لَهُمَا، وَالْمَعُونَةِ عَلَى فِرْعَوْنَ، وَمَعْنَى أَسْمَعُ وَأَرى إِدْرَاكُ مَا يَجْرِي بَيْنَهُمَا وَبَيْنَهُ بِحَيْثُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ سُبْحَانَهُ مِنْهُ خَافِيَةٌ، وَلَيْسَ بِغَافِلٍ عَنْهُمَا، ثُمَّ أَمَرَهُمَا بِإِتْيَانِهِ الَّذِي هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْوُصُولِ إِلَيْهِ بَعْدَ أَمْرِهِمَا بِالذِّهَابِ إِلَيْهِ، فَلَا تَكْرَارَ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ أَرْسَلَنَا إِلَيْكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ أَيْ: خَلِّ عَنْهُمْ وَأَطْلِقْهُمْ مِنَ الْأَسْرِ وَلا تُعَذِّبْهُمْ بِالْبَقَاءِ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ، وَقَدْ كَانُوا عِنْدَ فِرْعَوْنَ فِي عَذَابٍ شَدِيدٍ: يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ، وَيَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ، وَيُكَلِّفُهُمْ مِنَ الْعَمَلِ مَا لَا يُطِيقُونَهُ. ثُمَّ أَمَرَهُمَا سُبْحَانَهُ أَنْ يَقُولَا لِفِرْعَوْنَ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ قِيلَ: هِيَ الْعَصَا وَالْيَدُ، وَقِيلَ: إِنَّ فِرْعَوْنَ قَالَ لَهُمَا: وَمَا هِيَ؟ فَأَدْخَلَ مُوسَى يَدَهُ فِي جَيْبِ قَمِيصِهِ، ثُمَّ أَخْرَجَهَا لَهَا شُعَاعٌ كَشُعَاعِ الشَّمْسِ، فَعَجِبَ فِرْعَوْنُ مِنْ ذَلِكَ، وَلَمْ يُرِهِ مُوسَى الْعَصَا إِلَّا يَوْمَ الزِّينَةِ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى أَيِ: السَّلَامَةُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ: مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى سَلِمَ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ ﷿ ومن عَذَابِهِ، وَلَيْسَ بِتَحِيَّةٍ. قَالَ: وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ بِابْتِدَاءِ لِقَاءٍ وَلَا خِطَابٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ:
o ikisine [yardımımla] ve Firavun'a karşı desteğimle [beraberim]. { أَسْمَعُ وَأَرى } “işitirim ve görürüm” sözünün manası ise, aralarında cereyan eden şeyleri O'ndan hiçbir gizli şey saklı kalmayacak ve o ikisinden gafil olmayacak şekilde idrak etmesidir. Sonra o ikisine ona gitmelerini emrettikten sonra, yanına varmak demek olan ona gelmelerini emretti; dolayısıyla bir tekrar yoktur. { فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } “Hemen deyiniz ki: Biz senin Rabbinin iki elçisiyiz”, bizi sana gönderdi, { فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarını bizimle beraber gönder” yani onları serbest bırak ve esaretten azat et, { وَلا تُعَذِّبْهُمْ } “onlara azap etme” bulundukları hâl üzere kalmalarıyla. Nitekim onlar Firavun'un yanında şiddetli bir azap içindeydiler; oğullarını boğazlıyor, kadınlarını sağ bırakıyor ve onlara güç yetiremeyecekleri işleri yüklüyordu. Sonra Allah Sübhânehu o ikisine Firavun'a şöyle demelerini emretti: { قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ } “Doğrusu sana Rabbinden bir ayet (mucize) ile geldik”. Denildi ki: Bu, asa ve eldir. Bir rivayette Firavun o ikisine 'O nedir?' dedi; bunun üzerine Mûsâ elini gömleğinin yakasına sokup çıkardı ki güneş ışığı gibi bir parıltısı vardı. Firavun bundan dolayı hayrete düştü. Mûsâ ise asayı ona ancak bayram günü gösterdi. { وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } “Ve selamet doğru yola uyanlaradır” yani esenliktir. Zeccâc şöyle demiştir: Yani hidayete uyan kimse, Allah Azze ve Celle'nin gazabından ve azabından selamette olur; bu bir selamlaşma ifadesi değildir. Zeccâc: 'Bunun delili, bir karşılaşma veya hitap başlangıcı olmamasıdır' demiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir:
السَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، وَلِمَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى سَوَاءٌ إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا مِنْ جِهَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى الْمُرَادُ بِالْعَذَابِ: الْهَلَاكُ وَالدَّمَارُ فِي الدُّنْيَا وَالْخُلُودُ فِي النَّارِ، وَالْمُرَادُ بِالتَّكْذِيبِ:
«السَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى» (hidayete uyan kimseye selam olsun) ile «لِمَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى» (hidayete uyan kimse içindir) aynıdır. { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا } “Doğrusu bize vahyolundu” Allah Sübhânehu tarafından { أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “azabın yalanlayan ve yüz çeviren kimseye olduğu”. Azaptan kastedilen: Dünyada helak ve yıkım, ahirette ise ateşte ebedi kalmaktır. Yalanlamaktan kastedilen:
التَّكْذِيبُ بِآيَاتِ اللَّهِ وَبِرُسُلِهِ، وَالتَّوَلِّي: الْإِعْرَاضُ عَنْ قبولها والإيمان بها قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى أَيْ:
Allah'ın ayetlerini ve peygamberlerini yalanlamaktır. Yüz çevirmek ise onları kabul etmekten ve onlara iman etmekten kaçınmaktır. { قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى } “[Firavun] dedi ki: 'Sizin Rabbiniz kimdir, ey Mûsâ?'” Yani:
قَالَ فِرْعَوْنُ لَهُمَا: فَمَنْ رَبُّكُمَا؟ فَأَضَافَ الرَّبَّ إِلَيْهِمَا وَلَمْ يُضِفْهُ إِلَى نَفْسِهِ لِعَدَمِ تَصْدِيقِهِ لَهُمَا وَلِجَحْدِهِ لِلرُّبُوبِيَّةِ، وَخَصَّ مُوسَى بِالنِّدَاءِ لكونه الأصل في الرسالة، وقيل: لمطابقة رؤوس الْآيِ قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ أي: قال موسى مجيبا له، و «ربنا» مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ «رَبُّنَا» خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَمَا بَعْدَهُ صِفَتَهُ، قَرَأَ الْجُمْهُورُ خَلْقَهُ بِسُكُونِ اللَّامِ، وَرَوَى زَائِدَةُ عَنِ الْأَعْمَشِ أَنَّهُ قَرَأَ «خَلَقَهُ» بِفَتْحِ اللَّامِ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، وَرَوَاهَا نُصَيْرٌ عَنِ الْكِسَائِيِّ. فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى يَكُونُ خَلْقَهُ ثَانِيَ مَفْعُولَيْ أَعْطَى. وَالْمَعْنَى: أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ صُورَتَهُ وَشَكْلَهُ الَّذِي يُطَابِقُ الْمَنْفَعَةَ الْمَنُوطَةَ بِهِ الْمُطَابِقَةَ لَهُ كَالْيَدِ لِلْبَطْشِ، وَالرِّجْلِ لِلْمَشْيِ، وَاللِّسَانِ لِلنُّطْقِ، وَالْعَيْنِ لِلنَّظَرِ، وَالْأُذُنِ لِلسَّمْعِ، كَذَا قَالَ الضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ صَلَاحَهُ وَهَدَاهُ لِمَا يُصْلِحُهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى لَمْ يَخْلُقْ خَلْقَ الْإِنْسَانِ فِي خَلْقِ الْبَهَائِمِ، وَلَا خَلَقَ الْبَهَائِمَ فِي خَلْقِ الْإِنْسَانِ، وَلَكِنْ خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Firavun o ikisine: 'Rabbiniz kimdir?' dedi. Onları tasdik etmemesinden ve rububiyeti inkâr etmesinden ötürü 'Rab' kelimesini o ikisine izafe etti de kendisine izafe etmedi. Risalette asıl olduğu için hitabı Mûsâ'ya tahsis etti; ayet sonlarının uyumu için olduğu da söylenmiştir. { قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren...'” yani Mûsâ ona cevap vererek söyledi. { رَبُّنَا } mübteda, haberi ise { الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ } kısmıdır. { رَبُّنَا } ifadesinin hazfedilmiş bir mübtedanın haberi, sonrasının ise onun sıfatı olması da caizdir. Cumhur { خَلْقَهُ } kelimesini lâm'ın sükûnuyla okumuştur. Zâide'nin A'meş'ten rivayetine göre o, fiil olmak üzere lâm'ın fethasıyla «خَلَقَهُ» şeklinde okumuştur; bu İbn Ebî İshâk'ın da kıraatidir ve Nusayr bunu Kisâî'den rivayet etmiştir. Birinci kıraate göre { خَلْقَهُ }, «أَعْطَى» fiilinin ikinci mefulü olur. Manası: Her şeye, kendisine bağlanmış ve kendisine uygun olan faydaya denk düşen suretini ve şeklini vermiştir; tutmak için el, yürümek için ayak, konuşmak için dil, görmek için göz, işitmek için kulak gibi. Dahhâk ve başkaları böyle demiştir. Hasan ve Katâde ise: 'Her şeye uygun olan durumunu vermiş ve onu kendisine yarayacak şeylere yöneltmiştir' demiştir. Mücâhid şöyle demiştir: 'Mana, insanın yaratılışını hayvanların yaratılışında, hayvanların yaratılışını da insanın yaratılışında kılmamış; bilakis her şeyi yaratıp onu tam bir ölçü ile takdir etmiştir.' Şairin şu sözü de bu kabildendir:
وَلَهُ فِي كُلِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ ... وَكَذَاكَ اللَّهُ مَا شَاءَ فَعَلَ
Yarattığı her şeyde O'nun [bir hikmeti] vardır ... Ve Allah dilediğini işte böyle yapar.
وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى: خَلَقَ لِلرَّجُلِ الْمَرْأَةَ، وَلِكُلِّ ذَكَرٍ مَا يُوَافِقُهُ مِنِ الْإِنَاثِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَلْقَهُ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأَوْلَى هُوَ الْمَفْعُولَ الْأَوَّلَ لَأَعْطَى، أَيْ: أَعْطَى خَلْقَهُ كُلَّ شَيْءٍ يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ، وَيَرْتَفِقُونَ بِهِ، وَمَعْنَى ثُمَّ هَدى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هَدَاهُمْ إِلَى طُرُقِ الِانْتِفَاعِ بِمَا أَعْطَاهُمْ فَانْتَفَعُوا بِكُلِّ شَيْءٍ فِيمَا خُلِقَ لَهُ، وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الْآخِرَةِ، فَيَكُونُ الْفِعْلُ صِفَةً لِلْمُضَافِ أَوْ لِلْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ: أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَلَمْ يُخْلِهِ مِنْ عَطَائِهِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَكُونُ الْمَفْعُولُ الثَّانِي مَحْذُوفًا: أَيْ أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ، فَيُوَافِقُ مَعْنَاهَا مَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى.
Ferrâ şöyle demiştir: Mana; erkek için kadını, her erkek için de dişilerden ona uygun olanını yaratmıştır. Birinci kıraate göre { خَلْقَهُ } kelimesinin «أَعْطَى» fiilinin birinci mefulü olması da caizdir; yani yaratıklarına ihtiyaç duydukları ve faydalandıkları her şeyi vermiştir. { ثُمَّ هَدى } “sonra da yol gösterendir” sözünün manası ise, Allah Sübhânehu'nun kendilerine verdiklerinden yararlanma yollarını onlara göstermesi ve böylece her şeyden ne için yaratılmışsa onda faydalanmalarıdır. İkinci kıraate göre ise fiil, muzafın veya muzafun ileyhin sıfatı olur; yani Allah Sübhânehu yarattığı her şeye [varlığını] vermiş ve onu lütfundan mahrum bırakmamıştır. Bu kıraate göre ikinci meful hazfedilmiştir; yani yarattığı her şeye ihtiyaç duyduğu şeyi vermiştir. Böylece bunun manası birinci kıraatin manasıyla örtüşür.
قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى لَمَّا سَمِعَ فِرْعَوْنُ مَا احْتَجَّ بِهِ مُوسَى فِي ضِمْنِ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى إِثْبَاتِ الرُّبُوبِيَّةِ كَمَا لَا يَخْفَى مِنْ أَنَّ الْخَلْقَ وَالْهِدَايَةَ ثَابِتَانِ بِلَا خِلَافٍ، وَلَا بُدَّ لَهُمَا مِنْ خَالِقٍ وَهَادٍ، وَذَلِكَ الْخَالِقُ وَالْهَادِي هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَا رَبَّ غَيْرُهُ. قَالَ فِرْعَوْنُ: فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأَوْلَى؟ فَإِنَّهَا لَمْ تُقِرَّ بِالرَّبِّ الَّذِي تَدْعُو إليه يا موسى، بل عبدت الأوثان ونحوها مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ، وَمَعْنَى الْبَالِ: الْحَالُ وَالشَّأْنُ، أَيْ: مَا حَالُهُمْ؟ وَمَا شَأْنُهُمْ؟ وَقِيلَ:
{ قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى } “[Firavun] dedi ki: 'Öyleyse önceki nesillerin durumu nedir?'” Firavun, Mûsâ'nın bu sözün zımnında rububiyeti ispat için getirdiği delili işitince —ki yaratmanın ve hidayet etmenin hilafsız sabit olduğu, bunlar için mutlaka bir yaratıcı ve hidayet edici gerektiği ve o yaratıcı ile hidayet edicinin de Allah Sübhânehu olup O'ndan başka rab olmadığı gizli değildir— Firavun: 'Öyleyse önceki nesillerin durumu nedir? Zira onlar senin davet ettiğin Rabbi ikrar etmediler, aksine putlara ve benzeri yaratılmışlara taptılar' dedi. 'Bâl' (الْبَالُ) kelimesinin manası hâl ve durum demektir; yani 'onların hâli ve durumu nedir?' demektir. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّ سُؤَالَ فِرْعَوْنَ عَنِ الْقُرُونِ الْأُولَى مُغَالَطَةٌ لِمُوسَى لَمَّا خَافَ أَنْ يُظْهِرَ لِقَوْمِهِ أَنَّهُ قَدْ قَهَرَهُ بِالْحُجَّةِ، أَيْ: مَا حَالُ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ؟ وَمَاذَا جرى عليهم من الحوادث؟ فأجابه موسى، ف قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي أَيْ: إِنَّ هَذَا الَّذِي سَأَلْتَ عَنْهُ لَيْسَ مِمَّا نَحْنُ بِصَدَدِهِ، بَلْ هُوَ مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ الَّذِي اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِهِ لَا تَعْلَمُهُ أَنْتَ وَلَا أَنَا. وَعَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ يَكُونُ مَعْنَى عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي أَنَّ عِلْمَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ عَبَدُوا الْأَوْثَانَ وَنَحْوَهَا مَحْفُوظٌ عِنْدَ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ سَيُجَازِيهِمْ عَلَيْهَا، وَمَعْنَى كَوْنِهَا فِي كِتَابٍ أَنَّهَا مُثْبَتَةٌ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَنَّ أَعْمَالَهُمْ مَحْفُوظَةٌ عِنْدَ اللَّهِ يُجَازِي بِهَا، وَالتَّقْدِيرُ: عِلْمُ أَعْمَالِهِا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ.
Firavun'un önceki nesiller hakkındaki sorusu, Mûsâ'nın kendisini delille mağlup ettiğini kavmine belli etmekten korktuğu için bir yanıltmacadır; yani: Geçmiş nesillerin hâli nedir? Başlarına ne tür olaylar gelmiştir? Mûsâ ona cevap verip { قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي } “[Mûsâ] dedi ki: 'Onların bilgisi Rabbimin katındadır...'” dedi; yani: Bu sorduğun şey bizim konumuzla ilgili değildir, bilakis Allah'ın zâtına has kıldığı gayb ilmindendir; ne sen bilirsin ne de ben. Birinci tefsire göre { عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي } sözünün manası şudur: Putlara ve benzerlerine tapan bu kimselerin bilgisi Allah katında kitabında korunmuştur; onlara bunun cezasını verecektir. Onların bir kitapta olmasının manası ise Levh-i Mahfuz'da yazılı olmalarıdır. Zeccâc şöyle demiştir: Mana, onların amellerinin Allah katında korunmuş olduğu ve O'nun bunlarla cezalandıracağıdır. Takdiri şöyledir: Onların amellerinin bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ تَنْزِيهٌ لِلَّهِ تَعَالَى عَنْ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ. وَقَدْ تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ «فِي كِتابٍ» ، كَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ. قَالَ: وَمَعْنَى لَا يَضِلُّ لَا يهلك، من قوله: أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ ، وَلا يَنْسى شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ، فَقَدْ نَزَّهَهُ عَنِ الْهَلَاكِ وَالنِّسْيَانِ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى لَا يَضِلُّ لَا يُخْطِئُ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ مَعْنَاهُ لَا يَغِيبُ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: أَصْلُ الضَّلَالِ الْغَيْبُوبَةُ. الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَعْنَى لَا يَحْتَاجُ إِلَى كِتَابٍ، وَلَا يَضِلُّ عَنْهُ عِلْمُ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَلَا يَنْسَى مَا عَلِمَهُ مِنْهَا، حُكِيَ هَذَا عَنِ الزَّجَّاجِ أَيْضًا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ أَشْبَهُهَا بِالْمَعْنَى. وَلَا يَخْفَى أَنَّهُ كَقَوْلِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ. الْقَوْلُ الْخَامِسُ: أَنَّ هَاتَيْنِ الجملتين صفة لكتاب، والمعنى: أن الكتاب غير ذاهب عن الله ولا هو نَاسٍ لَهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً الْمَوْصُولُ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِرَبِّي مُتَضَمِّنَةٌ لِزِيَادَةِ الْبَيَانِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خبر مبتدأ محذوف، أو في محل نصب عَلَى الْمَدْحِ. قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ مَهْداً عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ لِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: مَهَّدَهَا مَهْدًا، أَوْ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: ذَاتِ مَهْدٍ، وَهُوَ اسْمٌ لِمَا يُمَهَّدُ كَالْفِرَاشِ لِمَا يُفْرَشُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ مِهَادًا وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ قالا: لِاتِّفَاقِهِمْ عَلَى قِرَاءَةِ: أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْجَمْعُ أَوْلَى مِنَ الْمَصْدَرِ لِأَنَّ هذا الموضوع لَيْسَ مَوْضِعَ الْمَصْدَرِ إِلَّا عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ. قِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِهَادًا مُفْرَدًا كَالْفِرَاشِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعًا، وَمَعْنَى الْمِهَادِ: الْفِرَاشُ، فَالْمِهَادُ: جَمْعُ الْمَهْدِ، أَيْ: جَعَلَ كُلَّ مَوْضِعٍ مِنْهَا مَهْدًا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا السَّلْكُ: إِدْخَالُ الشَّيْءِ فِي الشَّيْءِ. وَالْمَعْنَى: أَدْخَلَ فِي الْأَرْضِ لِأَجْلِكُمْ طُرُقًا تَسْلُكُونَهَا وَسَهَّلَهَا لَكُمْ. وَفِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَجَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ. ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ مُمْتَنًّا عَلَى عِبَادِهِ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً هُوَ مَاءُ الْمَطَرِ، قِيلَ: إِلَى هُنَا انْتَهَى كَلَامُ مُوسَى، وَمَا بَعْدَهُ هُوَ فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَقِيلَ:
{ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى } “Rabbim şaşmaz ve unutmaz” sözünün manası hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür: Birincisi: Bu, Allah Teâlâ'yı bu iki sıfattan tenzih eden yeni bir söz başıdır. Söz «فِي كِتابٍ» ifadesinde tamamlanmıştır; Zeccâc böyle demiştir. O şöyle der: «لَا يَضِلُّ» sözünün manası, helak olmaz demektir; bu, { أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ } “Toprakta kaybolup yok olduğumuz zaman mı?” ayetinden alınmadır. { وَلا يَنْسى } ise hiçbir şeyi unutmaz demektir; böylece O'nu helak olmaktan ve unutmaktan tenzih etmiştir. İkinci görüş: { لَا يَضِلُّ } sözünün manası yanılmaz demektir. Üçüncü görüş: Bunun manası gaip olmaz demektir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Dalâletin asıl anlamı gaybubettir (kaybolup gizlenmektir). Dördüncü görüş: Mana, O bir kitaba muhtaç değildir; hiçbir şeyin bilgisi O'ndan kaybolup gitmez ve bildiği şeylerden hiçbirini unutmaz, demektir. Bu görüş de Zeccâc'dan nakledilmiştir. Nehhâs: 'Manaya en uygun olanı budur' demiştir. Bunun İbnü'l-A'râbî'nin sözü gibi olduğu açıktır. Beşinci görüş: Bu iki cümle 'kitap' kelimesinin sıfatıdır; manası şudur: Kitap Allah'tan zayi olup gitmez ve Allah da onu unutmaz. { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً } “O, yeri sizin için bir beşik yapan...” ayetindeki ism-i mevsûl, ek bir açıklama içerecek şekilde { رَبِّي } kelimesinin sıfatı olarak ref mahallindedir; mahzuf bir mübtedanın haberi olması veya övgü üzere nasb mahallinde bulunması da caizdir. Kûfeliler { مَهْداً } kelimesini takdirî bir fiilin masdarı olarak okumuşlardır; yani «مَهَّدَهَا مَهْدًا» takdirindedir veya mahzuf bir muzâf takdiriyle «ذَاتِ مَهْدٍ» anlamındadır. Mehd, serilen şey anlamına gelen 'firâş' gibi, döşenen/hazırlanan şeyin adıdır. Diğerleri ise { مِهَادًا } şeklinde okumuşlardır; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim bu kıraati tercih etmiş ve: { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً } “Biz yeri bir döşek kılmadık mı?” ayetinin kıraatindeki ittifak sebebiyle [bunu tercih ettiklerini] söylemişlerdir. Nehhâs şöyle demiştir: 'Cemi, masdardan daha evladır; zira burası muzâfın hazfi olmaksızın masdar yeri değildir.' «مِهَادًا» kelimesinin 'firâş' gibi tekil olmasının da çoğul olmasının da caiz olduğu söylenmiştir; mihâdın manası döşektir, mihâd mehd'in çoğuludur; yani onun her bir yerini her biriniz için bir beşik kılmıştır. { وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا } “Ve orada sizin için yollar açtı”; selk (السَّلْكُ), bir şeyi bir şeyin içine sokmaktır. Mana şöyledir: Yürüyesiniz diye sizin için yeryüzünde yollar açmış ve onları size kolaylaştırmıştır. Diğer ayette: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَجَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “O, yeri sizin için bir beşik yapan ve doğru gidesiniz diye orada sizin için yollar açandır” buyrulmuştur. Sonra Sübhânehu kullarına lütufta bulunarak şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Gökten bir su indirdi”; bu yağmur suyudur. Mûsâ'nın sözünün buraya kadar olduğu, bundan sonra gelen { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } “Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık” ifadesinin ise Allah Sübhânehu'nun kelamı olduğu söylenmiştir; şöyle de denilmiştir:
هُوَ مِنَ الْكَلَامِ الْمَحْكِيِّ عَنْ مُوسَى، مَعْطُوفٌ عَلَى أَنْزَلَ، وَإِنَّمَا الْتَفَتَ إِلَى التَّكَلُّمِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى ظُهُورِ ما فيه من
[Bu ifade], Mûsâ'dan hikâye edilen sözlerdendir; «أَنْزَلَ» [fiiline] matuftur. [Burada] mütekellim (birinci şahıs) sîgasına iltifat yapılması ise onda bulunan...
الدَّلَالَةِ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ. وَنُوقِشَ بِأَنَّ هَذَا خِلَافُ الظَّاهِرِ مَعَ اسْتِلْزَامِهِ فَوْتَ الِالْتِفَاتِ لِعَدَمِ اتِّحَادِ الْمُتَكَلِّمِ، وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الْكَلَامَ كُلَّهُ مَحْكِيٌّ عَنْ وَاحِدٍ هُوَ مُوسَى، وَالْحَاكِي لِلْجَمِيعِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ. وَالْمَعْنَى: فَأَخْرَجْنَا بِذَلِكَ الْمَاءِ بِسَبَبِ الْحَرْثِ وَالْمُعَالَجَةِ أَزْوَاجًا، أَيْ: ضُرُوبًا وَأَشْبَاهًا مِنْ أَصْنَافِ النَّبَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ. وَقَوْلُهُ: «مِنْ نَبَاتٍ» صِفَةٌ لِأَزْوَاجًا، أَوْ بَيَانٌ لَهُ، وَكَذَا «شَتَّى» صِفَةٌ أُخْرَى لَهُ، أَيْ: مُتَفَرِّقَةٌ، جَمْعُ شَتِيتٍ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: التَّقْدِيرُ أَزْوَاجًا شَتَّى مِنْ نَبَاتٍ. قَالَ: وَقَدْ يَكُونُ النَّبَاتُ شَتَّى، فَيَجُوزُ أَنْ يكون «شتى» نعتا لأزوجا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا لِلنَّبَاتِ، يُقَالُ: أَمْرٌ شَتٌّ، أَيْ: مُتَفَرِّقٌ، وَشَتَّ الْأَمْرُ شَتًّا وَشَتَاتًا تَفَرَّقَ، وَاشْتَتَّ مِثْلُهُ، وَالشَّتِيتُ: الْمُتَفَرِّقُ. قَالَ رُؤْبَةُ:
dikkat çekmek için mütekellim sîgasına iltifat yapılmıştır. Bu görüş, mütekellimin bir olmaması sebebiyle iltifatın zayi olmasını gerektirmesiyle birlikte zâhire de aykırı olduğu gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Buna ise şöyle cevap verilir: Sözün tamamı tek bir kimseden, yani Mûsâ'dan nakledilmektedir; hepsini nakleden ise bizzat Allah Sübhânehu'dur. Mana şöyledir: Biz o su vasıtasıyla, ziraat ve bakım sebebiyle 'ezvâc' yani çeşitli bitki türlerinden kısımlar ve benzerler çıkardık. { مِنْ نَبَاتٍ } sözü 'ezvâc' için sıfattır veya onun beyanıdır; aynı şekilde { شَتَّى } de onun bir diğer sıfatıdır; yani dağınık ve türlü türlü demektir, 'şetît'in çoğuludur. Ahfeş şöyle demiştir: Takdiri «أَزْوَاجًا شَتَّى مِنْ نَبَاتٍ» şeklindedir. O: 'Bitki de türlü türlü olabilir; binaenaleyh «şettâ» kelimesinin hem ezvâc kelimesine sıfat olması hem de nebât kelimesine sıfat olması caizdir' demiştir. «أَمْرٌ شَتٌّ» (dağınık bir iş) denir; «شَتَّ الْأَمْرُ شَتًّا وَشَتَاتًا» iş dağıldı demektir, «اشْتَتَّ» de bunun gibidir; 'şetît' ise dağınık olan demektir. Rû'be şöyle demiştir:
جَاءَتْ مَعًا وَأَطْرَقَتْ شَتِيتًا
Birlikte geldiler ve dağınık hâlde başlarını eğdiler.
............... ...
............... ...
وَجُمْلَةُ كُلُوا وَارْعَوْا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ، أَيْ: قَائِلِينَ لَهُمْ ذَلِكَ، وَالْأَمْرُ لِلْإِبَاحَةِ، يُقَالُ: رَعَتِ الْمَاشِيَةُ الْكَلَأَ وَرَعَاهَا صَاحِبُهَا رِعَايَةً، أَيْ: أَسَامَهَا وَسَرَّحَهَا، يَجِيءُ لَازِمًا وَمُتَعَدِّيًا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، وَالنُّهَى: الْعُقُولُ، جَمْعُ نُهْيَةٍ، وَخَصَّ ذَوِي النُّهَى لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يُنْتَهَى إِلَى رَأْيِهِمْ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ يَنْهَوْنَ النَّفْسَ عَنِ الْقَبَائِحِ، وَهَذَا كُلُّهُ مِنْ مُوسَى احْتِجَاجٌ عَلَى فِرْعَوْنَ فِي إِثْبَاتِ الصَّانِعِ جَوَابًا لقوله: فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى. وَالضَّمِيرُ فِي مِنْها خَلَقْناكُمْ وَمَا بَعْدَهُ رَاجِعٌ إِلَى الْأَرْضِ الْمَذْكُورَةِ سَابِقًا. قَالَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ: يَعْنِي أَنَّ آدَمَ خُلِقَ مِنَ الْأَرْضِ وَأَوْلَادُهُ مِنْهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنَّ كُلَّ نُطْفَةٍ مَخْلُوقَةٍ مِنَ التُّرَابِ فِي ضِمْنِ خَلْقِ آدَمَ لِأَنَّ كُلَّ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْبَشَرِ لَهُ حَظٌّ مِنْ خَلْقِهِ وَفِيها أَيْ: فِي الْأَرْضِ نُعِيدُكُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ فَتُدْفَنُونَ فِيهَا وَتَتَفَرَّقُ أَجَزَاؤُكُمْ حَتَّى تَصِيرَ مِنْ جِنْسِ الْأَرْضِ، وَجَاءَ بِفِي دُونَ إِلَى لِلدَّلَالَةِ عَلَى الِاسْتِقْرَارِ وَمِنْها أَيْ: مِنَ الْأَرْضِ نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى أَيْ: بِالْبَعْثِ وَالنُّشُورِ وَتَأْلِيفِ الْأَجْسَامِ وَرَدِّ الْأَرْوَاحِ إِلَيْهَا عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيْهِ قَبْلَ الْمَوْتِ، وَالتَّارَةُ كَالْمَرَّةِ وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها أَيْ: أَرَيْنَا فِرْعَوْنَ وَعَرَّفْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا، وَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ هِيَ الْآيَاتُ التِّسْعُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ عَلَى أَنَّ الْإِضَافَةَ لِلْعَهْدِ. وَقِيلَ:
{ كُلُوا وَارْعَوْا } “Yeyiniz, hayvanlarınızı otlatınız” cümlesi, takdirî bir sözle hâl olarak nasb mahallindedir; yani 'onlara böyle diyerek' takdirindedir. Emir mubahlık ifade eder. «رَعَتِ الْمَاشِيَةُ الْكَلَأَ» (hayvanlar otu otladı) ve «رَعَاهَا صَاحِبُهَا رِعَايَةً» (sahibi onları otlattı) denir; yani otlağa saldı demektir; hem lâzım hem müteaddî olarak gelir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى } “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır” buyruğundaki işaret, bu ayetlerde daha önce zikredilen hususlaradır. 'Nühâ' (النُّهَى), nuhyenin çoğulu olup akıllar demektir. Akıl sahiplerini tahsis etmiştir; çünkü görüşlerine başvurulup durulan kimseler onlardır. Bir görüşe göre de nefsi çirkinliklerden nehyettikleri (alıkoydukları) içindir. Bunların hepsi Mûsâ'nın, { فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى } sözüne bir cevap olarak Yaratıcı'yı ispat hususunda Firavun'a karşı getirdiği delillerdir. { مِنْها خَلَقْناكُمْ } “Sizi ondan yarattık” ve devamındaki zamir, önceden zikredilen yeryüzüne dönmektedir. Zeccâc ve başkaları şöyle demiştir: Yani Âdem topraktan yaratıldı, çocukları da ondandır. Denildi ki mana şudur: Âdem'in yaratılışı zımnında her nutfe topraktan yaratılmıştır; çünkü insan fertlerinden her birinin onun yaratılışından bir payı vardır. { وَفِيها } yani o yeryüzüne { نُعِيدُكُمْ } “ve yine ona döndüreceğiz” ölümden sonra; böylece oraya defnedilirsiniz ve parçalarınız yeryüzünün cinsinden oluncaya kadar dağılır. Karar kılmayı göstermek için «إِلَى» yerine «فِي» ile gelmiştir. { وَمِنْها } yani yeryüzünden { نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى } “ve bir defa daha sizi ondan çıkaracağız” yani diriliş, haşir, bedenlerin bir araya getirilmesi ve ruhların ölümden önceki hâli üzere bedenlere iadesi ile [çıkaracağız]. 'Târe' (التَّارَةُ), kerre (defa) gibidir. { وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها } “Andolsun ki Biz ona bütün ayetlerimizi gösterdik” yani Firavun'a bütün ayetlerimizi gösterdik ve tanıttık. Ayetlerden murat, izafet ahd için olmak üzere { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ } ayetinde zikredilen dokuz ayettir (mucizedir). Şöyle de denilmiştir:
الْمُرَادُ جَمِيعُ الْآيَاتِ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُوسَى، وَالَّتِي جَاءَ بِهَا غَيْرُهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَأَنَّ مُوسَى قَدْ كَانَ عَرَّفَهُ جَمِيعَ مُعْجِزَاتِهِ وَمُعْجِزَاتِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ حُجَجُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الدَّالَّةُ عَلَى تَوْحِيدِهِ فَكَذَّبَ وَأَبى أَيْ: كَذَّبَ فِرْعَوْنُ مُوسَى، وَأَبَى عَلَيْهِ أَنْ يُجِيبَهُ إِلَى الْإِيمَانِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُفْرَ فِرْعَوْنُ كُفْرُ عِنَادٍ لِأَنَّهُ رَأَى الْآيَاتِ وَكَذَّبَ بِهَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا. وَجُمْلَةُ قالَ أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يَا مُوسى مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا قَالَ فِرْعَوْنُ بَعْدَ هَذَا؟ وَالْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ لِمَا جَاءَ بِهِ مُوسَى مِنَ الْآيَاتِ، أَيْ: جِئْتَ يَا مُوسَى لِتُوهِمَ النَّاسَ بِأَنَّكَ نبيّ يجب
Kastedilenin, Mûsâ’nın getirdiği ve diğer peygamberlerin getirdiği bütün ayetler olduğu, Mûsâ’nın ona hem kendi mucizelerinin tamamını hem de diğer peygamberlerin mucizelerini tanıtmış olduğu da [söylenmiştir]; ancak birincisi daha evladır. Ayetlerden kastın, Sübhânehu olan Allah’ın tevhidini gösteren delilleri olduğu da söylenmiştir. { فَكَذَّبَ وَأَبى } “Fakat o yalanladı ve kaçındı”; yani Firavun Mûsâ’yı yalanladı ve ona imana icabet etmekten kaçındı. Bu da Firavun’un küfrünün bir inat küfrü olduğuna delalet eder; çünkü o ayetleri gördü ve onları yalanladı; nitekim [Allah Teâlâ’nın] şu buyruğunda [belirtildiği] gibidir: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا } “Kendileri de bunların [hak olduğuna] kesin bir kanaat getirdikleri halde, zulüm ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler”. { قالَ أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يَا مُوسى } “Dedi ki: 'Ey Mûsâ! Sihrinle bizi yurdumuzdan çıkarasın diye mi bize geldin?'” cümlesi, takdirî bir sorunun cevabı olan müste’nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir; sanki 'Bundan sonra Firavun ne dedi?' denilmiş gibidir. [Cümlenin başındaki] hemze, Mûsâ’nın getirdiği ayetleri inkâr içindir; yani: Ey Mûsâ! İnsanlara, senin kendisine tâbi olunması gereken bir peygamber olduğun vehmini vermek için mi geldin...
عَلَيْهِمُ اتِّبَاعُكَ، وَالْإِيمَانُ بِمَا جِئْتَ بِهِ، حَتَّى تَتَوَصَّلَ بِذَلِكَ الْإِيهَامُ الَّذِي هُوَ شُعْبَةٌ مِنَ السِّحْرِ إِلَى أَنْ تَغْلِبَ عَلَى أَرْضِنَا وَتُخْرِجَنَا مِنْهَا. وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْمَلْعُونُ الْإِخْرَاجَ مِنَ الْأَرْضِ لِتَنْفِيرِ قَوْمِهِ عَنْ إِجَابَةِ مُوسَى، فَإِنَّهُ إِذَا وَقَعَ فِي أَذْهَانِهِمْ وَتَقَرَّرَ فِي أَفْهَامِهِمْ أَنَّ عَاقِبَةَ إِجَابَتِهِمْ لِمُوسَى الْخُرُوجُ مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَوْطَانِهِمْ كَانُوا غَيْرَ قَابِلَيْنِ لِكَلَامِهِ، وَلَا نَاظِرِينَ فِي مُعْجِزَاتِهِ، وَلَا مُلْتَفِتِينَ إِلَى مَا يَدْعُو إِلَيْهِ مِنَ الْخَيْرِ فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ الْفَاءُ لِتَرْتِيبِ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا وَاللَّامُ هِيَ الْمُوطِّئَةُ لِلْقَسَمِ، أَيْ: وَاللَّهِ لَنُعَارِضَنَّكَ بِمِثْلِ مَا جِئْتَ بِهِ مِنَ السِّحْرِ، حَتَّى يَتَبَيَّنَ لِلنَّاسِ أَنَّ الَّذِي جِئْتَ بِهِ سِحْرٌ يَقْدِرُ عَلَى مَثَلِهِ السَّاحِرُ فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً هُوَ مَصْدَرٌ، أَيْ:
Tâ ki bir sihir şubesi olan bu vehim vasıtasıyla yurdumuza galip gelip bizi oradan çıkarasın! O lânetli, Mûsâ'ya icabet etmekten kavmini nefret ettirmek için yurttan çıkarılmayı zikretmiştir; çünkü şayet Mûsâ'ya icabet etmelerinin sonucunun yurtlarından ve vatanlarından çıkmak olduğu zihinlerine yerleşip anlayışlarında kesinleşirse, onun sözünü kabul etmez, mucizelerine bakmaz ve davet ettiği hayra iltifat etmezlerdi. { فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ } “Öyleyse biz de mutlaka sana onun benzeri bir sihir getireceğiz”. Fâ harfi sonrasının öncesine terettüp etmesi içindir; lâm ise yeminin mukaddimesidir (yemin bildirir); yani: Vallahi, insanlara senin getirdiğin şeyin bir büyücünün benzerini yapabileceği bir sihir olduğu açıklığa kavuşuncaya kadar, senin sihir olarak getirdiğin şeyin misliyle sana karşı koyacağız. { فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً } “Bizimle senin aranda bir buluşma vakti belirle”. Bu bir masdardır, yani:
وَعْدًا، وَقِيلَ: اسْمُ مَكَانٍ، أَيِ: اجْعَلْ لَنَا يَوْمًا مَعْلُومًا، أَوْ مَكَانًا مَعْلُومًا لَا نُخْلِفُهُ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ مَصْدَرٌ، وَلِهَذَا قَالَ: لَا نُخْلِفُهُ أَيْ: لَا نُخْلِفُ ذَلِكَ الْوَعْدَ، وَالْإِخْلَافُ: أَنْ تَعِدَ شَيْئًا وَلَا تنجزه.
bir sözleşme yap; mekân ismi olduğu da söylenmiştir; yani: Bizim için caymayacağımız belirli bir gün veya belirli bir yer tayin et. Kuşeyrî şöyle demiştir: Zahir olan onun masdar olmasıdır; bundan dolayı { لَا نُخْلِفُهُ } buyurmuştur; yani biz o vaatten dönmeyiz. İhlâf (إِخْلَاف): Bir şeyi vadedip onu yerine getirmemendir.
قال الجوهري: الميعاد: المواعدة والوقت والموضع، وكذلك الوعد. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ وَشَيْبَةُ وَالْأَعْرَجُ لَا نُخْلِفُهُ بِالْجَزْمِ عَلَى أَنَّهُ جَوَابٌ لِقَوْلِهِ اجْعَلْ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِمَوْعِدًا، أَيْ:
Cevherî şöyle demiştir: Mîâd (الميعاد); karşılıklı sözleşmek, vakit ve mekân demektir; vaad de böyledir. Ebû Ca'fer b. Ka'kâ', Şeybe ve A'rec { لَا نُخْلِفُهُ } ifadesini, { اجْعَلْ } sözünün cevabı olarak cezm ile okumuşlardır. Diğerleri ise { مَوْعِداً } kelimesinin sıfatı olarak ref ile okumuşlardır; yani:
لَا نُخْلِفُ ذَلِكَ الْوَعْدَ نَحْنُ وَلا أَنْتَ وَفَوَضَ تَعْيِينَ الْمَوْعِدِ إِلَى مُوسَى إِظْهَارًا لِكَمَالِ اقْتِدَارِهِ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ مَا أَتَى بِهِ مُوسَى، وَانْتِصَابُ مَكاناً سُوىً بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَصْدَرُ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ مَوْعِدٍ.
{ نَحْنُ وَلا أَنْتَ } “ne bizim ne de senin caymayacağımız” o vaatten caymayız. Mûsâ'nın getirdiğinin benzerini getirmeye olan tam iktidarını göstermek için buluşma vaktinin tayinini Mûsâ'ya havale etti. { مَكاناً سُوىً } “uygun bir yerde” ifadesinin nasbı, masdarın delalet ettiği takdirî bir fiille veya { مَوْعِداً } kelimesinden bedel olmasındandır.
قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ سُوىً بِضَمِّ السِّينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ كَسْرَ السِّينِ لِأَنَّهَا اللُّغَةُ الْعَالِيَةُ الْفَصِيحَةُ وَالْمُرَادُ مَكَانًا مُسْتَوِيًا، وَقِيلَ: مَكَانًا مُنْصِفًا عَدْلًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: يُقَالُ سِوًى وَسُوًى، أَيْ: عَدْلٌ، يَعْنِي عَدْلًا بَيْنَ الْمَكَانَيْنِ. قَالَ زُهَيْرٌ:
İbn Âmir, Âsım ve Hamza sîn'in dammesiyle { سُوىً } şeklinde okumuş; diğerleri ise kesresiyle okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim, en fasih ve yüksek lehçe olduğu için sîn'in kesresini tercih etmişlerdir. Kastedilen, düz bir yerdir; bizimle senin aranda insaflı ve eşit olan bir yer olduğu da söylenmiştir. Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Siven' (سِوًى) ve 'süven' (سُوًى) denilir ki bu adalet (eşitlik) demektir; yani iki yer arasında eşit olan demektir. Züheyr şöyle demiştir:
أَرَوْنَا خُطَّةً لَا ضَيْمَ فِيهَا ... يُسَوِّي بَيْنَنَا فيها السّواء
Bize içinde haksızlık olmayan bir plan gösterdiler ... Eşitlik onda aramızı denkleştirir.
قال أبو عبيدة والقتبي: مَعْنَاهُ مَكَانًا وَسَطًا بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِمُوسَى بْنِ جَابِرٍ الْحَنَفِيِّ:
Ebû Ubeyde ve Kutebî şöyle demiştir: Bunun manası, iki fırka arasında orta bir yerdir. Ebû Ubeyde, Mûsâ b. Câbir el-Hanefî'nin şu beytini inşad etmiştir:
وَإِنَّ أَبَانَا كان حلّ ببلدة ... سوى بين قيس عيلان وَالْفَزَرِ
Şüphesiz babamız öyle bir beldeye yerleşmişti ki ... Kays Aylân ile Fezer arasında ortada ve eşitti.
وَالْفَزَرُ: سَعْدُ بْنُ زَيْدِ مَنَاةَ. ثُمَّ وَاعَدَهُ مُوسَى بِوَقْتٍ مَعْلُومٍ فَ قالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ وَالسُّدِّيُّ: كَانَ ذَلِكَ يَوْمَ عِيدٍ يَتَزَيَّنُونَ فِيهِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ ذَلِكَ يَوْمَ عَاشُورَاءَ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَوْمُ السَّبْتِ، وَقِيلَ: يَوْمُ النَّيْرُوزِ، وَقِيلَ: يَوْمُ كَسْرِ الْخَلِيجِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْمَشُ وَعِيسَى الثَّقَفِيُّ وَالسُّلَمِيُّ وَهُبَيْرَةُ عَنْ حَفْصٍ يَوْمُ الزِّينَةِ بِالنَّصْبِ، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو، أَيْ:
Fezer: Sa'd b. Zeyd Menât'tır. Sonra Mûsâ ona belirli bir vakit ile randevu vererek { قالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Buluşma vaktiniz bayram günü... olsun'” dedi. Mücâhid, Katâde, Mukâtil ve Süddî şöyle demiştir: Bu, süslendikleri bir bayram günüydü. Saîd b. Cübeyr: 'O gün Âşûrâ günüydü' dedi. Dahhâk: 'Cumartesi günüydü' dedi. Nevruz günü olduğu da, Nil kanalının açılış günü olduğu da söylenmiştir. Hasan, A'meş, Îsâ es-Sekafî, Sülemî ve Hafs rivayetiyle Hübeyre { يَوْمُ الزِّينَةِ } ifadesini nasb ile okumuşlardır; bu kıraat Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir; yani:
فِي يَوْمِ الزِّينَةِ إِنْجَازُ مَوْعِدَنَا. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مَوْعِدُكُمْ، وَإِنَّمَا جُعِلَ الْمِيعَادُ زَمَانًا بَعْدَ أَنْ طَلَبَ منه فرعون أن يكون سُوًى، لِأَنَّ يَوْمَ الزِّينَةِ يَدُلُّ عَلَى مَكَانٍ مَشْهُورٍ يَجْتَمِعُ فِيهِ النَّاسُ ذَلِكَ الْيَوْمَ، أَوْ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: مَوْعِدُكُمْ مَكَانُ يَوْمِ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى مَعْطُوفٌ عَلَى يَوْمِ الزِّينَةِ فَيَكُونُ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، أَوْ عَلَى الزِّينَةِ فَيَكُونُ فِي مَحَلِّ جَرٍّ، يَعْنِي ضُحَى ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَالْمُرَادُ بِالنَّاسِ أَهْلُ مِصْرَ. وَالْمَعْنَى:
buluşmamızın gerçekleşmesi bayram günündedir [demektir]. Diğerleri ise { مَوْعِدُكُمْ } kelimesinin haberi olarak ref ile okumuşlardır. Firavun'un kendisinden eşit bir yer istemesinden sonra buluşmanın bir zaman kılınması; bayram gününün insanların o gün toplandığı meşhur bir mekâna delalet etmesinden yahut mahzuf bir muzaf takdiriyle 'buluşma vaktiniz bayram gününün yeridir' anlamında olmasındandır. { وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } “ve insanların kuşluk vaktinde toplanması olsun” ifadesi { يَوْمُ الزِّينَةِ } üzerine matuftur, bu durumda ref mahallindedir; yahut { الزِّينَةِ } üzerine matuftur, bu durumda cer mahallinde olur; yani o günün kuşluk vaktidir. İnsanlardan murat Mısır halkıdır. Manası:
يُحْشَرُونَ إِلَى الْعِيدِ وَقْتَ الضُّحَى، وَيَنْظُرُونَ فِي أَمْرِ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى إِذَا رَأَيْتَ النَّاسَ يُحْشَرُونَ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ ضُحًى فَذَلِكَ الْمَوْعِدُ. قَالَ: وَجَرَتْ عَادَتُهُمْ بِحَشْرِ النَّاسِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ. وَالضُّحَى قَالَ الْجَوْهَرِيُّ:
Kuşluk vaktinde bayrama toplanırlar ve Mûsâ ile Firavun'un durumuna bakarlar. Ferrâ şöyle demiştir: Mana, kuşluk vakti insanların her taraftan toplandığını gördüğün andır, işte buluşma vakti odur. O: 'O günde insanları toplamak onların âdeti hâline gelmişti' demiştir. Duhâ hakkında Cevherî şöyle demiştir:
ضَحْوَةُ النَّهَارِ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، ثُمَّ بَعْدَهُ الضُّحَى، وَهُوَ حِينَ تُشْرِقُ الشَّمْسُ، وَخَصَّ الضُّحَى لِأَنَّهُ أَوَّلُ
Güneşin doğuşundan sonra gündüzün parlaması (dahve), sonra da onun ardından güneşin tamamen parıldadığı vakit olan duhâdır. Duhâ vaktini tahsis etti; çünkü o,
النَّهَارِ، فَإِذَا امْتَدَّ الْأَمْرُ بَيْنَهُمَا كَانَ فِي النَّهَارِ مُتَّسَعٌ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْجَحْدَرَيُّ وَأَنْ يَحْشُرَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ: أَيْ: وَأَنْ يَحْشُرَ اللَّهُ النَّاسَ ضُحًى. وَرُوِيَ عَنِ الْجَحْدَرِيِّ أَنَّهُ قَرَأَ وَأَنْ نَحْشُرَ بِالنُّونِ. وَقَرَأَ بَعْضُ الْقُرَّاءِ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ، أَيْ: وَأَنْ تُحْشَرَ أَنْتَ يَا فِرْعَوْنُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ.
gündüzün başlangıcıdır; dolayısıyla aralarındaki mesele uzayacak olursa gündüzde geniş bir vakit bulunmuş olur. İbn Mes'ûd ve Cahderî, fâil için bina ile { وَأَنْ يَحْشُرَ } şeklinde okumuşlardır; yani: Allah insanları kuşluk vakti toplasın demektir. Cahderî'den nûn harfiyle «وَأَنْ نَحْشُرَ» okuduğu da rivayet edilmiştir. Bazı kurrâ ise üstteki tâ ile «وَأَنْ تُحْشَرَ» okumuştur; yani: Sen ey Firavun toplanasın demektir. Diğerleri ise meful için bina ile yâ ile okumuşlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا قَالَ: يُعَجِّلُ أَوْ أَنْ يَطْغى قَالَ: يَعْتَدِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: أَسْمَعُ وَأَرى قَالَ: أَسْمَعُ مَا يَقُولُ وَأَرَى مَا يُجَاوِبُكُمَا بِهِ، فَأُوحِي إِلَيْكُمَا فَتُجَاوِبَانِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا } ayeti hakkında: 'Bize acele ceza vermesinden' dediğini, { أَوْ أَنْ يَطْغى } hakkında ise: 'Haddi aşmasından [korkarız]' dediğini nakletmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den { أَسْمَعُ وَأَرى } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Ne söylediğini işitir, size ne cevap verdiğini görürüm; sonra size vahyederim ve siz de ona cevap verirsiniz.' İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmişlerdir:
لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُوسَى إِلَى فِرْعَوْنَ قَالَ: رَبِّ أَيَّ شيء أقول؟ قال: قل أهيا شراهيا. قال الأعمش: تَفْسِيرُ ذَلِكَ:
Allah Mûsâ'yı Firavun'a gönderdiğinde [Mûsâ]: 'Rabbim, ne söyleyeyim?' dedi. [Allah]: 'Ehyâ Şerâhiyâ de' buyurdu. A'meş dedi ki: Bunun tefsiri:
الْحَيُّ قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ، وَالْحَيُّ بَعْدَ كُلِّ شَيْءٍ. وَجَوَّدَ السُّيُوطِيُّ إِسْنَادَهُ، وَسَبَقَهُ إِلَى تَجْوِيدِ إِسْنَادِهِ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى قَالَ: كَذَّبَ بِكِتَابِ اللَّهِ وَتَوَلَّى عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
'Her şeyden önce diri olan ve her şeyden sonra diri olan' demektir. Süyûtî bunun isnadının kaliteli olduğunu belirtmiştir; isnadının kaliteli olduğunu söylemekte İbn Kesîr de tefsirinde ondan önce davranmıştır. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } ayeti hakkında: 'Allah'ın Kitabı'nı yalanlayan ve Allah'a itaatten yüz çeviren' dediğini nakletmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında nakletmişlerdir:
أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ قَالَ: خَلَقَ لِكُلِّ شَيْءٍ زَوْجَهُ ثُمَّ هَدى قَالَ: هَدَاهُ لِمَنْكَحِهِ وَمَطْعَمِهِ وَمَشْرَبِهِ وَمَسْكَنِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا يَضِلُّ رَبِّي قَالَ:
{ أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ } “Her şeye yaratılışını verdi” ayeti hakkında: 'Her şey için eşini yarattı', { ثُمَّ هَدى } “sonra da yol gösterdi” ayeti hakkında ise: 'Onu evlenmesine, yiyeceğine, içeceğine ve meskenine yöneltti' dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { لَا يَضِلُّ رَبِّي } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir:
لَا يُخْطِئُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ نَباتٍ شَتَّى قَالَ:
'Hata etmez.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { مِنْ نَباتٍ شَتَّى } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir:
مُخْتَلِفٌ. وَفِي قَوْلِهِ: لِأُولِي النُّهى قَالَ: لِأُولِي التُّقَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ لِأُولِي النُّهى قَالَ:
'Çeşitli [bitkiler].' { لِأُولِي النُّهى } hakkında ise: 'Takva sahipleri için' dedi. İbnü'l-Münzir ondan { لِأُولِي النُّهى } hakkında şöyle dediğini nakletmiştir:
لِأُولِي الْحِجَا وَالْعَقْلِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ قَالَ: إِنَّ الْمَلَكُ يَنْطَلِقُ فَيَأْخُذُ مِنْ تُرَابِ الْمَكَانِ الَّذِي يُدْفَنُ فِيهِ، فَيَذُرُّهُ عَلَى النُّطْفَةِ، فَيَخْلُقُ مِنَ التُّرَابِ وَمِنَ النُّطْفَةِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْحَاكِمُ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: لَمَّا وُضِعَتْ أُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْقَبْرِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى، بِسْمِ اللَّهِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَعَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ» . وَفِي حَدِيثٍ فِي السُّنَنِ: «أَنَّهُ أَخَذَ قَبْضَةً مِنَ التُّرَابِ فَأَلْقَاهَا فِي الْقَبْرِ وَقَالَ:
'Zekâ ve akıl sahipleri için.' Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Atâ el-Horasânî'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: Melek gider, kişinin defnedileceği yerin toprağından alır ve onu nutfenin üzerine saçar; böylece o, topraktan ve nutfeden yaratılır; nitekim Allah'ın { مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ } sözü de budur. Ahmed ve Hâkim, Ebû Ümâme'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Ümmü Gülsüm kabre konulduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى، بِسْمِ اللَّهِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَعَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ» (Sizi ondan yarattık, yine ona döndüreceğiz ve bir defa daha sizi ondan çıkaracağız. Allah'ın adıyla, Allah yolunda ve Resûlullah'ın milleti/dini üzere). Sünen'de geçen bir hadiste ise: «Topraktan bir avuç aldı, onu kabre attı ve:
مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ، ثُمَّ أُخْرَى وَقَالَ: وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ، ثُمَّ أُخْرَى وَقَالَ: وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ قَالَ: يَوْمُ عَاشُورَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عمرو نحوه.
«مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ» (Sizi ondan yarattık) dedi; sonra bir avuç daha aldı ve: «وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ» (Yine ona döndüreceğiz) dedi; sonra bir avuç daha aldı ve: «وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى» (Ve bir defa daha sizi ondan çıkaracağız) dedi.» Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } sözü hakkında: 'Âşûrâ günüdür' dediğini nakletmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Amr'dan da bunun bir benzerini nakletmiştir.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٦٠ الى ٧٠]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler: 60-70]
فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى (٦٠) قالَ لَهُمْ مُوسى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى (٦١) فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوى (٦٢) قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى (٦٣) فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى (٦٤)
{ فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى (٦٠) قالَ لَهُمْ مُوسى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى (٦١) فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوى (٦٢) قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى (٦٣) فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى (٦٤) } “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, hilesini (tüm büyücülerini) topladı, sonra geldi. (60) Mûsâ onlara dedi ki: 'Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın, yoksa sizi bir azap ile kökünüzü kesip yok eder. İftira eden gerçekten hüsrana uğramıştır.' (61) Bunun üzerine onlar durumlarını aralarında tartıştılar ve gizlice fısıldaştılar. (62) Dediler ki: 'Şüphesiz bu ikisi iki büyücüdür; büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve sizin en üstün yolunuzu yok edip gidermek istiyorlar.' (63) 'Öyleyse hilenizi birleştirin, sonra saf hâlinde gelin. Bugün üstün gelen muhakkak kurtulmuştur.' (64)”
قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى (٦٥) قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى (٦٧) قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى (٦٨) وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى (٦٩)
{ قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى (٦٥) قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى (٦٧) قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى (٦٨) وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى (٦٩) } “[Sihirbazlar:] 'Ey Mûsâ! Ya sen [önce] at ya da ilk atanlar biz olalım' dediler. (65) [Mûsâ:] 'Hayır, siz atın' dedi. Bir de baktı ki büyüleri yüzünden ipleri ve değnekleri kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünüyor. (66) Bu yüzden Mûsâ içinde bir korku duydu. (67) Dedik ki: 'Korkma! Üstün gelecek olan kesinlikle sensin.' (68) 'Sağ elindekini at, onların yaptıklarını yutsun. Çünkü onların yaptıkları ancak bir büyücü tuzağıdır. Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz.' (69)”
فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى (٧٠)
{ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى (٧٠) } “Sonunda büyücüler secdeye kapandılar ve: 'Hârûn ve Mûsâ'nın Rabbine iman ettik' dediler. (70)”
قَوْلُهُ: فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ أَيِ: انْصَرَفَ مِنْ ذَلِكَ الْمَقَامِ لَيُهَيِّئَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِمَّا تَوَاعَدَا عَلَيْهِ، وَقِيلَ:
{ فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ } sözü; yani sözleştikleri şey için ihtiyaç duyacağı şeyleri hazırlamak üzere o makamdan ayrılıp gitti, demektir. Şöyle de denilmiştir:
مَعْنَى تَوَلَّى أَعْرَضَ عَنِ الْحَقِّ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى فَجَمَعَ كَيْدَهُ أَيْ: جَمَعَ مَا يَكِيدُ بِهِ مِنْ سِحْرِهِ وَحِيلَتِهِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ جَمَعَ السَّحَرَةَ، قِيلَ: كَانُوا اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ، وَقِيلَ أربعمائة، وقيل: اثنا عَشَرَ أَلْفًا، وَقِيلَ: أَرْبَعَةَ عَشَرَ أَلْفًا، وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: كَانُوا ثَمَانِينَ أَلْفًا ثُمَّ أَتى أَيْ: أَتَى الْمَوْعِدُ الَّذِي تَوَاعَدَا إِلَيْهِ مَعَ جَمْعِهِ الَّذِي جَمَعَهُ، وَجُمْلَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً دَعَا عَلَيْهِمْ بِالْوَيْلِ، وَنَهَاهُمْ عَنِ افْتِرَاءِ الْكَذِبِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِمَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: أَلْزَمَهُمُ اللَّهُ وَيْلًا. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نِدَاءً كَقَوْلِهِ: يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا . فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ السُّحْتُ: الِاسْتِئْصَالُ، يُقَالُ: سَحَتَ وَأَسْحَتَ بِمَعْنًى، وَأَصْلُهُ اسْتِقْصَاءُ الشَّعْرِ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ إِلَّا شُعْبَةَ فَيُسْحِتَكُمْ بِضَمِّ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ مِنْ أَسْحَتَ، وَهِيَ لُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهِ مَنْ سَحَتَ، وَهِيَ لُغَةُ الْحِجَازِ، وَانْتِصَابُهُ عَلَى أَنَّهُ جَوَابٌ لِلنَّهْيِ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى أَيْ: خَسِرَ وَهَلَكَ وَالْمَعْنَى: قَدْ خَسِرَ مَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ أَيَّ كَذِبٍ كَانَ فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ أَيِ: السَّحَرَةُ لَمَّا سَمِعُوا كَلَامَ مُوسَى تَنَاظَرُوا وَتَشَاوَرُوا وَتَجَاذَبُوا أَطْرَافَ الْكَلَامِ فِي ذلك وَأَسَرُّوا النَّجْوى أي: من موسى، وكان نَجْوَاهُمْ هِيَ قَوْلَهُمْ إِنْ هذانِ لَساحِرانِ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ تَنَاجَوْا فِيمَا بَيْنَهُمْ فَقَالُوا: إِنْ كَانَ مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى سِحْرًا فَسَنَغْلِبُهُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَسَيَكُونُ لَهُ أَمْرٌ وَقِيلَ: الَّذِي أَسَرُّوهُ أَنَّهُ إِذَا غَلَبَهُمُ اتَّبَعُوهُ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ وَقِيلَ: الَّذِي أَسَرُّوهُ أَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا قَوْلَ مُوسَى: «وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ» ، قَالُوا: «مَا هَذَا بِقَوْلِ سَاحِرٍ» . وَالنَّجْوَى: الْمُنَاجَاةُ، يَكُونُ اسْمًا وَمَصْدَرًا.
«تَوَلَّى» kelimesinin manası, haktan yüz çevirdi, demektir; ancak birincisi daha evladır. { فَجَمَعَ كَيْدَهُ } “Bunun üzerine hilesini topladı” yani sihirden ve hileden tuzak kuracağı şeyleri topladı; bundan kastedilen sihirbazları toplamasıdır. Onların yetmiş iki kişi olduğu söylenmiştir; dört yüz kişi olduğu, on iki bin kişi olduğu, on dört bin kişi olduğu da söylenmiştir; İbnü'l-Münzir ise seksen bin kişi olduklarını söylemiştir. { ثُمَّ أَتى } “Sonra geldi” yani topladığı toplulukla birlikte sözleştikleri randevu yerine geldi. { قالَ لَهُمْ مُوسى } “Mûsâ onlara dedi ki:” cümlesi, takdirî bir sorunun cevabı olan müste'nef bir cümledir. { وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “'Yazıklar olsun size! Allah'a karşı yalan uydurmayın...'”; onlara helak dilemiş ve yalan uydurmaktan onları men etmiştir. Zeccâc: 'Bu, mahzuf bir lafızla mensubdur, takdiri: «أَلْزَمَهُمُ اللَّهُ وَيْلًا» şeklindedir' demiştir. O: 'Bunun { يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } “Eyvah bize! Yattığımız yerden bizi kim kaldırdı?” ayetinde olduğu gibi bir nida olması da caizdir' demiştir. { فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ } “...Yoksa [O] bir azap ile kökünüzü kazır”; suht (السُّحْتُ), kökünü kazımak ve yok etmektir. «سَحَتَ» ve «أَسْحَتَ» aynı anlamda kullanılır; bunun aslı saçın kökünden kazınmasıdır. Şu'be hariç Kûfeliler, «أَسْحَتَ» fiilinden olmak üzere muzâraat harfinin dammesiyle { فَيُسْحِتَكُمْ } şeklinde okumuşlardır ki bu Benî Temîm'in lehçesidir. Diğerleri ise «سَحَتَ» fiilinden olmak üzere fetha ile okumuşlardır ki bu da Hicaz lehçesidir; nasb olması nehyin cevabı olmasındandır. { وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى } “İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır” yani kaybetmiş ve helak olmuştur; manası: Her ne şekilde olursa olsun Allah'a yalan iftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır. { فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ } “Bunun üzerine durumlarını kendi aralarında tartıştılar”; yani sihirbazlar Mûsâ'nın sözünü işitince aralarında münazara edip danıştılar ve bu hususta karşılıklı konuştular. { وَأَسَرُّوا النَّجْوى } “Ve gizli konuşmayı gizli tuttular”; yani Mûsâ'dan gizlediler. Onların gizli konuşmaları { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } “Şüphesiz bu ikisi iki büyücüdür” sözleri idi. Şöyle de denilmiştir: Kendi aralarında gizlice konuşup 'Eğer Mûsâ'nın getirdiği şey bir sihir ise onu mağlup ederiz; şayet Allah katından ise o zaman onun için bir durum olacaktır' dediler. Gizledikleri şeyin, şayet o kendilerine galip gelirse ona tâbi olacakları hususu olduğu da söylenmiştir; bunu Ferrâ ve Zeccâc söylemiştir. Gizledikleri şeyin şu olduğu da söylenmiştir: Mûsâ'nın «وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ» sözünü işittiklerinde 'Bu bir sihirbaz sözü değildir' dediler. Necvâ (النَّجْوى) ise gizli konuşmaktır; hem isim hem de masdar olur.
قَرَأَ أَبُو عمرو إنّ هذين لَسَاحِرَانِ بِتَشْدِيدِ الْحَرْفِ الدَّاخِلِ عَلَى الْجُمْلَةِ، وَبِالْيَاءِ فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ عَلَى إِعْمَالِ إِنَّ عَمَلَهَا الْمَعْرُوفَ، وَهُوَ نَصْبُ الِاسْمِ وَرَفْعُ الْخَبَرِ وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الصَّحَابَةِ، وَبِهَا قَرَأَ الْحَسَنُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالنَّخَعِيُّ وَغَيْرُهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ، وَبِهَا قَرَأَ عَاصِمٌ الجحدري وعيسى ابن عُمَرَ كَمَا حَكَاهُ النَّحَّاسُ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ مُوَافِقَةٌ لِلْإِعْرَابِ الظَّاهِرِ، مُخَالِفَةٌ لِرَسْمِ الْمُصْحَفِ فَإِنَّهُ مَكْتُوبٌ بِالْأَلِفِ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ وَالْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ وَالْمُفَضَّلُ وَأَبَانُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ عَنْهُ إِنْ هذانِ بِتَخْفِيفِ إِنْ عَلَى أَنَّهَا نَافِيَةٌ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ مُوَافِقَةٌ لِرَسْمِ الْمُصْحَفِ وَلِلْإِعْرَابِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ مِثْلَ قِرَاءَتِهِمْ إِلَّا أَنَّهُ يُشَدِّدُ النُّونَ مِنْ «هَذَانِ» . وَقَرَأَ الْمَدَنِيُّونَ وَالْكُوفِيُّونَ وَابْنُ عَامِرٍ إِنْ هذانِ بِتَشْدِيدِ إِنَّ وَبِالْأَلِفِ، فَوَافَقُوا الرَّسْمَ وَخَالَفُوا الْإِعْرَابَ الظَّاهِرَ. وَقَدْ تَكَلَّمَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي توجيه قراءة المدنيين
Ebû Amr, cümlenin başına gelen harfi şeddeli ve ism-i işarette [elif yerine] yâ ile { إِنَّ هَذَيْنِ لَسَاحِرَانِ } şeklinde, inne'nin bilinen ameli olan ismini nasb ve haberini ref etmesi kuralı üzere okumuştur. Bu kıraat Osman, Âişe ve sahâbeden diğer kimselerden [radıyallâhu anhüm] rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî], Saîd b. Cübeyr, en-Nehaî ve tâbiînden diğer âlimler de böyle okumuştur. Nehhâs'ın naklettiğine göre Âsım el-Cahderî ve Îsâ b. Ömer de bu şekilde okumuşlardır. Bu kıraat zâhirî iraba uygun, mushafın hattına (yazılışına) ise aykırıdır; zira mushafta elif ile yazılmıştır. ez-Zührî, Halîl b. Ahmed, el-Mufaddal, Ebân, İbn Muhaysın, İbn Kesîr ve kendisinden gelen rivayette Hafs yoluyla Âsım, inne'nin nefiy (olumsuzluk edatı) olması esasına dayanarak şeddesiz (tahfîf ile) { إِنْ هَذَانِ } şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat hem mushafın hattına hem de iraba uygundur. İbn Kesîr de onların kıraati gibi okumuş, ancak «هَذَانِ» kelimesinin nûn harfini şeddeli yapmıştır. Medineliler, Kûfeliler ve İbn Âmir ise inne'nin şeddesi ve elif ile { إِنَّ هَذَانِ } şeklinde okumuşlar; böylece resm-i hatta uygun davranmış, zâhirî iraba ise aykırı düşmüşlerdir. İlim ehlinden bir topluluk Medinelilerin kıraatini tevcîh (açıklama) hususunda söz söylemişlerdir
وَالْكُوفِيِّينَ وَابْنِ عَامِرٍ، وَقَدِ اسْتَوْفَى ذِكْرَ ذَلِكَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَالنَّحَّاسُ، فَقِيلَ: إِنَّهَا لُغَةُ بَنِي الْحَارِثِ بْنِ كَعْبٍ، وَخَثْعَمَ، وَكِنَانَةَ يَجْعَلُونَ رَفْعَ الْمُثَنَّى وَنَصْبَهُ وَجَرَّهُ بِالْأَلِفِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :
Kûfelilerin ve İbn Âmir'in kıraatini tevcîh hususunda söz söylemişlerdir. İbnü'l-Enbârî ve Nehhâs bu konudaki açıklamaları etraflıca zikretmişlerdir. Şöyle denilmiştir: Bu, tesniyenin ref, nasb ve cer hâlini elif ile yapan Benî Hâris b. Ka'b, Has'am ve Kinâne kabilelerinin lehçesidir; şairin şu sözü de bundandır:
فَأَطْرَقَ إِطْرَاقَ الشُّجَاعِ وَلَوْ يَرَى ... مَسَاغًا لِنَابَاهُ الشُّجَاعُ لَصَمَّمَا
Cesur bir yılan gibi başını eğdi; şayet o cesur yılan iki azı dişi için geçecek bir yer bulsaydı mutlaka zehrini akıtırdı.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Diğer bir şairin sözü de şöyledir:
تَزَوُّدَ مِنَّا بَيْنَ أُذُنَاهُ ضَرْبَةً
Bizden iki kulağının arasına bir darbe azık aldı.
............... .....
............... .....
وَقَوْلُ الْآخَرِ»
Bir diğer şairin sözü de şöyledir:
:
:
إِنَّ أَبَاهَا وَأَبَا أَبَاهَا ... قَدْ بَلَغَا فِي الْمَجْدِ غَايَتَاهَا
Onun babası da babasının babası da... Yücelikte zirveye ulaşmışlardır.
وَمِمَّا يؤيّد هذا تصريح شيبويه وَالْأَخْفَشِ وَأَبِي زَيْدٍ وَالْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ: إِنَّ هَذِهِ القراءة على لغة بني الحارث ابن كَعْبٍ، وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ أَنَّهَا لُغَةُ بَنِيَ كِنَانَةَ، وَحَكَى غَيْرُهُ أَنَّهَا لُغَةُ خَثْعَمٍ، وَقِيلَ: إِنَّ «إِنْ» بِمَعْنَى نَعَمْ هَاهُنَا كَمَا حَكَاهُ الْكِسَائِيُّ عَنْ عَاصِمٍ، وَكَذَا حَكَاهُ سِيبَوَيْهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: رَأَيْتُ الزَّجَّاجَ وَالْأَخْفَشَ يَذْهَبَانِ إِلَيْهِ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: نَعَمْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bunu destekleyen hususlardan biri de Sîbeveyh, Ahfeş, Ebû Zeyd, Kisâî ve Ferrâ'nın şu açık beyanıdır: Bu kıraat Benî Hâris b. Ka'b kabilesinin lehçesine göredir. Ebû Ubeyde, Ebü'l-Hattâb'dan bunun Benî Kinâne'nin lehçesi olduğunu nakletmiş; bir başkası da Has'am kabilesinin lehçesi olduğunu rivayet etmiştir. Burada «إِنْ» edatının Kisâî'nin Âsım'dan, Sîbeveyh'in de benzer şekilde naklettiği üzere «نَعَمْ» (evet) anlamında olduğu da söylenmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: Zeccâc ve Ahfeş'in de bu görüşe meylettiklerini gördüm. Bu durumda takdir şöyledir: "Evet, bu ikisi muhakkak ki büyücüdür." Şairin şu sözü de bu kabildendir:
لَيْتَ شِعْرِي هَلْ لِلْمُحِبِّ شِفَاءٌ ... مِنْ جَوَى حُبِّهِنَّ إِنِ اللِّقَاءُ
Ah ne olaydı, bilseydim seven için bir şifa var mıdır... Onların aşkının yangınından; evet, buluşmaktır [şifası].
أَيْ: نَعَمِ اللِّقَاءُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: إن هذان لَهُمَا سَاحِرَانِ، ثُمَّ حَذَفَ الْمُبْتَدَأَ وَهُوَ هُمَا.
Yani: Evet, buluşmaktır. Zeccâc şöyle demiştir: Ayetteki mana şudur: "Şüphesiz bu ikisi, evet o ikisi büyücüdür", sonra mübteda olan "o ikisi" [zamiri] hazfedilmiştir.
وَأَنْكَرَهُ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ وَأَبُو الْفَتْحِ بْنُ جِنِّي، وَقِيلَ: إِنَّ الْأَلِفَ فِي هَذَا مُشَبَّهَةٌ بِالْأَلِفِ فِي يَفْعَلَانِ فَلَمْ تُغَيَّرْ، وَقِيلَ: إِنَّ الْهَاءَ مُقَدَّرَةٌ، أَيْ: إِنَّهُ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ، حَكَاهُ الزَّجَّاجُ عَنْ قُدَمَاءِ النَّحْوِيِّينَ، وَكَذَا حَكَاهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: إِنَّهُ لَمَّا كَانَ يُقَالُ هَذَا بِالْأَلِفِ فِي الرَّفْعِ وَالنَّصْبِ وَالْجَرِّ عَلَى حَالٍ وَاحِدَةٍ، وَكَانَتِ التَّثْنِيَةُ لَا تُغَيِّرُ الْوَاحِدَ أُجْرِيَتِ التَّثْنِيَةُ مَجْرَى الْوَاحِدِ، فَثَبَتَ الْأَلِفُ فِي الرَّفْعِ وَالنَّصْبِ وَالْجَرِّ، فَهَذِهِ أَقْوَالٌ تَتَضَمَّنُ توجيه هذه القراءة توجيها تَصِحُّ بِهِ وَتَخْرُجُ بِهِ عَنِ الْخَطَأِ، وَبِذَلِكَ يَنْدَفِعُ مَا رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ أَنَّهُ غَلَطٌ مِنَ الْكَاتِبِ لِلْمُصْحَفِ. يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ وَهِيَ أَرْضُ مِصْرَ بِسِحْرِهِما الَّذِي أَظْهَرَاهُ وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى قَالَ الْكِسَائِيُّ: بِطَرِيقَتِكُمْ: بِسُنَّتِكُمْ، وَالْمُثْلَى نَعْتٌ، كَقَوْلِكَ: امْرَأَةٌ كُبْرَى، تَقُولُ الْعَرَبُ: فُلَانٌ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْمُثْلَى يَعْنُونَ عَلَى الْهُدَى الْمُسْتَقِيمِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْعَرَبُ تَقُولُ: هَؤُلَاءِ طَرِيقَةُ قَوْمِهِمْ وَطَرَائِقُ قَوْمِهِمْ لِأَشْرَافِهِمْ، وَالْمُثْلَى تَأْنِيثُ الْأَمْثَلِ، وَهُوَ الْأَفْضَلُ، يُقَالُ: فُلَانٌ أَمْثَلُ قَوْمِهِ، أَيْ:
Ebû Alî el-Fârisî ve Ebü'l-Feth b. Cinnî bunu kabul etmemiştir. Bir görüşe göre buradaki elif, «يَفْعَلَانِ» fiilindeki elife benzetilmiş ve bu yüzden değiştirilmemiştir. Başka bir görüşe göre ise zamir olan hâ takdir edilmiştir; yani: "Gerçek şu ki bu ikisi büyücüdür." Bunu Zeccâc eski nahivcilerden nakletmiş, İbnü'l-Enbârî de aynı şekilde aktarmıştır. İbn Keysân ise şöyle demiştir: Tekil hâldeki «هَذَا» kelimesi ref, nasb ve cer durumlarının hepsinde tek bir şekilde elif ile söylendiği ve tesniye de tekil kelimenin yapısını bozmadığı için tesniye tekil gibi kabul edilmiş, böylece ref, nasb ve cer durumlarında elif sabit kalmıştır. İşte bunlar, bu kıraatin sahih olduğunu ve hatadan uzak bulunduğunu ortaya koyan açıklamalardır. Böylece Osman ve Âişe'den rivayet edilen "Bu, Mushaf kâtibinin bir hatasıdır" şeklindeki söz de çürütülmüş olmaktadır. { يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } “sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyorlar” yani Mısır topraklarından, { بِسِحْرِهِما } “büyüleriyle” yani ortaya koydukları büyü ile, { وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى } “en üstün olan dininizi/yolunuzu ortadan kaldırmak [istiyorlar]”. Kisâî şöyle demiştir: «بِطَرِيقَتِكُمْ», "sünnetinizi/yolunuzu" demektir; «الْمُثْلَى» ise sıfattır, tıpkı «امْرَأَةٌ كُبْرَى» (büyük kadın) demen gibidir. Araplar: "Falanca kimse örnek/üstün yol üzeredir" derler, bununla doğru ve dosdoğru hidayet üzerinde olduğunu kastederler. Ferrâ şöyle demiştir: Araplar, kavimlerinin ileri gelenleri ve şereflileri için: "Bunlar kavimlerinin örnek şahsiyetleridir" derler. «الْمُثْلَى», en faziletli anlamına gelen «الْأَمْثَل» kelimesinin müennesidir. Denilir ki: "Falanca kavminin en üstünüdür", yani:
أَفْضَلُهُمْ، وَهُمُ الْأَمَاثِلُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمَا إِنْ يَغْلِبَا بِسِحْرِهِمَا مَالَ إِلَيْهِمَا السَّادَةُ وَالْأَشْرَافُ مِنْكُمْ، أَوْ يَذْهَبَا بِمَذْهَبِكُمُ الَّذِي هُوَ أَمْثَلُ الْمَذَاهِبِ فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ الْإِجْمَاعُ: الْإِحْكَامُ وَالْعَزْمُ عَلَى الشَّيْءِ، قاله الفراء.
...onların en faziletlileridir; onlar seçkin kimselerdir (el-emâsil). Anlamı şudur: Eğer o ikisi sihirleriyle üstün gelirlerse, aranızdaki önderler ve ileri gelenler onlara meyleder veya en örnek yol olan sizin yolunuzu alıp götürürler. { فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ } “Artık tuzağınızı birleştirip kesinleştirin”; el-icmâ' (الْإِجْمَاعُ), bir işi sağlamlaştırmak ve ona kesin karar vermektir. Bunu Ferrâ söylemiştir.
تَقُولُ: أَجْمَعْتُ عَلَى الْخُرُوجِ، مِثْلُ أَزْمَعْتُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ لِيَكُنْ عَزْمُكُمْ كُلُّكُمْ كَالْكَيْدِ مُجْمَعًا عَلَيْهِ، وَقَدِ اتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى قَطْعِ الْهَمْزَةِ فِي أَجْمَعُوا إِلَّا أَبَا عَمْرٍو، فَإِنَّهُ قَرَأَ بِوَصْلِهَا وَفَتْحِ الْمِيمِ مِنَ الْجَمْعِ. قَالَ النَّحَّاسُ:
"Çıkmaya kesin karar verdim" dersin, nitekim «أَزْمَعْتُ» da bu anlamdadır. Zeccâc ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; tuzağınız üzerinde görüş birliğine varılmış gibi hepinizin azmi tek bir kararda birleşsin, demektir. Kıraat âlimleri, Ebû Amr müstesna, { أَجْمِعُوا } kelimesindeki hemzenin kat'ı (hemze-i kat' olarak) okunması hususunda ittifak etmişlerdir. Ebû Amr ise cem' kökünden olmak üzere hemzenin vaslı ve mîm harfinin fethasıyla [«فَاجْمَعُوا» şeklinde] okumuştur. Nehhâs şöyle demiştir:
وَفِيمَا حُكِيَ لِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ الْمُبَرِّدِ أَنَّهُ قَالَ: يَجِبُ عَلَى أَبِي عَمْرٍو أَنْ يَقْرَأَ بِخِلَافِ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، وَهِيَ الْقِرَاءَةُ الَّتِي عَلَيْهَا أَكْثَرُ النَّاسِ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا أَيْ: مُصْطَفِّينَ مُجْتَمِعِينَ لِيَكُونَ أَنْظَمَ لِأُمُورِهِمْ وَأَشَدَّ لِهَيْبَتِهِمْ، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الصَّفُّ: مَوْضِعُ الْمَجْمَعِ، وَيُسَمَّى الْمُصَلَّى الصَّفَّ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
Muhammed b. Yezîd el-Müberred'den bana nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Amr'ın bu kıraatin hilafına, yani insanların çoğunluğunun benimsediği kıraat üzere okuması gerekirdi. { ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا } “Sonra صف (saf) hâlinde gelin” yani işleri daha düzenli olsun ve heybetleri daha güçlü görünsün diye saf tutmuş, bir araya toplanmış olarak gelin demektir; müfessirlerin çoğunluğunun görüşü budur. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Saf, toplanma yeri demektir; namaz kılınan yere (musallâya) da saf adı verilir. Zeccâc şöyle demiştir:
وَعَلَى هَذَا مَعْنَاهُ: ثُمَّ ائْتُوا الْمَوْضِعَ الَّذِي تَجْتَمِعُونَ فِيهِ لِعِيدِكُمْ وَصَلَاتِكُمْ، يُقَالُ: أَتَيْتُ الصَّفَّ بِمَعْنَى أَتَيْتُ الْمُصَلَّى، فَعَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ يَكُونُ انْتِصَابُ صَفًّا عَلَى الْحَالِ، وَعَلَى تَفْسِيرِ أَبِي عُبَيْدَةَ يَكُونُ انْتِصَابُهُ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى ثُمَّ ائتوا والناس مُصْطَفُّونَ، فَيَكُونُ عَلَى هَذَا مَصْدَرًا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُجْمَعْ. وَقُرِئَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ بَعْدَهَا يَاءٌ، وَمَنْ تَرَكَ الْهَمْزَةَ أَبْدَلَ مِنْهَا أَلِفًا. وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى أَيْ: مَنْ غَلَبَ، يُقَالُ: اسْتَعْلَى عَلَيْهِ إِذَا غَلَبَهُ، وَهَذَا كُلُّهُ مِنْ قَوْلِ السَّحَرَةِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، وَقِيلَ: مِنْ قَوْلِ فِرْعَوْنَ لَهُمْ. وَجُمْلَةُ قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابًا لسؤال مقدّر، كأنه قيل: فماذا فعلوا بعد ما قَالُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ مَا قَالُوا؟ فَقِيلَ: قَالُوا يا موسى إما أن تلقي، و «أن» مَعَ مَا فِي حَيِّزِهَا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، أَيِ: اخْتَرْ إِلْقَاءَكَ أَوَّلًا أَوْ إِلْقَاءَنَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا وَمَا بَعْدَهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أي: الأمر إلقاؤك أو إلقاؤنا، وَمَفْعُولُ تُلْقِيَ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ مَا تُلْقِيهِ أَوَّلًا وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى مَا يُلْقِيهِ، أَوْ أَوَّلَ مَنْ يَفْعَلُ الْإِلْقَاءَ، وَالْمُرَادُ: إِلْقَاءُ الْعِصِيِّ عَلَى الْأَرْضِ، وَكَانَتِ السَّحَرَةُ مَعَهُمْ عِصِيٌّ، وَكَانَ مُوسَى قَدْ أَلْقَى عَصَاهُ يَوْمَ دَخَلَ عَلَى فِرْعَوْنَ، فَلَمَّا أَرَادَ السَّحَرَةُ مُعَارَضَتَهُ قَالُوا لَهُ هَذَا الْقَوْلَ، فَ قالَ لَهُمْ مُوسَى: بَلْ أَلْقُوا أَمَرَهُمْ بِالْإِلْقَاءِ أَوَّلًا لِتَكُونَ مُعْجِزَتُهُ أَظْهَرَ إِذَا أَلْقَوْا هُمْ مَا مَعَهُمْ، ثُمَّ يُلْقِي هُوَ عَصَاهُ فَتَبْتَلِعُ ذَلِكَ، وَإِظْهَارًا لِعَدَمِ الْمُبَالَاةِ بِسِحْرِهِمْ فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: ألقوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ، وَالْفَاءُ فَصَيْحَةٌ، وَإِذَا لِلْمُفَاجَأَةِ أَوْ ظَرْفِيَّةٌ. وَالْمَعْنَى: فَأَلْقَوْا، فَفَاجَأَ مُوسَى وَقْتَ أَنْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ سَعْيُ حِبَالِهِمْ وَعِصِيِّهِمْ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ عِصِيُّهُمْ بِضَمِّ الْعَيْنِ، وَهِيَ لُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا اتِّبَاعًا لِكَسْرَةِ الصَّادِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ ذَكْوَانَ وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ تُخَيَّلُ بِالْمُثَنَّاةِ لِأَنَّ الْعِصِيَّ وَالْحِبَالَ مُؤَنَّثَةٌ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَطَّخُوهَا بِالزِّئْبَقِ، فَلَمَّا أَصَابَهَا حَرُّ الشَّمْسِ ارْتَعَشَتْ وَاهْتَزَّتْ، وَقُرِئَ نُخَيِّلُ بِالنُّونِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ الْمُخَيِّلُ لِذَلِكَ، وَقُرِئَ يُخَيِّلُ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ عَلَى أَنَّ الْمُخَيِّلَ هُوَ الْكَيْدُ، وَقِيلَ: الْمُخَيِّلُ هُوَ «أَنَّهَا تَسْعَى» ، ف «أنّ» فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، أَيْ: يُخَيَّلُ إِلَيْهِ سَعْيُهَا. ذَكَرَ مَعْنَاهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ: بِأَنَّهَا، ثُمَّ حَذَفَ الْبَاءَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ، يَعْنِي الْفَوْقِيَّةَ، جَعَلَ أَنَّ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ:
Buna göre anlamı şöyledir: "Sonra bayramınız ve namazınız için toplandığınız yere gelin." «أَتَيْتُ الْمُصَلَّى» (namazgâha geldim) manasında «أَتَيْتُ الصَّفَّ» denilir. Birinci tefsire göre { صَفًّا } kelimesi hâl olarak mansub olur; Ebû Ubeyde'nin tefsirine göre ise mef'ûl olarak mansubdur. Zeccâc şöyle demiştir: Anlamın "Sonra insanlar saf tutmuş haldeyken gelin" şeklinde olması da caizdir. Bu durumda lafız hâl makamında bir masdar olur, bu sebeple de çoğul yapılmamıştır. [«ائْتُوا» kelimesi] kendisinden sonra yâ bulunan kesreli bir hemze ile okunmuştur; hemzeyi terk eden kimse ise hemzenin yerine elif getirmiştir. { وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى } “Bugün üstün gelen kesinlikle kurtulmuştur” yani kim galip gelirse; bir kimse birine galip geldiğinde «اسْتَعْلَى عَلَيْهِ» denir. Bunların hepsi sihirbazların birbirlerine söyledikleri sözlerdendir; Firavun'un onlara söylediği sözler olduğu da ileri sürülmüştür. { قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ } “[Büyücüler] dediler ki: «Ey Mûsâ! Ya [önce] sen at...»” cümlesi, takdîrî bir soruya cevap olarak müste'nefedir; sanki "Aralarında bu sözleri söyledikten sonra ne yaptılar?" denilmiş de, "Ey Mûsâ! Ya sen at dediler" diye cevap verilmiştir. «أن» edatı sılasıyla birlikte gizli bir fiille mahallen mansubdur; yani: "Önce senin atmanı mı yoksa bizim atmamızı mı tercih edersin?" Kendisi ve sonrasının hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olması üzere mahallen merfû olması da caizdir; yani: "Mesele ya senin atman ya da bizim atmamızdır." { تُلْقِيَ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir, takdiri ise şöyledir: "Ya sen atacağını önce atacaksın ya da atacağını ilk atan biz olacağız" yahut "atma fiilini ilk yapan biz olacağız." Kastedilen şey, asaların yere atılmasıdır. Sihirbazların yanlarında asalar vardı. Mûsâ da Firavun'un huzuruna çıktığı gün asasını atmıştı. Sihirbazlar ona karşı koymak istediklerinde ona bu sözü söylediler. { قالَ } “[Mûsâ] dedi ki” Mûsâ onlara: { بَلْ أَلْقُوا } “«Hayır, siz atın!»” diyerek, onlar ellerindekini attıktan sonra kendi asasını atıp onlarınkini yutunca mucizesi daha açık bir şekilde ortaya çıksın diye ve onların büyülerine aldırış etmediğini göstermek için önce onların atmasını emretti. { فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ } “Bir de baktı ki onların ipleri ve değnekleri” ifadesinde bir hazif vardır; takdiri: "Attılar, bir de baktı ki onların ipleri..." şeklindedir. Fâ harfi fasiha, «إِذَا» ise sürpriz (müfâcea) yahut zarfiyyet bildirir. Anlamı şudur: "Attılar, Mûsâ birdenbire onların iplerinin ve asalarının koştuğunun kendisine hayal ettirildiği vakitle karşılaştı." Hasan [el-Basrî], { عِصِيُّهُمْ } kelimesini ayn harfinin zammesiyle okumuştur ki bu Benî Temîm'in lehçesidir; diğerleri ise sâd harfinin kesresine uyarak kesre ile okumuşlardır. İbn Abbâs, İbn Zekvân ve Ya'kūb'dan rivayetle Ravh, asalar ve ipler müennes olduğu için iki noktalı tâ ile «تُخَيَّلُ» şeklinde okumuşlardır. Zira onlar bu iplere ve asalara cıva sürmüşlerdi; güneşin sıcağı onlara değince titreyip hareket ettiler. [Bu fiil], bunu hayal ettirenin bizzat Yüce Allah olması takdiriyle nûn ile «نُخَيِّلُ» şeklinde de okunmuştur. Bir başka kıraatte de hayal ettirenin büyü/tuzak olması takdiriyle fâil için mebnî olarak iki noktalı yâ ile «يُخَيِّلُ» şeklinde okunmuştur. Hayal ettirenin { أَنَّهَا تَسْعَى } “gerçekten koşuyorlar” ifadesi olduğu da söylenmiştir; bu takdirde «أَنَّ» merfû konumundadır, yani: "Onların koşması ona hayal ettiriliyordu." Zeccâc bu anlamı zikretmiştir. Ferrâ ise onun nasb konumunda olduğunu, yani «بِأَنَّهَا» takdirinde olup bâ harfinin hazfedildiğini söylemiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Üstten iki noktalı tâ ile okuyan kimse «أَنَّ» ifadesini nasb konumunda kılmış olur, yani:
تُخَيَّلُ إِلَيْهِ ذَاتَ سَعْيٍ. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي تُخَيَّلُ، وَهُوَ عَائِدٌ عَلَى الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ، وَالْبَدَلُ فِيهِ بَدَلُ اشْتِمَالٍ، يُقَالُ: خُيِّلَ إِلَيْهِ إِذَا شُبِّهَ لَهُ وَأُدْخِلَ عَلَيْهِ الْبُهْمَةَ وَالشُّبْهَةُ. فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى أَيْ: أَحَسَّ، وَقِيلَ: وَجَدَ، وَقِيلَ: أَضْمَرَ، وَقِيلَ: خَافَ، وَذَلِكَ لِمَا يَعْرِضُ مِنَ الطِّبَاعِ
"Ona koşucu gibi hayal ettiriliyordu." Şöyle de demiştir: «تُخَيَّلُ» fiilindeki iplere ve asalara dönen zamirden bedel olarak merfû konumunda olması da caizdir ve buradaki bedel, bedel-i iştimaldir. Bir kimseye bir şey benzetilip zihnine kapalılık ve şüphe sokulduğunda «خُيِّلَ إِلَيْهِ» denir. { فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى } “Mûsâ içinde bir korku duydu” yani hissetti; "buldu", "içinde gizledi" veya "korktu" da denilmiştir. Bu durum, kendisinden korkulan bir şey görüldüğünde ortaya çıkan beşerî
الْبَشَرِيَّةِ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ مَا يُخْشَى مِنْهُ، وَقِيلَ: خَافَ أَنْ يُفْتَتَنَ النَّاسُ قَبْلَ أَنْ يُلْقِيَ عَصَاهُ، وَقِيلَ: إِنَّ سَبَبَ خَوْفِهِ هُوَ أَنَّ سِحْرَهُمْ كَانَ مِنْ جِنْسِ مَا أَرَاهُمْ فِي الْعَصَا، فَخَافَ أَنْ يَلْتَبِسَ أَمْرُهُ عَلَى النَّاسِ فَلَا يُؤْمِنُوا، فَأَذْهَبَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَا حَصَلَ مَعَهُ مِنَ الْخَوْفِ بِمَا بَشَّرَهُ بِهِ بِقَوْلِهِ: قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى أَيِ: الْمُسْتَعْلِي عَلَيْهِمْ بِالظَّفَرِ وَالْغَلَبَةِ، وَالْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ عَنِ الْخَوْفِ وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ يَعْنِي الْعَصَا، وَإِنَّمَا أَبْهَمَهَا تَعْظِيمًا وَتَفْخِيمًا، وَجَزْمُ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الْأَمْرِ. قُرِئَ بِتَشْدِيدِ الْقَافِ، وَالْأَصْلُ: تَتَلَقَّفُ، فَحَذَفَ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، وَقُرِئَ «تَلْقَفْ» بِكَسْرِ اللَّامِ مِنْ لَقِفَهُ إِذَا ابْتَلَعَهُ بِسُرْعَةٍ، وَقُرِئَ «تَلْقَفُ» بِالرَّفْعِ عَلَى تَقْدِيرِ فَإِنَّهَا تَتَلَقَّفُ، وَمَعْنَى مَا صَنَعُوا الَّذِي صَنَعُوهُ مِنَ الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْقِرَاءَةُ بِالْجَزْمِ جَوَابُ الْأَمْرِ، وَيَجُوزُ الرَّفْعُ عَلَى مَعْنَى الْحَالِ، كَأَنَّهُ قَالَ: أَلْقِهَا مُتَلَقِّفَةً، وَجُمْلَةُ إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ تَعْلِيلٌ لِقَوْلِهِ تَلْقَفْ، وَارْتِفَاعُ كَيْدٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِإِنَّ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْكُوفِيِّينَ إِلَّا عَاصِمًا. وَقَرَأَ هَؤُلَاءِ «سِحْرٍ» بِكَسْرِ السِّينِ وسكون الحاء، وإضافة الكيد إلى السِّحْرِ عَلَى الِاتِّسَاعِ مِنْ غَيْرِ تَقْدِيرٍ، أَوْ بِتَقْدِيرِ ذِي سِحْرٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ كَيْدُ ساحِرٍ. وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى أَيْ: لَا يُفْلِحُ جِنْسُ السَّاحِرِ حَيْثُ أَتَى وَأَيْنَ تَوَجَّهَ، وَهَذَا مِنْ تَمَامِ التَّعْلِيلِ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً أَيْ: فَأَلْقَى ذَلِكَ الْأَمْرُ الَّذِي شَاهَدُوهُ مِنْ مُوسَى وَالْعَصَا السَّحَرَةَ سُجَّدًا لِلَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ مَرَّ تَحْقِيقُ هَذَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى إِنَّمَا قَدَّمَ هَارُونَ عَلَى مُوسَى فِي حِكَايَةِ كَلَامِهِمْ رِعَايَةً لِفَوَاصِلِ الآي، وعناية بتوافق رؤوسها.
tabiattan ileri gelmektedir. İnsanların kendisi asasını atmadan önce fitneye düşmelerinden korktuğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de korkusunun sebebi, onların büyüsünün kendisinin asada onlara gösterdiği şeyin türünden olması ve bu durumun insanlara karışık gelip iman etmemelerinden endişe etmesidir. Allah Teâlâ, { قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى } “«Korkma, üstün gelecek olan kesinlikle sensin» dedik” müjdesiyle onun içindeki korkuyu giderdi. Yani zafer ve üstünlükle onlara galip gelecek olan sensin. Bu cümle, korkmaktan nehyetmenin gerekçesidir. { وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ } “Sağ elindekini at”, yani asayı at. Onu yüceltmek ve büyüklüğünü vurgulamak amacıyla müphem bırakmıştır. { تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا } “onların yaptıklarını yutsun” ifadesindeki cezim, emrin cevabı olduğu içindir. Kâf harfinin teşdidiyle de okunmuştur; aslı «تَتَلَقَّفُ» olup iki tâ harfinden biri hazfedilmiştir. Bir şeyi süratle yutmak anlamına gelen «لَقِفَهُ» fiilinden hareketle lâm harfinin kesresiyle «تَلْقِفْ» şeklinde de okunmuştur. "Muhakkak ki o yutar" takdiriyle ref üzere «تَلْقَفُ» şeklinde de okunmuştur. { مَا صَنَعُوا } ifadesinin anlamı, onların iplerden ve asalardan yaptıkları şeylerdir. Zeccâc şöyle demiştir: Cezimle okunuş emrin cevabıdır; sanki "Onu yutucu olarak at" demiş gibi hâl anlamında ref ile okunması da caizdir. { إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ } “onların yaptıkları sadece bir büyücü tuzağıdır” cümlesi, { تَلْقَفْ } sözünün gerekçesidir. «كَيْدُ» kelimesinin merfû oluşu inne'nin haberi olmasındandır; bu da Âsım hariç Kûfelilerin kıraatidir. Bu âlimler sîn harfinin kesresi ve hâ harfinin sükûnuyla «سِحْرٍ» şeklinde okumuşlardır; tuzak kelimesinin büyüye izafeti ise takdîrsiz olarak genişletme (ittisâ) yoluyla yahut «ذِي سِحْرٍ» (büyü sahibi) takdiriyle yapılmıştır. Diğerleri ise { كَيْدُ ساحِرٍ } şeklinde okumuşlardır. { وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى } “Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz” yani büyücü cinsi nereden gelirse gelsin ve nereye yönelirse yönelsin asla kurtuluşa eremez. Bu da gerekçelendirmenin tamamlayıcısıdır. { فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً } “Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar” yani Mûsâ'dan ve asadan gördükleri o durum büyücüleri Allah Teâlâ için secdeye kapandırdı. Bunun tahkiki A'râf sûresinde geçmişti. { قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى } “«Hârûn'un ve Mûsâ'nın Rabbine iman ettik» dediler”. Sözlerinin naklinde Hârûn'un Mûsâ'dan öne geçirilmesi sırf ayet sonlarının uyumu (fâsıla) gözetilerek ve ayet başlarının ahengine özen gösterilerek yapılmıştır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ قَالَ: يُهْلِكُكُمْ.
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, { فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ } “azapla kökünüzü kazır” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan: "Sizi helak eder" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فَيُسْحِتَكُمْ قَالَ: يَسْتَأْصِلُكُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن أَبِي صَالِحٍ قَالَ: فَيَذْبَحُكُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم عن عَلِيٍّ وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى قَالَ: يَصْرِفَا وُجُوهَ النَّاسِ إِلَيْهِمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَقُولُ أَمْثَلُكُمْ، وَهُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي قَوْلِهِ: تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا:
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den { فَيُسْحِتَكُمْ } hakkında: "Kökünüzü kazır" dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Sâlih'ten: "Sizi boğazlar" dediğini nakletmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali'den { وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى } ayeti hakkında: "İnsanların yüzlerini kendilerine çevirirler" dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında: "Sizin en hayırlılarınız, yani İsrâiloğulları der" şeklinde nakletmişlerdir. Abd b. Humeyd ve Abdürrezzâk, { تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا } ifadesi hakkında:
مَا يَأْفِكُونَ، عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: أَلْقَاهَا مُوسَى فَتَحَوَّلَتْ حَيَّةً تَأْكُلُ حِبَالَهُمْ وَمَا صَنَعُوا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ: أَنَّ سَحَرَةَ فِرْعَوْنُ كَانُوا تِسْعَمِائَةٍ، فَقَالُوا لِفِرْعَوْنَ: إِنْ يَكُنْ هذان ساحران فَإِنَّا نَغْلِبُهُمَا فَإِنَّهُ لَا أَسْحَرُ مِنَّا، وَإِنْ كَانَا مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ فَإِنَّهُ لَا طَاقَةَ لَنَا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ، فَلَمَّا كَانَ مِنْ أَمْرِهِمْ أَنْ خَرُّوا سُجَّدًا. أَرَاهُمُ اللَّهُ فِي سُجُودِهِمْ مَنَازِلَهُمُ الَّتِي إِلَيْهَا يَصِيرُونَ، فَعِنْدَهَا قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ إِلَى قوله: وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى.
"Uydurdukları şeyleri [yutar]" şeklinde rivayet etmişler, Katâde'den de şöyle dediğini nakletmişlerdir: Mûsâ onu attı, o da bir yılana dönüşerek onların iplerini ve yaptıklarını yedi. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den şöyle rivayet etmişlerdir: Firavun'un büyücüleri dokuz yüz kişiydi. Firavun'a şöyle dediler: "Eğer bu ikisi büyücü ise biz onları yeneriz; zira bizden daha usta büyücü yoktur. Şayet Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmişler] ise bizim Âlemlerin Rabbine karşı gücümüz yetmez." Onların işi secdeye kapanmaya varınca, Allah secdeleri esnasında onlara varacakları cennetteki makamlarını gösterdi. Bunun üzerine { قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ } ayetinden { وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى } ayetine kadar olan sözleri söylediler.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٧١ الى ٧٦]
[Tâhâ Sûresi (20), Ayetler 71-76]
قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى (٧١) قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى (٧٣) إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى (٧٥)
{ قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى (٧١) قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى (٧٣) إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى (٧٥) } “[Firavun] dedi ki: «Ben size izin vermeden ona inandınız öyle mi? Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür. Andolsun ki ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi mutlaka hurma kütüklerine asacağım! Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu elbette bileceksiniz.» (71) Dediler ki: «Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana karşı asla seni tercih etmeyeceğiz. Artık ne hüküm vereceksen ver! Sen ancak bu dünya hayatına hükmedebilirsin. (72) Doğrusu biz, günahlarımızı ve bizi zorladığın büyüyü bağışlaması için Rabbimize iman ettik. Allah [mükâfatça] daha hayırlı ve [cezaca] daha kalıcıdır.» (73) Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, muhakkak ki ona cehennem vardır; orada ne ölür ne de dirilir. (74) Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüksek dereceler vardır. (75)”
جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦)
{ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦) } “İçinden ırmaklar akan, ebediyen kalacakları Adn cennetleri! İşte arınan kimsenin mükâfatı budur. (76)”
قَوْلُهُ: قالَ آمَنْتُمْ لَهُ يُقَالُ: آمَنَ لَهُ وَآمَنَ بِهِ، فَمِنَ الْأَوَّلِ قَوْلُهُ: فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ ، ومن الثاني: قَوْلُهُ فِي الْأَعْرَافِ: آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ . وَقِيلَ: إِنَّ الْفِعْلَ هُنَا مُتَضَمِّنٌ مَعْنَى الِاتِّبَاعِ.
{ قالَ آمَنْتُمْ لَهُ } “[Firavun] dedi ki: «Ona inandınız öyle mi?»” ifadesine gelince; hem «آمَنَ لَهُ» hem de «آمَنَ بِهِ» denir. Birincisine örnek { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } “Bunun üzerine Lût ona inandı” ayetidir; ikincisine örnek ise A'râf sûresindeki { آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “Ben size izin vermeden önce ona inandınız mı?” ayetidir. Buradaki fiilin ittibâ (tâbi olma) anlamını içerdiği de söylenmiştir.
وَقُرِئَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ التَّوْبِيخِيِّ، أَيْ: كَيْفَ آمَنْتُمْ بِهِ مِنْ غَيْرِ إِذْنٍ مِنِّي لَكُمْ بِذَلِكَ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ أَيْ: إِنَّ مُوسَى لَكَبِيرُكُمْ، أَيْ: أَسْحَرُكُمْ وَأَعْلَاكُمْ دَرَجَةً فِي صِنَاعَةِ السِّحْرِ، أَوْ مُعَلِّمُكُمْ وَأُسْتَاذُكُمْ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ قَالَ الْكِسَائِيُّ: الصَّبِيُّ بِالْحِجَازِ إِذَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ مُعَلِّمِهِ قَالَ:
Kınama ifade eden bir soru tarzında da okunmuştur; yani: "Nasıl olur da benden size bu konuda bir izin çıkmadan ona inanırsınız?" { إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ } “Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür” yani Mûsâ sizin büyüğünüzdür; büyü sanatında sizden daha mahir ve derece olarak daha üstününüzdür yahut { الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ } “size büyüyü öğreten” ifadesinin delalet ettiği gibi sizin hocanız ve ustanızdır. Kisâî şöyle demiştir: Hicaz bölgesinde bir çocuk hocasının yanından geldiğinde şöyle der:
جِئْتُ مِنْ عِنْدِ كَبِيرِي. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: إِنَّهُ لِعَظِيمِ السِّحْرِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْكَبِيرُ فِي اللُّغَةِ: الرَّئِيسُ، وَلِهَذَا يُقَالُ لِلْمُعَلِّمِ: الْكَبِيرُ. أَرَادَ فِرْعَوْنُ بِهَذَا الْقَوْلِ أَنْ يُدْخِلَ الشُّبْهَةَ عَلَى النَّاسِ حَتَّى لَا يُؤْمِنُوا، وَإِلَّا فَقَدَ عَلِمَ أَنَّهُمْ لَمْ يَتَعَلَّمُوا مِنْ مُوسَى، وَلَا كَانَ رَئِيسًا لَهُمْ، وَلَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ مُوَاصَلَةٌ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ أَيْ: وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ بِكُمْ ذَلِكَ ، وَالتَّقْطِيعُ لِلْأَيْدِي وَالْأَرْجُلِ مِنْ خِلَافٍ هُوَ قَطْعُ الْيَدِ الْيُمْنَى وَالرِّجْلِ الْيُسْرَى، وَمِنْ لِلِابْتِدَاءِ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ أَيْ: عَلَى جُذُوعِهَا، كَقَوْلِهِ: أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ أَيْ: عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ سُوَيْدِ بْنِ أَبِي كَاهِلٍ:
"Büyüğümün (hocamın) yanından geldim." Muhammed b. İshâk: "O, büyüsü büyük olandır" demiştir. Vâhidî ise şöyle demiştir: Lügatte «الْكَبِيرُ», reis/önder demektir; bu sebeple muallime/öğreticiye de kebîr denilir. Firavun bu sözle insanların zihnine şüphe sokup iman etmelerini engellemek istemiştir; yoksa kendisi de onların Mûsâ'dan bir şey öğrenmediklerini, Mûsâ'nın onların reisi olmadığını ve aralarında hiçbir irtibat bulunmadığını kesinlikle biliyordu. { فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ } “Andolsun ki ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim” yani Allah'a yemin olsun ki size bunu mutlaka yapacağım. Ellerin ve ayakların çaprazlama kesilmesi, sağ el ile sol ayağın kesilmesidir; «مِنْ» edatı ise başlangıç bildirir. { وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ } “ve sizi mutlaka hurma kütüklerine asacağım!” yani kütüklerin üzerine asacağım. Tıpkı { أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ } “Yoksa onların bir merdivenleri var da onun üzerinde mi dinliyorlar?” ayetinde olduğu gibi [«فِي» harf-i cerri «عَلَى» manasındadır]. Süveyd b. Ebî Kâhil'in şu beyti de bu kabildendir:
هُمْ صَلَبُوا الْعَبْدِيَّ فِي جِذْعِ نَخْلَةٍ ... فَلَا عَطَسَتْ شَيْبَانُ إِلَّا بِأَجْدَعَا
Onlar Abdî'yi bir hurma kütüğüne astılar... Şeybân kabilesi artık ancak burnu kesilmiş olarak aksırsın!
وَإِنَّمَا آثَرَ كَلِمَةَ فِي لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِقْرَارِهِمْ عَلَيْهَا كَاسْتِقْرَارِ الْمَظْرُوفِ فِي الظَّرْفِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى أَرَادَ: لَتَعْلَمُنَّ هَلْ أَنَا أَشَدُّ عَذَابًا لَكُمْ أَمْ مُوسَى؟ وَمَعْنَى أَبْقَى: أَدْوَمُ، وَهُوَ يُرِيدُ بِكَلَامِهِ هَذَا الِاسْتِهْزَاءَ بِمُوسَى لِأَنَّ مُوسَى لَمْ يَكُنْ مِنَ التَّعْذِيبِ فِي شَيْءٍ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُرِيدَ الْعَذَابَ الَّذِي تَوَعَّدَهُمْ بِهِ مُوسَى إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا وَقِيلَ: أَرَادَ بِمُوسَى رَبَّ مُوسَى عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ أَيْ: لَنْ نَخْتَارَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا بِهِ مُوسَى مِنَ الْبَيِّنَاتِ الْوَاضِحَةِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ كَالْيَدِ وَالْعَصَا. وَقِيلَ:
Zarfın içindeki şeyin zarfta yerleşmesi gibi onların da kütükler üzerinde sabit kalacağını göstermek için özellikle «فِي» lafzı tercih edilmiştir. { وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى } “Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu elbette bileceksiniz”. Şunu kastetmiştir: Size azap verme bakımından ben mi daha şiddetliyim yoksa Mûsâ mı, kesinlikle bileceksiniz! «أَبْقَى» kelimesinin anlamı ise daha süreklidir. Firavun bu sözüyle Mûsâ ile alay etmeyi istemiştir; zira Mûsâ azap verme gibi bir işle meşgul değildi. İman etmedikleri takdirde Mûsâ'nın onları tehdit ettiği azabı kastetmiş olması da mümkündür. Muzafın hazfiyle Mûsâ'dan kastının Mûsâ'nın Rabbi olduğu da söylenmiştir. { قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ } “Dediler ki: «Bize gelen apaçık delillere asla seni tercih etmeyeceğiz»” yani Mûsâ'nın Allah Teâlâ katından bize getirdiği el ve asa gibi apaçık mucizelere seni asla tercih etmeyeceğiz. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّهُمْ أَرَادُوا بِالْبَيِّنَاتِ مَا رَأَوْهُ فِي سُجُودِهِمْ مِنَ الْمَنَازِلِ الْمُعَدَّةِ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ وَالَّذِي فَطَرَنا مَعْطُوفٌ عَلَى «مَا جَاءَنَا» ، لَنْ نَخْتَارَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا بِهِ مُوسَى مِنَ الْبَيِّنَاتِ، وَعَلَى الَّذِي فَطَرَنَا، أَيْ: خَلَقَنَا، وَقِيلَ: هُوَ قَسَمٌ، أَيْ: وَاللَّهِ الَّذِي فَطَرَنَا لَنْ نُؤْثِرَكَ، أَوْ لَا نُؤْثِرُكَ، وَهَذَانَ الْوَجْهَانِ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ ذَكَرَهُمَا الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ.
Onlar beyyinât (apaçık deliller) ile secdeleri esnasında cennette kendileri için hazırlanan konakları görmüş olmayı kastetmişlerdir. { وَالَّذِي فَطَرَنا } “ve bizi yaratana” ifadesi { مَا جاءَنا } üzerine matuftur; yani Mûsâ'nın bize getirdiği apaçık delillere ve bizi yoktan var edene, yaratana seni asla tercih etmeyeceğiz. Bunun bir yemin olduğu da söylenmiştir; yani: "Bizi yaratan Allah'a yemin olsun ki seni tercih etmeyeceğiz" veya "asla tercih etmeyiz." Ayetin tefsirindeki bu iki vechi Ferrâ ve Zeccâc zikretmiştir.
فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ هَذَا جَوَابٌ مِنْهُمْ لِفِرْعَوْنَ لَمَّا قَالَ لَهُمْ «لَأُقَطِّعَنَّ» إِلَخْ، وَالْمَعْنَى: فَاصْنَعْ مَا أَنْتَ صَانِعٌ، وَاحْكُمْ مَا أَنْتَ حَاكِمٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مَا أَنْتَ صَانِعُهُ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا أَيْ: إِنَّمَا سُلْطَانُكَ عَلَيْنَا وَنُفُوذُ أَمْرِكَ فِينَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا، وَلَا سَبِيلَ لَكَ عَلَيْنَا فِيمَا بَعْدَهَا، فَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ أَوْ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ، وَمَا كَافَّةٌ، وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ الرَّفْعَ عَلَى أَنْ تُجْعَلَ مَا بِمَعْنَى الَّذِي، أَيْ: أَنَّ الَّذِي تقضيه هذه الحياة
{ فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ } “Artık ne hüküm vereceksen ver!” Bu, Firavun kendilerine «لَأُقَطِّعَنَّ» «[Ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama] keseceğim...» vb. dediğinde onların Firavun'a verdikleri bir cevaptır. Bunun anlamı: "Ne yapacaksan yap ve ne hüküm vereceksen ver!" demektir. Takdiri ise: "Senin yapacağın şeyi [yap]" şeklindedir. { إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا } “Sen ancak bu dünya hayatında hüküm verirsin” yani: "Senin bizim üzerimizdeki otoriten ve hakkımızdaki emrinin geçerliliği sadece bu dünya hayatındadır; bundan sonrasında ise bizim üzerimizde hiçbir yetkin/yolun yoktur." Dolayısıyla işaret ismi, zarfiyet veya mef‘ûliyyet (tümleçlik) üzere nasb mahallindedir; 'mâ' (مَا) ise kâffedir (engelleyici edattır). el-Ferrâ, 'mâ'nın 'ellezî' (الَّذِي) anlamında kabul edilmesi esasına binaen ref' [okunuşunu] da caiz görmüştür; yani: "Senin hükmünü yerine getireceğin şey, bu dünya hayatıdır..."
الدُّنْيَا فَقَضَاؤُكَ وَحُكْمُكَ مُنْحَصِرٌ فِي ذَلِكَ إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا الَّتِي سَلَفَتْ مِنَّا مِنَ الْكُفْرِ وَغَيْرِهِ وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ مَعْطُوفٌ عَلَى «خَطَايَانَا» ، أَيْ: وَيَغْفِرُ لَنَا الَّذِي أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنْ عَمَلِ السِّحْرِ فِي مُعَارَضَةِ مُوسَى، فَمَا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ، وَقِيلَ: هِيَ نَافِيَةٌ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.
hayatıdır; dolayısıyla senin yargın ve hükmün bununla sınırlıdır." { إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا } “Doğrusu biz, günahlarımızı bağışlaması için Rabbimize iman ettik” yani bizden daha önce sadır olmuş inkâr ve diğer günahlarımızı bağışlaması için. { وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ } “ve bizi zorladığın büyüyü [bağışlaması için]” ifadesi { خَطايانا } kelimesine matuftur; yani Mûsâ'ya karşı koymak maksadıyla sihir yapma konusunda bizi zorladığın şeyi de bağışlaması için [iman ettik]. Bu durumda «مَا» mef'ûliyyet üzere mahallen mansubdur. Nefiy edatı olduğu da söylenmiştir; Nehhâs ise birinci görüşün daha evla olduğunu belirtmiştir.
قِيلَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مُقَدَّرٌ، أَيْ: وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ مَوْضُوعٌ عَنَّا وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى أَيْ: خَيْرٌ مِنْكَ ثَوَابًا وَأَبْقَى مِنْكَ عِقَابًا، وَهَذَا جَوَابُ قَوْلِهِ: «وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى» . إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى الْمُجْرِمُ: هُوَ الْمُتَلَبِّسُ بِالْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، وَمَعْنَى «لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى» : أَنَّهُ لَا يَمُوتُ فَيَسْتَرِيحُ وَلَا يَحْيَا حَيَاةً تَنْفَعُهُ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: لَا يَمُوتُ مَيْتَةً مُرِيحَةً، وَلَا يَحْيَا حَيَاةً مُمْتِعَةً، فَهُوَ يَأْلَمُ كَمَا يَأْلَمُ الْحَيُّ، وَيَبْلُغُ بِهِ حَالُ الْمَوْتِ فِي الْمَكْرُوهِ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يُبْطِلُ فِيهَا عَنْ إِحْسَاسِ الْأَلَمِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: فُلَانٌ لَا حَيٌّ وَلَا مَيِّتٌ إِذَا كَانَ غَيْرَ مُنْتَفِعٍ بِحَيَاتِهِ. وَأَنْشَدَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي مِثْلِ هَذَا:
Mübteda olarak mahallen merfû olması ve haberin takdir edilmesi de caiz görülmüştür; yani: "Bizi yapmaya zorladığın büyü ise bizden kaldırılmıştır/affedilmiştir." { وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Allah daha hayırlı ve daha kalıcıdır” yani sevap bakımından senden daha hayırlı, ceza bakımından da senden daha kalıcıdır. Bu, Firavun'un: "Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu bileceksiniz" sözüne bir cevaptır. { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى } “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, muhakkak ki ona cehennem vardır; orada ne ölür ne de dirilir”. Mücrim; küfür ve günahlara batmış kimsedir. { لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى } ifadesinin anlamı şudur: Ne ölüp rahatlar ne de kendisine fayda sağlayacak bir hayat yaşar. Müberred şöyle demiştir: Ne rahatlatıcı bir ölümle ölür ne de huzur veren bir hayatla yaşar; dolayısıyla o, diri olanın acı çektiği gibi acı çeker ve hoşlanılmayan haller bakımından ölüm derecesine varır, ancak azabın içinde acıyı hissetme yetisi de yok olmaz. Araplar, hayatından hiçbir fayda görmeyen kimse hakkında: "Falanca ne diridir ne de ölüdür" derler. İbnü'l-Enbârî buna benzer bir manada şu beyti okumuştur:
أَلَا مِنْ لِنَفْسٍ لَا تَمُوتُ فَيَنْقَضِي ... شَقَاهَا وَلَا تَحْيَا حَيَاةً لَهَا طَعْمُ
Ah, ne ölüp de bedbahtlığı son bulan... Ne de tadı tuzu olan bir hayat yaşayan bir cana kim çare bulur!
وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ جُمْلَةِ مَا حَكَاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْ قَوْلِ السَّحَرَةِ، وَقِيلَ: هُوَ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ، وَالضَّمِيرُ فِي «إِنَّهُ» عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِلشَّأْنِ. وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ أَيْ: وَمَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُصَدِّقًا بِهِ قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ، أَيِ: الطَّاعَاتِ، وَالْمَوْصُوفُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: الْأَعْمَالُ الصَّالِحَاتُ، وَجُمْلَةُ «قَدْ عَمِلَ» فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَهَكَذَا مُؤْمِنًا مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ، وَالْإِشَارَةُ بِ فَأُولئِكَ إلى من باعتبار معناه لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى أَيِ: الْمَنَازِلُ الرَّفِيعَةُ الَّتِي قَصَرَتْ دُونَهَا الصِّفَاتُ جَنَّاتُ عَدْنٍ بَيَانٌ لِلدَّرَجَاتِ أَوْ بَدَلٌ مِنْهَا، وَالْعَدْنُ: الْإِقَامَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، وَجُمْلَةُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ حَالٌ مِنَ الْجَنَّاتِ لِأَنَّهَا مُضَافَةٌ إِلَى عَدْنٍ، وَعَدْنٌ عَلَمٌ لِلْإِقَامَةِ كَمَا سَبَقَ، وَانْتِصَابُ خالِدِينَ فِيها عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ فِي «لَهُمْ» ، أَيْ: مَاكِثِينَ دَائِمِينَ، وَالإشارة ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ لَهُمْ مِنَ الْأَجْرِ، وهو مبتدأ، وجَزاءُ مَنْ تَزَكَّى خَبَرُهُ، أَيْ: جَزَاءُ مَنْ تَطَهَّرَ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي الْمُوجِبَةِ لِلنَّارِ.
Bu ayet, Allah Teâlâ'nın sihirbazların sözlerinden naklettiği ifadelerin bir parçasıdır; sözün yeni bir başlangıç (istînâf) olduğu da söylenmiştir ve bu yaklaşıma göre { إِنَّهُ } kelimesindeki zamir şan zamiridir. { وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ } “Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa” yani kim Rabbine O'nu tasdik eden biri olarak, salih amelleri yani taatleri işlemiş halde gelirse. Mevsûf hazfedilmiştir, takdiri ise "salih ameller"dir. { قَدْ عَمِلَ } cümlesi hâl olarak mahallen mansubdur; aynı şekilde { مُؤْمِناً } kelimesi de hâl olarak mansubdur. { فَأُولئِكَ } ile yapılan işaret, manası itibarıyla «مَنْ» kelimesine yöneliktir. { لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى } “işte onlar için en yüksek dereceler vardır” yani vasıfların tarif etmekten aciz kaldığı yüce makamlar vardır. { جَنَّاتُ عَدْنٍ } “Adn cennetleri” ifadesi derecelerin beyanı yahut ondan bedeldir. «العَدْنُ» ikamet etmek demektir ve açıklaması daha önce geçmişti. { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “içinden ırmaklar akan” cümlesi Adn'a izafe edildiği için cennetlerin hâlidir; zira daha önce geçtiği üzere Adn ikamet için özel isimdir. { خالِدِينَ فِيها } “ebediyen kalacakları” ifadesinin mansub oluşu, { لَهُمُ } ibaresindeki çoğul zamirden hâl olmasındandır; yani orada sürekli kalıcılar olarak. { وَذلِكَ } “işte bu” işareti ise onlar için daha önce geçen mükâfata yöneliktir ve mübtedadır; { جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى } “arınan kimsenin mükâfatı” ise onun haberidir; yani küfürden ve ateşi gerektiren günahlardan arınan kimsenin karşılığıdır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ قَالَ: أَخَذَ فِرْعَوْنُ أَرْبَعِينَ غُلَامًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَأَمَرَ أَنْ يُعَلَّمُوا السِّحْرَ بِالْفَرَمَا قَالَ: عَلِّمُوهُمْ تَعْلِيمًا لَا يَغْلِبُهُمْ أَحَدٌ فِي الْأَرْضِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَهُمْ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُوسَى، وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى قَالَ: خَيْرٌ مِنْكَ إِنْ أُطِيعَ، وَأَبْقَى مِنْكَ عَذَابًا إِنْ عُصِيَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَطَبَ فَأَتَى عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَمَّا أَهْلُهَا الَّذِينَ هُمْ أَهْلُهَا فَإِنَّهُمْ لَا يموتون
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ } “ve bize zorla yaptırdığın büyü” ayeti hakkında şöyle demiştir: Firavun, İsrâiloğulları'ndan kırk genç aldı ve Fermâ'da onlara sihir öğretilmesini emretti. “Onlara öyle bir eğitim verin ki yeryüzünde hiç kimse onları mağlup edemesin” dedi. İbn Abbâs dedi ki: İşte onlar Mûsâ'ya iman edenlerdendir ve { آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ } “Günahlarımızı ve bize zorla yaptırdığın sihri bağışlaması için Rabbimize iman ettik” diyen kimselerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den naklettiğine göre o, { وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Allah hem daha hayırlı hem de daha kalıcıdır” ayeti hakkında şöyle demiştir: “[Allah], itaat edildiğinde senden daha hayırlı; isyan edildiğinde ise azap bakımından senden daha kalıcıdır.” Ahmed, Müslim, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe irad etti ve { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى } “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, muhakkak cehennem onun içindir; orada ne ölür ne de dirilir” ayetine geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cehennemin asıl ehli olan kimselere gelince, onlar orada ne ölürler
فِيهَا وَلَا يَحْيَوْنَ، وَأَمَّا الَّذِينَ لَيْسُوا بِأَهْلِهَا فَإِنَّ النَّارَ تُمِيتُهُمْ إِمَاتَةً، ثُمَّ يَقُومُ الشُّفَعَاءُ فَيَشْفَعُونَ، فَيُؤْتَى بِهِمْ ضَبَائِرَ عَلَى نَهْرٍ يُقَالُ لَهُ الْحَيَاةُ أَوِ الْحَيَوَانُ، فَيَنْبُتُونَ كَمَا يَنْبُتُ الْغُثَاءُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ» . وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أن أَهْلَ الدَّرَجَاتِ الْعُلَى لَيَرَاهُمْ مَنْ تَحْتَهُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْكَوْكَبَ الدُّرِّيَّ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ، وَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ مِنْهُمْ، وَأَنْعَمَا» . وَفِي الصَّحِيحَيْنِ بِلَفْظِ: «إِنَّ أَهْلَ عِلِّيِّينَ لَيَرَوْنَ مَنْ فَوْقَهُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْكَوْكَبَ الْغَابِرَ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ» .
ne de dirilirler. Ancak asıl oranın ehli olmayanlara gelince; ateş onları tamamen öldürür, sonra şefaatçiler kalkıp şefaat ederler; onlar Hayat yahut Hayevân denilen bir nehrin üzerine öbek öbek getirilirler de selin getirdiği birikintideki tohumların bittiği gibi [yeniden] biterler.» Ebû Dâvûd ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Şüphesiz yüksek derecelerin ehlini, onların altındakiler, tıpkı sizin göğün ufkunda parlayan parlak yıldızı gördüğünüz gibi görürler. Ebû Bekir ve Ömer de onlardandır ve ne mutlu onlara!» Sahîhayn'da ise şu lafızla yer almaktadır: «Şüphesiz İlliyyûn ehli, üzerlerindekileri tıpkı sizin göğün ufkundaki batmakta olan yıldızı gördüğünüz gibi görürler.»
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٧٧ الى ٩١]
[Tâhâ Sûresi (20), Ayetler 77-91]
وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لَا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى (٧٧) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى (٧٩) يَا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى (٨١)
{ وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لَا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى (٧٧) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى (٧٩) يَا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى (٨١) } “Andolsun biz Mûsâ'ya: «Kullarımı geceleyin yürüt; [düşmanların] yetişmesinden korkmaksızın ve endişe etmeksizin denizde onlar için kuru bir yol aç!» diye vahyettik. (77) Firavun da ordularıyla onların peşine düştü; derken denizden onları kaplayan kaplayıverdi (boğulup gittiler). (78) Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi. (79) Ey İsrâiloğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık, Tûr'un sağ tarafında sizinle sözleştik ve size kudret helvası ile bıldırcın indirdik. (80) Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin ve bu hususta taşkınlık etmeyin; yoksa üzerinize gazabım iner. Gazabım da kimin üzerine inerse, muhakkak o helak olup gitmiştir. (81)”
وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى (٨٢) وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى (٨٣) قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى (٨٤) قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦)
{ وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى (٨٢) وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى (٨٣) قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى (٨٤) قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) } “Şüphesiz ben, tevbe eden, iman edip salih amel işleyen, sonra da doğru yolda giden kimse için çok bağışlayıcıyım. (82) «Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir ey Mûsâ?» (83) [Mûsâ] dedi ki: «Onlar işte hemen ardımdalar; hoşnut olasın diye sana aceleyle geldim Rabbim!» (84) [Allah] buyurdu ki: «Doğrusu biz, senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı.» (85) Bunun üzerine Mûsâ, öfkeli ve üzgün olarak kavmine döndü. Dedi ki: «Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı? Yoksa size süre mi çok uzun geldi, yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz de bana verdiğiniz söze uymadınız?» (86)”
قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩) وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١)
{ قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩) وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١) } “Dediler ki: «Sana verdiğimiz söze kendi isteğimiz ve gücümüzle aykırı davranmadık; fakat biz o kavmin zinet eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik de onları [ateşe] attık. Aynı şekilde Sâmirî de attı.» (87) Derken onlara böğürmesi olan bir buzağı heykeli çıkardı. Bunun üzerine: «İşte sizin de tanrınız, Mûsâ'nın da tanrısı budur; fakat o unuttu» dediler. (88) Görmüyorlar mı ki o, kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor, onlara ne bir zarar ne de bir fayda sağlamaya güç yetirebiliyor! (89) Andolsun, daha önce Hârûn onlara: «Ey kavmim! Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin!» demişti. (90) Dediler ki: «Mûsâ bize dönünceye kadar buna tapmaktan asla vazgeçmeyeceğiz!» (91)”
هَذَا شُرُوعٌ فِي إِنْجَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَإِهْلَاكِ عَدُوِّهِمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ، وَفِي الْأَعْرَافِ، وَفِي يُونُسَ، وَاللَّامُ فِي «لَقَدْ» هِيَ الْمُوَطِّئَةُ لِلْقَسَمِ، وَفِي ذَلِكَ مِنَ التَّأْكِيدِ مَا لَا يَخْفَى، وأَنْ فِي «أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي» ، إِمَّا الْمُفَسِّرَةُ لِأَنَّ فِي الْوَحْيِ مَعْنَى الْقَوْلِ، أَوْ مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: بِأَنْ أَسْرِ، أَيْ: أَسْرِ بِهِمْ مِنْ مِصْرَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا مُسْتَوْفًى. فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً أَيِ: اجْعَلْ لَهُمْ طَرِيقًا، وَمَعْنَى يَبَسًا: يَابِسًا، وُصِفَ بِهِ الْفَاعِلُ مُبَالَغَةً، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَيْبَسَ لَهُمْ تِلْكَ الطَّرِيقَ حَتَّى لَمْ يَكُنْ فِيهَا مَاءٌ وَلَا طِينٌ. وَقُرِئَ يَبَساً بِسُكُونِ الْبَاءِ عَلَى أَنَّهُ مخفف من يبسا المحرك، أو جمع يَابِسٍ كَصَحْبٍ فِي صَاحِبٍ. وَجُمْلَةُ لَا تَخافُ دَرَكاً فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: آمِنًا مِنْ أَنْ يُدْرِكَكُمُ الْعَدُوُّ، أَوْ صِفَةٌ أُخْرَى لِطَرِيقٍ، وَالدَّرَكُ: اللَّحَاقُ بِهِمْ مِنْ فِرْعَوْنَ وَجُنُودِهِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ لَا تَخَفْ عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الْأَمْرِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ تَضْرِبْ لَا تَخَفْ، وَلَا تَخْشَى عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مُسْتَأْنَفٌ، أَيْ: وَلَا أَنْتَ تَخْشَى مِنْ فِرْعَوْنَ أَوْ مِنَ الْبَحْرِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَا تَخافُ وَهِيَ أَرْجَحُ لِعَدَمِ الْجَزْمِ فِي تَخْشَى، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ صِفَةً أُخْرَى لطريق، أي:
Bu, İsrâiloğullarının kurtarılmasına ve düşmanlarının helak edilmesine bir giriştir. Bu husus daha önce Bakara, A‘râf ve Yûnus sûrelerinde geçmişti. «لَقَدْ» lafzındaki lâm (ل) harfi, yemine hazırlık (müvatta') içindir ve bunda gizli kalmayacak derecede bir tekit (pekiştirme) vardır. «أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي» kavlindeki «أَنْ» edatı, vahiyde söz manası bulunduğu için ya tefsîriyyedir ya da masdariyyedir; yani: «بِأَنْ أَسْرِ» [kullarımı geceleyin yürütmenle] takdirindedir; yani onları Mısır'dan geceleyin çıkarıp yürüt demektir. Bu husus daha önce etraflıca geçmişti. { فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً } “Onlar için denizde kuru bir yol aç” ifadesi, yani onlar için bir yol belirle/yap demektir. Yebesen (يَبَسًا) kelimesinin manası kurudur; mübalağa amacıyla fâil bununla nitelenmiştir. Çünkü Yüce Allah, o yolu kendileri için içinde su ve çamur kalmayacak derecede kurutmuştur. [Kelime] bâ harfinin sükûnu ile «يَبْسًا» şeklinde de okunmuştur ki bu, harekeli olan «يَبَسًا» lafzının hafifletilmiş halidir veya sâhib (arkadaş) kelimesinin çoğulu olan sahb (صَحْب) gibi yâbis (kuru) kelimesinin çoğuludur. { لَا تَخافُ دَرَكاً } “[düşmanın] yetişmesinden korkmaksızın” cümlesi hal konumunda olup nasb mahallindedir; yani düşmanın size yetişmesinden emin olarak [yol aç]. Yahut da tarîk (طَرِيق) kelimesinin bir diğer sıfatıdır. Derek (الدَّرَك) ise Firavun ve ordusunun onlara yetişip yakalamasıdır. Hamza bu kısmı, emrin cevabı kabul ederek «لَا تَخَفْ» şeklinde [cezimle] okumuştur. Bu takdirde mana: «إِنْ تَضْرِبْ لَا تَخَفْ» (Eğer yol açarsan korkmazsın) şeklindedir. Bu kıraate göre { وَلَا تَخْشَى } ifadesi müste’nefedir (yeni bir başlangıç cümlesidir); yani: 'Sen ne Firavun'dan ne de denizden endişe edersin.' Cumhur ise «لَا تَخافُ» şeklinde okumuştur ki «تَخْشَى» fiilinde cezm bulunmadığı için bu kıraat daha tercihe şayandır. Cumhurun kıraatine göre bu cümlenin, tarîk kelimesi için diğer bir sıfat olması da caizdir; yani:
لَا تَخَافُ مِنْهُ وَلَا تَخْشَى مِنْهُ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ أَتْبَعَ هَنَا مُطَاوِعُ تَبِعَ، يُقَالُ: أَتْبَعْتُهُمْ إِذَا تَبِعْتُهُمْ، وَذَلِكَ إِذَا سَبَقُوكَ فَلَحِقْتَهُمْ، فَالْمَعْنَى: تَبِعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَمَعَهُ جُنُودُهُ. وَقِيلَ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ، وَالْأَصْلُ: أَتْبَعَهُمْ جُنُودَهُ، أَيْ: أَمَرَهُمْ أَنْ يَتْبَعُوا مُوسَى وَقَوْمَهُ، وَقُرِئَ فَاتَّبَعَهُمْ بِالتَّشْدِيدِ أَيْ: لَحِقَهُمْ بِجُنُودِهِ وَهُوَ مَعَهُمْ، كَمَا يُقَالُ: رَكِبَ الْأَمِيرُ بِسَيْفِهِ، أَيْ: مَعَهُ سَيْفُهُ، وَمَحَلُّ بِجُنُودِهِ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: سَابِقًا جُنُودَهُ مَعَهُ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ أَيْ: عَلَاهُمْ وَأَصَابَهُمْ مَا عَلَاهُمْ وَأَصَابَهُمْ، وَالتَّكْرِيرُ لِلتَّعْظِيمِ وَالتَّهْوِيلِ، كما في قوله: الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ. وَقِيلَ: غَشِيَهُمْ مَا سُمِعَتْ قِصَّتُهُ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: غَشِيَهُمُ الْبَعْضُ الَّذِي غَشِيَهُمْ لِأَنَّهُ لَمْ يَغْشَهُمْ كُلُّ مَاءِ الْبَحْرِ، بَلِ الَّذِي غَشِيَهُمْ بَعْضُهُ. فَهَذِهِ الْعِبَارَةُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الَّذِي غَرَّقَهُمْ بَعْضُ الْمَاءِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مِنَ التَّهْوِيلِ وَالتَّعْظِيمِ. وَقُرِئَ: فَغَشَّاهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشَّاهُمْ أَيْ: غَطَّاهُمْ مَا غَطَّاهُمْ وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى أَيْ: أضلهم عن الرشد، وما هداهم إلى طريق النَّجَاةِ لِأَنَّهُ قَدَّرَ أَنْ مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ لَا يَفُوتُونَهُ لِكَوْنِهِمْ بَيْنَ يَدَيْهِ يَمْشُونَ فِي طَرِيقٍ يَابِسَةٍ، وَبَيْنَ أَيْدِيهِمُ الْبَحْرُ، وَفِي قَوْلِهِ: وَما هَدى تَأْكِيدٌ لِإِضْلَالِهِ لِأَنَّ الْمُضِلَّ قَدْ يُرْشِدُ مَنْ يُضِلُّهُ فِي بَعْضِ الْأُمُورِ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ إِنْجَائِهِمْ، وَالتَّقْدِيرُ: قُلْنَا لَهُمْ بَعْدَ إِنْجَائِهِمْ: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لليهود المعاصرين لنبينا ﷺ، لِأَنَّ النِّعْمَةَ عَلَى الْآبَاءِ مَعْدُودَةٌ مِنَ النِّعَمِ عَلَى الْأَبْنَاءِ، وَالْمُرَادُ بِعَدُوِّهِمْ هُنَا فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ، وَذَلِكَ بِإِغْرَاقِهِ وَإِغْرَاقِ قَوْمِهِ فِي الْبَحْرِ بِمَرْأًى مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ انْتِصَابُ جَانِبَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ، لَا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِأَنَّهُ مَكَانٌ مُعَيَّنٌ غَيْرُ مُبْهَمٍ، وَإِنَّمَا تَنْتَصِبُ الْأَمْكِنَةُ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ إِذَا كَانَتْ مُبْهَمَةً. قَالَ مَكِّيٌّ:
Ondan korkmayacağın ve endişe etmeyeceğin bir yol. { فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ } “Firavun da ordularıyla onların peşine düştü”. Buradaki «أَتْبَعَ», «تَبِعَ» fiilinin mutâvaatıdır; bir kimsenin peşinden gittiğinde ve onlar seni geçip de sen onlara yetiştiğinde «أَتْبَعْتُهُمْ» denir. Mana şudur: Firavun yanındaki ordularıyla birlikte onların peşine düştü. Bâ harfinin zâid olduğu, aslının «أَتْبَعَهُمْ جُنُودَهُ» şeklinde olup ordularına Mûsâ ve kavminin peşine düşmelerini emrettiği manasına geldiği de söylenmiştir. Şeddeli olarak «فَاتَّبَعَهُمْ» şeklinde de okunmuştur; yani tıpkı «رَكِبَ الْأَمِيرُ بِسَيْفِهِ» (Emîr kılıcıyla/kılıcı yanında olduğu halde bindi) denilmesi gibi, kendisi de onlarla beraber olduğu halde ordularıyla birlikte onlara yetişti. { بِجُنُودِهِ } ifadesinin mahalli hâl olarak mansubdur; yani orduları yanında olduğu halde önde giden olarak. { فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ } “derken denizden onları kaplayan kaplayıverdi” yani onları kaplayan ve başlarına gelen şey üzerlerini örttü ve başlarına geldi. Bu tekrar, tıpkı { الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ } ayetinde olduğu gibi işin büyüklüğünü ve dehşetini bildirmek içindir. Kıssası işitilen şey onları bürüdü, şeklinde de açıklanmıştır. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Deniz suyunun tamamı değil de sadece bir kısmı onları kapladığı için "onları kaplayan o kısım bürüdü" denmiştir. Bu ifade, onları boğan şeyin suyun bir kısmı olduğuna delalet etmek içindir; ancak dehşet ve büyüklük bildirmesi sebebiyle birinci görüş daha evladır. «فَغَشَّاهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشَّاهُمْ» şeklinde de okunmuştur; yani örten şey onları bütünüyle örttü. { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى } “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi” yani onları doğru yoldan saptırdı ve kurtuluş yoluna iletmedi. Çünkü o, Mûsâ ve beraberindekilerin önlerinde kuru bir yolda yürüdüklerini ve karşılarında denizin olduğunu görünce elinden kaçamayacaklarını hesap etmişti. { وَما هَدى } ifadesinde onun saptırmasını tekit etme anlamı vardır; zira saptıran kimse bazen saptırdığı kişiye bazı işlerde doğru yolu gösterebilir. { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ } “Ey İsrâiloğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık”. Allah Teâlâ, kurtarılmalarından sonra İsrâiloğullarına lütfettiği nimetleri zikretmektedir. Takdiri şöyledir: Onları kurtardıktan sonra kendilerine: "Ey İsrâiloğulları!" dedik. Bu hitabın Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki Yahudilere yönelik olması da caizdir; zira atalara yapılan nimet evlatlara yapılmış nimetlerden sayılır. Buradaki düşmanlarından kasıt Firavun ve ordusudur; bu da onun ve kavminin İsrâiloğullarının gözü önünde denizde boğulmasıyla gerçekleşmiştir. { وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ } “Tûr'un sağ tarafında sizinle sözleştik”. «جانِبَ» kelimesinin mansub oluşu mef'ûlün bih olmasındandır; belirli ve gayr-i müphem bir mekân olduğu için zarfiyyet üzere mansub değildir. Mekân isimleri ancak müphem olduklarında zarf olarak mansub olurlar. Mekkî şöyle demiştir:
وَهَذَا أَصْلٌ لَا خِلَافَ فِيهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْمَعْنَى أَمَرْنَا مُوسَى أَنْ يَأْمُرَكُمْ بِالْخُرُوجِ مَعَهُ لِنُكَلِّمَهُ بِحَضْرَتِكُمْ فَتَسْمَعُوا الْكَلَامَ، وَقِيلَ: وُعِدَ مُوسَى بَعْدَ إِغْرَاقِ فِرْعَوْنَ أَنْ يَأْتِيَ جَانِبَ الطَّوْرِ، فَالْوَعْدُ كَانَ لِمُوسَى، وَإِنَّمَا خُوطِبُوا بِهِ لِأَنَّ الْوَعْدَ كَانَ لِأَجْلِهِمْ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ «وَوَعَدْنَاكُمْ» بِغَيْرِ أَلِفٍ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ لِأَنَّ الْوَعْدَ إِنَّمَا هُوَ مِنَ اللَّهِ لِمُوسَى خَاصَّةً، وَالْمُوَاعَدَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا مِنِ اثْنَيْنِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا في البقرة هذا المعنى، و «الأيمن» مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِلْجَانِبِ، وَالْمُرَادُ يَمِينُ الشَّخْصِ لِأَنَّ الْجَبَلَ لَيْسَ لَهُ يَمِينٌ وَلَا شِمَالٌ، فَإِذَا قِيلَ: خُذْ عَنْ يَمِينِ الْجَبَلِ فَمَعْنَاهُ عَنْ يَمِينِكَ مِنَ الْجَبَلِ. وَقُرِئَ بِجَرِّ «الْأَيْمَنِ» عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِلْمُضَافِ إِلَيْهِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْمَنِّ بِالتَّرَنْجَبِينِ وَالسَّلْوَى بِالسَّمَّانِيِّ، وَأَوْضَحْنَا ذَلِكَ بِمَا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ، وَإِنْزَالُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ كَانَ فِي التِّيهِ. كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ أَيْ: وَقُلْنَا لَهُمْ كُلُوا، وَالْمُرَادُ بِالطَّيِّبَاتِ:
Bu, üzerinde ihtilaf bulunmayan bir kaidedir. Nehhâs ise şöyle demiştir: Mana şudur: Sizin huzurunuzda onunla konuşalım da siz de bu kelâmı işitesiniz diye Mûsâ'ya, sizin onunla beraber çıkmanızı emretmesini bildirdik. Bir görüşe göre de Mûsâ'ya Firavun'un boğulmasından sonra Tûr'un yanına gelmesi vaad edilmişti; dolayısıyla vaad aslında Mûsâ'ya idi, ancak bu vaad onlar için olduğundan hitap kendilerine yöneltilmiştir. Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve Ya'kūb elifsiz olarak «وَوَعَدْنَاكُمْ» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyde de bu kıraati tercih etmiştir; zira vaad yalnızca Allah'tan Mûsâ'ya özeldir, karşılıklı sözleşme (muâade) ise ancak iki taraf arasında olur. Bakara sûresinde bu anlamı daha önce zikretmiştik. «الأيمن» kelimesi «الجانب» kelimesinin sıfatı olarak mansubdur; kastedilen ise şahsın sağıdır, çünkü dağın sağı ve solu olmaz. Dolayısıyla "Dağın sağını tut" denildiğinde bunun anlamı, dağa göre senin sağ tarafındır. «الأيمن» kelimesi muzafun ileyhin sıfatı kılınarak mecrur olarak da okunmuştur. { وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى } “ve size kudret helvası ile bıldırcın indirdik”. Men'in terencebîn (kudret helvası), selvâ'nın ise bıldırcın kuşu olduğuna dair tefsir daha önce geçmiş ve bu husus fazlasıyla açıklanmıştı. Bunların kendilerine indirilmesi ise Tîh çölünde olmuştu. { كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin” yani onlara "Yiyin" dedik. Tayyibâttan kasıt:
الْمُسْتَلَذَّاتُ، وَقِيلَ: الْحَلَالُ، عَلَى الْخِلَافِ الْمَشْهُورِ فِي ذَلِكَ. وَقَرَأَ حمزة والكسائي والأعمش: قد أنجيتكم من عدوّكم ووعدتكم جانب الطور كلوا من طيبات ما رزقتكم بِتَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فِي الثَّلَاثَةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِنُونِ العظمة فيها. وَلا تَطْغَوْا فِيهِ الطغيان: التَّجَاوُزُ أَيْ: لَا تَتَجَاوَزُوا مَا هُوَ جَائِزٌ إِلَى مَا لَا يَجُوزُ وَقِيلَ:
Lezzetli şeylerdir; bu konudaki meşhur ihtilafa göre helal rızıklar olduğu da söylenmiştir. Hamza, Kisâî ve A'meş her üç fiili de mütekellim tâ'sı ile «قد أنجيتكم من عدوّكم ووعدتكم جانب الطور كلوا من طيبات ما رزقتكم» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise bunların hepsini azamet nûnu ile okumuşlardır. { وَلا تَطْغَوْا فِيهِ } “ve bu hususta taşkınlık etmeyin”. Tuğyan: Sınırı aşmaktır; yani caiz olanı aşıp caiz olmayana geçmeyin demektir. Şöyle de denilmiştir:
الْمَعْنَى: لَا تَجْحَدُوا نِعْمَةَ اللَّهِ فَتَكُونُوا طَاغِينَ وَقِيلَ: لَا تَكْفُرُوا النِّعْمَةَ وَلَا تَنْسَوْا شُكْرَهَا وَقِيلَ: لَا تَعْصُوا الْمُنْعِمَ، أَيْ: لَا تَحْمِلَنَّكُمُ السَّعَةُ وَالْعَافِيَةُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ. وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الطُّغْيَانِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْمَعَانِي، فَإِنَّ
Mana şudur: Allah'ın nimetini inkâr edip de taşkınlardan olmayın. Bir görüşe göre: Nimete nankörlük etmeyin ve şükrünü unutmayın. Diğer bir görüşe göre de: Nimet verene isyan etmeyin; yani bolluk ve afiyet sizi günaha sevk etmesin demektir. Tuğyan kelimesini bu manaların tamamına hamletmeye hiçbir engel yoktur; zira
كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ طُغْيَانٌ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي هَذَا جَوَابُ النَّهْيِ أَيْ: يَلْزَمُكُمْ غَضَبِي وَيَنْزِلُ بِكُمْ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ حُلُولِ الدَّيْنِ، أَيْ: حُضُورِ وَقْتِ أَدَائِهِ وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْكِسَائِيُّ فَيَحِلَّ بِضَمِّ الْحَاءِ وَكَذَلِكَ قَرَءُوا «يَحْلُلْ» بِضَمِّ اللَّامِ الْأُولَى، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ فِيهِمَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَالْكَسْرُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الضَّمِّ لِأَنَّ الضَّمَّ مِنَ الْحُلُولِ بِمَعْنَى الْوُقُوعِ، وَيَحِلُّ بِالْكَسْرِ يَجِبُ، وَجَاءَ التَّفْسِيرُ بِالْوُجُوبِ لَا بِالْوُقُوعِ، وَذَكَرَ نَحْوَ هَذَا أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ.
Bunların her biri için tuğyan nitelemesi geçerlidir. { فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي } “yoksa üzerinize gazabım iner”. Bu, nehyin cevabıdır; yani gazabım size vacip olur ve başınıza iner. Bu kelime, borcun ödeme vaktinin gelmesi anlamına gelen «حُلُولِ الدَّيْنِ» ifadesinden alınmıştır. { وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى } “Gazabım da kimin üzerine inerse, muhakkak o helak olup gitmiştir”. A'meş, Yahyâ b. Vessâb ve Kisâî hâ harfinin zammesiyle «فَيَحُلَّ» şeklinde okumuşlar, aynı şekilde ilk lâm harfinin zammesiyle «يَحْلُلْ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise her iki fiilde de kesre ile okumuşlardır ki bunlar iki ayrı lehçedir. Ferrâ şöyle demiştir: Kesre ile okumak benim için zammeden daha sevimlidir; zira zamme, vuku bulmak manasında hulûl kökündendir. Kesre ile «يَحِلُّ» ise vacip olur, kesinleşir demektir. Tefsir de vuku bulmakla değil, vacip olmakla gelmiştir. Ebû Ubeyde ve başkaları da buna benzer açıklamalarda bulunmuşlardır.
وَمَعْنَى فَقَدْ هَوى: فقد هلك. قَالَ الزَّجَّاجُ فَقَدْ هَوى أَيْ: صَارَ إِلَى الْهَاوِيَةِ، وَهِيَ قَعْرُ النَّارِ، مِنْ هَوَى يَهْوِي هَوْيًا، أَيْ: سَقَطَ مِنْ عُلُوٍّ إِلَى سُفْلٍ، وَهَوَى فُلَانٌ، أَيْ: مَاتَ وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً أَيْ: لِمَنْ تَابَ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي أَعْظَمُهَا الشِّرْكُ بِاللَّهِ، وَآمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمَلِ عَمَلًا صَالِحًا مِمَّا نَدَبَ إِلَيْهِ الشَّرْعُ وَحَسَّنَهُ ثُمَّ اهْتَدى أَيِ: اسْتَقَامَ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى يَمُوتَ، كَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ: لَمْ يَشُكَّ فِي إِيمَانِهِ، وَقِيلَ: أَقَامَ عَلَى السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، وَقِيلَ: تَعَلَّمَ الْعِلْمَ لِيَهْتَدِيَ بِهِ، وَقِيلَ: عَلِمَ أَنَّ لِذَلِكَ ثَوَابًا وَعَلَى تَرْكِهِ عِقَابًا، وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ مِمَّا بَعْدَهُ. وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى هَذَا حِكَايَةٌ لِمَا جَرَى بَيْنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَبَيْنَ مُوسَى عِنْدَ مُوَافَاتِهِ الْمِيقَاتَ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ:
{ فَقَدْ هَوى } ifadesinin manası: Muhakkak helak olmuştur. Zeccâc { فَقَدْ هَوى } ifadesi hakkında şöyle demiştir: Yani Hâviye'ye, cehennemin dibine düşmüştür; bu da yüksekten aşağıya düşmek anlamına gelen «هَوَى يَهْوِي هَوْيًا» kökündendir. «هَوَى فُلَانٌ» denildiğinde ise "falanca öldü" manasına gelir. { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “Şüphesiz ben, tevbe eden, iman edip salih amel işleyen kimse için çok bağışlayıcıyım” yani en büyüğü Allah'a şirk koşmak olan günahlardan tevbe eden, Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve ahiret gününe iman eden ve şeriatın teşvik edip güzel gördüğü salih amelleri işleyen kimse için. { ثُمَّ اهْتَدى } “sonra da doğru yolda giden” yani ölünceye kadar bu hâl üzere dosdoğru devam eden demektir; Zeccâc ve diğerleri böyle söylemiştir. İmanında şüpheye düşmeyen, sünnet ve cemaat üzere sebat eden, doğru yolu bulmak için ilim öğrenen yahut bunun bir sevabı ve terkinde bir cezası olduğunu bilen kimsedir de denilmiştir; ancak birinci görüş diğerlerinden daha tercihe şayandır. { وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى } “«Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir ey Mûsâ?»” Bu, Mûsâ belirlenen vakte (mîkâta) vardığında Allah Sübhânehû ile onun arasında geçen konuşmanın naklidir. Müfessirler şöyle demiştir:
وَكَانَتِ الْمُوَاعَدَةُ أَنْ يُوَافِيَ مُوسَى وَجَمَاعَةٌ مِنْ وُجُوهِ قَوْمِهِ، فَسَارَ مُوسَى بِهِمْ، ثُمَّ عَجَّلَ مِنْ بَيْنِهِمْ شَوْقًا إِلَى رَبِّهِ، فَقَالَ اللَّهُ لَهُ: مَا أَعَجَلَكَ؟ أَيْ: مَا الَّذِي حَمَلَكَ عَلَى الْعَجَلَةِ حَتَّى تَرَكْتَ قَوْمَكَ وَخَرَجتَ مِنْ بَيْنِهِمْ؟ فَأَجَابَ مُوسَى عَنْ ذَلِكَ قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي أَيْ: هُمْ بِالْقُرْبِ مِنِّي، تَابِعُونَ لِأَثَرِي، وَاصِلُونَ بَعْدِي.
Sözleşme, Mûsâ'nın kavminin ileri gelenlerinden bir toplulukla birlikte gelmesi şeklindeydi. Mûsâ onlarla birlikte yola çıktı, sonra Rabbine olan şevkinden ötürü onların arasından acele edip öne geçti. Bunun üzerine Allah ona: "Seni acele ettiren nedir?" buyurdu; yani kavmini geride bırakıp aralarından ayrılacak kadar seni acele etmeye sevk eden şey nedir? Mûsâ buna cevaben şöyle dedi: { قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي } “[Mûsâ] dedi ki: «Onlar işte hemen ardımdalar»” yani onlar bana yakındırlar, benim izimi takip etmektedirler ve benden hemen sonra ulaşacaklardır.
وَقِيلَ: لَمْ يُرِدْ أَنَّهُمْ يَسِيرُونَ خَلْفَهُ، بَلْ أَرَادَ أَنَّهُمْ بِالْقُرْبِ مِنْهُ يَنْتَظِرُونَ عَوْدَهُ إِلَيْهِمْ، ثُمَّ قَالَ مُصَرِّحًا بِسَبَبِ مَا سَأَلَهُ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ: وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى أَيْ: لِتَرْضَى عَنِّي بِمُسَارَعَتِي إِلَى امْتِثَالِ أَمْرِكَ أَوْ لِتَزْدَادَ رِضًا عَنِّي بِذَلِكَ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: قال عيسى بن عمر: بنو تيم يقولون أولى مَقْصُورَةً، وَأَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُونَ أُولاءِ مَمْدُودَةً. وَقَرَأَ ابن أبي إسحاق ونصر وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ عَلى أَثَرِي بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَإِسْكَانِ الثَّاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَمَعْنَى «عَجِلْتُ إِلَيْكَ» : عَجِلْتُ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي أَمَرْتَنِي بِالْمَصِيرِ إِلَيْهِ لِتَرْضَى عَنِّي، يُقَالُ: رَجُلٌ عَجِلٌ وَعَجُولٌ وَعَجْلَانُ: بَيِّنُ الْعَجَلَةِ، وَالْعَجَلَةُ: خِلَافُ الْبُطْءِ.
Onların arkasından yürüdüklerini değil, bilakis kendisine yakın bir yerde onun kendilerine dönmesini beklediklerini kastettiği de söylenmiştir. Sonra Mûsâ, Allah'ın kendisine sorduğu şeyin sebebini açıkça belirterek şöyle dedi: { وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى } “hoşnut olasın diye sana aceleyle geldim Rabbim!” yani emrini yerine getirmeye koşmam sebebiyle benden hoşnut olasın yahut bu vesileyle benden olan rızan daha da artsın diye. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Îsâ b. Ömer dedi ki: Teym kabilesi maksûr olarak «أولى», Hicaz halkı ise memdûd olarak «أُولاءِ» der. İbn Ebî İshâk, Nasr ve Ya'kūb'dan rivayetle Ruveys, hemzenin kesresi ve sâ harfinin sükûnuyla «عَلى إِثْرِي» şeklinde okumuş; diğerleri ise her ikisinin fethasıyla { عَلى أَثَرِي } okumuşlardır ki bunlar iki ayrı lehçedir. «عَجِلْتُ إِلَيْكَ» ifadesinin manası: Benden razı olasın diye gitmemi emrettiğin yere aceleyle geldim, demektir. Acelesi açık olan kimse için «رَجُلٌ عَجِلٌ وَعَجُولٌ وَعَجْلَانُ» denir; «الْعَجَلَةُ» ise yavaşlığın zıddıdır.
وَجُمْلَةُ قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا قَالَ اللَّهُ لَهُ؟
{ قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ } “[Allah] buyurdu ki: «Doğrusu biz, senden sonra kavmini imtihan ettik...»” cümlesi, takdîrî bir soruya cevap olarak müste'nefedir; sanki "Allah ona ne buyurdu?" denilmiş de,
فَقِيلَ: قَالَ إِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ، أَيِ: ابْتَلَيْنَاهُمْ وَاخْتَبَرْنَاهُمْ وَأَلْقَيْنَاهُمْ فِي فِتْنَةٍ وَمِحْنَةٍ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:
"Buyurdu ki: Şüphesiz biz senden sonra kavmini fitneye düşürdük" diye cevap verilmiştir; yani onları sınadık, imtihan ettik ve bir fitne ile sıkıntının içine attık. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir:
صَيَّرْنَاهُمْ مَفْتُونِينَ أَشْقِيَاءَ بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ مِنْ بَعْدِ انْطِلَاقِكَ مِنْ بَيْنِهِمْ، وَهُمُ الَّذِينَ خَلَّفَهُمْ مَعَ هَارُونَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ أَيْ: دَعَاهُمْ إِلَى الضَّلَالَةِ، وَكَانَ مِنْ قَوْمٍ يَعْبُدُونَ الْبَقَرَ، فَدَخَلَ فِي دِينِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الظَّاهِرِ وَفِي قَلْبِهِ مَا فِيهِ مِنْ عِبَادَةِ الْبَقَرِ، وَكَانَ مِنْ قَبِيلَةٍ تُعْرَفُ بِالسَّامِرَةِ، وَقَالَ لِمَنْ مَعَهُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ: إِنَّمَا تَخَلَّفَ مُوسَى عَنِ الْمِيعَادِ الَّذِي بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ لِمَا صَارَ مَعَكُمْ مِنَ الْحُلِيِّ، وَهِيَ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ، وَأَمَرَهُمْ بِإِلْقَائِهَا فِي النَّارِ، فَكَانَ مِنْ أَمْرِ الْعِجْلِ مَا كَانَ فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قِيلَ: وَكَانَ الرُّجُوعُ إِلَى قَوْمِهِ بَعْدَ مَا اسْتَوْفَى أَرْبَعِينَ يَوْمًا: ذَا الْقَعْدَةِ، وَعَشْرَ ذِي الْحِجَّةِ، وَالْأَسَفُ: الشَّدِيدُ الْغَضَبُ، وَقِيلَ: الْحَزِينُ، وقد
Sen onların arasından ayrıldıktan sonra onları buzağıya tapmak suretiyle yoldan çıkmış bahtsızlar kıldık. Bunlar, Hârûn ile birlikte geride bıraktığı kimselerdir. { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “ve Sâmirî onları saptırdı” yani onları sapıklığa davet etti. Sâmirî, sığıra tapan bir kavimdendi; zahiren İsrâiloğullarının dinine girmişti, ancak kalbinde sığıra tapma inancını muhafaza ediyordu. Kendisi Sâmire olarak bilinen bir kabileye mensuptu. Beraberindeki İsrâiloğullarına şöyle dedi: "Mûsâ'nın sizinle olan sözleşme vaktini geciktirmesi, sırf yanınızda bulunan zinet eşyaları yüzündendir; onlar size haramdır." Onlara bu zinetleri ateşe atmalarını emretti, böylece buzağı hadisesi meydana geldi. { فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً } “Bunun üzerine Mûsâ, öfkeli ve üzgün olarak kavmine döndü”. Kavmine dönüşünün, Zilkade ayı ile Zilhicce'nin on günü olmak üzere kırk günü tamamladıktan sonra gerçekleştiği söylenmiştir. «الْأَسَفُ» son derece öfkeli demektir; hüzünlü ve kederli anlamına geldiği de söylenmiştir. Bu hususun etraflıca açıklaması
مَضَى فِي الْأَعْرَافِ بَيَانُ هَذَا مُسْتَوْفًى. قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ التَّوْبِيخِيِّ، وَالْوَعْدُ الْحَسَنُ: وَعَدَهُمْ بِالْجَنَّةِ إِذَا أَقَامُوا عَلَى طَاعَتِهِ، وَوَعَدَهُمْ أَنْ يُسْمِعَهُمْ كلامه في التوراة في لِسَانِ مُوسَى لِيَعْمَلُوا بِمَا فِيهَا، فَيَسْتَحِقُّوا ثَوَابَ عَمَلِهِمْ، وَقِيلَ: وَعَدَهُمُ النَّصْرَ وَالظَّفَرَ، وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُهُ:
A'râf sûresinde geçmişti. { قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً } “Dedi ki: «Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?»” Buradaki soru, kınama ve azarlama bildiren bir inkâr sorusudur. Güzel vaat ise: O'na itaatte sebat gösterdikleri takdirde kendilerine cenneti vaat etmesi, içindekilerle amel edip amellerinin mükâfatını hak etsinler diye Mûsâ'nın lisanıyla Tevrat'taki kelâmını onlara duyurmayı vaat etmesidir. Kendilerine zafer ve galibiyet vaat ettiği de söylenmiştir. Bunun Allah'ın şu sözü olduğu da belirtilmiştir:
وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ الْآيَةَ أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ الْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ، أَيْ: أَوَعَدَكُمْ ذَلِكَ، فَطَالَ عَلَيْكُمُ الزَّمَانُ فَنَسِيتُمْ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ أَيْ: يَلْزَمَكُمْ وَيَنْزِلَ بِكُمْ، وَالْغَضَبُ: الْعُقُوبَةُ وَالنِّقْمَةُ، وَالْمَعْنَى: أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَفْعَلُوا فِعْلًا يَكُونُ سَبَبَ حُلُولِ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي أَيْ: مَوْعِدَكُمْ إِيَّايَ، فَالْمَصْدَرُ مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ لِأَنَّهُمْ وَعَدُوهُ أَنْ يُقِيمُوا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ ﷿ إِلَى أَنْ يَرْجِعَ إِلَيْهِمْ مِنَ الطُّورِ، وَقِيلَ: وَعَدُوهُ أَنْ يَأْتُوا عَلَى أَثَرِهِ إلى الميقات، فتوقّفوا فأجابوه، وقالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ الَّذِي وَعَدْنَاكَ بِمَلْكِنا بِفَتْحِ الْمِيمِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَأَبِي جَعْفَرٍ وَعَاصِمٍ وَعِيسَى بْنِ عُمَرَ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ بِكَسْرِ الْمِيمِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ لِأَنَّهَا عَلَى اللُّغَةِ الْعَالِيَةِ الْفَصِيحَةِ، وَهُوَ مَصْدَرُ مَلَكْتُ الشَّيْءَ أَمْلِكُهُ مِلْكًا، وَالْمَصْدَرُ مُضَافٌ إِلَى الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: بِمَلِكِنَا أُمُورَنَا، أَوْ بِمَلْكِنَا الصَّوَابَ، بَلْ أَخْطَأْنَا وَلَمْ نَمْلِكْ أَنْفُسَنَا وَكُنَّا مُضْطَرِّينَ إِلَى الْخَطَأِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِمَلْكِنا بِضَمِّ الْمِيمِ، وَالْمَعْنَى بِسُلْطَانِنَا، أَيْ: لَمْ يَكُنْ لَنَا مُلْكٌ فَنُخْلِفُ مَوْعِدَكَ، وَقِيلَ: إِنَّ الْفَتْحَ وَالْكَسْرَ وَالضَّمَّ فِي بِمَلْكِنَا كُلُّهَا لُغَاتٍ فِي مَصْدَرِ مَلَكْتُ الشَّيْءَ وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَرُويْسٌ حُمِّلْنا بِضَمِّ الْحَاءِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَالْمِيمِ مُخَفَّفَةً، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ لِأَنَّهُمْ حَمَلُوا حِلْيَةَ الْقَوْمِ مَعَهُمْ بِاخْتِيَارِهِمْ، وَمَا حَمَلُوهَا كُرْهًا، فَإِنَّهُمْ كَانُوا اسْتَعَارُوهَا مِنْهُمْ حِينَ أَرَادُوا الْخُرُوجَ مَعَ مُوسَى، وَأَوْهَمُوهُمْ أَنَّهُمْ يَجْتَمِعُونَ فِي عِيدٍ لَهُمْ أَوْ وَلِيمَةٍ وَقِيلَ: هُوَ مَا أَخَذُوهُ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ لَمَّا قَذَفَهُمُ الْبَحْرُ إِلَى السَّاحِلِ، وَسُمِّيَتْ أَوْزَارًا، أَيْ: آثَامًا لِأَنَّهُ لَا يَحِلُّ لَهُمْ أَخْذُهَا، وَلَا تَحِلُّ لَهُمُ الْغَنَائِمُ فِي شَرِيعَتِهِمْ. وَالْأَوْزَارُ فِي الْأَصْلِ الْأَثْقَالُ كَمَا صَرَّحَ بِهِ أَهْلُ اللُّغَةِ، وَالْمُرَادُ بِالزِّينَةِ هُنَا الْحُلِيُّ فَقَذَفْناها أَيْ: طَرَحْنَاهَا فِي النَّارِ طَلَبًا لِلْخَلَاصِ مِنْ إِثْمِهَا وَقِيلَ: الْمَعْنَى: طَرَحْنَاهَا إِلَى السَّامِرِيِّ لِتَبْقَى لَدَيْهِ حَتَّى يَرْجِعَ مُوسَى فَيَرَى فِيهَا رَأْيَهُ فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ أَيْ: فَمِثْلُ ذَلِكَ الْقَذْفِ أَلْقَاهَا السَّامِرِيُّ، قِيلَ: إِنَّ السَّامِرِيَّ قَالَ لَهُمْ حِينَ اسْتَبْطَأَ الْقَوْمُ رُجُوعَ مُوسَى. إِنَّمَا احْتَبَسَ عَنْكُمْ لِأَجْلِ مَا عِنْدَكُمْ مِنَ الْحُلِيِّ، فَجَمَعُوهُ وَدَفَعُوهُ إِلَيْهِ، فَرَمَى بِهِ فِي النَّارِ وَصَاغَ لَهُمْ مِنْهُ عِجْلًا، ثُمَّ أَلْقَى عَلَيْهِ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ وَهُوَ جِبْرِيلُ، فَصَارَ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَيْ: يَخُورُ كَمَا يَخُورُ الْحَيُّ مِنَ الْعُجُولِ، وَالْخُوَارُ: صَوْتُ الْبَقَرِ، وَقِيلَ: خُوَارُهُ كَانَ بِالرِّيحِ لِأَنَّهُ كَانَ عَمَلٌ فِيهِ خُرُوقًا، فَإِذَا دَخَلَتِ الرِّيحُ فِي جَوْفِهِ خَارَ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ حَيَاةٌ، فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى أَيْ قَالَ السَّامِرِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ فَنَسِيَ أَيْ: فَضَلَّ مُوسَى وَلَمْ يَعْلَمْ مَكَانَ إِلَهِهِ هَذَا، وَذَهَبَ يَطْلُبُهُ فِي الطُّورِ وَقِيلَ:
{ وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ } “Şüphesiz ben, tevbe eden... kimse için çok bağışlayıcıyım” ayetidir. { أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ } “Yoksa size süre mi çok uzun geldi?” Fâ harfi takdîrî bir ifadeye atıftır; yani: Size bunu vaat etti de üzerinden çok zaman geçip unuttunuz mu? { أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz?” yani üzerinize vacip olmasını ve başınıza gelmesini mi istediniz? Gazap; azap ve cezadır. Anlamı şudur: Yoksa Allah'ın gazabının üzerinize inmesine sebep olacak bir iş mi yapmak istediniz? { فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي } “de bana verdiğiniz söze uymadınız?” yani bana verdiğiniz sözden caydınız. Masdar mef'ûle muzaftır; çünkü onlar Tûr'dan kendilerine dönünceye kadar Allah Azze ve Celle'ye itaat üzere kalacaklarına dair Mûsâ'ya söz vermişlerdi. Bir görüşe göre de mîkât yerine onun ardından geleceklerine söz vermişler, fakat duraklayıp kalmışlardı. Bunun üzerine ona cevap verip şöyle dediler: { قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ } “Dediler ki: «Sana verdiğimiz söze... aykırı davranmadık»” sana vaat ettiğimiz söze, { بِمَلْكِنا } mîm harfinin fethasıyla [«بَمَلْكِنَا»], bu da Nâfi', Ebû Ca'fer, Âsım ve Îsâ b. Ömer'in kıraatidir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir ise mîm harfinin kesresiyle [«بِمِلْكِنَا»] okumuşlardır; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim yüksek ve fasih lehçeye uygun olduğu için bu kıraati tercih etmişlerdir. Bu, «مَلَكْتُ الشَّيْءَ أَمْلِكُهُ مِلْكًا» ifadesinin masdarıdır; masdar fâile muzaftır ve mef'ûlü hazfedilmiştir. Yani: "İşlerimize malik olarak/gücümüz yeterek değil" veya "doğruya güç yetirerek değil; bilakis hata ettik, nefislerimize hâkim olamadık ve hataya mecbur kaldık." Hamza ve Kisâî ise mîm harfinin zammesiyle { بِمُلْكِنا } şeklinde okumuşlardır; manası ise hâkimiyetimizle demektir, yani: "Sana verdiğimiz söze aykırı davranacak bir hâkimiyetimiz ve gücümüz yoktu." «بِمَلْكِنَا» lafzındaki fetha, kesre ve zammenin hepsinin «مَلَكْتُ الشَّيْءَ» masdarında birer lehçe olduğu da söylenmiştir. { وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ } “fakat biz o kavmin zinet eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik”. Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir, Hafs, Ebû Ca'fer ve Ruveys, hâ harfinin zammesi ve mîm'in teşdidiyle «حُمِّلْنَا» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise hâ ve mîm harflerinin fethası ve şeddesiz olarak «حَمَلْنَا» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim bu kıraati tercih etmişlerdir; çünkü onlar Mûsâ ile birlikte çıkmak istediklerinde kavmin zinet eşyalarını kendi istekleriyle yanlarına almışlar, zorla taşımamışlardı. Zira bir bayramlarında veya düğünlerinde toplanacakları izlenimini vererek bunları onlardan emanet almışlardı. Bunların, deniz Firavun ailesini sahile attığında onlardan aldıkları eşyalar olduğu da söylenmiştir. Bunları almaları kendilerine helal olmadığı ve şeriatlarında ganimetler helal kılınmadığı için bunlara günahlar anlamına gelen evzâr (ağırlıklar) denilmiştir. Dil ehlinin açıkça belirttiği üzere evzâr kelimesi aslen ağırlıklar demektir; buradaki zînetten kasıt ise takılardır. { فَقَذَفْناها } “onları [ateşe] attık” yani günahından kurtulmayı arzulayarak onları ateşe fırlattık. Şöyle de denilmiştir: Mûsâ dönüp bu konuda kendi görüşünü bildirinceye kadar yanında dursun diye onları Sâmirî'ye teslim ettik. { فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ } “Aynı şekilde Sâmirî de attı” yani Sâmirî de o atış gibi attı. Şöyle rivayet edilmiştir: Kavim Mûsâ'nın dönüşünü gecikmiş bulunca Sâmirî onlara: "Onun sizden geri kalması sadece yanınızdaki zinetler yüzündendir" dedi. Bunun üzerine zinetleri toplayıp ona verdiler; o da bunları ateşe attı ve onlardan bir buzağı döktü. Sonra onun üzerine elçinin yani Cebrâîl'in izinden bir avuç [toprak] attı; böylece o, { عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ } “böğürmesi olan bir buzağı heykeli” hâline geldi. Yani canlı buzağıların böğürdüğü gibi böğürüyordu; «الْخُوَارُ» sığır sesidir. Onun böğürmesinin rüzgâr sebebiyle olduğu da söylenmiştir; zira onda birtakım delikler açmıştı, rüzgâr içine girdiğinde böğürür gibi ses çıkarıyordu ve onda bir can yoktu. { فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى } “Bunun üzerine: «İşte sizin de tanrınız, Mûsâ'nın da tanrısı budur» dediler” yani Sâmirî ve ona uyanlar bu sözü söylediler. { فَنَسِيَ } “fakat unuttu” yani Mûsâ şaşırdı, tanrısının burası olduğunu bilmedi ve onu Tûr'da aramaya gitti. Şöyle de denilmiştir:
الْمَعْنَى: فَنَسِيَ مُوسَى أَنْ يَذْكُرَ لَكُمْ أَنَّ هَذَا إِلَهُهُ وَإِلَهُكُمْ وَقِيلَ: النَّاسِي هُوَ السَّامِرِيُّ، أَيْ: تَرَكَ السَّامِرِيُّ مَا أَمَرَ بِهِ مُوسَى مِنَ الْإِيمَانِ وَضَلَّ، كَذَا قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ أَفَلا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا أَيْ: أفلا
Mana şudur: Mûsâ bunun kendisinin ve sizin ilahınız olduğunu size hatırlatmayı unuttu. Unutanın bizzat Sâmirî olduğu da söylenmiştir; yani Sâmirî, Mûsâ'nın kendisine emrettiği imanı terk etti ve saptı; bunu İbnü'l-A'râbî söylemiştir. { أَفَلا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا } “Görmüyorlar mı ki o, kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor” yani
يَعْتَبِرُونَ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي أَنَّ هَذَا الْعِجْلَ لَا يِرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا، أَيْ: لَا يَرُدُّ عَلَيْهِمْ جَوَابًا، وَلَا يُكَلِّمُهُمْ إِذَا كَلَّمُوهُ، فَكَيْفَ يَتَوَهَّمُونَ أَنَّهُ إِلَهٌ وَهُوَ عَاجِزٌ عَنِ الْمُكَالَمَةِ، فَإِنَّ فِي أَلَّا يَرْجِعُ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَفِيهَا ضَمِيرٌ مُقَدَّرٌ يَرْجِعُ إِلَى الْعِجْلِ، وَلِهَذَا ارْتَفَعَ الْفِعْلُ بَعْدَهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bu buzağının kendilerine bir sözle karşılık vermediğini, yani bir cevap döndürmediğini ve kendisiyle konuştuklarında onlarla konuşmadığını ibretle düşünüp tefekkür etmiyorlar mı? Konuşmaktan aciz olduğu halde onun bir ilah olduğunu nasıl zannedebilirler! Zira { أَلَّا يَرْجِعُ } ifadesindeki «أَنْ», şeddeli «أَنَّ» edatının hafifletilmişidir ve içinde buzağıya dönen takdîrî bir zamir vardır; bundan dolayı kendisinden sonraki fiil merfû olmuştur. Şairin şu sözü de bu kabildendir: