Binûn

Tâhâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فِي فِتْيَةٍ مِنْ سُيُوفِ الْهِنْدِ قَدْ عَلِمُوا ... أَنْ هَالِكٌ كُلُّ مَنْ يَحْفَى وَيَنْتَعِلُ

«Hint kılıçları gibi [yiğit] gençlerin arasında bildiler ki / yalınayak yürüyen de pabuç giyen de helak olucudur.»

أَيْ: أَنَّهُ هَالِكٌ. وَقُرِئَ بِنَصْبِ الْفِعْلِ عَلَى أَنَّهَا النَّاصِبَةُ، وَجُمْلَةُ وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ لَا يَرْجِعُ، أَيْ: أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَدْفَعَ عَنْهُمْ ضَرًّا وَلَا يَجْلِبَ إِلَيْهِمْ نَفْعًا وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ اللَّامُ هِيَ الْمُوَطِّئَةُ لِلْقَسَمِ، وَالْجُمْلَةُ مُؤَكِّدَةٌ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ الْجُمْلَةُ الَّتِي قَبْلَهَا مِنَ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ وَالتَّوْبِيخِ لَهُمْ، أَيْ: وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلِ أن يأتي موسى ويرجع إليهم يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ أَيْ: وَقَعْتُمْ فِي الْفِتْنَةِ بِسَبَبِ الْعِجْلِ، وَابْتُلِيتُمْ بِهِ، وَضَلَلْتُمْ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ لِأَجْلِهِ، قِيلَ: وَمَعْنَى الْقَصْرِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ «إِنَّمَا» هُوَ أَنَّ الْعَجَلَ صَارَ سَبَبًا لِفِتْنَتِهِمْ لَا لِرَشَادِهِمْ، وَلَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ فُتِنُوا بِالْعِجْلِ لَا بِغَيْرِهِ. وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي أي: ربكم الرحمن لا العجل، فاتبعوني في أمري لكم بعبادة الله، ولا تتبعوا السامريّ في أمره لكم بعبادة الْعِجْلُ، وَأَطِيعُوا أَمْرِي لَا أَمْرَهُ قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى أَجَابُوا هَارُونَ عَنْ قَوْلِهِ الْمُتَقَدِّمِ بِهَذَا الْجَوَابِ الْمُتَضَمِّنِ لِعِصْيَانِهِ، وَعَدَمِ قَبُولِ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْخَيْرِ وَحَذَّرَهُمْ عَنْهُ مِنَ الشَّرِّ أَيْ: لَنْ نَزَالَ مُقِيمِينَ عَلَى عِبَادَةِ هَذَا الْعِجْلِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى، فَيَنْظُرَ هَلْ يُقَرِّرُنَا عَلَى عِبَادَتِهِ أَوْ يَنْهَانَا عَنْهَا، فَعِنْدَ ذَلِكَ اعْتَزَلَهُمْ هَارُونُ فِي اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا مِنَ الْمُنْكِرِينَ لِمَا فَعَلَهُ السَّامِرِيُّ.

Yani muhakkak ki o helak olucudur. «أَنْ» edatının nasb edici kabul edilmesiyle fiilin mansub olarak okunduğu da rivayet edilmiştir. { وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } “onlara ne bir zarar ne de bir fayda sağlayamadığını [görmüyorlar mı?]” cümlesi { لَا يَرْجِعُ } cümlesine matuftur; yani o [buzağının], kendilerinden bir zararı savmaya ve onlara bir fayda celbetmeye güç yetiremediğini görmüyorlar mı? { وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ } “Andolsun ki Hârûn daha önce onlara demişti” ifadesindeki «lâm» harfi yemine hazırlık (muvattıa) içindir; cümle ise kendisinden önceki cümlenin içerdiği onları kınama ve azarlama manasını tekit etmektedir. Yani Hârûn, Mûsâ gelmeden ve kendilerine dönmeden önce onlara şöyle demişti: { يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ } “Ey kavmim! Muhakkak siz bununla imtihan edildiniz” yani buzağı sebebiyle fitneye düştünüz, onunla sınandınız ve onun yüzünden hak yoldan saptınız. «إِنَّمَا» edatından anlaşılan hasrın (kısıtlamanın) anlamının, buzağının onların hidayetine değil fitnesine sebep olduğu; yoksa sadece buzağıyla fitnelenip başka bir şeyle fitnelenmedikleri anlamına gelmediği söylenmiştir. { وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي } “Şüphesiz Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin” yani buzağı değil, Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse Allah'a ibadet etmeniz yönündeki emrimde bana uyun, buzağıya ibadet etmenizi emretmesi hususunda Sâmirî'ye uymayın ve onun emrine değil, benim emrime itaat edin. { قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى } “Onlar: «Mûsâ bize dönünceye kadar onun etrafında [ibadete] devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz» dediler”. Hârûn'un yukarıda geçen sözüne, ona isyan etmeyi ve kendilerini çağırdığı hayrı kabul etmeyip sakındırdığı şerden vazgeçmemeyi içeren şu cevabı verdiler; yani: Mûsâ bize dönüp de ona ibadet etmemizi onaylayacak mı yoksa bizi bundan nehyedecek mi görünceye kadar bu buzağıya ibadet üzere kalmaya devam edeceğiz. İşte o zaman Hârûn, Sâmirî'nin yaptığını inkâr eden on iki bin kişiyle birlikte onlardan ayrıldı.

وَقَدْ أَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ فِي قَوْلِهِ: يَبَساً قَالَ:

Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre, o, { يَبَساً } “kuru” ayeti hakkında şöyle demiştir:

يَابِسًا لَيْسَ فِيهِ مَاءٌ وَلَا طِينٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَا تَخافُ دَرَكاً مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَلا تَخْشى مِنَ الْبَحْرِ غَرَقًا.

«İçinde ne su ne de çamur bulunan kupkuru bir yol.» Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: { لَا تَخافُ دَرَكاً } Firavun ailesinin yetişmesinden korkmazsın, { وَلا تَخْشى } denizden boğulmaktan da endişe etmezsin.

وَأَخْرَجَا عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ هَوى: شَقِيَ. وَأَخْرَجَا عَنْهُ أيضا وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ قال:

Yine o ikisi ondan { فَقَدْ هَوى } “muhakkak o helak olmuştur” ayeti hakkında: «Bedbaht olmuştur» dediğini rivayet etmişlerdir. Yine o ikisi ondan { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ } “Şüphesiz ben tövbe eden kimse için çok bağışlayıcıyım” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

من الشِّرْكِ وَآمَنَ قَالَ: وَحَّدَ اللَّهَ وَعَمِلَ صالِحاً قَالَ: أَدَّى الْفَرَائِضَ ثُمَّ اهْتَدى قَالَ: لَمْ يُشَكِّكْ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالْفِرْيَابِيُّ عَنْهُ أيضا وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ قال: من تَابَ مِنَ الذَّنْبِ، وَآمَنَ مِنَ الشِّرْكِ، وَعَمِلَ صَالِحًا فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَبِّهِ ثُمَّ اهْتَدى عَلِمَ أَنَّ لِعَمَلِهِ ثَوَابًا يُجْزَى عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ثُمَّ اهْتَدى قال: ثم استقام ولزم السُّنَّةَ وَالْجَمَاعَةَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، مِنْ طَرِيقِ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: تَعَجَّلَ مُوسَى إِلَى رَبِّهِ، فَقَالَ الله: وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى الْآيَةَ، قَالَ: فَرَأَى فِي ظِلِّ الْعَرْشِ رَجُلًا فَعَجِبَ لَهُ، فَقَالَ: مَنْ هَذَا يَا رَبِّ؟ قَالَ: لَا أُحَدِّثُكَ مَنْ هُوَ، لَكِنْ سَأُخْبِرُكَ بِثَلَاثٍ فِيهِ:

«Şirkten [tövbe eden];» { وَآمَنَ } “ve iman eden” dedi ki: «Allah'ı birleyen;» { وَعَمِلَ صالِحاً } “ve salih amel işleyen” dedi ki: «Farzları yerine getiren;» { ثُمَّ اهْتَدى } “sonra da doğru yolda giden” dedi ki: «Şüpheye düşmeyen.» Saîd b. Mansûr ve Firyâbî'nin ondan rivayet ettiğine göre ise { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ } hakkında şöyle demiştir: «Günahtan tövbe eden, şirkten arınıp iman eden, Rabbiyle kendi arasında salih amel işleyen ve { ثُمَّ اهْتَدى } ameli karşılığında mükâfatlandırılacağı bir sevap bulunduğunu bilen kimsedir.» İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, { ثُمَّ اهْتَدى } hakkında: «Sonra dosdoğru olup Sünnet ve Cemaat'e bağlanan kimsedir» demiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Amr b. Meymûn tarikiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir zâttan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ aceleyle Rabbine vardı. Bunun üzerine Allah: { وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى } “Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir, ey Mûsâ?” ayetini buyurdu. Dedi ki: [Mûsâ] Arş'ın gölgesinde bir adam gördü ve ona hayret etti. «Ey Rabbim, bu kimdir?» dedi. [Allah]: «Onun kim olduğunu sana söylemeyeceğim, fakat onun hakkında üç özelliği sana haber vereceğim:

كَانَ لَا يَحْسُدُ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ، وَلَا يَعُقُّ والديه، ولا يمشي بالتميمة. وأخرج الفريابي وعبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: لَمَّا تَعَجَّلَ مُوسَى إِلَى رَبِّهِ عَمِدَ السَّامِرِيُّ

O, insanlara Allah'ın lütfundan verdiği şeylere haset etmezdi, anne babasına asi olmazdı ve laf taşımazdı» buyurdu. Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ali'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ aceleyle Rabbine vardığında Sâmirî kasten hareket edip

فَجَمَعَ مَا قَدَرَ عَلَيْهِ مِنْ حُلِيِّ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَضَرَبَهُ عِجْلًا، ثُمَّ أَلْقَى الْقَبْضَةَ فِي جَوْفِهِ فَإِذَا هُوَ عِجْلٌ جَسَدٌ لَهُ خُوَارٌ، فَقَالَ لَهُمُ السَّامِرِيُّ: هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى، فَقَالَ لَهُمْ هَارُونُ: يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا، فَلَمَّا أَنْ رَجَعَ مُوسَى أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ، فَقَالَ لَهُ هَارُونُ مَا قَالَ، فَقَالَ مُوسَى لِلسَّامِرِيِّ: مَا خَطْبُكَ قَالَ:

İsrailoğulları'nın zinetlerinden güç yetirebildiği kadarını topladı ve onu döküp bir buzağı yaptı. Sonra [elçinin izinden aldığı] avucu onun içine attı, bir de baktılar ki o, böğürmesi olan bir buzağı heykeli olmuş. Sâmirî onlara: «Bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır» dedi. Hârûn onlara: «Ey kavmim, Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmamış mıydı?» dedi. Mûsâ döndüğünde kardeşinin başından tuttu; Hârûn ona diyeceğini söyledi. Bunun üzerine Mûsâ Sâmirî'ye: «Senin bu yaptığın nedir?» dedi. [Sâmirî]:

فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي فَعَمِدَ مُوسَى إِلَى الْعِجْلِ، فَوَضَعَ مُوسَى عَلَيْهِ الْمَبَارِدَ فَبَرَدَهُ بِهَا وَهُوَ عَلَى شَطِّ نَهْرٍ، فَمَا شَرِبَ أَحَدٌ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ مِمَّنْ كَانَ يَعْبُدُ ذَلِكَ الْعِجْلَ إِلَّا اصْفَرَّ وَجْهُهُ مِثْلَ الذَّهَبِ، فَقَالُوا لِمُوسَى: مَا تَوْبَتُنَا؟ قَالَ: يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، فَأَخَذُوا السَّكَاكِينَ فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَقْتُلُ أَخَاهُ وَأَبَاهُ وَابْنَهُ، وَلَا يُبَالِي بِمَنْ قَتَلَ، حَتَّى قُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ أَلْفًا، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى: مُرْهُمْ فَلْيَرْفَعُوا أَيْدِيَهُمْ، فَقَدْ غَفَرْتُ لِمَنْ قُتِلَ وَتُبْتُ عَلَى مَنْ بَقِيَ. وَالْحِكَايَاتُ لِهَذِهِ الْقِصَّةِ كَثِيرَةٌ جِدًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بِمَلْكِنا قَالَ: بِأَمْرِنَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ بِمَلْكِنا قَالَ: بِطَاقَتِنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: بِسُلْطَانِنَا.

{ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } “Bunun üzerine elçinin izinden bir avuç aldım da onu attım; işte nefsim bana böyle hoş gösterdi” dedi. Mûsâ buzağıya yöneldi, üzerine eğeleri koyup bir nehir kıyısındayken onu eğeledi. O buzağıya tapanlardan hiç kimse o sudan içmedi ki yüzü altın gibi sararmış olmasın. Mûsâ'ya: «Bizim tövbemiz nedir?» dediler. «Birbirinizi öldürmenizdir» dedi. Bunun üzerine bıçakları aldılar; kişi kimi öldürdüğüne aldırmaksızın kardeşini, babasını ve oğlunu öldürmeye başladı; öyle ki onlardan yetmiş bin kişi öldürüldü. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: «Onlara emret, ellerini [kılıçtan] çeksinler; muhakkak ki öldürüleni bağışladım, geride kalanın da tövbesini kabul ettim» diye vahyetti. Bu kıssaya dair anlatılan rivayetler pek çoktur. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { بِمَلْكِنا } ayeti hakkında: «Kendi emrimizle» demiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { بِمَلْكِنا } hakkında: «Kendi gücümüzle» demiştir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den de aynısını rivayet etmiştir. Yine Hasan'dan: «Kendi yetkimizle» dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ قَالَ: فَنَسِيَ مُوسَى أَنْ يذكر لكم أن هذا إلهه.

Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ } “İşte sizin de tanrınız, Mûsâ'nın da tanrısı budur; fakat o unuttu” ayeti hakkında: «Mûsâ bunun kendi ilahı olduğunu size hatırlatmayı unuttu» demiştir.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٢ الى ١٠١]

[Tâhâ Suresi (20), Ayet 92'den 101'e]

قالَ يا هارُونُ ما مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤) قالَ فَما خَطْبُكَ يَا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦)

{ قالَ يا هارُونُ ما مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤) قالَ فَما خَطْبُكَ يَا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) } “[Mûsâ] dedi ki: «Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi? (92) Bana uymaktan [alıkoyan nedir]? Yoksa emrime karşı mı geldin?» (93) [Hârûn] dedi ki: «Ey anamın oğlu! Sakalım ve başımdan tutma! Doğrusu ben senin: 'İsrailoğulları arasına ayrılık soktun, sözüme dikkat etmedin' demenden korktum.» (94) [Mûsâ] dedi ki: «Ey Sâmirî, senin bu yaptığın nedir?» (95) [Sâmirî] dedi ki: «Ben onların görmediklerini gördüm; böylece elçinin izinden bir avuç aldım da onu [buzağıya] attım; işte nefsim bana böyle hoş gösterdi.» (96)”

قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧) إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨) كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١)

{ قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧) إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨) كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١) } “[Mûsâ] dedi ki: «Defol git! Artık hayatta senin için: 'Bana dokunmayın!' demekten başka bir şey yoktur. Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir ceza vakti de vardır. Başına dikilip durduğun şu ilahına da bir bak! Onu mutlaka yakacağız, sonra da onu denize savuracağız!» (97) Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; O ilimce her şeyi kuşatmıştır. (98) İşte böylece geçmişin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Şüphesiz tarafımızdan sana bir zikir (kitap) verdik. (99) Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir. (100) Onda ebedî kalacaklardır; kıyamet gününde bu onlar için ne kötü bir yüktür! (101)”

جُمْلَةُ قالَ يَا هارُونُ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ مُوسَى لَمَّا وَصَلَ إِلَيْهِمْ أَخَذَ بِشُعُورِ رَأْسِ أَخِيهِ هَارُونَ وَبِلِحْيَتِهِ، وَقَالَ: مَا مَنَعَكَ مِنِ اتِّبَاعِي وَاللُّحُوقِ بِي عند ما وَقَعُوا فِي هَذِهِ الضَّلَالَةِ وَدَخَلُوا فِي الْفِتْنَةِ، وقيل معنى ما مَنَعَكَ أَلَّا تَتَّبِعَنِ: مَا مَنَعَكَ مِنِ اتِّبَاعِي فِي الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ:

{ قالَ يَا هارُونُ } “[Mûsâ] dedi ki: «Ey Hârûn!»” cümlesi, takdîrî bir sorunun cevabı olan müsteneftir. Mana şudur: Mûsâ onların yanına varınca kardeşi Hârûn'un başındaki saçlardan ve sakalından tuttu ve: «Onlar bu sapıklığa düştüklerinde ve fitneye girdiklerinde beni takip etmekten ve bana yetişmekten seni ne alıkoydu?» dedi. { ما مَنَعَكَ أَلَّا تَتَّبِعَنِ } ifadesinin anlamının: «Onları inkâr etme hususunda bana uymaktan seni ne alıkoydu?» olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

مَعْنَاهُ: هَلَّا قَاتَلْتَهُمْ إِذْ قَدْ عَلِمْتَ أَنِّي لَوْ كُنْتُ بَيْنَهُمْ لَقَاتَلْتُهُمْ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: هلّا فارقتهم، و «لا» في «أن لا تَتَّبِعَنِي» زَائِدَةٌ، وَهُوَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِمَنَعَ، أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ مَنَعَكَ حِينَ رُؤْيَتِكَ لِضَلَالِهِمْ مِنِ اتِّبَاعِي. وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ كَنَظَائِرِهِ، وَالْمَعْنَى: كَيْفَ خَالَفْتَ أَمْرِي لَكَ بِالْقِيَامِ لِلَّهِ وَمُنَابَذَةِ مَنْ خَالَفَ دِينَهُ وأقمت بين هؤلاء الذين اتّخذوا العجل

Bunun manası şudur: «Ben aralarında olsaydım onlarla savaşacağımı bildiğin hâlde onlarla savaşmalı değil miydin?» Bir diğer görüşe göre ise manası: «Onlardan ayrılmalı değil miydin?» şeklindedir. «أَلَّا تَتَّبِعَنِ» ifadesindeki «لَا» zâiddir (pekiştirme amaçlıdır) ve «مَنَعَ» fiilinin ikinci mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. Yani: «Onların sapıklığını gördüğün vakit beni takip etmekten seni ne alıkoydu?» [demektir]. { أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Benim emrime karşı mı geldin?” ifadesindeki soru, inkâr ve tevbîh (azarlama) içindir. [Baştaki] fâ harfi ise benzerlerinde olduğu gibi takdîrî bir cümleye atıftır. Manası: «Allah için kıyam etmen ve O'nun dinine muhalefet edenlere karşı tavır alman hususundaki sana yönelik emrime nasıl karşı geldin de buzağıyı [ilâh] edinen bu kimselerin arasında ikamet ettin

إِلَهًا؟ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ «أَمْرِي» : هُوَ قَوْلُهُ الذي حكى الله عنه: وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ ، فَلَمَّا أَقَامَ مَعَهُمْ وَلَمْ يُبَالِغْ فِي الْإِنْكَارِ عليهم نسبه إلى عصيانه الَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي

«Emrim» sözüyle kastedilenin, Allah'ın ondan naklettiği şu sözü olduğu da söylenmiştir: { وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “Mûsâ kardeşi Hârûn'a: «Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma» dedi”. Hârûn onların yanında kalıp onları inkâr etmede aşırıya gitmeyince, Mûsâ onu kendi emrine isyan etmekle nitelemiştir. { قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي } “[Hârûn] dedi ki: «Ey anamın oğlu! Sakalım ve başımdan tutma!»”

قُرِئَ بِالْفَتْحِ وَالْكَسْرِ لِلْمِيمِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَنَسَبَهُ إِلَى الْأُمِّ مَعَ كَوْنِهِ أَخَاهُ لِأَبِيهِ وَأُمِّهِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ استعطافا له وترقيقا لقلبه، ومعنى لا بِرَأْسِي

Mîm harfi fetha ve kesre ile okunmuştur; buna dair açıklama A'râf Suresi'nde geçmişti. Cumhurun nezdinde hem baba hem anne bir kardeşi olmasına rağmen onu annesine nispet etmesi, ona şefkat göstermesini sağlamak ve kalbini yumuşatmak içindir. { وَلا بِرَأْسِي } “ve başımdan” ifadesinin manası ise:

وَلَا بِشِعْرِ رَأْسِي، أَيْ: لَا تَفْعَلْ هَذَا بِي عُقُوبَةً مِنْكَ لِي، فَإِنَّ لِي عذرا هونِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ

«Ve başımın saçından [tutma]» yani «Bana bir ceza olmak üzere bunu bana yapma; zira benim bir mazeretim vardır: { إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Doğrusu ben senin: 'İsrailoğulları arasına ayrılık soktun' demenden korktum”»

أَيْ: خَشِيتُ إِنْ خَرَجْتُ عَنْهُمْ وَتَرَكْتُهُمْ أَنْ يَتَفَرَّقُوا فَتَقُولَ إِنِّي فَرَّقْتُ جَمَاعَتَهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَارُونَ لَوْ خَرَجَ لَتَبِعَهُ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ وَتَخَلَّفَ مَعَ السَّامِرِيِّ عِنْدَ الْعِجْلِ آخَرُونَ، وَرُبَّمَا أَفْضَى ذلك إلى القتال بينهم، ومعنى لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي

yani «Eğer onların arasından çıkıp onları terk edersem fırkalara ayrılmalarından ve senin de 'Onların birliğini bozdun' demenden korktum.» Zira Hârûn çıksaydı onlardan bir grup ona uyacak, diğerleri ise Sâmirî ile birlikte buzağının yanında kalacaktı ve belki de bu durum aralarında savaşa yol açacaktı. { وَلَمْ تَرْقُbْ قَوْلِي } “ve sözüme dikkat etmedin” ifadesinin manası ise:

وَلَمْ تَعْمَلْ بِوَصِيَّتِي لَكَ فِيهِمْ، إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَهُمْ وَتَقُولَ لَمْ تَعْمَلْ بِوَصِيَّتِي لَكَ فِيهِمْ وَتَحْفَظْهَا، وَمُرَادُهُ بِوَصِيَّةِ مُوسَى لَهُ هُوَ قَوْلُهُ: اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ قال أبو عبيد: معنى لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي

«Ve onlar hakkındaki vasiyetimle amel etmedin [demenden korktum]. Doğrusu ben senin: 'Onların arasını ayırdın ve sana onlar hakkında yaptığım vasiyetimle amel etmedin, onu gözetmedin' demenden korktum.» Mûsâ'nın ona yaptığı vasiyetten kastı ise onun: { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ } “Kavmim içinde benim yerime geç ve ıslah et” sözüdür. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: { وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } ifadesinin anlamı:

وَلَمْ تَنْتَظِرْ عَهْدِي وَقُدُومِي لِأَنَّكَ أَمَرْتَنِي أَنْ أَكُونَ مَعَهُمْ، فَاعْتَذَرَ هَارُونُ إِلَى مُوسَى هَاهُنَا بِهَذَا، وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ فِي الْأَعْرَافِ بِمَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُ هُنَالِكَ حَيْثُ قَالَ:

«Benim ahdimi ve gelişimi beklemedin» demektir; çünkü sen bana onlarla birlikte olmamı emretmiştin. Hârûn burada Mûsâ'ya karşı böyle mazeret beyan etmiştir; A'râf Suresi'nde ise Allah'ın ondan naklettiği şu sözüyle mazeret beyan etmişti:

إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي ثُمَّ تَرَكَ موسى الْكَلَامَ مَعَ أَخِيهِ وَخَاطَبَ السَّامِرِيَّ فَ قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ أَيْ: مَا شَأْنُكَ؟ وَمَا الَّذِي حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ؟ قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ أَيْ: قَالَ السَّامِرِيُّ مُجِيبًا عَلَى مُوسَى: رَأَيْتُ مَا لَمْ يَرَوْا، أَوْ عَلِمْتُ بِمَا لَمْ يَعْلَمُوا، وَفَطِنْتُ لِمَا لَمْ يَفْطُنُوا لَهُ، وَأَرَادَ بِذَلِكَ أَنَّهُ رَأَى جِبْرِيلَ عَلَى فَرَسِ الْحَيَاةِ، فَأُلْقِيَ فِي ذِهْنِهِ أَنْ يَقْبِضَ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ، وَأَنَّ ذَلِكَ الْأَثَرَ لَا يَقَعُ عَلَى جَمَادٍ إِلَّا صَارَ حَيًّا. وَقَرَأَ حمزة والكسائي والأعمش وخلف ما لَمْ تَبْصُرُوا بِهِ بِالْمُثَنَّاةِ مِنْ فَوْقُ عَلَى الْخِطَابِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَهِيَ أَوْلَى، لِأَنَّهُ يَبْعُدُ كُلَّ الْبُعْدِ أَنْ يُخَاطِبَ مُوسَى بِذَلِكَ، وَيَدَّعِيَ لِنَفْسِهِ أَنَّهُ عَلِمَ مَا لَمْ يَعْلَمْ بِهِ مُوسَى، وَقُرِئَ بِضَمِّ الصَّادِ فِيهِمَا وَبِكَسْرِهَا فِي الْأَوَّلِ وَفَتْحِهَا فِي الثَّانِي، وَقَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ فَقَبَصْتُ قَبْصَةً بِالصَّادِ الْمُهْمَلَةِ فِيهِمَا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالضَّادِ الْمُعْجَمَةِ فِيهِمَا، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْقَبْضَ بِالْمُعْجَمَةِ: هُوَ الْأَخْذُ بِجَمِيعِ الْكَفِّ، وَبِالْمُهْمَلَةِ: بِأَطْرَافِ الْأَصَابِعِ، وَالْقُبْضَةُ بِضَمِّ الْقَافِ: الْقَدْرُ الْمَقْبُوضُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: هِيَ مَا قَبَضْتُ عَلَيْهِ مِنْ شَيْءٍ، قَالَ: وَرُبَّمَا جَاءَ بِالْفَتْحِ، وَقَدْ قُرِئَ قَبْضَةً بِضَمِّ الْقَافِ وَفَتْحِهَا، وَمَعْنَى الْفَتْحِ الْمَرَّةُ مِنَ الْقَبْضِ، ثُمَّ أُطْلِقَتْ عَلَى الْمَقْبُوضِ وَهُوَ مَعْنَى الْقُبْضَةِ بِضَمِّ الْقَافِ، وَمَعْنَى مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ مِنَ الْمَحَلِّ الَّذِي وَقَعَ عَلَيْهِ حَافِرُ فَرَسِ جِبْرِيلَ، وَمَعْنَى فَنَبَذْتُها فَطَرَحْتُهَا فِي الْحُلِيِّ الْمُذَابَةِ الْمَسْبُوكَةِ عَلَى صُورَةِ الْعِجْلِ وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي قَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ: زَيَّنَتْ أَيْ: وَمِثْلَ ذَلِكَ التَّسْوِيلِ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي وَقِيلَ: مَعْنَى سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي: حدّثني نَفْسِي، فَلَمَّا سَمِعَ مُوسَى مِنْهُ ذَلِكَ قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ أَيْ: فَاذْهَبْ مِنْ بَيْنِنَا، وَاخْرُجْ عَنَّا، فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَيْ: مَا دمت حيا، وطول حَيَاتِكَ، أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ. الْمِسَاسُ: مَأْخُوذٌ مِنَ الْمُمَاسَّةِ أَيْ: لَا يَمَسُّكَ أَحَدٌ وَلَا تَمَسُّ أَحَدًا، لَكِنْ لَا بِحَسَبِ الِاخْتِيَارِ مِنْكَ،

{ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي } “Gerçekten bu kavim beni güçsüz düşürdü ve neredeyse beni öldürecekti.” Sonra Mûsâ kardeşiyle konuşmayı bırakıp Sâmirî'ye yöneldi ve: { قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Ey Sâmirî! Senin bu yaptığın nedir/amacın neydi?'” yani: «Halin nedir ve seni bu yaptığın şeye sevk eden neydi?» dedi. [Sâmirî]: { قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } “[Sâmirî] dedi ki: 'Ben onların görmediklerini gördüm'” yani Sâmirî, Mûsâ'ya cevap vererek şöyle dedi: «Onların görmediği şeyi gördüm veya bilmedikleri şeyi bildim ve akıl erdiremedikleri şeye akıl erdirdim.» Bununla, hayat atı üzerindeki Cebrâîl'i gördüğünü, elçinin izinden bir avuç almasının zihnine ilham edildiğini ve bu izin bir cansıza temas ettiğinde onun mutlaka canlanacağını [bildiğini] kastetmiştir. Hamza, Kisâî, A'meş ve Halef, muhatap kipiyle üstten iki noktalı te ile { ما لَمْ تَبْصُرُوا بِهِ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise alttan iki noktalı ye ile [gaip olarak] okumuşlardır ki evlâ olan da budur; zira Sâmirî'nin Mûsâ'ya bu şekilde hitap etmesi ve Mûsâ'nın bilmediği bir şeyi kendisinin bildiğini iddia etmesi son derece uzak bir ihtimaldir. Her iki kelimede sâd harfinin ötresiyle, birincisinde kesresi ve ikincisinde fethasıyla da okunmuştur. Übey b. Ka'b, İbn Mes'ûd, Hasan[-ı Basrî] ve Katâde ise her iki kelimede noktasız sâd ile { فَقَبَصْتُ قَبْصَةً } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise her ikisinde noktalı dâd ile okumuşlardır. İkisi arasındaki fark şudur: Noktalı [dâd] ile olan el-Kabz (الْقَبْضُ), avucun tamamıyla tutmaktır; noktasız [sâd] ile olan ise parmak uçlarıyla almaktır. Kaf harfinin ötresiyle el-Kubza (الْقُبْضَةُ) ise avuçlanan miktar demektir. el-Cevherî şöyle demiştir: «O, bir şeyden avuçladığın miktardır.» Yine şöyle demiştir: «Bazen fetha ile de gelir.» Kaf'ın ötresi ve fethasıyla { قَبْضَةً } şeklinde de okunmuştur. Fethanın anlamı, bir defa kabzetmektir (tutmaktır); daha sonra ise tutulan/avuçlanan şeye ad olarak verilmiştir ki bu da kaf'ın ötresiyle kubzanın (الْقُبْضَةُ) anlamıdır. { مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ } “Elçinin izinden” ifadesinin anlamı, Cebrâîl'in atının nallarının bastığı yerden demektir. { فَنَبَذْتُها } “Onu attım” ifadesinin anlamı ise, buzağı şeklinde dökülmüş, eritilmiş ziynetlerin içine fırlattım demektir. { وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } “Bunu bana nefsim süsleyip hoş gösterdi” ayeti hakkında Ahfeş şöyle demiştir: «Yani süsledi; yani nefsim bana böyle bir süslemeyle bunu hoş gösterdi.» { سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } ifadesinin «Nefsim bana fısıldadı» anlamına geldiği de söylenmiştir. Mûsâ ondan bunu işitince: { قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Defol git! Artık hayatın boyunca sana: 'Bana dokunmayın!' demek vardır'” yani: «Aramızdan defol git ve yanımızdan çık; şüphesiz hayatta kaldığın sürece, ömrün boyunca senin payına 'bana dokunmak yok' demek düşer» dedi. el-Misâs (الْمِسَاسُ), el-mümâses (الْمُمَاسَّةُ) kökünden alınmıştır; yani «Sana kimse dokunmasın ve sen de kimseye dokunma» demektir; ancak bu senin kendi tercihinle olacak bir durum değildir,

بَلْ بِمُوجِبِ الِاضْطِرَارِ الْمُلْجِئِ إِلَى ذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَمَرَ مُوسَى أَنْ يَنْفِيَ السَّامِرِيَّ عَنْ قَوْمِهِ، وَأَمَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ لَا يُخَالِطُوهُ وَلَا يَقْرَبُوهُ وَلَا يُكَلِّمُوهُ عُقُوبَةً لَهُ. قِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا قَالَ لَهُ مُوسَى ذَلِكَ هَرَبَ، فَجَعَلَ يَهِيمُ فِي الْبَرِّيَّةِ مَعَ السِّبَاعِ وَالْوَحْشِ لَا يَجِدُ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ يَمَسُّهُ، حَتَّى صَارَ كَمَنْ يَقُولُ لَا مِسَاسَ لِبُعْدِهِ عَنِ النَّاسِ وَبُعْدِ النَّاسِ عَنْهُ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

aksine buna zorlayan bir mecburiyet neticesindedir; zira Allah Teâlâ bir ceza olarak Mûsâ'ya Sâmirî'yi kavminden sürmesini emretmiş, İsrailoğulları'na da onunla karışmamalarını, ona yaklaşmamalarını ve onunla konuşmamalarını emretmiştir. Şöyle denilmiştir: Mûsâ ona bunu söylediğinde kaçtı; yırtıcı ve vahşi hayvanlarla birlikte çölde başıboş dolaşmaya başladı, insanlardan kendisine dokunacak hiç kimseyi bulamıyordu; öyle ki insanlardan uzaklığı ve insanların ondan uzaklığı sebebiyle adeta «dokunmak yok» diyen bir kimse haline geldi; nitekim şair şöyle demiştir:

حَمَّالُ رَايَاتٍ بِهَا قَنَاعِسًا ... حَتَّى تَقُولَ الْأُزْدُ لَا مَسَايِسًا

«Mağrur bir edayla sancakları taşıyandır / tâ ki Ezd kabilesi: 'Dokunmak yok' deyinceye kadar.»

قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: كُسِرَتِ السِّينُ لِأَنَّ الْكَسْرَةَ مِنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ.

Sîbeveyhi şöyle demiştir: Bu kelime kesre üzere mebnîdir. Zeccâc da: «Sîn harfi kesrelenmiştir; çünkü kesre müenneslik alametlerindendir» demiştir.

قَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي الصِّحَاحِ: وَأَمَّا قَوْلُ الْعَرَبِ لَا مِسَاسَ مِثْلُ قِطَامِ فَإِنَّمَا بُنِيَ عَلَى الْكَسْرِ لِأَنَّهُ مَعْدُولٌ عَنِ الْمَصْدَرِ، وَهُوَ الْمَسُّ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ: سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَزِيدَ الْمُبَرِّدَ يَقُولُ: إِذَا اعْتَلَّ الشَّيْءُ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ وَجَبَ أَنْ يُبْنَى، وَإِذَا اعْتَلَّ مِنْ جِهَتَيْنِ وَجَبَ أَنْ لَا يَنْصَرِفَ، لِأَنَّهُ ليس بعد الصرف إلا البناء، فمساس ودراك اعْتَلَّ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ: مِنْهَا أَنَّهُ مَعْدُولٌ، ومنها أنه مؤنث، وَمِنْهَا أَنَّهُ مَعْرِفَةٌ، فَلَمَّا وَجَبَ الْبِنَاءُ فِيهِ وَكَانَتِ الْأَلِفُ قَبْلَ السِّينِ سَاكِنَةً كُسِرَتِ السِّينُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَقَدْ رَأَيْتُ أَبَا إِسْحَاقَ يَعْنِي الزَّجَّاجَ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ خَطَأٌ، وَأَلْزَمَ أَبَا الْعَبَّاسِ: إِذَا سُمِّيَتِ امْرَأَةٌ بِفِرْعَوْنَ: أَنْ يَبْنِيَهُ، وَهَذَا لَا يَقُولُهُ أَحَدٌ. وَقَدْ قَرَأَ بِفَتْحِ الْمِيمِ أَبُو حَيْوَةَ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا. وَحَاصِلُ مَا قِيلَ فِي مَعْنَى لَا مِسَاسَ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ:

Cevherî es-Sıhâh'ta şöyle demiştir: Arapların «kıtâmi» gibi «lâ misâsi» sözüne gelince; bu kelime masdardan yani «el-mess» kelimesinden mâdûl (dönüştürülmüş) olduğu için kesre üzere mebnî kılınmıştır. Nehhâs şöyle demiştir: Ali b. Süleyman'ın şöyle dediğini işittim: Muhammed b. Yezîd el-Müberred'in şöyle dediğini işittim: Bir kelimede üç yönden illet bulunursa mebnî olması gerekir; iki yönden bulunursa gayr-i munsarif olması gerekir; çünkü sarftan (çekimden) sonra ancak bina (mebnîlik) vardır. «Misâsi» ve «derâki» kelimeleri üç yönden illetlidir: Biri mâdûl olması, biri müennes olması, biri de mârife olmasıdır. Kelimede bina zorunlu olunca ve sîn harfinden önceki elif sâkin olunca, iki sâkinin yan yana gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle sîn kesrelenmiştir. Ben Ebû İshâk'ın yani Zeccâc'ın bu görüşün hatalı olduğunu savunduğunu gördüm; o Ebû'l-Abbâs'a: Bir kadına Firavun adı verildiğinde onu mebnî yapması gerektiği ilzamında bulunmuştur ki bunu hiç kimse söylemez. Ebû Hayve mîm harfinin fethasıyla okumuş, diğerleri ise kesrasıyla okumuşlardır. { لَا مِساسَ } ifadesinin anlamı hakkında söylenenlerin özeti üç görüştür: Birincisi:

أَنَّهُ حَرَّمَ عَلَيْهِ مُمَاسَّةَ النَّاسِ، وَكَانَ إِذَا مَاسَّهُ أَحَدٌ حُمَّ الْمَاسُّ وَالْمَمْسُوسُ، فَلِذَلِكَ كَانَ يَصِيحُ إِذَا رَأَى أَحَدًا:

Ona insanlara dokunmanın haram kılınmasıdır; bir kimse ona dokunduğunda hem dokunan hem de dokunulan hummaya yakalanırdı; bundan dolayı birini gördüğünde şöyle bağırırdı:

لَا مِسَاسَ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مَنْعُ النَّاسِ مِنْ مُخَالَطَتِهِ وَاعْتُرِضَ بِأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا صَارَ مَهْجُورًا فَلَا يَقُولُ هُوَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّمَا يُقَالُ لَهُ، وَأُجِيبَ بِأَنَّ الْمُرَادَ الْحِكَايَةُ، أَيْ: أَجْعَلُكَ يَا سَامِرِيُّ بِحَيْثُ إِذَا أَخْبَرْتَ عَنْ حَالِكِ قُلْتَ لَا مِسَاسَ. وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ انْقِطَاعُ نَسْلِهِ، وَأَنْ يُخْبِرَ بِأَنَّهُ لَا يَتَمَكَّنُ مِنْ مُمَاسَّةِ الْمَرْأَةِ، قَالَهُ أَبُو مُسْلِمٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا. ثُمَّ ذَكَرَ حَالَهُ فِي الْآخِرَةِ فَقَالَ: وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ أَيْ: لَنْ يُخْلِفَكَ اللَّهُ ذَلِكَ الْمَوْعِدَ، وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَالْمَوْعِدُ مَصْدَرٌ، أَيْ: إِنَّ لَكَ وَعْدًا لِعَذَابِكَ، وَهُوَ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ: يُكَافِئُكَ اللَّهُ عَلَى مَا فَعَلْتَ فِي الْقِيَامَةِ، وَاللَّهُ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَالْيَزِيدِيُّ وَالْحَسَنُ «لَنْ تُخْلِفَهُ» بِكَسْرِ اللَّامِ، وَلَهُ على هذا الْقِرَاءَةِ مَعْنَيَانِ: أَحَدُهُمَا: سَتَأْتِيهِ وَلَنْ تَجِدَهُ مُخْلِفًا، كَمَا تَقُولُ: أَحْمَدْتُهُ، أَيْ: وَجَدْتُهُ مَحْمُودًا. وَالثَّانِي: عَلَى التَّهْدِيدِ، أَيْ: لَا بُدَّ لَكَ مِنْ أَنْ تَصِيرَ إِلَيْهِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ لَنْ نُخْلِفَهُ بِالنُّونِ أَيْ: لَنْ يُخْلِفَهُ اللَّهُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ اللَّامِ، وَبِالْفَوْقِيَّةِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، مَعْنَاهُ مَا قَدَّمْنَاهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً ظَلْتَ أَصْلُهُ ظَلِلْتَ، فَحُذِفَتِ اللَّامُ الْأُولَى تَخْفِيفًا، وَالْعَرَبُ تَفْعَلُ ذَلِكَ كَثِيرًا. وَقَرَأَ الأعمش باللامين عَلَى الْأَصْلِ. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ ظَلْتَ بِكَسْرِ الظَّاءِ. وَالْمَعْنَى: انْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي دُمْتَ وَأَقَمْتَ عَلَى عِبَادَتِهِ، وَالْعَاكِفُ: الْمُلَازِمُ لَنُحَرِّقَنَّهُ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِضَمِّ النُّونِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ مِنْ حَرَّقَهُ يُحَرِّقُهُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِضَمِّ النُّونِ وَسُكُونِ الْحَاءِ وَتَخْفِيفِ الرَّاءِ مَنْ أَحْرَقَهُ يُحْرِقُهُ. وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَأَشْهَبُ وَالْعُقَيْلِيُّ لَنُحَرِّقَنَّهُ بِفَتْحِ النُّونِ وَضَمِّ الرَّاءِ مُخَفَّفَةً، مِنْ حَرَقْتُ الشَّيْءَ أَحْرِقُهُ حَرْقًا إِذَا بَرَدْتَهُ وَحَكَكْتَ بَعْضَهُ بِبَعْضٍ، أَيْ: لَنُبَرِّدَنَّهُ

«Dokunmak yok!» İkincisi: Kastedilen, insanların onunla karışmaktan men edilmesidir. Buna: «Kişi dışlandığı zaman kendisi 'dokunmak yok' demez, ancak ona bu söylenir» diye itiraz edilmiş; buna da kastedilenin bir hikâye olduğu, yani: «Ey Sâmirî! Seni öyle bir hale getireceğim ki kendi durumunu haber verdiğinde 'dokunmak yok' diyeceksin» anlamında olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Üçüncü görüş: Kastedilenin onun neslinin kesilmesi ve kadına dokunmaya güç yetiremeyeceğini haber vermesi olduğudur; bunu Ebû Müslim söylemiştir ve bu son derece zayıftır. Sonra onun ahiretteki halini zikrederek şöyle buyurdu: { وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ } “Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir ceza vakti de vardır” yani Allah o buluşma vaktini senin aleyhine boşa çıkarmayacaktır ki o kıyamet günüdür. «الْمَوْعِدُ» masdardır; yani senin azabın için kesinlikle gerçekleşecek bir vaat vardır. Zeccâc: «Yani kıyamette Allah sana yaptıklarının karşılığını verecektir ve Allah vaadinden asla dönmez» demiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Ya'kûb, İbn Muhaysın, Yezîdî ve Hasan lâm harfinin kesresiyle «لَنْ تُخْلِفَهُ» şeklinde okumuşlardır; bu kıraate göre iki mana vardır: Birincisi: O vakte varacaksın ve onu vaadinden dönmüş bulmayacaksın; nitekim «onu övdüm» dediğinde «onu övgüye layık buldum» demek istemen gibidir. İkincisi: Tehdit anlamındadır; yani mutlaka oraya varacaksın demektir. İbn Mes'ûd nûn harfiyle «لَنْ نُخْلِفَهُ» şeklinde okumuştur; yani Allah onu boşa çıkarmayacaktır. Diğerleri ise lâm harfinin fethasıyla ve üstten iki noktalı te ile meçhul fiil olarak okumuşlardır ki bunun manası daha önce sunduğumuzdur. { وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً } “Başına dikilip durduğun şu ilahına da bir bak!”. { ظَلْتَ } kelimesinin aslı «ظَلِلْتَ» şeklindedir; hafifletmek amacıyla birinci lâm hazfedilmiştir ve Araplar bunu çok yaparlar. A'meş aslı üzere iki lâm ile okumuştur. İbn Mes'ûd'un kıraatinde zâ harfinin kesresiyle «ظِلْتَ» şeklindedir. Mana şudur: İbadetine devam ettiğin ve üzerinde ikamet ettiğin ilahına bak! «الْعَاكِفُ» devamlı kalan demektir. { لَنُحَرِّقَنَّهُ } “Onu mutlaka yakacağız”. Cumhur nûn harfinin zammesi ve râ harfinin teşdidiyle «حَرَّقَهُ يُحَرِّقُهُ» fiilinden okumuştur. Hasan nûn harfinin zammesi, hâ harfinin sükûnu ve râ harfinin şeddesiz haliyle «أَحْرَقَهُ يُحْرِقُهُ» fiilinden okumuştur. Ali, İbn Abbâs, Ebû Ca'fer, İbn Muhaysın, Eşheb ve Ukaylî nûn harfinin fethası ve şeddesiz râ harfinin zammesiyle «لَنَحْرُقَنَّهُ» şeklinde okumuşlardır ki bu, bir şeyi eğeleyip birbirine sürttüğünde kullanılan «حَرَقْتُ الشَّيْءَ أَحْرُقُهُ حَرْقًا» fiilindendir; yani onu eğelerle

بِالْمَبَارِدِ، وَيُقَالُ لِلْمُبَرِّدِ الْمُحْرِقُ. وَالْقِرَاءَةُ الْأَوْلَى أَوْلَى، وَمَعْنَاهَا الْإِحْرَاقُ بِالنَّارِ، وَكَذَا مَعْنَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ، وقد جمع بين هذه القراءات الثلاث بِأَنَّهُ أَحْرَقَ، ثُمَّ بَرَّدَ بِالْمُبَرِّدِ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ «لَنَذْبَحَنَّهُ ثُمَّ لَنَحْرِقَنَّهُ» ، وَاللَّامُ هِيَ الْمُوَطِّئَةُ لِلْقَسَمِ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً النَّسْفُ: نَفْضُ الشَّيْءِ لِيَذْهَبَ بِهِ الرِّيحُ. قَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ لَنَنْسِفَنَّهُ بِضَمِّ السِّينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَالْمِنْسَفُ: مَا يُنْسَفُ بِهِ الطعام، وهو شيء متصوب الصَّدْرِ أَعْلَاهُ مُرْتَفِعٌ، وَالنُّسَافَةُ: مَا يَسْقُطُ مِنْهُ إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لا هذا العجل الذي فتنكم بِهِ السَّامِرِيَّ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً قَرَأَ الْجُمْهُورُ «وَسِعَ» بِكَسْرِ السِّينِ مُخَفَّفَةً.

törpüleyeceğiz demektir; eğeye de «el-muhrık» denir. Birinci kıraat daha uygundur ve manası ateşle yakmaktır; ikinci kıraatin manası da böyledir. Bu üç kıraatin arası, onun önce yakıldığı, sonra da eğe ile törpülendiği şeklinde birleştirilmiştir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde «لَنَذْبَحَنَّهُ ثُمَّ لَنَحْرِقَنَّهُ» şeklindedir. «Lâm» harfi ise yemine hazırlık (muvattıa) içindir. { ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً } “sonra da onu denize savuracağız!”. «النَّسْفُ» rüzgârın alıp götürmesi için bir şeyi savurmaktır. Ebû Recâ sîn harfinin zammesiyle { لَنَنْسُفَنَّهُ } şeklinde okumuş, diğerleri ise kesresiyle okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir. «الْمِنْسَفُ» yiyeceklerin savrulduğu alettir (kalbur/yaba); ön tarafı eğik, üst tarafı ise kalkıktır. «النُّسَافَةُ» ise ondan dökülen kırıntılardır. { إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır”, Sâmirî'nin sizi kendisiyle fitneye düşürdüğü bu buzağı değildir. { وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “O ilimce her şeyi kuşatmıştır”. Cumhur şeddesiz olarak sîn harfinin kesresiyle «وَسِعَ» şeklinde okumuştur.

وَهُوَ مُتَعَدٍّ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ كُلُّ شَيْءٍ، وَانْتِصَابُ عِلْمًا عَلَى التَّمْيِيزِ الْمُحَوَّلِ عَنِ الْفَاعِلِ، أَيْ: وَسِعَ عِلْمُهُ كُلَّ شَيْءٍ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ «وَسَّعَ» بِتَشْدِيدِ السِّينِ وَفَتْحِهَا فَيَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَيَكُونُ انْتِصَابُ عِلْمًا عَلَى أَنَّهُ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ وَإِنْ كَانَ مُتَأَخِّرًا، لِأَنَّهُ فِي الْأَصْلِ فَاعِلٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَسِعَ عِلْمُهُ كُلَّ شَيْءٍ، وَقَدْ مَرَّ نَحْوُ هَذَا فِي الْأَعْرَافِ كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ الْكَافُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهَا نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ:

Bu fiil tek bir mef'ûle geçişlidir ki o da { كُلَّ شَيْءٍ } ifadesidir; { عِلْماً } kelimesinin mansub olması ise fâilden dönüştürülmüş temyiz olmasındandır; yani: O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır. Mücâhid ve Katâde sîn harfinin teşdidi ve fethasıyla «وَسَّعَ» şeklinde okumuşlardır; bu takdirde iki mef'ûle geçişli olur ve { عِلْماً } kelimesinin mansub olması, sonradan gelmiş olsa bile aslen fâil olduğu için birinci mef'ûl olmasındandır. Takdiri şöyledir: O'nun ilmi her şeyi genişçe kuşatmıştır. Bunun benzeri A'râf Suresi'nde geçmişti. { كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ } “İşte böylece sana anlatıyoruz” ifadesindeki «kâf» harfi, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani:

كَمَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ خَبَرَ مُوسَى كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ أَيْ: مِنْ أَخْبَارِ الْحَوَادِثِ الْمَاضِيَةِ فِي الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ لِتَكُونَ تَسْلِيَةً لَكَ وَدَلَالَةً عَلَى صِدْقِكَ، وَمِنْ لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ: بَعْضُ أَخْبَارِ ذَلِكَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً الْمُرَادُ بِالذِّكْرِ الْقُرْآنُ، وَسُمِّيَ ذِكْرًا لِمَا فِيهِ مِنَ الْمُوجِبَاتِ لِلتَّذَكُّرِ وَالِاعْتِبَارِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالذِّكْرِ الشَّرَفُ كقوله: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ ثُمَّ تَوَعَّدَ سُبْحَانَهُ الْمُعْرِضِينَ عَلَى هَذَا الذِّكْرِ فَقَالَ:

«Sana Mûsâ'nın haberini anlattığımız gibi, { كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ } [işte böylece geçmişin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz]» yani senin için bir teselli ve doğruluğuna bir delil olsun diye geçmiş ümmetlerde vuku bulmuş hadiselerin haberlerinden anlatıyoruz. «مِنْ» edatı teb'îz (kısmîlik) içindir; yani o haberlerin bir kısmını [anlatıyoruz]. { وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً } “Şüphesiz tarafımızdan sana bir zikir verdik”. Zikirden kasıt Kur'an'dır; hatırlamayı ve ibret almayı gerektiren hususları içerdiği için «zikir» olarak isimlendirilmiştir. Zikirden kastın şeref olduğu da söylenmiştir; nitekim: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o, senin ve kavmin için bir şereftir” buyrulmuştur. Sonra Allah bu zikirden yüz çevirenleri tehdit ederek şöyle buyurdu:

مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً أَيْ: أَعْرَضَ عَنْهُ فَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ وَلَا عَمِلَ بِمَا فِيهِ، وَقِيلَ:

{ مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً } “Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir” yani ondan yüz çevirip ona iman etmez ve içindekilerle amel etmezse. Şöyle de denilmiştir:

أَعْرَضَ عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، فَإِنَّ الْمُعْرِضَ عَنْهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا أَيْ: إِثْمًا عَظِيمًا وَعُقُوبَةً ثقيلة بسبب إعراضه خالِدِينَ فِيهِ فِي الْوِزْرِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يُقِيمُونَ فِي جَزَائِهِ، وَانْتِصَابُ خَالِدِينَ عَلَى الْحَالِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا أَيْ: بِئْسَ الْحِمْلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ أَيْ: سَاءَ لَهُمْ حِمْلًا وِزْرُهُمْ، وَاللَّامُ لِلْبَيَانِ كَمَا فِي هَيْتَ لَكَ.

«Allah Teâlâ'dan yüz çevirirse; zira O'ndan yüz çeviren kimse, yüz çevirmesi sebebiyle kıyamet günü bir vebal yani büyük bir günah ve ağır bir ceza yüklenir.» { خالِدِينَ فِيهِ } “Onda ebedî kalacaklardır” o günah yükünün içinde kalacaklardır; mana şudur: Onlar o günahın cezasında ebedî kalacaklardır; { خالِدِينَ } kelimesinin mansub olması hal olmasındandır. { وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً } “kıyamet gününde bu onlar için ne kötü bir yüktür!” yani kıyamet günü o yük ne kötüdür! Zemmedilen şey (mahsus bi'z-zem) hazfedilmiştir; yani günah yükleri onlar için ne kötü bir yüktür! «Lâm» harfi ise «heytelerke» ifadesinde olduğu gibi beyan içindir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي قَالَ: أَمَرَهُ مُوسَى أَنْ يُصْلِحَ وَلَا يَتَّبِعَ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ. فَكَانَ مِنْ إِصْلَاحِهِ أَنْ يُنْكِرَ الْعِجْلَ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ أَيْضًا في قوله: لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, { أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Yoksa emrime karşı mı geldin?” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Mûsâ ona ıslah etmesini ve bozguncuların yoluna uymamasını emretmişti. Onun ıslahından biri de buzağıyı inkâr etmesiydi.» Yine ondan { لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “sözüme dikkat etmedin” ayeti hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir:

قَالَ:

Dedi ki:

لَمْ تَنْتَظِرْ قَوْلِي مَا أَنَا صَانِعٌ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمْ تَرْقُبْ ولم تَحْفَظْ قَوْلِي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ قَالَ: عُقُوبَةٌ لَهُ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ قَالَ: لَنْ تَغِيبَ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً قَالَ: أَقَمْتَ لَنُحَرِّقَنَّهُ قَالَ بِالنَّارِ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ قَالَ:

«Benim ne yapacağıma dair sözümü beklemedin.» İbn Abbâs da: «Sözüme dikkat etmedin ve onu muhafaza etmedin» demiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ } “Artık hayatta senin için: 'Bana dokunmayın!' demekten başka bir şey yoktur” ayeti hakkında: «Bu onun için bir cezadır» demiş; { وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ } “Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir ceza vakti de vardır” hakkında da: «Ondan kaçıp kaybolamayacaksın» demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً } “Başına dikilip durduğun şu ilahına da bir bak!” ayeti hakkında: «İbadetine devam ettiğin» demiş; { لَنُحَرِّقَنَّهُ } “Onu mutlaka yakacağız” hakkında: «Ateşle» demiş; { ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ } “sonra da onu denize savuracağız!” hakkında ise şöyle demiştir:

لَنَذْرِيَنَّهُ فِي الْبَحْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ لَنُحَرِّقَنَّهُ خَفِيفَةٌ وَيَقُولُ: إِنَّ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ لَا تُحْرَقُ بِالنَّارِ، بَلْ تُسْحَلُ بِالْمِبْرَدِ، ثُمَّ تُلْقَى عَلَى النَّارِ فَتَصِيرُ رَمَادًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ:

«Onu mutlaka denize savuracağız.» İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لَنَحْرُقَنَّهُ } kelimesini şeddesiz okur ve şöyle derdi: «Altın ve gümüş ateşle yakılmaz, aksine eğe ile törpülenir, sonra ateşe atılır da kül haline gelir.» İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

الْيَمِّ: الْبَحْرُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: الْيَمِّ: النَّهْرُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:

«el-Yemm: Denizdir.» Yine Ali'den: «el-Yemm: Nehirdir» dediğini rivayet etmiştir. Yine Katâde'den şu ayet hakkında rivayet etmiştir:

وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً قَالَ: مَلَأَ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً قَالَ:

{ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “O ilimce her şeyi kuşatmıştır” dedi ki: «Doldurmuştur.» Yine İbn Zeyd'den { مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً } “tarafımızdan bir zikir” ayeti hakkında rivayet etmiştir; dedi ki:

الْقُرْآنُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وِزْراً قَالَ: إِثْمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا يَقُولُ: بِئْسَ مَا حَمَلُوا.

«Kur'an'dır.» Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { وِزْراً } “bir günah yükü” hakkında: «Günah» demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا } “kıyamet gününde bu onlar için ne kötü bir yüktür!” ayeti hakkında şöyle demektedir: «Yüklendikleri şey ne kötüdür!»

[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٠٢ الى ١١٢]

[Tâhâ Suresi (20), Ayet 102'den 112'ye]

يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤) وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً (١٠٦)

{ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤) وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً (١٠٦) } “Sûra üflendiği gün, işte o gün suçluları [gözleri korkudan] gömgök bir halde toplarız. (102) Kendi aralarında: «[Dünyada] sadece on [gün] kaldınız» diye fısıldaşırlar. (103) Aralarında en tutarlı olanı: «Sadece bir gün kaldınız» dediği vakit, onların ne dediklerini biz daha iyi biliriz. (104) Sana dağlardan sorarlar; de ki: «Rabbim onları savurup un ufak edecektir. (105) Böylece yerlerini dümdüz, bomboş bir alan halinde bırakacaktır.» (106)”

لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧) يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠٩) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠) وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١)

{ لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧) يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠9) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠) وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١) } “Orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görebilirsin. (107) O gün hiçbir tarafa sapmaksızın o çağırıcıya uyarlar; Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır, artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin. (108) O gün, Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden razı olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez. (109) [Allah] onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onlar ise O'nu ilimce kuşatamazlar. (110) Bütün yüzler Hayy ve Kayyûm olan [Allah]'a boyun eğmiştir; zulüm yüklenen kimse ise muhakkak hüsrana uğramıştır. (111)”

وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢)

{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢) } “Kim de mümin olarak salih ameller işlerse, o ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar. (112)”

الظرف هو يَوْمَ يُنْفَخُ مُتَعَلِّقٌ بِمُقَدَّرٍ هُوَ اذْكُرْ، وَقِيلَ: هُوَ بَدَلٌ مِنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.

Zarf olan { يَوْمَ يُنْفَخُ } ifadesi takdîrî bir «hatırla» fiiline müteallıktır. Kıyamet gününden bedel olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha uygundur.

قَرَأَ الْجُمْهُورُ يُنْفَخُ بِضَمِّ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ بِالنُّونِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، وَاسْتَدَلَّ أَبُو عَمْرٍو عَلَى قِرَاءَتِهِ هَذِهِ بِقَوْلِهِ: وَنَحْشُرُ فَإِنَّهُ بِالنُّونِ. وَقَرَأَ ابْنُ هُرْمُزَ يُنْفَخُ بِالتَّحْتِيَّةِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ عَلَى أَنَّ الْفَاعِلَ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَوْ إِسْرَافِيلُ، وَقَرَأَ أَبُو عِيَاضٍ فِي الصُّورِ بِفَتْحِ الْوَاوِ، جَمْعُ صُورَةٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِسُكُونِ الْوَاوِ، وَقَرَأَ طَلْحَةَ بْنُ مُصَرِّفٍ وَالْحَسَنُ يُحْشَرُ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ مبنيا للمفعول، ورفع «المجرمون» وَهُوَ خِلَافُ رَسْمِ الْمُصْحَفِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنُّونِ، وَقَدْ سَبَقَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي الْأَنْعَامِ. وَالْمُرَادُ بِالْمُجْرِمِينَ الْمُشْرِكُونَ وَالْعُصَاةُ الْمَأْخُوذُونَ بِذُنُوبِهِمُ الَّتِي لَمْ يَغْفِرْهَا اللَّهُ لَهُمْ، وَالْمُرَادُ بِ يَوْمَئِذٍ يَوْمُ النَّفْخِ فِي الصُّورِ، وَانْتِصَابُ زُرْقًا عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُجْرِمِينَ، أَيْ: زُرْقَ الْعُيُونِ، وَالزُّرْقَةُ: الْخُضْرَةُ فِي الْعَيْنِ كَعَيْنِ السِّنَّوْرِ، وَالْعَرَبُ تَتَشَاءَمُ بِزُرْقَةِ العين، وقال الفرّاء زُرْقاً: أي عميا. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: عِطَاشًا، وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ لِأَنَّ سَوَادَ الْعَيْنِ يَتَغَيَّرُ بِالْعَطَشِ إِلَى الزُّرْقَةِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ كَنَّى بِقَوْلِهِ زُرْقًا عَنِ الطَّمَعِ الْكَاذِبِ إِذَا تَعَقَّبَتْهُ الْخَيْبَةُ، وَقِيلَ: هُوَ كِنَايَةٌ عَنْ شخوص البصر من شدّة الخوف، ومنه قول الشاعر:

Cumhur alttan iki noktalı yâ'nın zammesiyle meçhul fiil olarak { يُنْفَخُ } şeklinde okumuştur. Ebû Amr ve İbn Ebî İshâk nûn ile mâlûm fiil olarak okumuşlardır; Ebû Amr bu kıraatine { وَنَحْشُرُ } ayetinin nûn ile olmasını delil getirmiştir. İbn Hürmüz fâilin Allah Teâlâ veya İsrâfîl olması üzere yâ ile mâlûm olarak { يَنْفُخُ } şeklinde okumuştur. Ebû İyâz { فِي الصُّورِ } ifadesini sûret kelimesinin çoğulu olarak vâv harfinin fethasıyla okumuştur. Diğerleri ise vâv harfinin sükûnuyla okumuşlardır. Talha b. Musarrif ve Hasan alttan iki noktalı yâ ile meçhul olarak «يُحْشَرُ» ve «المجرمون» kelimesini merfû okumuşlardır ki bu Mushaf hattına muhaliftir. Diğerleri ise nûn ile okumuşlardır; bunun tefsiri En'âm Suresi'nde geçmişti. «Suçlular» ile kastedilenler müşrikler ve Allah'ın kendileri için bağışlamadığı günahları yüzünden cezaya çarptırılan âsilerdir. { يَوْمَئِذٍ } ile kastedilen ise Sûr'a üflendiği gündür. { زُرْقاً } kelimesinin mansub olması suçlulardan hal olmasındandır; yani gözleri gömgök olanlar demektir. Göklik: Kedinin gözü gibi gözdeki yeşillik/maviliktir ve Araplar gözün gök rengiyle uğursuzluk sayarlar. Ferrâ: «{ زُرْقاً } yani körler demektir» demiştir. Ezherî: «Susamış kimseler demektir» demiştir ki bu Zeccâc'ın da görüşüdür; çünkü susuzluktan gözün siyahı gök rengine döner. { زُرْقاً } sözüyle, ardından hayal kırıklığı gelen yalancı umudun kastedildiği de söylenmiştir. Şiddetli korkudan gözlerin belermesi anlamında kinaye olduğu da söylenmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:

لقد زرقت عيناك يا ابن مُعَكْبَرٍ ... كَمَا كُلُّ ضَبِيٍّ مِنَ اللُّؤْمِ أَزْرَقٌ

«Ey İbn Muakber! Doğrusu senin gözlerin göverdi / nitekim alçaklıktan dolayı her Dabbî gök gözlüdür.»

وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، وَالْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَا قِيلَ مِنْ أَنَّ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ حَالَاتٍ وَمَوَاطِنَ تَخْتَلِفُ فِيهَا صِفَاتُهُمْ، وَيَتَنَوَّعُ عِنْدَهَا عَذَابُهُمْ، وَجُمْلَةُ يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ مَا هُمْ فِيهِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَالْخَفْتُ فِي اللُّغَةِ: السُّكُونُ، ثُمَّ قِيلَ لِمَنْ خَفَضَ صَوْتَهُ: خَفَتَهُ. وَالْمَعْنَى يَتَسَارَرُونَ، أَيْ: يَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ سِرًّا إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً أَيْ: مَا لَبِثْتُمْ فِي الدُّنْيَا إِلَّا عَشْرَ لَيَالٍ، وَقِيلَ: فِي الْقُبُورِ، وقيل: بين النفختين.

Birinci görüş daha uygundur. Bu ayet ile { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Kıyamet gününde onları kör, dilsiz ve sağır olarak yüzleri üzere toplarız” ayetinin arasını birleştirmek hususunda şöyle denilmiştir: Kıyamet gününün birtakım halleri ve durakları vardır; buralarda onların sıfatları değişir ve azapları çeşitlenir. { يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ } “Kendi aralarında fısıldaşırlar” cümlesi hal olarak nasb mahallindedir veya o günde içinde bulundukları durumu açıklamak üzere müsteneftir. Lügatte «el-haft» sessizliktir; sonradan sesini kısan kimse için «sesini fısıldattı» denilmiştir. Mana: Kendi aralarında gizlice konuşurlar yani birbirlerine gizlice şöyle derler: { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً } “sadece on [gün] kaldınız” yani dünyada ancak on gece kaldınız. Kabirlerde veya iki üfleme arasında [on gece kaldınız] da denilmiştir.

والمعنى: أنهم يستقصرون مُدَّةَ مَقَامِهِمْ فِي الدُّنْيَا، أَوْ فِي الْقُبُورِ، أَوْ بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ لِشِدَّةِ مَا يَرَوْنَ مِنْ أهوال

Anlamı şudur: Onlar, kıyametin dehşetinden gördükleri [şeylerin] şiddeti sebebiyle dünyada, kabirlerde yahut iki nefha (sûra üfleniş) arasında kaldıkları süreyi pek kısa bulurlar.

الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعَشْرِ عَشْرُ سَاعَاتٍ. ثُمَّ لَمَّا قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً أَيْ: أَعْدَلُهُمْ قَوْلًا، وَأَكْمَلُهُمْ رَأْيًا، وَأَعْلَمُهُمْ عِنْدَ نَفْسِهِ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً أَيْ: مَا لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا وَاحِدًا، وَنِسْبَةُ هَذَا الْقَوْلِ إِلَى أَمْثَلِهِمْ لِكَوْنِهِ أَدَلَّ عَلَى شِدَّةِ الهول، لا لكونه أقرب إلى الصدق وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ أَيْ: عَنْ حَالِ الْجِبَالِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَدْ كَانُوا سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ عَنِ ذَلِكَ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُجِيبَ عَنْهُمْ، فَقَالَ: فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَغَيْرُهُ:

On ile kastedilenin on saat olduğu da söylenmiştir. Onlar bu sözü söyleyince Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً } “Aralarında en tutarlı olanı dediği vakit, onların ne dediklerini biz daha iyi biliriz” yani söz bakımından en adaletlileri, görüş bakımından en kâmilleri ve kendi zannınca en bilgilileri: { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } “Sadece bir gün kaldınız” yani ancak tek bir gün kaldınız dediğinde [biz biliriz]. Bu sözün onların en tutarlısına nispet edilmesi, doğruluğa daha yakın olduğundan değil, dehşetin şiddetine daha çok delalet ettiğindendir. { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } “Sana dağlardan sorarlar” yani dağların kıyamet günündeki halinden sorarlar; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu sormuşlardı; Allah Teâlâ da onlara cevap vermesini emredip: { فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً } “de ki: «Rabbim onları savurup un ufak edecektir»” buyurdu. İbnü'l-A'râbî ve başkaları şöyle demiştir:

يَقْلَعُهَا قَلْعًا مِنْ أُصُولِهَا، ثُمَّ يُصَيِّرُهَا رَمْلًا يَسِيلُ سَيْلًا، ثُمَّ يُسَيِّرُهَا كَالصُّوفِ الْمَنْفُوشِ تُطَيِّرُهَا الرِّيَاحُ هَكَذَا وَهَكَذَا، ثُمَّ كَالْهَبَاءِ الْمَنْثُورِ. وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَقُلْ لجواب شَرْطٌ مُقَدَّرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ سَأَلُوكَ فَقُلْ، أَوْ لِلْمُسَارَعَةِ إِلَى إِلْزَامِ السَّائِلِينَ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَيَذَرُها رَاجِعٌ إِلَى الْجِبَالِ بِاعْتِبَارِ مَوَاضِعِهَا، أَيْ:

Onları köklerinden bütünüyle söker, sonra akıp giden bir kum haline getirir, sonra rüzgarların oraya buraya savurduğu atılmış yün gibi yürütür, sonra da savrulmuş toz zerresi gibi yapar. { فَقُلْ } “De ki” ifadesindeki fâ harfi, takdiri “Sana sorarlarsa de ki” şeklinde olan takdir edilmiş bir şartın cevabıdır; yahut soranları hemen ilzam etmek (susturmak) içindir. { فَيَذَرُها } “Böylece onların yerini bırakır” buyruğundaki zamir, mekanları itibarıyla dağlara racidir; yani:

فَيَذْرُ مَوَاضِعَهَا بَعْدَ نَسْفِ مَا كَانَ عَلَيْهَا مِنَ الْجِبَالِ قَاعًا صَفْصَفاً قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: القاع الصفصف:

Üzerlerindeki dağları savurup yok ettikten sonra yerlerini { قَاعًا صَفْصَفاً } “dümdüz, bomboş bir arazi” [olarak bırakır]. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Kâ' safsaf (قَاعًا صَفْصَفاً):

الأرض الملساء بلا نبات ولا بناء، وقال الفراء: القاع: مستنقع الماء، والصفصف: القرعاء الْمَلْسَاءُ الَّتِي لَا نَبَاتَ فِيهَا. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْقَاعُ: الْمُسْتَوِي مِنَ الْأَرْضِ، وَالْجَمْعُ: أَقْوُعٌ وَأَقْوَاعٌ وَقِيعَانٌ. وَالظَّاهِرُ مِنْ لُغَةِ الْعَرَبِ أَنَّ الْقَاعَ: الْمَوْضِعُ الْمُنْكَشِفُ، وَالصَّفْصَفُ: الْمُسْتَوِي الْأَمْلَسُ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

Üzerinde ne bir bitki ne de bir bina bulunan düz arazidir. Ferrâ ise: «Kâ' (الْقَاعُ) su birikintisidir; safsaf (الصَّفْصَفُ) ise üzerinde hiç bitki olmayan çıplak ve düz yerdir» demiştir. Cevherî: «Kâ' (الْقَاعُ) yerin düz olanıdır, çoğulu akvu', akvâ' ve kî'ândır» demiştir. Arap dilinden anlaşılan zahir mana ise şudur: Kâ' açıkta kalmış yerdir, safsaf ise düz ve pürüzsüz olandır. Sîbeveyh şu beyti okumuştur:

وَكَمْ دُونَ بَيْتِكَ مِنْ صَفْصَفٍ ... وَدَكْدَاكِ رَمْلٍ وَأَعْقَادِهَا

«Senin evinin önünde nice düzlükler... Ve ufalanmış kumlar ile kum tepeleri vardır!»

وَانْتِصَابُ قَاعًا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِيَذْرُ عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى التَّصْيِيرِ، أَوْ عَلَى الْحَالِ، وَالصَّفْصَفُ صِفَةٌ لَهُ، وَمَحَلُّ لَا تَرى فِيها عِوَجاً النَّصْبُ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِقَاعًا، وَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْجِبَالِ بِذَلِكَ الِاعْتِبَارِ، وَالْعِوَجُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ التَّعَوُّجُ، قَالَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ. وَالْأَمْتُ: التِّلَالُ الصِّغَارُ، وَالْأَمْتُ فِي اللُّغَةِ: الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ، وَقِيلَ: الْعِوَجُ: الْمَيْلُ، وَالْأَمْتُ: الْأَثَرُ، مِثْلُ الشِّرَاكِ، وَقِيلَ: الْعِوَجُ: الْوَادِي، وَالْأَمْتُ: الرَّابِيَةُ، وَقِيلَ:

{ قَاعًا } kelimesinin nasb olması, dönüştürme anlamı tazammun ettirilerek { يَذَرُ } fiilinin ikinci mefulü oluşu sebebiyledir veya haldir; { صَفْصَفاً } da onun sıfatıdır. { لَا تَرى فِيها عِوَجاً } “Orada ne bir çukurluk görürsün” kısmının mahalli, { قَاعًا } kelimesinin ikinci bir sıfatı olarak nasbdır. Zamir aynı mülahazayla dağlara racidir. Ayetteki el-İvec (الْعِوَجُ) ayın harfinin kesresiyle eğrilik demektir; bunu İbnü'l-A'râbî söylemiştir. El-Emt (الْأَمْتُ) küçük tepelerdir; lügatte el-emt: Yüksek yerdir. El-İvec'in eğrilik, el-emt'in ise ayakkabı bağı gibi bir iz olduğu da söylenmiştir. Yine el-İvec'in vadi, el-emt'in ise tepe olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

هما الارتفاع، وقيل: العوج: الصدوع، وَالْأَمْتُ: الْأَكَمَةُ، وَقِيلَ: الْأَمْتُ: الشُّقُوقُ فِي الْأَرْضِ، وَقِيلَ:

İkisi de yüksekliktir. El-İvec'in yarıklar, el-emt'in ise tepe olduğu söylenmiştir. Yine el-Emt'in yerdeki çatlaklar olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

الْأَمْتُ: أَنْ يَغْلُظَ فِي مَكَانٍ وَيَدِقَّ فِي مَكَانٍ، وَوَصَفُ مَوَاضِعِ الْجِبَالِ بِالْعِوَجِ بِكَسْرِ الْعَيْنِ هَاهُنَا يَدْفَعُ مَا يُقَالُ:

Emt: Bir yerin kalınlaşıp kaba, bir yerin ise ince olmasıdır. Burada dağların yerlerinin ayın harfinin kesresiyle el-İvec (عِوَجاً) ile vasfedilmesi, şöyle diyenlerin görüşünü reddetmektedir:

إِنَّ الْعِوَجَ بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي الْمَعَانِي وَبِفَتْحِهَا فِي الْأَعْيَانِ، وَقَدْ تَكَلَّفَ لِذَلِكَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ بِمَا عَنْهُ غِنًى، وَفِي غَيْرِهِ سَعَةٌ يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ أَيْ: يَوْمَ نَسْفِ الْجِبَالِ يَتَّبِعُ النَّاسُ دَاعِيَ اللَّهِ إِلَى الْمَحْشَرِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: يَعْنِي صَوْتَ الْحَشْرِ، وَقِيلَ: الدَّاعِي هُوَ إِسْرَافِيلُ إِذَا نَفَخَ فِي الصُّورِ لَا عِوَجَ لَهُ، أَيْ: لَا مَعْدِلَ لَهُمْ عَنْ دُعَائِهِ فَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ يَزِيغُوا عَنْهُ، أَوْ يَنْحَرِفُوا مِنْهُ، بَلْ يُسْرِعُونَ إِلَيْهِ، كَذَا قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَقِيلَ: لَا عِوَجَ لِدُعَائِهِ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ أَيْ: خَضَعَتْ لهيبته، وقيل:

Ayın harfinin kesresiyle «el-İvec» manevi şeylerde, fethasıyla «el-Avec» ise somut varlıklarda kullanılır. Keşşâf sahibi bu hususta hiç gerek olmayan bir tekellüfe girmiştir; oysa dilde bunun dışındakilerde genişlik vardır. { يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ } “O gün, hiçbir tarafa sapmadan o davetçiye uyarlar” yani dağların savrulduğu o gün, insanlar mahşere çağıran Allah'ın davetçisine uyarlar. Ferrâ: «Haşir sesini kastetmektedir» dedi. Davetçinin, sûra üfürdüğü vakit İsrâfîl olduğu da söylenmiştir. { لَا عِوَجَ لَهُ } “onun için bir eğrilik yoktur” yani onun davetinden kaçacak hiçbir yerleri yoktur; ondan sapmaya veya yan çizmeye güç yetiremezler, bilakis ona doğru koşarlar. Müfessirlerin çoğunluğu böyle demiştir. Onun davetinde bir eğrilik yoktur manasında olduğu da söylenmiştir. { وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ } “Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır” yani O'nun heybeti karşısında boyun eğmiştir. Şöyle de denilmiştir:

ذلت، وقيل: سكتت، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرُ:

Alçalmıştır. Sessizleşmiştir de denilmiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

لَمَّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ تَوَاضَعَتْ ... سُورُ الْمَدِينَةِ والجبال الخشّع

«Zübeyr’in [vefat] haberi gelince, Medine’nin surları ve boyun eğen dağlar alçalıp boyun büktü.»

فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً الْهَمْسُ: الصَّوْتُ الْخَفِيُّ. قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: هُوَ صَوْتُ نَقْلِ الْأَقْدَامِ إِلَى الْمَحْشَرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرُ:

{ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } “Artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin”. El-Hems (الْهَمْسُ): Gizli sestir. Müfessirlerin çoğunluğu şöyle demiştir: O, mahşere doğru atılan adımların sesidir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسًا يَعْنِي صَوْتَ أَخْفَافِ الْإِبِلِ.

«Onlar bizi hafif ayak sesleriyle taşırlar» yani devenin taban sesini kastetmektedir.

وَقَالَ رُؤْبَةُ يَصِفُ نَفْسَهُ:

Ru'be de kendini överek şöyle demiştir:

لَيْثٌ يَدُقُّ الْأَسَدَ الْهَمُوسَا ... والأقهبين الْفِيلَ وَالْجَامُوسَا

«Sessizce sokulan aslanı ezen bir yiğittir... O iki boz devi; fili ve mandayı da!»

يُقَالُ لِلْأُسْدِ: الْهَمُوسُ، لِأَنَّهُ يَهْمِسُ في الظلمة، أي: يطأ وطأ خفيا. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ هُنَا كُلُّ صَوْتٍ خَفِيٍّ سَوَاءٌ كَانَ بِالْقَدَمِ، أَوْ مِنَ الْفَمِ، أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ، وَيُؤَيِّدُهُ قِرَاءَةُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ «فَلَا يَنْطِقُونَ إِلَّا هَمْسًا» يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ أَيْ: يَوْمَ يَقَعُ مَا ذَكَرَ لَا تنفع الشفاعة من شافع كائنا من كَانَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ أَيْ: إِلَّا شَفَاعَةَ مِنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ أَنْ يَشْفَعَ لَهُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا أَيْ: رَضِيَ قَوْلَهُ فِي الشَّفَاعَةِ، أَوْ رَضِيَ لِأَجْلِهِ قَوْلَ الشَّافِعِ. وَالْمَعْنَى: إِنَّمَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ فِي أَنْ يُشْفَعَ لَهُ، وَكَانَ لَهُ قَوْلٌ يُرْضَى، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى ، وَقَوْلُهُ: لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً ، وقوله: فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ . يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ أَيْ: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مِنْ أَمْرِ السَّاعَةِ، وَمَا خَلْفَهُمْ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا، وَالْمُرَادُ هُنَا جَمِيعُ الْخَلْقِ، وَقِيلَ:

Aslana el-hemûs (الْهَمُوسُ) denir, çünkü o karanlıkta fısıltı gibi yürür, yani adımlarını gizlice atar. Zahir olan şudur ki buradaki maksat, ister ayaktan ister ağızdan veya başka bir yerden olsun, her türlü gizli sestir. Übeyy b. Ka'b'ın «فَلَا يَنْطِقُونَ إِلَّا هَمْسًا» “fısıltı dışında konuşamazlar” kıraati de bunu desteklemektedir. { يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ } “O gün şefaat fayda vermez” yani anılan bu olayların gerçekleştiği gün kim olursa olsun hiçbir şefaatçinin şefaati fayda sağlamaz { إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ } “ancak Rahmân'ın izin verdiği kimse müstesna” yani Rahmân'ın kendisine şefaat etmesi veya lehine şefaat olunması için izin verdiği kimsenin şefaati müstesnadır { وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا } “ve sözünden razı olduğu kimse müstesnadır” yani şefaat hususundaki sözünden razı olduğu yahut onun hatırına şefaatçinin sözünden hoşnut olduğu kimse müstesnadır. Mana: Şefaat, ancak Rahmân'ın lehine şefaat edilmesine izin verdiği ve razı olunan bir sözü bulunan kimseye fayda verir. Bu ayetin benzeri şu ayetlerdir: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar, O'nun razı olduğundan başkasına şefaat edemezler”, { لَا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Rahmân'ın katında bir ahit almış olandan başkaları şefaate malik olamazlar” ve { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez”. { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” yani kıyamet işinden önlerinde olanı da dünya işinden arkalarında bıraktıklarını da bilir. Buradaki maksat bütün yaratılmışlardır. Şöyle de denilmiştir:

الْمُرَادُ بِهِمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ، وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى الْمَلَائِكَةِ، أَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَعْبُدَهَا أَنَّهَا لَا تَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهَا وَمَا خَلْفَهَا وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً أَيْ: بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ، لَا تُحِيطُ عُلُومُهُمْ بِذَاتِهِ، وَلَا بِصِفَاتِهِ، وَلَا بِمَعْلُومَاتِهِ، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى مَا فِي الْمَوْضِعَيْنِ فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ جَمِيعَ ذَلِكَ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ أَيْ: ذَلَّتْ وَخَضَعَتْ، قَالَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى عَنَتْ فِي اللُّغَةِ خَضَعَتْ، يقال:

Onlardan kasıt o davetçiye uyanlardır. İbn Cerîr şöyle demiştir: Zamir meleklere racidir; Allah onlara tapanlara, meleklerin önlerindekini ve arkalarındakini bilmediklerini bildirmiştir. { وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } “onlar ise O'nu ilimce kuşatamazlar” yani Allah Teâlâ'yı; onların ilimleri ne O'nun zatını ne sıfatlarını ne de bildiklerini kuşatabilir. Zamirin her iki yerdeki şeylere raci olduğu, dolayısıyla onların bütün bunları bilemeyecekleri de söylenmiştir. { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ } “Bütün yüzler, diri ve her şeyi ayakta tutan Allah'a boyun eğmiştir” yani zelil olmuş ve boyun bükmüştür; bunu İbnü'l-A'râbî söylemiştir. Zeccâc: «Dilde anet (عَنَتْ) fiilinin manası boyun eğdi demektir» dedi. Denilir ki:

عنا يَعْنُو عَنْوًا إِذَا خَضَعَ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْأَسِيرِ: عَانٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ:

Bir kimse boyun eğdiğinde «عنا يَعْنُو عَنْوًا» denir. Bundan dolayı esire «ânin» (عَانٍ / boyun eğen esir) denilmiştir. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü de bu kabildendir:

مَلِيكٌ عَلَى عَرْشِ السَّمَاءِ مُهَيْمِنٌ ... لِعِزَّتِهِ تَعْنُو الْوُجُوهُ وَتَسْجُدُ

«Semâ arşı üzerinde hâkim olan bir hükümdardır... O'nun izzetine yüzler boyun eğer ve secde eder!»

وَقِيلَ هُوَ مِنَ الْعَنَاءِ، بِمَعْنَى التَّعَبِ. وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً أَيْ: خَسِرَ مِنْ حَمَلَ شَيْئًا مِنَ الظُّلْمِ، وَقِيلَ: هُوَ الشِّرْكُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ أَيِ: الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ بِاللَّهِ لِأَنَّ الْعَمَلَ لَا يُقْبَلُ مِنْ غَيْرِ إِيمَانٍ، بَلْ هُوَ شَرْطٌ فِي الْقَبُولِ فَلا يَخافُ ظُلْماً يُصَابُ بِهِ مِنْ نَقْصِ ثَوَابٍ فِي الْآخِرَةِ وَلا هَضْماً الْهَضْمُ: النَّقْصُ وَالْكَسْرُ، يُقَالُ هَضَمْتُ لَكَ مِنْ حَقِّي، أَيْ: حَطَطْتُهُ وَتَرَكْتُهُ، وَهَذَا يَهْضِمُ الطَّعَامَ، أَيْ: يُنْقِصُ ثِقَلَهُ، وَامْرَأَةٌ هَضِيمُ الْكَشْحِ، أَيْ: ضَامِرَةُ الْبَطْنِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَمُجَاهِدٌ «لَا يَخَفْ» بِالْجَزْمِ جَوَابًا لِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يَخافُ عَلَى الْخَبَرِ.

Bir görüşe göre ise bu kelime, yorgunluk ve meşakkat manasındaki el-‘anâ’dan (الْعَنَاء) türemiştir. { وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا } “Zulüm yüklenen kimse ise muhakkak hüsrana uğramıştır” yani zulümden bir şey yüklenen kimse kaybetmiştir. Bunun şirk olduğu da söylenmiştir. { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ } “Kim de salih amellerden işlerse” yani salih amelleri yaparsa [ve] { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “mümin olarak [bulunursa]” -ki Allah'a inanmış olarak; zira iman olmaksızın amel kabul olunmaz, bilakis iman amelin kabul edilme şartıdır- { فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا } “artık o ne bir haksızlıktan korkar” yani ahirette sevabının eksiltilmesine uğratılmaktan [korkmaz], { وَلَا هَضْمًا } “ne de hakkının çiğnenmesinden”. Hazm (الْهَضْمُ); eksiltmek ve kırmak demektir. Nitekim «هَضَمْتُ لَكَ مِنْ حَقِّي» (Hakkımdan senin lehine indirim yaptım) denilir ki bu, "hakkımı eksilttim ve onu terk ettim/bağışladım" manasındadır. Yine «هَذَا يَهْضِمُ الطَّعَامَ» (Bu, yemeği hazmediyor) denilir ki "onun ağırlığını azaltıyor" demektir. «امْرَأَةٌ هَضِيمُ الْكَشْحِ» ifadesi ise "beli ince ve karnı zayıf kadın" anlamına gelir. İbn Kesîr ve Mücâhid, { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ } ifadesinin cevabı olarak meczum şeklinde «لَا يَخَفْ» okumuşlardır. Kalan kıraat imamları ise haber olarak «يَخَافُ» şeklinde okumuşlardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَجُلًا أَتَاهُ، فَقَالَ: رَأَيْتَ قَوْلَهُ: وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً وَأُخْرَى عُمْياً قَالَ: إِنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيهِ حَالَاتٌ يَكُونُونَ فِي حَالٍ زُرْقًا، وَفِي حَالٍ عُمْيًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ قَالَ: يَتَسَارَرُون. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شيبة وعبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً قَالَ: أَوْفَاهُمْ عَقْلًا، وَفِي لَفْظٍ قَالَ: أَعْلَمُهُمْ في نفسه. وأخرج ابن المنذر وابن جُرَيْجٍ قَالَ: قَالَتْ قُرَيْشٌ: كَيْفَ يَفْعَلُ رَبُّكَ بهذه الجبال يوم القيامة؟ فنزلت وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً قَالَ: لَا نَبَاتَ فِيهِ لَا تَرى فِيها عِوَجاً قَالَ: وَادِيًا وَلا أَمْتاً قَالَ: رَابِيَةً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: قَاعًا صَفْصَفاً لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً قَالَ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ: هِيَ الْأَرْضُ الْمَلْسَاءُ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا رَابِيَةٌ مُرْتَفِعَةٌ وَلَا انْخِفَاضٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِوَجاً قَالَ: مَيْلًا وَلا أَمْتاً قَالَ: الْأَمْتُ:

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre bir adam ona gelip: «{ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً } “O gün günahkârları gök gözlü olarak toplarız” buyruğu ile başka bir yerdeki { عُمْياً } “kör olarak” buyruğu hakkında ne dersin?» diye sormuş; o da: «Kıyamet gününde birtakım haller vardır; bir halde gök gözlü olurlar, başka bir halde kör olurlar» demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre { يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ } “Kendi aralarında fısıldaşırlar” buyruğu hakkında: «Gizlice konuşurlar» demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre { أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً } “Aralarında en tutarlı olanı” hakkında: «Akılca en kâmil olanları» demiş, bir lafızda da: «Kendi zannınca en bilgilileri» demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Cüreyc'in rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kureyşliler: «Kıyamet günü Rabbin bu dağlara ne yapacak?» dediler; bunun üzerine { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } “Sana dağlardan sorarlar” ayeti indi. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre { فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً } “Böylece onların yerini dümdüz, bomboş bir arazi olarak bırakır” buyruğu hakkında: «Üzerinde hiçbir bitki bulunmayan yer» demiş; { لَا تَرى فِيها عِوَجاً } “Orada ne bir çukurluk görürsün” için: «Vadi», { وَلا أَمْتاً } “ne de bir tümsek” için de: «Tepe» demiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre kendisine { قَاعًا صَفْصَفاً لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً } ayeti sorulmuş, o da: «İbn Abbâs şöyle derdi: O, üzerinde ne yüksek bir tepe ne de bir çukurluk bulunan dümdüz arazidir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { عِوَجاً } hakkında: «Meyil / eğrilik», { وَلا أَمْتاً } hakkında ise: «Emt:

الْأَثَرُ، مِثْلُ الشِّرَاكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي ظُلْمَةٍ تَطْوِي السَّمَاءَ، وَتَتَنَاثَرُ النُّجُومُ، وَتَذْهَبُ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ، وَيُنَادِي مُنَادٍ فَيَتَّبِعُ الناس الصوت يؤمّونه، فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ: يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ فِي الْآيَةِ: قَالَ: لَا عِوَجَ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ قال: سكتت فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً قَالَ: الصَّوْتُ الْخَفِيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا هَمْساً قَالَ: صَوْتُ وَطْءِ الْأَقْدَامِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الضَّحَّاكِ وَعِكْرِمَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الصَّوْتُ الْخَفِيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ ابْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: سِرُّ الْحَدِيثِ وَصَوْتُ الْأَقْدَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابن عَبَّاسٍ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ قَالَ: ذَلَّتْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: خَشَعَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: خَضَعَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: وَعَنَتِ الْوُجُوهُ: الرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً قَالَ: شِرْكًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً قَالَ: شِرْكًا فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً قَالَ: ظُلْماً أَنْ يُزَادَ فِي سَيِّئَاتِهِ وَلا هَضْماً قَالَ: يُنْقَصُ مِنْ حَسَنَاتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: لَا يَخَافُ أَنْ يُظْلَمَ فِي سَيِّئَاتِهِ، وَلَا يُهْضَمَ فِي حَسَنَاتِهِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ وَلا هَضْماً قَالَ:

Ayakkabı bağı gibi olan izdir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlar kıyamet gününde göğü dürülmüş, yıldızları dökülmüş, güneşi ve ayı gitmiş bir karanlık içinde toplanırlar; bir münadi seslenir ve insanlar o sesi takip edip ona yönelirler. İşte Allah'ın: { يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ } “O gün, hiçbir tarafa sapmadan o davetçiye uyarlar” buyruğu budur. İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten bu ayet hakkında naklettiğine göre o: «Ondan sapmak mümkün değildir» demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre { وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ } “Sesler kısılmıştır” buyruğu hakkında: «Sessizleşti» demiş; { فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } “Artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin” hakkında da: «Gizli ses» demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre { إِلَّا هَمْساً } hakkında: «Ayakların basma sesi» demiştir. Abd b. Humeyd, Dahhâk, İkrime, Saîd b. Cübeyr ve el-Hasan'dan da aynısını nakletmiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den naklettiğine göre o: «Gizli ses» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o: «Gizli konuşma ve ayak sesidir» demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ } “Yüzler boyun eğmiştir” hakkında: «Zelil oldu» demiştir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd de Katâde'den aynısını nakletmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o: «Huşu duydu» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Ebi'l-Âliye'den naklettiğine göre o: «Boyun eğdi» demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o: «{ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ }, rükû ve secdedir» demiştir. İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre { وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } “Zulüm yüklenen kimse ise gerçekten hüsrana uğramıştır” hakkında: «Şirktir» demiştir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayetine göre { وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } hakkında: «Şirktir», { فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً } “o artık bir zulme uğramaktan ve ne de bir hakkının yenmesinden [korkmaz]” hakkında ise: «{ ظُلْماً }, günahlarının artırılması; { وَلا هَضْماً } ise sevaplarının eksiltilmesidir» demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayetine göre: «Günahlarında haksızlığa uğramaktan ve sevaplarının eksiltilmesinden korkmaz» demiştir. Firyâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in ondan naklettiğine göre { وَلا هَضْماً } hakkında:

غَصَبًا.

Gasp yoluyla.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ١١٣ الى ١٢٢]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler: 113-122]

وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤) وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً (١١٥) وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى (١١٦) فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى (١١٧)

{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤) وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً (١١٥) وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى (١١٦) فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى (١١٧) } “İşte böylece biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık; umulur ki sakınırlar yahut o kendilerine bir ibret verir. (113) Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir. Vahyi sana tam olarak tamamlanmadan önce Kur'an'ı okumada acele etme ve: «Rabbim! İlmimi artır» de. (114) Andolsun, bundan önce Âdem'e de ahit vermiştik; fakat o unuttu ve biz onda bir kararlılık bulamadık. (115) Hani meleklere: «Âdem'e secde edin» demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi; o ise direnmişti. (116) Biz de: «Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin ve eşinin düşmanıdır; sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekersin» dedik. (117)”

إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى (١١٨) وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى (١١٩) فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى (١٢٠) فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى (١٢١) ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى (١٢٢)

{ إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى (١١٨) وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى (١١٩) فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى (١٢٠) فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى (١٢١) ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى (١٢٢) } “Şüphesiz senin için orada acıkmamak ve çıplak kalmamak vardır. (118) Ve sen orada susamazsın, sıcaktan da yanmazsın. (119) Nihayet şeytan ona vesvese verip: «Ey Âdem! Sana ebedilik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?» dedi. (120) Bunun üzerine ikisi de ondan yediler; hemen kendilerine avret yerleri açılıverdi ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar. Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı. (121) Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti. (122)”

قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ مَعْطُوفٌ على قوله: كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ الْإِنْزَالِ أَنْزَلْنَاهُ، أَيِ: الْقُرْآنَ حَالَ كَوْنِهِ قُرْآناً عَرَبِيًّا أَيْ: بِلُغَةِ الْعَرَبِ لِيَفْهَمُوهُ وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ بَيَنَّا فِيهِ ضُرُوبًا مِنَ الْوَعِيدِ تَخْوِيفًا وَتَهْدِيدًا، أَوْ كَرَّرْنَا فِيهِ بَعْضًا مِنْهُ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَيْ: كَيْ يَخَافُوا اللَّهَ فَيَتَجَنَّبُوا مَعَاصِيَهُ، وَيَحْذَرُوا عِقَابَهُ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً أَيِ: اعْتِبَارًا وَاتِّعَاظًا، وَقِيلَ: وَرَعًا، وَقِيلَ:

{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ } “İşte böylece biz onu indirdik” ifadesi, { كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ } “İşte böylece sana anlatıyoruz” kavline matuftur; yani tıpkı o indiriliş gibi biz onu, yani Kur'an'ı indirdik; { قُرْآناً عَرَبِيًّا } “Arapça bir Kur'an olarak” yani anlasınlar diye Arap diliyle indirdik; { وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ } “ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık” korkutmak ve sakındırmak amacıyla tehdit türlerini açıkladık yahut onda tehditlerin bir kısmını tekrarladık; { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırlar” yani Allah'tan korkup O'nun masiyetlerinden kaçınsınlar ve azabından sakınsınlar diye; { أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً } “yahut o kendilerine bir ibret verir” yani ibret ve öğüt verir. Takva [verir] de denilmiştir. Şöyle de denilmiştir:

شَرَفًا، وَقِيلَ: طَاعَةً وَعِبَادَةً لِأَنَّ الذِّكْرَ يُطْلَقُ عَلَيْهَا. وَقَرَأَ الْحَسَنُ «أَوْ نُحْدِثُ» بالنون فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَمَّا بَيَّنَ لِلْعِبَادِ عَظِيمَ نِعْمَتِهِ عَلَيْهِمْ بِإِنْزَالِ الْقُرْآنِ نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنْ مُمَاثَلَةِ مَخْلُوقَاتِهِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، أَيْ:

Şeref verir. İtaat ve ibadet verir de denilmiştir; çünkü zikir bunlara da ıtlak olunur. Hasan «أَوْ نُحْدِثُ» şeklinde nun ile okumuştur. { فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ } “Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir”; kullarına Kur'an'ı indirmek suretiyle üzerlerindeki büyük nimetini açıklayınca, hiçbir şeyde yaratılmışlarına benzemekten zatını tenzih etti; yani:

جَلَّ اللَّهُ عَنْ إِلْحَادِ الْمُلْحِدِينَ وَعَمَّا يَقُولُ الْمُشْرِكُونَ فِي صِفَاتِهِ، فَإِنَّهُ الْمَلِكُ الَّذِي بِيَدِهِ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ، وَأَنَّهُ الْحَقُّ أَيْ ذُو الْحَقِّ. وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ أَيْ: يُتَمُّ إِلَيْكَ وَحْيُهُ.

Allah, mülhidlerin sapkınlıklarından ve müşriklerin O'nun sıfatları hakkında söylediklerinden yücedir; zira O, mükâfat ve ceza elinde olan mutlak Melik'tir ve O haktır, yani hak sahibidir. { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Vahyi sana tam olarak tamamlanmadan önce Kur'an'ı okumada acele etme” yani sana vahyi tamamlanmadan önce.

قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُبَادِرُ جِبْرِيلَ فَيَقْرَأُ قَبْلَ أَنْ يَفْرَغَ جِبْرِيلُ مِنَ الْوَحْيِ حِرْصًا مِنْهُ عَلَى مَا كَانَ يَنْزِلُ عَلَيْهِ مِنْهُ، فَنَهَاهُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ

Müfessirler şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine inen vahye olan düşkünlüğünden ötürü Cibrîl vahyi bitirmeden önce acele edip okumaya başlardı; bunun üzerine Allah onu bundan nehyetti. { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ } “Onu hemen almak için dilini kımıldatma”

عَلَى مَا يَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَلَا تُلْقِهِ إِلَى النَّاسِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكَ بَيَانُ تَأْوِيلِهِ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَيَعْقُوبُ وَالْحَسَنُ وَالْأَعْمَشُ «مِنْ قَبْلِ أَنْ نَقْضِيَ» بِالنُّونِ ونصب وحيه وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً أي: سَلْ رَبَّكَ زِيَادَةَ الْعِلْمِ بِكِتَابِهِ وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ اللَّامُ هِيَ الْمُوَطِّئَةُ لِلْقَسَمِ، وَالْجُمْلَةُ مستأنفة مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ تَصْرِيفِ الْوَعِيدِ، أَيْ: لَقَدْ أَمَرْنَاهُ وَوَصَّيْنَاهُ، وَالْمَعْهُودُ مَحْذُوفٌ، وَهُوَ مَا سَيَأْتِي مِنْ نَهْيِهِ عَنِ الْأَكْلِ مِنَ الشَّجَرَةِ، وَمَعْنَى مِنْ قَبْلِ أَيْ: مِنْ قَبْلِ هَذَا الزَّمَانِ فَنَسِيَ قَرَأَ الْأَعْمَشُ بِإِسْكَانِ الْيَاءِ، وَالْمُرَادُ بِالنِّسْيَانِ هَنَا: تَرْكُ الْعَمَلِ بِمَا وَقَعَ بِهِ العهد إليه فيه، وَبِهِ قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَقِيلَ: النِّسْيَانُ عَلَى حَقِيقَتِهِ، وَأَنَّهُ نَسِيَ مَا عَهِدَ اللَّهُ بِهِ إِلَيْهِ وَيَنْتَهِي عَنْهُ، وَكَانَ آدَمُ مَأْخُوذًا بِالنِّسْيَانِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَإِنْ كَانَ النِّسْيَانُ مَرْفُوعًا عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ تَسْلِيَةُ النبي ﷺ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ. أَيْ: أَنَّ طَاعَةَ بَنِي آدَمَ لِلشَّيْطَانِ أَمْرٌ قَدِيمٌ، وَأَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُعَاصِرِينَ لَهُ إِنْ نَقَضُوا الْعَهْدَ فَقَدْ نَقَضَ أَبُوهُمْ آدَمُ، كَذَا قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْقُشَيْرِيُّ، واعترضه ابن عطية قائلا بأن كون

-inşâallâh geleceği üzere-. Bir rivayete göre ise mana şöyledir: Sana tevilinin açıklaması gelmeden önce onu insanlara aktarma. İbn Mes'ûd, Ya'kûb, el-Hasen ve el-A'meş nûn harfiyle ve «وَحْيَهُ» kelimesini mansub olarak «مِنْ قَبْلِ أَنْ نَقْضِيَ» şeklinde okumuşlardır. { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } “Ve: 'Rabbim, ilmimi artır' de” yani Rabbinden O'nun Kitabı'na dair ilmini artırmasını iste. { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ } “Andolsun biz daha önce Âdem'e ahitte bulunmuştuk” ifadesindeki lâm harfi, yemine hazırlık içindir (müvattıetün li'l-kasem). Cümle müsteneftir ve kendisinden önceki tehdidin türlü şekillerde açıklanışını pekiştirmektedir. Yani: Andolsun biz ona emretmiş ve tavsiyede bulunmuştuk. Ahdedilen husus hazfedilmiştir; o da ileride gelecek olan ağaçtan yeme yasağıdır. { مِنْ قَبْلِ } “daha önce” ifadesinin anlamı: bu zamandan önce demektir. { فَنَسِيَ } “fakat o unuttu”; el-A'meş yâ harfinin sükûnu ile [fenesi'] şeklinde okumuştur. Burada nisyan ile kastedilen: Kendisine ahdedilen şeyle amel etmeyi terk etmektir; müfessirlerin çoğunluğu bu görüştedir. Bir görüşe göre ise nisyan hakiki anlamındadır; yani o, Allah'ın kendisine ahdettiği ve sakınması gereken şeyi unutmuştur. Her ne kadar unutma bu ümmetten kaldırılmış olsa da Âdem o dönemde unutmaktan sorumlu tutulmaktaydı. İlk görüşe göre bu ayetten kastedilen, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektir. Yani Âdemoğullarının şeytana boyun eğmesi eski bir durumdur; onun çağdaşı olan bu kimseler ahdi bozdularsa, ataları Âdem de [ahdi] bozmuştu. İbn Cerîr ve el-Kuşeyrî böyle demiştir. İbn Atıyye ise buna itiraz ederek Âdem'in...

آدَمَ مُمَاثِلًا لِلْكُفَّارِ الْجَاحِدِينَ بِاللَّهِ لَيْسَ بِشَيْءٍ، وَقُرِئَ فَنُسِّيَ بِضَمِّ النُّونِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ مَكْسُورَةً مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، أَيْ: فَنَسَّاهُ إِبْلِيسُ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً الْعَزْمُ فِي اللُّغَةِ: تَوْطِينُ النَّفْسِ عَلَى الْفِعْلِ وَالتَّصْمِيمُ عَلَيْهِ، وَالْمُضِيُّ عَلَى الْمُعْتَقَدِ فِي أَيِّ شَيْءٍ كَانَ، وَقَدْ كَانَ آدَمُ ﵇ قَدْ وَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَى أَنْ لَا يَأْكُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ وَصَمَّمَ عَلَى ذَلِكَ، فَلَمَّا وَسْوَسَ إِلَيْهِ إِبْلِيسُ لَانَتْ عَرِيكَتُهُ، وَفَتَرَ عَزْمُهُ، وَأَدْرَكَهُ ضَعْفُ الْبَشَرِ وَقِيلَ: الْعَزْمُ الصَّبْرُ، أَيْ: لَمْ نَجِدْ لَهُ صَبْرًا عَنْ أَكْلِ الشَّجَرَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ كَذَلِكَ فِي اللُّغَةِ، يُقَالُ: لِفُلَانٍ عَزْمٌ، أَيْ: صَبْرٌ وَثَبَاتٌ عَلَى التحفظ عن المعاصي حتى يسلم منها، ومنه: كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا عَلَى الذنب، وبه قال ابن كيسان، وقيل: ولم نَجِدْ لَهُ رَأْيًا مَعْزُومًا عَلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ. ثُمَّ شَرَعَ سُبْحَانَهُ فِي كَيْفِيَّةِ ظُهُورِ نِسْيَانِهِ وَفِقْدَانِ عَزْمِهِ، وَالْعَامِلُ فِي إِذْ مقدّر، أي: وَاذكر إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ وَتَعْلِيقُ الذِّكَرِ بِالْوَقْتِ مَعَ أَنَّ الْمَقْصُودَ ذِكْرُ مَا فِيهِ مِنَ الْحَوَادِثِ لِلْمُبَالَغَةِ لِأَنَّهُ إِذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِذِكْرِ الْوَقْتِ كَانَ ذِكْرُ مَا فِيهِ مِنَ الْحَوَادِثِ لَازِمًا بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي الْبَقَرَةِ مُسْتَوْفًى، وَمَعْنَى فَتَشْقى فَتَتْعَبُ فِي تَحْصِيلِ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي الْمَعَاشِ كَالْحَرْثِ وَالزَّرْعِ، وَلَمْ يَقُلْ فَتَشْقَيَا لِأَنَّ الْكَلَامَ مِنْ أَوَّلِ الْقِصَّةِ مَعَ آدَمَ وَحْدَهُ، ثُمَّ عَلَّلَ مَا يُوجِبُهُ ذَلِكَ النَّهْيُ بِمَا فِيهِ الرَّاحَةُ الْكَامِلَةُ عَنِ التَّعَبِ وَالِاهْتِمَامِ فَقَالَ: إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى أَيْ: فِي الْجَنَّةِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ لَكَ فِيهَا تَمَتُّعًا بِأَنْوَاعِ الْمَعَايِشِ وَتَنَعُّمًا بِأَصْنَافِ النِّعَمِ مِنَ الْمَآكِلِ الشَّهِيَّةِ وَالْمَلَابِسِ الْبَهِيَّةِ، فَإِنَّهُ لَمَّا نَفَى عَنْهُ الْجُوعَ وَالْعُرْيَ أَفَادَ ثُبُوتَ الشِّبَعِ وَالِاكْتِسَاءِ له، وهكذا قوله: وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى فَإِنَّ نَفْيَ الظَّمَأِ يَسْتَلْزِمُ حُصُولَ الرَّيِّ وَوُجُودَ الْمَسْكَنِ الَّذِي يَدْفَعُ عَنْهُ مشقة الضحو. يقال ضحا الرجل يضحو ضَحْوًا إِذَا بَرَزَ لِلشَّمْسِ فَأَصَابَهُ حَرُّهَا، فَذَكَرَ سُبْحَانَهُ هَاهُنَا أَنَّهُ قَدْ كَفَاهُ الِاشْتِغَالَ بِأَمْرِ الْمَعَاشِ وَتَعَبِ الْكَدِّ فِي تَحْصِيلِهِ، وَلَا رَيْبَ أَنَّ أُصُولَ الْمَتَاعِبِ فِي الدُّنْيَا هِيَ تَحْصِيلُ الشِّبَعِ وَالرَّيِّ وَالْكُسْوَةِ وَالْكِنِّ، وَمَا عَدَا هَذِهِ فَفَضَلَاتٌ يُمْكِنُ الْبَقَاءُ بِدُونِهَا، وَهُوَ إِعْلَامٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِآدَمَ أَنَّهُ إِنْ أَطَاعَهُ فَلَهُ فِي الْجَنَّةِ هَذَا كُلُّهُ، وَإِنْ ضَيَّعَ وَصِيَّتَهُ وَلَمْ يَحْفَظْ عَهْدَهُ أَخْرَجَهُ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى الدنيا، فيحلّ به التعب والنصب بما يَدْفَعُ الْجُوعَ وَالْعُرْيَ وَالظَّمَأَ وَالضَّحْوَ، فَالْمُرَادُ بِالشَّقَاءِ شَقَاءُ الدُّنْيَا كَمَا قَالَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ لَا شَقَاءُ الْأُخْرَى. قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ كَدِّ يَدَيْهِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكُوفِيُّونَ إِلَّا عَاصِمًا «وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ» بِفَتْحِ أَنْ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا عَلَى الْعَطْفِ عَلَى «إِنَّ لَكَ» .

Âdem'in Allah'ı inkâr eden kâfirlere benzetilmesinin doğru bir şey olmadığını söylemiştir. Fiil, meçhul olarak nun harfinin zammesi ve sîn harfinin kesreli şeddesiyle «فَنُسِّيَ» şeklinde de okunmuştur; yani: İblis ona unutturdu. { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “ve biz onda bir kararlılık bulamadık”. Lügatte azim (الْعَزْمُ): Nefsi bir işi yapmaya alıştırmak, ona kesin karar vermek ve her ne olursa olsun inanılan hususta sebatla yürümektir. Âdem aleyhisselâm da o ağaçtan yememe hususunda nefsini hazırlamış ve buna kesin karar vermişti; fakat İblis kendisine vesvese verince yumuşadı, azmi gevşedi ve beşeriyet zaafı kendisine galebe çaldı. Azmin sabır olduğu, yani o ağaçtan yememe hususunda onda bir sabır bulamadık manasında olduğu da söylenmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: «Lügatte de böyledir; filanın azmi vardır denilir, yani günahlardan korunup selamete erme hususunda sabrı ve sebatı vardır demektir; { كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } “Azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi” ayeti de bundandır.» Mananın: Günah işlemeye yönelik bir azmini bulamadık şeklinde olduğu da söylenmiştir; İbn Keysân bu görüştedir. Onda kesinleşmiş bir karar bulamadık manasında olduğu da söylenmiştir; İbn Kuteybe bu görüştedir. Sonra Allah Teâlâ onun unutmasının ve azminin yok oluşunun nasıl ortaya çıktığını anlatmaya başladı. { إِذْ } lafzındaki âmil mukadderdir; yani: Meleklere «Âdem'e secde edin» dediğimiz vakti hatırla. Asıl maksat o vakitte gerçekleşen olayları zikretmek iken zikrin vakte taalluk ettirilmesi mübalağa içindir; zira vaktin zikredilmesi emredilince onun içindeki olayların zikredilmesi evleviyetle gerekli olur. Bu kıssanın tefsiri Bakara suresinde etraflıca geçmişti. { فَتَشْقى } “sonra zahmet çekersin” ifadesinin manası: Çift sürmek ve ekin ekmek gibi geçim için zorunlu olan şeyleri elde etmede yorulursun demektir. «فَتَشْقَيَا» (ikiniz zahmet çekersiniz) denmemiştir; çünkü hitap kıssanın başından beri sadece Âdem'edir. Sonra o yasağın gerektirdiği hali, yorgunluk ve meşakkatten tam bir rahatlık sağlayan nimetlerle gerekçelendirerek şöyle buyurdu: { إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى } “Şüphesiz senin için orada acıkmamak ve çıplak kalmamak vardır” yani cennette. Mana şudur: Senin için orada her türlü geçim vasıtalarından faydalanma, lezzetli yiyecekler ve güzel elbiseler gibi nimet çeşitleriyle zevk sürme imkânı vardır; zira ondan açlığı ve çıplaklığı nefyedince, doymanın ve giyinmenin onun için sabit olduğunu ifade etmiştir. { وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى } “Ve sen orada susamazsın, sıcaktan da yanmazsın” buyruğu da böyledir; zira susuzluğun nefyi suya kanmayı, sıcağın nefyi de güneşin zahmetini savuşturan bir meskenin varlığını gerektirir. Güneşe maruz kalıp sıcağı kendisine isabet ettiğinde kişi hakkında «ضحا الرجل يضحو ضَحْوًا» denir. Allah Teâlâ burada, geçim derdiyle meşgul olma ve onu elde etmek için yorulup didinme zahmetini ondan kaldırdığını bildirmiştir. Şüphe yok ki dünyadaki zahmetlerin temeli doymayı, suya kanmayı, giyinmeyi ve barınmayı temin etmektir; bunların dışındakiler ise onlar olmaksızın da yaşanabilecek fazlalıklardır. Bu, Allah Teâlâ'nın Âdem'e, kendisine itaat ettiği takdirde cennette bütün bunların kendisine verileceğini; ancak vasiyetini zayi edip ahdini korumadığı takdirde onu cennetten dünyaya çıkaracağını, böylece açlığı, çıplaklığı, susuzluğu ve sıcağı gidermek için meşakkat ve yorgunluğun başına geleceğini bildirmesidir. Dolayısıyla buradaki şekavetten maksat, birçok müfessirin dediği gibi ahiret şekaveti değil, dünya zahmetidir. Ferrâ: «O, iki elinin emeğiyle yemesidir» demiştir. Ebû Amr ve Âsım hariç Kûfeliler, hemzenin fethasıyla «وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ» şeklinde okumuşlar; diğerleri ise «إِنَّ لَكَ» ifadesine atıfla hemzenin kesresiyle okumuşlardır.

فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي الْأَعْرَافِ فِي قَوْلِهِ: فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ أَيْ: أَنْهَى إِلَيْهِ وَسْوَسَتَهُ، وَجُمْلَةُ قالَ يَا آدَمُ إِلَى آخِرِهِ إِمَّا بَدَلٌ مَنْ وَسْوَسَ أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ بِتَقْدِيرِ سُؤَالٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ:

{ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ } “Nihayet şeytan ona vesvese verdi” ifadesinin tefsiri A'râf suresinde geçen { فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ } ayetinde geçmişti; yani vesvesesini ona ulaştırdı. { قالَ يَا آدَمُ } “«Ey Âdem!» dedi” cümlesi ve devamı ya { وَسْوَسَ } fiilinden bedeldir veya mukadder bir soruya binaen müsteneftir; sanki şöyle denilmiştir:

فَمَاذَا قال له في وسوسته؟ وشَجَرَةِ الْخُلْدِ هِيَ الشَّجَرَةُ الَّتِي مَنْ أَكْلَ مِنْهَا لَمْ يَمُتْ أَصْلًا وَمُلْكٍ لَا يَبْلى أَيْ: لَا يَزُولُ وَلَا يَنْقَضِي فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا وَمَا بَعْدَهُ فِي الْأَعْرَافِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَمَعْنَى «طَفِقَا» فِي الْعَرَبِيَّةِ: أَقْبَلَا، وَقِيلَ: جَعْلًا يُلْصِقَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ التِّينِ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى أَيْ: عَصَاهُ بِالْأَكْلِ مِنَ الشَّجَرَةِ، فَغَوَى، فَضَلَّ عَنِ الصَّوَابِ أَوْ عَنْ مَطْلُوبِهِ، وَهُوَ الْخُلُودُ بأكل تلك الشجرة، وقيل: فسد عليه عيشته بِنُزُولِهِ إِلَى الدُّنْيَا، وَقِيلَ: جَهِلَ مَوْضِعَ رُشْدِهِ،

«Ona vesvesesinde ne dedi?» { شَجَرَةِ الْخُلْدِ } “Ebedilik ağacı”ndan kasıt, yiyenin asla ölmediği ağaçtır; { وَمُلْكٍ لَا يَبْلى } “ve yok olmayacak bir mülk” yani zail olmayan ve tükenmeyen bir mülk demektir. { فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما } “Bunun üzerine ikisi de ondan yediler; hemen kendilerine avret yerleri açılıverdi”; bunun ve sonrasının tefsiri A'râf suresinde geçmişti. Ferrâ: «Arapçada «طَفِقَا» fiilinin anlamı yöneldiler, başladılar demektir» dedi. İncir yapraklarından üzerlerine yapıştırmaya başladılar da denilmiştir. { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı” yani o ağaçtan yemek suretiyle O'na isyan etti, böylece doğru yoldan veya o ağaçtan yemek suretiyle ebedi kalma arzusundan saptı. Dünyaya indirilmesi sebebiyle hayatının düzeni bozuldu da denilmiştir. Nerede doğru davranacağını bilemedi de denilmiştir.

وَقِيلَ: بُشِمَ مِنْ كَثْرَةِ الْأَكْلِ. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: أَكَلَ آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي نُهِيَ عَنْهَا بِاسْتِزْلَالِ إِبْلِيسَ وَخَدَائِعِهِ إِيَّاهُ، وَالْقَسَمُ لَهُ بالله إنه لَمِنَ النَّاصِحِينَ، حَتَّى دَلَّاهُ بِغُرُورٍ، وَلَمْ يَكُنْ ذَنْبُهُ عَنِ اعْتِقَادٍ مُتَقَدِّمٍ وَنِيَّةٍ صَحِيحَةٍ، فَنَحْنُ نَقُولُ: عَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى، انْتَهَى. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يُخْبِرَ الْيَوْمَ بِذَلِكَ عَنْ آدَمَ. قُلْتُ: لَا مَانِعَ مِنْ هَذَا بَعْدَ أَنْ أَخْبَرَنَا اللَّهُ فِي كِتَابِهِ بِأَنَّهُ عَصَاهُ، وَكَمَا يُقَالُ: حَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ، وَمِمَّا قُلْتُهُ فِي هَذَا الْمَعْنَى:

Çok yemekten karnı şişti de denilmiştir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: «Âdem, yasaklanan ağaçtan İblis'in ayağını kaydırması, hileleri ve kendisinin kesinlikle nasihatçilerden olduğuna dair Allah adına yemin etmesi neticesinde yedi; nihayet onu aldatarak düşürdü. Yoksa onun günahı önceden tasarlanmış bir inançtan ve kesin bir niyetten kaynaklanmıyordu. Biz yine de: Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı deriz.» Kadı Ebû Bekr b. el-Arabî şöyle demiştir: «Bugün hiç kimsenin Âdem hakkında bunu [isyan etti sözünü] haber vermesi caiz değildir.» Derim ki: Allah kitabında onun kendisine isyan ettiğini bize bildirdikten sonra bunu söylemeye hiçbir engel yoktur; nitekim: «İyilerin iyilikleri, mukarreblerin seyyieleridir» denilmiştir. Bu manada söylediğim şiirlerden biri şudur:

عَصَى أَبُو الْعَالَمِ وَهُوَ الَّذِي ... مِنْ طِينَةٍ صَوَّرَهُ اللَّهُ

«İsyan etti âlemin atası, ki o öyle biridir ki... Onu bir balçıktan şekillendirdi Allah!»

وَأَسْجَدَ الْأَمْلَاكَ مِنْ أَجْلِهِ ... وَصَيَّرَ الْجَنَّةَ مَأْوَاهُ

«Onun için melekleri secde ettirdi... Ve cenneti onun yurdu kıldı!»

أَغْوَاهُ إِبْلِيسُ فَمَنْ ذَا أَنَا الْمِسْ ... كِينُ إِنَّ إِبْلِيسَ أَغْوَاهُ

«İblis saptırdı onu; peki ben biçare kim oluyorum ki... Şüphesiz İblis onu dahi aldattı!»

ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ أَيِ: اصْطَفَاهُ وَقَرَّبَهُ. قَالَ ابْنُ فُورَكَ: كَانَتِ الْمَعْصِيَةُ مِنْ آدَمَ قَبْلَ النُّبُوَّةِ بِدَلِيلِ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُ ذَكَرَ الِاجْتِبَاءَ وَالْهِدَايَةَ بَعْدَ ذِكْرِ الْمَعْصِيَةِ، وَإِذَا كَانَتِ الْمَعْصِيَةُ قَبْلَ النُّبُوَّةِ فَجَائِزٌ عَلَيْهِمُ الذُّنُوبُ وَجْهًا وَاحِدًا فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى أَيْ: تَابَ عَلَيْهِ مِنْ مَعْصِيَتِهِ، وَهَدَاهُ إِلَى الثَّبَاتِ عَلَى التَّوْبَةِ. قِيلَ: وَكَانَتْ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَبْلَ أَنْ يَتُوبَ هُوَ وَحَوَّاءُ بِقَوْلِهِمَا: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ وَقَدْ مَرَّ وَجْهُ تَخْصِيصِ آدَمَ بِالذِّكْرِ دُونَ حَوَّاءَ.

{ ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ } “Sonra Rabbi onu seçti” yani onu seçti ve kendine yaklaştırdı. İbn Fûrek şöyle demiştir: Âdem'in isyanı peygamberlikten önceydi; nitekim bu ayetteki delil de bunu göstermektedir; zira seçilmeyi ve hidayeti isyanın zikrinden sonra anmıştır. İsyan peygamberlikten önce olduğuna göre, kesin olarak onlar hakkında günahlar caizdir. { فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى } “tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti” yani isyanından dolayı onun tövbesini kabul buyurdu ve onu tövbe üzere sebat etmeye muvaffak kıldı. Allah'ın onun tövbesini kabul etmesinin, kendisi ile Havva'nın: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” sözleriyle tövbe etmelerinden önce olduğu söylenmiştir. Havva hariç sadece Âdem'in zikredilmesinin gerekçesi daha önce geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ أَيِ: الْقُرْآنُ ذِكْراً قَالَ: جِدًّا وَوَرَعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ يَقُولُ: لَا تَعْجَلْ حَتَّى نُبَيِّنَهُ لَكَ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: لَطَمَ رَجُلٌ امْرَأَتَهُ، فجاءت إلى النبي ﷺ تَطْلُبُ قِصَاصًا، فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ بَيْنَهُمَا الْقِصَاصَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ الْآيَةَ، فَوَقَفَ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى نَزَلَتِ: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَعْجَلْ الْآيَةَ قَالَ: لَا تَتْلُهُ عَلَى أَحَدٍ حَتَّى نُتِمَّهُ لَكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَنْدَهْ فِي التَّوْحِيدِ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الصَّغِيرِ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ الْإِنْسَانُ لِأَنَّهُ عُهِدَ إِلَيْهِ فَنَسِيَ.

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre { أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ } “yahut onlar için ortaya koyar” yani Kur'an; { ذِكْراً } “bir ibret” kavli hakkında: «Gayret ve takva» demiştir. İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ } “Kur'an'ı okumada acele etme” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Biz onu sana açıklayıncaya kadar acele etme.» Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam hanımına tokat attı; kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kısas istedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de aralarında kısasa hükmetti; bunun üzerine Allah: { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ } ayetini indirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } “Erkekler kadınlar üzerinde hâkimdirler” ayeti ininceye kadar bekledi. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre { وَلا تَعْجَلْ } ayeti hakkında: «Biz onu sana tamamlayıncaya kadar kimseye okuma» demiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Kitâbü't-Tevhîd'de İbn Mende ve el-Mu'cemü's-Sağîr'de sahihleyerek Taberânî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İnsana insan denilmesinin tek sebebi, kendisine ahit verilip de unutmasıdır.»

وأخرج عبد الغني بن سعيد عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ أَنْ لَا تَقْرَبَ الشَّجَرَةَ فَنَسِيَ:

Abdülganî b. Saîd'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ } “Andolsun biz Âdem'e ahit vermiştik” yani ağaca yaklaşmaması hususunda; { فَنَسِيَ } “fakat o unuttu”:

فَتَرَكَ عَهْدِي وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً قَالَ: حِفْظًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عَنْهُ أَيْضًا فَنَسِيَ فَتَرَكَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً يَقُولُ: لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَزْمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عنه أيضا: أَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى قَالَ: لَا يُصِيبُكَ فِيهَا عَطَشٌ وَلَا حَرٌّ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ فِي الْجَنَّةِ شَجَرَةٌ يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ لَا يَقْطَعُهَا، وَهِيَ شَجَرَةُ الْخُلْدِ» . وَفِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «حاجّ

«[Yani] ahdimi terk etti.» { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “ve onda bir kararlılık bulmadık” kavli hakkında ise: «[Bir] muhafaza [bulamadık]» demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in yine ondan rivayet ettiğine göre { فَنَسِيَ } “fakat o unuttu” yani terk etti; { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “ve onda bir kararlılık bulmadık” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Ona bir azim (kararlılık) kılmadık/vermedik demektir.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan { أَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى } “Orada ne susarsın ne de güneşin sıcağında kalırsın” kavli hakkında şöyle rivayet etmiştir: «Orada sana ne susuzluk ne de sıcaklık isabet eder.» Ahmed, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz cennette öyle bir ağaç vardır ki binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alsa da onu kat edip bitiremez; o, huld (ebedîlik) ağacıdır.» Sahîhayn'da da Ebû Hureyre'den nakledildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Münazara etti...

آدَمَ مُوسَى قَالَ لَهُ: أَنْتَ الَّذِي أَخْرَجْتَ النَّاسَ مِنَ الْجَنَّةِ بِذَنْبِكَ وَأَشْقَيْتَهُمْ بِمَعْصِيَتِكَ، قَالَ آدَمُ: يَا مُوسَى أَنْتَ الَّذِي اصْطَفَاكَ اللَّهُ بِرِسَالَتِهِ وَبِكَلَامِهِ، أَتَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَنِي، أَوْ قَدَّرَهُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَنِي؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: فحجّ آدم موسى» .

«Ona: “İnsanları günahın yüzünden cennetten çıkaran ve isyanın sebebiyle onları zahmete sokan sen değil misin?” dedi. Âdem: “Ey Mûsâ! Sen ki Allah'ın risaletiyle ve kelamıyla seçtiği kimsesin; Allah'ın beni yaratmadan önce üzerime yazdığı veya beni yaratmadan önce takdir ettiği bir işten ötürü mü beni kınıyorsun?” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Böylece Âdem Mûsâ'yı delille yendi” buyurdu.»

[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٧]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler: 123-127]

قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى (١٢٤) قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً (١٢٥) قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى (١٢٦) وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى (١٢٧)

{ قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى (١٢٤) قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً (١٢٥) قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى (١٢٦) وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى (١٢٧) } “Buyurdu ki: «Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin! Artık benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve mutsuz da olmaz. (123) Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet gününde kör olarak haşrederiz.» (124) Der ki: «Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin? Oysa ben gören biriydim!» (125) Buyurur ki: «İşte böyle; ayetlerimiz sana gelmişti de sen onları unutmuştun; bugün de sen öylece unutulursun.» (126) Haddini aşan ve Rabbinin ayetlerine inanmayanları işte böyle cezalandırırız. Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha kalıcıdır. (127)”

قَوْلُهُ: قالَ اهْبِطا قَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فِي الْبَقَرَةِ، أَيِ: انْزِلَا مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى الْأَرْضِ، خَصَّهُمَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالْهُبُوطِ لِأَنَّهُمَا أَصْلُ الْبَشَرِ، ثُمَّ عَمَّمَ الْخِطَابَ لَهُمَا وَلِذَرِّيَّتِهِمَا فَقَالَ: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ خَاطَبَهُمَا فِي هَذَا وَمَا بَعْدَهُ خِطَابُ الْجَمْعِ لِأَنَّهُمَا مَنْشَأُ الْأَوْلَادِ. وَمَعْنَى بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ تَعَادِيهِمْ فِي أَمْرِ الْمَعَاشِ وَنَحْوِهِ، فَيَحْدُثُ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْقِتَالُ وَالْخِصَامُ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى أَيْ: لَا يَضِلُّ فِي الدُّنْيَا، وَلَا يَشْقَى فِي الْآخِرَةِ وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي أَيْ: عَنْ دِينِي، وَتِلَاوَةِ كِتَابِي، وَالْعَمَلِ بِمَا فِيهِ، وَلَمْ يَتَّبِعْ هُدَايَ فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً أَيْ: فَإِنَّ لَهُ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا مَعِيشَةً ضَنْكًا، أَيْ: عَيْشًا ضَيِّقًا.

{ قالَ اهْبِطا } “Buyurdu ki: «İnin»” kavlinin tefsiri Bakara suresinde geçmişti; yani cennetten yeryüzüne inin. Allah Teâlâ iniş hitabını ikisine tahsis etti; çünkü onlar insanların aslıdır. Sonra hitabı hem onlar hem de zürriyetleri için genelleştirerek: { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak” buyurdu. Bu cümle hal mahallinde nasbdır. Çocukların menşei onlar olduğu için bunda ve sonrasında kendilerine çoğul kipiyle hitap edildiğini söylemek de caizdir. { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } kavlinin manası: Geçim işinde ve benzeri konularda birbirlerine düşmanlık beslemeleridir; bundan dolayı da savaş ve çekişme meydana gelir. { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } “Artık benden size bir hidayet geldiğinde” yani peygamberler göndermek ve kitaplar indirmek suretiyle; { فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى } “kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve mutsuz da olmaz” yani dünyada sapmaz, ahirette de mutsuz olmaz. { وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي } “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse” yani dinimden, kitabımı okumaktan ve içindekilerle amel etmekten yüz çevirir, hidayetime uymazsa; { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” yani bu dünyada onun için meşakkatli bir geçim, dar bir hayat vardır.

يُقَالُ: مَنْزِلٌ ضَنْكٌ وَعَيْشٌ ضَنْكٌ، مَصْدَرٌ يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَمَا فَوْقَهُ وَالْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ، قَالَ عَنْتَرَةُ:

«مَنْزِلٌ ضَنْكٌ» (dar ev) ve «عَيْشٌ ضَنْكٌ» (dar geçim) denir; mastardır, tekil ile çoğulda, müzekker ile müenneste aynı kullanılır. Antere şöyle demiştir:

إِنَّ الْمَنِيَّةَ لَوْ تُمَثَّلُ مُثِّلَتْ ... مِثْلِي إِذَا نَزَلُوا بِضَنْكِ الْمُنَزِلِ

«Ölüm eğer şekillendirilseydi... Onlar dar bir yere indiklerinde benim gibi şekillendirilirdi!»

وَقُرِئَ ضُنْكَى بِضَمِّ الضَّادِ عَلَى فُعْلَى. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ ﷿ جَعَلَ لِمَنِ اتَّبَعَ هُدَاهُ وَتَمَسَّكَ بِدِينِهِ أَنْ يَعِيشَ فِي الدُّنْيَا عَيْشًا هَنِيًّا غَيْرَ مَهْمُومٍ وَلَا مَغْمُومٍ وَلَا مُتْعِبٍ نَفْسَهُ، كما قال سبحانه: فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً ، وَجَعَلَ لِمَنْ لَمْ يَتَّبِعْ هُدَاهُ وَأَعْرَضَ عَنْ دِينِهِ أَنْ يَعِيشَ عَيْشًا ضَيِّقًا وَفِي تَعَبٍ وَنَصَبٍ، وَمَعَ مَا يُصِيبُهُ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا مِنَ الْمَتَاعِبِ، فَهُوَ فِي الْأُخْرَى أَشَدُّ تَعَبًا وَأَعْظَمُ ضِيقًا وَأَكْثَرُ نَصَبًا، وَذَلِكَ مَعْنَى وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى أَيْ: مَسْلُوبَ الْبَصَرِ، وَقِيلَ: المراد العمى عَنِ الْحُجَّةِ، وَقِيلَ: أَعْمَى عَنْ جِهَاتِ الْخَيْرِ لَا يَهْتَدِي إِلَى شَيْءٍ مِنْهَا، وَقَدْ قِيلَ: إن المراد بالمعيشة الضَّنْكَى عَذَابُ الْقَبْرِ، وَسَيَأْتِي مَا يُرَجِّحُ هَذَا وَيُقَوِّيهِ قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً فِي الدُّنْيَا قالَ كَذلِكَ أَيْ: مِثْلِ ذَلِكَ فَعَلْتَ أَنْتَ، ثُمَّ فَسَّرَهُ بِقَوْلِهِ: أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها أَيْ: أَعْرَضْتَ عَنْهَا، وَتَرَكْتَهَا، وَلَمْ تَنْظُرْ فِيهَا وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى أَيْ: مِثْلِ ذَلِكَ النِّسْيَانِ الَّذِي كُنْتَ فَعَلْتَهُ فِي الدُّنْيَا تُنْسَى، أَيْ: تُتْرَكُ فِي الْعَمَى وَالْعَذَابِ فِي النَّارِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ: إِنَّهُ يَخْرُجُ بَصِيرًا مِنْ قَبْرِهِ فَيَعْمَى فِي حَشْرِهِ وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ أي: مثل

[Kelime] dâd harfinin ötresiyle fu‘lâ (فُعْلَى) vezninde «ضُنْكَى» (dunkâ) şeklinde de okunmuştur. Ayetin anlamı şudur: Allah azze ve celle, Kendi hidayetine uyan ve dinine sımsıkı sarılan kimse için dünyada dertsiz, tasatasız ve kendini yıpratmayan huzurlu ve hoş bir hayat takdir etmiştir; nitekim Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } “...onu elbette hoş bir hayatla yaşatırız”. Hidayetine uymayan ve dininden yüz çeviren kimse için ise dar, yorucu ve meşakkatli bir hayat takdir etmiştir. Bu dünyada başına gelen sıkıntıların yanı sıra ahiretteki yorgunluğu daha şiddetli, darlığı daha büyük ve meşakkati daha fazla olacaktır. { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى } “kıyamet gününde de onu kör olarak haşrederiz” ifadesinin anlamı budur; yani görme yetisi elinden alınmış olarak [haşrederiz]. Bir görüşe göre bundan kasıt, delilden yoksun [ve aciz] kalma körlüğüdür; diğer bir görüşe göre ise hayır yollarından yana kör olması, onlardan hiçbirine yol bulamamasıdır. «Dar geçim»den (el-maîşetü'd-dankâ) kastın kabir azabı olduğu da söylenmiştir; bunu tercih ettiren ve güçlendiren hususlar ileride gelecektir. { قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً } “[O zaman] 'Rabbim! Dünyada gören biriyken beni niçin kör olarak haşrettin?' der.” { قالَ كَذلِكَ } “[Allah da] şöyle buyurur: 'İşte böyle!'” yani sen de tıpkı bunun gibi yaptın. Sonra bunu şu sözüyle açıklamıştır: { أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها } “Ayetlerimiz sana geldiğinde onları unuttun” yani onlardan yüz çevirdin, onları terk ettin ve onlara dikkatle bakmadın; { وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى } “bugün de aynı şekilde unutulursun” yani dünyada senin yaptığın bu unutmaya karşılık sen de unutulursun; yani körlük ve ateş azabı içinde kendi haline bırakılırsın. Ferrâ şöyle demiştir: Onun kabrinden görür halde çıkacağı, haşr esnasında ise kör olacağı söylenir. { وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ } “İşte haddi aşanları böyle cezalandırırız” yani böylesi...

ذَلِكَ الْجَزَاءِ نَجْزِيهِ، وَالْإِسْرَافُ: الِانْهِمَاكُ فِي الشَّهَوَاتِ، وَقِيلَ: الشِّرْكُ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ بَلْ كَذَّبَ بِهَا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ أَيْ: أَفْظَعُ مِنَ الْمَعِيشَةِ الضَّنْكَى وَأَبْقى أَيْ: أَدْوَمُ وَأَثْبَتُ لِأَنَّهُ لَا يَنْقَطِعُ.

Böyle bir ceza ile onu cezalandırırız. İsraf: Şehvetlere dalıp gitmektir; şirk olduğu da söylenmiştir. { وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ } “ve Rabbinin ayetlerine inanmayanları” bilakis onları yalanlayanları [cezalandırırız]. { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ } “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetlidir” yani dar geçimden daha korkunçtur; { وَأَبْقى } “ve daha kalıcıdır” yani daha devamlı ve daha sabittir, çünkü asla kesilmez.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «مِنْ اتَّبَعَ كِتَابَ اللَّهِ هَدَاهُ اللَّهُ مِنَ الضَّلَالَةِ فِي الدُّنْيَا، وَوَقَاهُ سُوءَ الْحِسَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَجَارَ اللَّهُ تَابِعَ الْقُرْآنِ مِنْ أَنْ يَضِلَّ فِي الدُّنْيَا أَوْ يَشْقَى فِي الْآخِرَةِ، ثُمَّ قَرَأَ: فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى قَالَ: لَا يَضِلُّ فِي الدُّنْيَا، وَلَا يَشْقَى فِي الْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وسعيد ابن مَنْصُورٍ، وَمُسَدَّدٌ فِي مُسْنَدِهِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ مَرْفُوعًا فِي قَوْلِهِ: مَعِيشَةً ضَنْكاً قَالَ: «عَذَابُ الْقَبْرِ» .

İbn Ebî Şeybe, Taberânî, Hilye'de Ebû Nuaym ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Allah'ın kitabına uyarsa, Allah onu dünyada sapıklıktan hidayete erdirir ve kıyamet gününde de kötü hesaptan korur.» Zira Allah Teâlâ: { فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى } “Kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve mutsuz da olmaz” buyurmaktadır. Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Muhammed b. Nasr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahihleyerek Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah, Kur'an'a uyan kimseyi dünyada sapmaktan yahut ahirette mutsuz olmaktan korumuştur.» Sonra: { فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى } ayetini okuyup: «Dünyada sapmaz, ahirette de mutsuz olmaz» dedi. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Müsned'inde Müsedded, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahihleyerek Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den merfu olarak rivayet ettiğine göre { مَعِيشَةً ضَنْكاً } “dar bir geçim” buyruğu hakkında: «Kabir azabıdır» buyurmuştur.