُوا» وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ جِدًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وِرْداً قَالَ: عِطَاشًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً قَالَ: شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَتَبَرَّأَ مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ، وَلَا يَرْجُو إِلَّا اللَّهَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَنْ مَاتَ لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ: إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: مَنْ كَانَ لَهُ عِنْدِي عَهْدٌ فَلْيَقُمْ، فَلَا يَقُومُ إِلَّا مَنْ قَالَ هَذَا فِي الدُّنْيَا، قُولُوا: اللَّهُمَّ فاطر السموات وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ إِنِّي أَعْهَدُ إِلَيْكَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا أَنَّكَ إِنْ تَكِلْنِي إِلَى عَمَلِي تُقَرِّبْنِي مِنَ الشَّرِّ وَتُبَاعِدْنِي مِنَ الْخَيْرِ، وَإِنِّي لَا أَثِقُ إِلَّا بِرَحْمَتِكَ، فَاجْعَلْهُ لِي عِنْدَكَ عَهْدًا تُؤَدِّيهِ إِلَيَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ أَدْخَلَ عَلَى مُؤْمِنٍ سُرُورًا فَقَدْ سَرَّنِي، وَمَنْ سَرَّنِي فَقَدِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا، وَمَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا فَلَا تَمَسُّهُ النَّارُ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «من جاء بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَدْ حَافَظَ عَلَى وُضُوئِهَا وَمَوَاقِيتِهَا وَرُكُوعِهَا وَسُجُودِهَا لَمْ يَنْقُصْ مِنْهَا شَيْئًا جَاءَ وَلَهُ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدٌ أَنْ لَا يُعَذِّبَهُ، وَمَنْ جَاءَ قَدِ انْتَقَصَ مِنْهُمْ شَيْئًا فَلَيْسَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدٌ، إِنْ شَاءَ رَحِمَهُ وَإِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عن ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا قَالَ: قَوْلًا عَظِيمًا، وَفِي قَوْلِهِ: تَكادُ السَّماواتُ قال: إن الشرك فرغت منه السموات وَالْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَجَمِيعُ الْخَلَائِقِ إِلَّا الثَّقَلَيْنِ، وَكَادَتْ تَزُولُ مِنْهُ لِعَظَمَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَكَمَا لَا يَنْفَعُ مَعَ الشِّرْكِ إِحْسَانُ الْمُشْرِكِ كَذَلِكَ يَرْجُو أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ ذُنُوبَ الْمُوَحِّدِينَ، وَفِي قَوْلِهِ: وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا قَالَ: هَدْمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ مِنْ طَرِيقِ عَوْنٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّ الْجَبَلَ لَيُنَادِي الْجَبَلَ بِاسْمِهِ، يَا فُلَانُ هَلْ مَرَّ بِكَ الْيَوْمَ أَحَدٌ ذَكَرَ اللَّهَ؟ فَإِذَا قَالَ نَعَمْ اسْتَبْشَرَ.
Abd b. Humeyd ondan { ضِدًّا } kelimesi hakkında: "Hasret [olacaklardır]" dediğini rivayet etti. İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } hakkında: "Onları azdırdıkça azdırırlar" dediğini rivayet ettiler. İbn Ebî Hâtim yine ondan { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } hakkında: "Müşrikleri Muhammed'e ve ashabına karşı kışkırtırlar" dediğini rivayet etti. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında: "Onları Allah'ın isyanlarına doğru tedirgin edip sürüklerler" dediğini rivayet ettiler. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Ba's'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَفْداً } ifadesi hakkında: "Biniciler olarak" dediğini rivayet ettiler. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Ebû Hureyre'den { وَفْداً } hakkında: "Develer üzerinde" dediğini rivayet ettiler. Sahîhayn'da ve diğer eserlerde Ebû Hureyre'nin hadisinden rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İnsanlar kıyamet günü üç grup halinde haşredilirler: İsteyerek ve korkarak gelenler; iki kişi bir deve üzerinde, dört kişi bir deve üzerinde, on kişi bir deve üzerinde olanlar. Geri kalanlarını ise bir ateş haşreder; onlar nerede kaylûle yaparsa (öğle uykusuna yatarsa) ateş de onlarla birlikte kaylûle yapar, nerede gecelerlerse onlarla birlikte geceler.» Bu konudaki hadisler pek çoktur. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Ba's'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وِرْداً } kelimesi hakkında: "Susamışlar olarak" dediğini rivayet ettiler. İbnu'l-Münzir, Ebû Hureyre'den de aynısını rivayet etti. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Rahmân'ın katında bir söz almış olan kimseden başkaları” sözü hakkında: "Lâ ilâhe illallâh şehadeti, güç ve kuvvetten berî olmak ve Allah'tan başkasından ümit beslememektir" dediğini rivayet ettiler. İbn Merdûye ondan bu ayet hakkında: "Kim Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölürse cennete girer" dediğini rivayet etti. İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'un { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } ayetini okuyup şöyle dediğini rivayet ettiler: "Allah kıyamet günü şöyle buyurur: 'Kimin katımda bir ahdi varsa ayağa kalksın!' Dünyada şu duayı okumuş olan kimseden başkası kalkamaz; [şöyle] deyiniz: Allah'ım! Gökleri ve yeri yaratan, gaybı ve görünen âlemi bilen! Şu dünya hayatında Sana ahdediyorum ki şayet beni ametime bırakırsan beni şerre yaklaştırır ve hayırdan uzaklaştırırsın. Ben yalnız Senin rahmetine güveniyorum. Bunu katında benim için bir ahid kıl ve kıyamet günü bana tastamam ver; şüphesiz Sen vaadinden dönmezsin." İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim bir mümini sevindirirse beni sevindirmiş olur. Kim beni sevindirirse Rahmân katında bir ahid edinmiş olur. Kim de Rahmân katında bir ahid edinirse ona ateş dokunmaz; şüphesiz Allah vaadinden dönmez.» et-Taberânî el-Evsat'ta Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim kıyamet gününe abdestlerine, vakitlerine, rükûlarına ve secdelerine riayet ederek, onlardan hiçbir şeyi eksiltmeksizin beş vakit namazı [tam olarak] getirirse, Allah katında kendisini azap etmeyeceğine dair bir ahdi olduğu halde gelir. Kim de onlardan bir şey eksiltmiş olarak gelirse, Allah katında onun için bir ahid yoktur; dilerse ona merhamet eder, dilerse ona azap eder.» İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا } “Andolsun ki pek çirkin ve korkunç bir şey ortaya attınız!” sözü hakkında: "Büyük bir söz [ortaya attınız]" dediğini; O'nun: { تَكادُ السَّماواتُ } “Neredeyse gökler...” sözü hakkında ise: "Şirkten dolayı insanlar ve cinler müstesna gökler, yer, dağlar ve bütün mahlûkat dehşete kapıldı ve Allah Teâlâ'nın azametinden ötürü neredeyse yok olup gideceklerdi. Şirk ile beraber müşrikin iyiliği fayda vermediği gibi, aynı şekilde Allah'ın muvahhidlerin günahlarını bağışlayacağı ümit edilir" dediğini; O'nun: { وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا } “ve dağlar yıkılıp yerle bir olacaktı!” sözü hakkında ise: "Yıkılarak" dediğini rivayet ettiler. İbnü'l-Mübarek, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed, İbn Ebî Hâtim, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, et-Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, Avn tarikiyle İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet ettiler: "Muhakkak ki dağ diğer bir dağa adıyla seslenir: 'Ey filan! Bugün sana Allah'ı zikreden biri uğradı mı?' O da 'Evet' derse müjdelenip sevinir."
قَالَ عَوْنٌ: أَفَيَسْمَعَنَّ الزُّورَ إِذَا قِيلَ وَلَا يَسْمَعَنَّ الْخَيْرَ؟ هُنَّ لِلْخَيْرِ أَسْمَعُ، وَقَرَأَ: وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً الآيات.
Avn dedi ki: "Yalan ve batıl söz söylendiğinde dağlar bunu duyuyor da hayrı duymaz mı? Onlar hayrı daha çok duyarlar." Ve: { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } “'Rahmân çocuk edindi' dediler” ayetlerini okudu.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٩٦ الى ٩٨]
[Meryem Suresi (19), Ayet 96'dan 98'e]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا (٩٦) فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (٩٧) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً (٩٨)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا (٩٦) فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (٩٧) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً (٩٨) } “İnanıp salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır. (96) Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık ki onunla takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir topluluğu uyarasın. (97) Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik; onlardan hiçbirini hissediyor yahut onlara ait cılız bir ses işitiyor musun? (98)”
ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مِنْ أَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضَ مَا خَصَّهُمْ بِهِ بَعْدَ ذِكْرِهِ لِقَبَائِحِ الْكَافِرِينَ، فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا أَيْ: حُبًّا فِي قُلُوبِ عِبَادِهِ يَجْعَلُهُ لَهُمْ مِنْ دُونِ أَنْ يَطْلُبُوهُ بِالْأَسْبَابِ الَّتِي تُوجِبُ ذَلِكَ كَمَا يَقْذِفُ فِي قُلُوبِ أَعْدَائِهِمُ الرُّعْبَ، وَالسِّينُ فِي سَيَجْعَلُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّهُ مَجْعُولٌ مِنْ بَعْدِ نُزُولِ الْآيَةِ. وَقُرِئَ وِدًّا بِكَسْرِ الْوَاوِ، وَالْجُمْهُورُ مِنَ السَّبْعَةِ وَغَيْرِهِمْ عَلَى الضَّمِّ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ تَعْظِيمَ الْقُرْآنِ خُصُوصًا هَذِهِ السُّورَةَ لِاشْتِمَالِهَا عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، وَبَيَانِ حَالِ الْمُعَانِدِينَ فَقَالَ: فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ أَيْ: يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ بِإِنْزَالِنَا لَهُ عَلَى لُغَتِكَ، وَفَصَّلْنَاهُ وَسَهَّلْنَاهُ، وَالْبَاءُ بِمَعْنَى عَلَى، وَالْفَاءُ لِتَعْلِيلِ كَلَامٍ يَنْسَاقُ إِلَيْهِ النَّظْمُ كَأَنَّهُ قِيلَ: بَلِّغْ هَذَا الْمَنْزِلَ أَوْ بَشِّرْ بِهِ أَوْ أَنْذِرْ فَإِنَّما يَسَّرْناهُ الْآيَةَ. ثُمَّ عَلَّلَ مَا ذَكَرَهُ مِنَ التَّيْسِيرِ فَقَالَ: لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ أَيِ: الْمُتَلَبِّسِينَ بِالتَّقْوَى، الْمُتَّصِفِينَ بِهَا وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا اللُّدُّ: جَمْعُ الْأَلَدِّ، وَهُوَ الشَّدِيدُ الْخُصُومَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَدُّ الْخِصامِ قَالَ الشَّاعِرُ:
Allah Teâlâ, kâfirlerin çirkinliklerini zikrettikten sonra müminlerin durumlarından kendilerine has kıldığı bazı hususları zikrederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “İnanıp salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır” yani düşmanlarının kalplerine korku saldığı gibi, kullarının kalplerine de onlar bunu gerektiren sebepleri talep etmeksizin bir sevgi koyacaktır. { سَيَجْعَلُ } kelimesindeki 'sîn' harfi, bunun önceden olmayıp ayetin nüzulünden sonra meydana getirileceğini göstermek içindir. Vâv harfinin kesresiyle { وِدًّا } şeklinde de okunmuştur; yedi kıraat imamı ve diğerlerinden oluşan cumhur ise damme ile okumuştur. Sonra Allah Teâlâ, tevhid ve peygamberliği ihtiva etmesi ve inatçıların durumunu açıklaması sebebiyle özellikle bu surenin ve genel olarak Kur'an'ın yüceliğini zikrederek şöyle buyurmuştur: { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ } “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık” yani Kur'an'ı senin dilinde indirerek kolaylaştırdık, onu ayrıntılı kıldık ve anlaşılır yaptık. 'Bâ' harfi 'alâ' (üzerine) manasındadır. 'Fâ' harfi ise sözün akışının gerektirdiği bir cümlenin gerekçesini bildirmek içindir; sanki: 'Bu indirilen Kitab'ı tebliğ et, onunla müjdele veya uyar; çünkü biz onu kolaylaştırdık' denilmiş gibidir. Sonra zikrettiği kolaylaştırmanın hikmetini belirterek: { لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ } “onunla takva sahiplerini müjdeleyesin” yani takvaya bürünen ve onunla vasıflanan kimseleri [müjdeleyesin]; { وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا } “ve inatçı bir topluluğu uyarasın” buyurmuştur. el-Lüdd (اللُّدُّ), şiddetli düşmanlık ve çekişme güden kimse manasındaki eledd (الْأَلَدِّ) kelimesinin çoğuludur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَلَدُّ الْخِصامِ } “düşmanların en yamanı” sözü de bundandır. Şair şöyle demiştir:
أَبَيْتُ نَجِيًّا لِلْهُمُومِ كَأَنَّنِي ... أُخَاصِمُ أَقْوَامًا ذَوِي جَدَلٍ لُدًّا
"Geceyi kederlerle fısıldaşarak geçirdim, sanki ben... / Amansız ve inatçı hasımlarla çekişip duruyordum."
وَقَالَ أَبُوُ عُبَيْدَةَ: الْأَلَدُّ الَّذِي لَا يَقْبَلُ الْحَقَّ وَيَدَّعِي الْبَاطِلَ، وَقِيلَ: اللُّدُّ الصُّمُّ، وَقِيلَ: الظُّلْمَةُ وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ أَيْ: مِنْ أُمَّةٍ وَجَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ، وَفِي هَذَا وَعْدٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِهَلَاكِ الْكَافِرِينَ وَوَعِيدٌ لَهُمْ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا، أَيْ: هَلْ تَشْعُرُ بِأَحَدٍ مِنْهُمْ أَوْ تَرَاهُ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً الرِّكْزُ: الصَّوْتُ الْخَفِيُّ، وَمِنْهُ رَكَزَ الرُّمْحَ إِذَا غَيَّبَ طرفه في الأرض. قال طرفة:
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: el-Eledd (الْأَلَدُّ), hakkı kabul etmeyip batılı iddia eden kimsedir. el-Lüdd kelimesinin sağırlar olduğu da söylenmiştir; karanlıklar olduğu da söylenmiştir. { وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ } “Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik” yani insanlardan nice ümmet ve toplulukları [helak ettik]. Bunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kâfirlerin helak edileceğine dair bir vaat, kâfirlere ise bir tehdit vardır. { هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ } “onlardan hiçbirini hissediyor musun?” Bu cümle kendisinden öncekinin içeriğini pekiştirmektedir; yani onlardan birini hissediyor veya görüyor musun? { أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً } “yahut onlara ait cılız bir ses işitiyor musun?” er-Rikz (الرِّكْزُ), gizli ve alçak sestir; mızrağın ucu yere batırıldığında kullanılan "mızrağı sapladı" (rekeze'r-rumha) ifadesi de bundandır. Tarafe şöyle demiştir:
وصادقنا سَمْعُ التَّوَجُّسِ لِلسَّرَى ... لِرِكْزٍ خَفِيٍّ أَوْ لِصَوْتٍ مُفَنَّدٍ
"Gece yolculuğunda gizli bir fısıltıya yahut ayıplanan bir sese karşı... / Sezgilerimizin dinleyişi bizi doğrulamıştır."
وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
Zü'r-Rimme de şöyle demiştir:
إِذَا تَوَجَّسَ رِكْزًا مُقْفِرٌ نَدِسٌ ... بِنَبْأَةِ الصَّوْتِ مَا فِي سَمْعِهِ كذب
Issız çöllerde dolaşan uyanık [ve zeki bir yolcu], fısıltı kabilinden gizli bir sesi sezdiği zaman, onun işitmesinde hiçbir yanılma [ve yalan] yoktur.
أي: ما فِي اسْتِمَاعِهِ كَذِبٌ بَلْ هُوَ صَادِقُ الِاسْتِمَاعِ، وَالنَّدِسُ: الْحَاذِقُ، وَالنَّبْأَةُ: الصَّوْتُ الْخَفِيُّ. وَقَالَ الْيَزِيدِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: الرِّكْزُ: مَا لَا يُفْهَمُ مِنْ صَوْتٍ أَوْ حَرَكَةٍ.
Yani onun işitmesinde yalan ve yanılgı yoktur, bilakis işitmesi doğrudur. en-Nedis (النَّدِسُ), uyanık ve zeki demektir. en-Neb'e (النَّبْأَةُ) ise gizli sestir. el-Yezîdî ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: er-Rikz (الرِّكْزُ), sesten veya hareketten anlaşılmayan şeydir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ أَنَّهُ لَمَّا هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ وجد في نَفْسَهُ عَلَى فِرَاقِ أَصْحَابِهِ بِمَكَّةَ مِنْهُمْ شَيْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَعُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ الْآيَةَ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهُوَ خَطَأٌ، فَإِنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ بِكَمَالِهَا لَمْ يَنْزِلْ شَيْءٌ مِنْهَا بَعْدَ الْهِجْرَةِ، وَلَمْ يَصِحَّ سَنَدُ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا قَالَ: مَحَبَّةً فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِعَلِيٍّ: «قُلِ اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي عِنْدَكَ عَهْدًا، وَاجْعَلْ لِي عِنْدَكَ وُدًّا، وَاجْعَلْ لِي فِي صُدُورِ الْمُؤْمِنِينَ مَوَدَّةً، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ فِي عَلِيٍّ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وُدًّا قَالَ: مَحَبَّةً فِي النَّاسِ فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: «سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عن قَوْلِهِ: سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا مَا هُوَ؟
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Merdûye, Abdurrahman b. Avf'tan şöyle rivayet etmişlerdir: O, Medine'ye hicret ettiğinde Mekke'deki arkadaşları Şeybe b. Rebîa, Utbe b. Rebîa ve Ümeyye b. Halef'ten ayrıldığı için içinde üzüntü duydu. Bunun üzerine Allah { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } ayetini indirdi. İbn Kesîr: "Bu yanlıştır; zira surenin tamamı Mekkîdir, ondan hiçbir şey hicretten sonra inmemiştir ve bunun senedi sahih değildir" demiştir. et-Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } ayeti Ali b. Ebî Tâlib hakkında inmiştir; yani müminlerin kalplerinde bir sevgi [kılacaktır]. İbn Merdûye ve ed-Deylemî, el-Berâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye şöyle buyurmuştur: «De ki: Allah'ım! Katında benim için bir ahid kıl, katında bana bir sevgi bahşet ve müminlerin gönüllerinde bana bir muhabbet koy. Bunun üzerine Allah bu ayeti Ali hakkında indirdi.» Abdürrezzâk, el-Firyâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { وُدًّا } kelimesi hakkında: "Dünyada insanlar arasında bir muhabbettir" dediğini rivayet ettiler. el-Hakîm et-Tirmizî ve İbn Merdûye, Ali'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e O'nun: { سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } sözünün ne olduğunu sordum;
قَالَ: الْمَحَبَّةُ الصَّادِقَةُ فِي صُدُورِ الْمُؤْمِنِينَ» . وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ: إِنِّي قَدْ أَحْبَبْتُ فُلَانًا فَأَحِبَّهُ، فَيُنَادِي فِي السَّمَاءِ، ثُمَّ يُنْزِلُ لَهُ الْمَحَبَّةَ فِي أَهْلِ الْأَرْضِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا وَإِذَا أَبْغَضَ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ: إِنِّي قَدْ أَبْغَضْتُ فُلَانًا، فَيُنَادِي فِي أَهْلِ السَّمَاءِ، ثُمَّ يُنْزِلُ لَهُ الْبَغْضَاءَ فِي الْأَرْضِ» وَالْأَحَادِيثُ وَالْآثَارُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا قَالَ: فُجَّارًا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: صُمًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَ: هَلْ تَرَى مِنْهُمْ مَنْ أَحَدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابن عباس في قوله: رِكْزاً قال: صوتا.
Şöyle buyurdu: 'Müminlerin kalplerindeki samimi sevgidir.'» Sahîhayn'da ve diğer eserlerde Ebû Hureyre'nin hadisinden sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah bir kulu sevdiği zaman Cebrail'e: 'Ben falancayı sevdim, sen de onu sev' diye nida eder. O da semada nida eder; sonra yeryüzü ehli arasına onun için bir sevgi indirilir; işte O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } sözü budur. Allah bir kula buğzettiği zaman da Cebrail'e: 'Ben falancaya buğzettim' diye nida eder. O da sema ehline nida eder; sonra yeryüzünde onun için buğuz indirilir.» Bu konudaki hadisler ve rivayetler pek çoktur. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا } “ve inatçı bir topluluğu uyarasın” sözü hakkında: "Günahkârları (füccârı) [uyarasın]" dediğini rivayet etti. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan: "Sağırları [uyarasın]" dediğini rivayet ettiler. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den O'nun: { هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ } “onlardan hiçbirini hissediyor musun?” sözü hakkında: "Onlardan hiçbirini görüyor musun?" dediğini rivayet etti. İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { رِكْزاً } sözü hakkında: "Ses" dediğini rivayet ettiler.