Binûn

Tâhâ Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَفَظُ عَبْدِ الرَّزَّاقِ قَالَ: «يضيق عليه قبره حتى تختلف أضلاعه» . ولفظ ابن أبي حاتم قال: «ضمة القبر» .

Abdürrezzâk'ın lafzı şöyledir: «Kabri ona öyle daraltılır ki kaburga kemikleri birbirine geçer.» İbn Ebî Hâtim'in lafzı ise şöyledir: «Kabrin sıkmasıdır.»

وَفِي إِسْنَادِهِ ابْنُ لَهِيعَةَ، وَفِيهِ مَقَالٌ مَعْرُوفٌ. وَقَدْ رُوِيَ مَوْقُوفًا. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: الْمَوْقُوفُ أَصَحُّ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً قَالَ: «الْمَعِيشَةُ الضَّنْكَى:

İsnadında İbn Lehîa vardır ve onun hakkında bilinen eleştiriler mevcuttur. Bu rivayet mevkuf olarak da nakledilmiştir. İbn Kesîr: «Mevkuf olanı daha sahihtir» demiştir. Bezzâr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hureyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” ayeti hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Dar geçim:

أَنْ يُسَلَّطَ عَلَيْهِ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ حَيَّةً يَنْهَشُونَ لَحْمَهُ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ بِأَطْوَلَ مِنْهُ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: رَفْعُهُ مُنْكَرٌ جِدًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً قَالَ: «عَذَابُ الْقَبْرِ» . قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ: إِسْنَادٌ جَيِّدٌ. وَأَخْرَجَ هَنَّادٌ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ والطبراني وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً قَالَ: عَذَابُ الْقَبْرِ، وَمَجْمُوعُ ما ذكرنا هنا يرجّح تَفْسِيرَ الْمَعِيشَةِ الضَّنْكَى بِعَذَابِ الْقَبْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي كِتَابِ «عَذَابِ الْقَبْرِ» عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ فَسَّرَ الْمَعِيشَةَ الضَّنْكَى بِالشَّقَاءِ. وَأَخْرَجَ هَنَّادٌ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ:

Kıyamet kopuncaya kadar etini ısırıp koparacak doksan dokuz yılanın ona musallat edilmesidir.» İbn Ebî'd-Dünyâ, Hakîm et-Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû Hureyre'den merfu olarak rivayet ettikleri hadis de bundan daha uzun bir lafızla benzer şekildedir. İbn Kesîr: «Bunun merfu olması son derece münkerdir» demiştir. İbn Ebî Şeybe, Bezzâr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû Hureyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” buyruğu hakkında: «Kabir azabıdır» buyurduğunu nakletmişlerdir. İbn Kesîr bu rivayeti aktardıktan sonra: «İsnadı ceyyiddir» demiştir. Hennâd, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o, { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” ayeti hakkında: «Kabir azabıdır» demiştir. Burada zikrettiklerimizin toplamı, dar geçimin kabir azabı ile tefsir edilmesini kuvvetlendirmektedir. İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Kitâbu Azâbi'l-Kabr'de Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o, dar geçimi mutsuzlukla tefsir etmiştir. Hennâd, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o:

وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى قَالَ: عَمِيَ عَلَيْهِ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا جَهَنَّمَ، وَفِي لَفْظٍ: لَا يُبْصِرُ إِلَّا النَّارَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سُفْيَانَ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ قَالَ: مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ.

{ وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى } “ve kıyamet günü onu kör olarak haşrederiz” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Cehennem hariç ona her şey kör olur (görünmez).» Bir lafızda ise: «Ateşten başka hiçbir şeyi görmez» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan naklettiğine göre o, { وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ } “Haddini aşanları işte böyle cezalandırırız” ayeti hakkında: «Allah'a ortak koşan kimsedir» demiştir.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٢٨ الى ١٣٥]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 128-135]

أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨) وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠) وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١) وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لَا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (١٣٢)

{ أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨) وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠) وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١) وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لَا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (١٣٢) } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi? [Oysa] onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır. (128) Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir süre olmasaydı, [azap] hemen kaçınılmaz olurdu. (129) O hâlde onların söylediklerine sabret; güneşin doğuşundan önce ve batışından önce Rabbini hamd ile tesbih et. Gecenin bir kısım vakitlerinde ve gündüzün uçlarında da tesbih et ki rızaya eresin. (130) Onlardan bazı zümrelere, kendilerini sınamak için verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme! Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem daha süreklidir. (131) Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et. Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir. (132)”

وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٣٣) وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى (١٣٤) قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى (١٣٥)

{ وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٣٣) وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى (١٣٤) قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى (١٣٥) } “Dediler ki: «Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!» Önceki sahifelerde olanların apaçık delili onlara gelmedi mi? (133) Eğer biz onları bundan önce bir azapla helak etmiş olsaydık, mutlaka şöyle diyeceklerdi: «Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalıp rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık ya!» (134) De ki: «Herkes gözetlemektedir, siz de gözetleyin! Dosdoğru yolun sahiplerinin kim olduğunu ve kimin doğru yolda bulunduğunu yakında bileceksiniz!» (135)”

قَوْلُهُ: أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ، كَمَا مَرَّ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِتَقْرِيرِ مَا قَبْلَهَا، وَفَاعِلُ يَهْدِ هُوَ الْجُمْلَةُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدَهَا، وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، وَأَنْكَرَ الْبَصْرِيُّونَ مِثْلَ هَذَا لِأَنَّ الْجُمَلَ لَا تَقَعُ فَاعِلًا، وَجَوَّزَهُ غَيْرُهُمْ. قَالَ الْقَفَّالُ: جَعَلَ كَثْرَةَ مَا أَهْلَكَ مِنَ الْقُرُونِ مُبَيَّنًا لَهُمْ.

{ أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } “Onları doğru yola iletmedi mi?” buyruğundaki soru, azarlama ve kınama içindir. Fâ harfi, defalarca geçtiği üzere takdirî bir cümleye atıftır. Cümle, öncesini pekiştirmek için müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır). «Yehdi» fiilinin faili kendisinden sonra zikredilen cümledir, mefulü ise mahzuftur (düşürülmüştür). Basralılar cümlelerin fail olamayacağı gerekçesiyle böyle bir kullanımı reddetmiş, başkaları ise caiz görmüştür. Kaffâl şöyle demiştir: «Helak ettiği nesillerin çokluğunu onlara açıklanmış bir delil kılmıştır.»

قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا خَطَأٌ لِأَنَّ كَمِ اسْتِفْهَامٌ، فَلَا يَعْمَلُ فِيهَا مَا قَبْلَهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَوَ لَمْ يَهْدِ لَهُمُ الْأَمْرُ بِإِهْلَاكِنَا مَنْ أَهْلَكْنَاهُ، وَحَقِيقَتُهُ تَدُلُّ عَلَى الْهُدَى، فَالْفَاعِلُ هُوَ الْهُدَى، وَقَالَ: كَمْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِأَهْلَكْنَا، وَقِيلَ: إِنَّ فَاعِلَ يَهْدِ ضَمِيرٌ لِلَّهِ أَوْ لِلرَّسُولِ، وَالْجُمْلَةُ بَعْدَهُ تُفَسِّرُهُ، وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى مَا هُوَ الظَّاهِرُ:

en-Nahhâs şöyle dedi: «Bu yanlıştır; çünkü { كَمْ } istifhamdır (soru edatıdır), kendisinden önceki kelime onda amel edemez.» ez-Zeccâc ise şöyle dedi: «Manası şudur: Helak ettiğimiz kimseleri helak edişimizdeki durum onlar için yol gösterici olmadı mı? Bunun hakikati hidayete delalet eder, dolayısıyla fail { الْهُدَى } (hidayet) kelimesidir.» Ve dedi ki: «{ كَمْ }, { أَهْلَكْنَا } fiili ile nasb konumundadır.» Şöyle de denilmiştir: «{ يَهْدِ } fiilinin faili Allah'a veya Resûl'e ait bir zamirdir, kendisinden sonraki cümle de onu açıklamaktadır.» Ayetin zahirine göre manası şudur:

أَفَلَمْ يَتَبَيَّنْ لِأَهْلِ مَكَّةَ خَبَرُ مَنْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ حَالَ كَوْنِ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ وَيَتَقَلَّبُونَ فِي دِيَارِهِمْ، أَوْ حَالَ كَوْنِ هَؤُلَاءِ يَمْشُونَ في مساكن القرون الذي أَهْلَكْنَاهُمْ عِنْدَ خُرُوجِهِمْ لِلتِّجَارَةِ وَطَلَبِ الْمَعِيشَةِ فَيَرَوْنَ بِلَادَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ وَالْقُرُونِ الْخَالِيَةِ خَاوِيَةً خَارِبَةً مِنْ أَصْحَابِ الْحَجْرِ وَثَمُودَ وَقُرَى قَوْمِ لُوطٍ فَإِنَّ ذَلِكَ مِمَّا يُوجِبُ اعْتِبَارَهُمْ لِئَلَّا يَحِلَّ بِهِمْ مِثْلُ مَا حَلَّ بِأُولَئِكَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّلَمِيُّ نَهْدِ بِالنُّونِ، وَالْمَعْنَى عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَاضِحٌ، وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى تَعْلِيلٌ لِلْإِنْكَارِ وَتَقْرِيرٌ لِلْهِدَايَةِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ ذَلِكَ إِلَى مَضْمُونِ كَمْ أَهْلَكْنَا إِلَى آخِرِهِ. وَالنُّهَى: جُمَعُ نُهْيَةٍ، وَهِيَ الْعَقْلُ: أَيْ لِذَوِي الْعُقُولِ الَّتِي تَنْهَى أَرْبَابَهَا عَنِ الْقَبِيحِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ أَيْ: وَلَوْلَا الْكَلِمَةُ السَّابِقَةُ، وَهِيَ وَعْدُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِتَأْخِيرِ عَذَابِ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِلَى الدَّارِ الْآخِرَةِ لَكانَ عِقَابُ ذُنُوبِهِمْ لِزاماً أَيْ: لَازِمًا لَهُمْ، لَا يَنْفَكُّ عَنْهُمْ بِحَالٍ وَلَا يَتَأَخَّرُ. وَقَوْلُهُ: وَأَجَلٌ مُسَمًّى مَعْطُوفٌ عَلَى كَلِمَةِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ وَالْأَجَلُ الْمُسَمَّى: هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، أَوْ يَوْمُ بَدْرٍ وَاللِّزَامُ مَصْدَرُ لَازَمَ، قِيلَ: وَيَجُوزُ عَطْفُ «وَأَجَلٌ مُسَمَّى» عَلَى الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي كَانَ الْعَائِدِ إِلَى الْأَخْذِ الْعَاجِلِ الْمَفْهُومِ مِنَ السِّيَاقِ، تَنْزِيلًا لِلْفَصْلِ بِالْخَبَرِ مَنْزِلَةَ التَّأْكِيدِ، أَيْ: لَكَانَ الْأَخْذُ الْعَاجِلُ وَأَجَلٌ مُسَمًّى لَازِمَيْنِ لَهُمْ كَمَا كَانَا لَازِمَيْنِ لِعَادٍ وَثَمُودَ، وَفِيهِ تَعَسُّفٌ ظَاهِرٌ.

Mekkelilere, kendilerinden önceki nesiller onların yurtlarında gezip dolaşırken ve diyarlarında dönüp dururken helak ettiğimiz nesillerin haberi açıkça belli olmadı mı? Yahut da bunlar ticaret ve maişet temini için çıktıklarında, helak ettiğimiz o nesillerin yurtlarında dolaşırken Hicr ashabından, Semûd'dan ve Lût kavminin memleketlerinden kalan önceki ümmetlerin ve geçmiş nesillerin yurtlarını bomboş ve harabe hâlde gördüklerinde [bu durum onlara yol göstermedi mi]? Nitekim bu, başkalarının başına gelenlerin kendi başlarına da gelmemesi için ibret almalarını gerektiren bir husustur. İbn Abbâs ve Sülemî nûn ile «nehdi» şeklinde okumuşlardır; bu kıraate göre mana gayet açıktır. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى } “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır” cümlesi, inkârın gerekçesi ve hidayetin pekiştirilmesidir. «Zâlike» (bunda) ifadesiyle { كَمْ أَهْلَكْنا } “nice nesilleri helak etmiş olmamız” [ifadesinden] ayetin sonuna kadar olan içeriğe işaret edilmektedir. Nühâ: Nühye'nin çoğuludur, o da akıl demektir. Yani sahiplerini çirkin şeylerden alıkoyan akıl sahipleri içindir. { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı” yani önceki söz olmasaydı -ki bu, Allah Teâlâ'nın bu ümmetin azabını ahiret yurduna erteleme vaadidir- günahlarının cezası { لَكانَ لِزاماً } “[azap] mutlaka kaçınılmaz olurdu” yani onlara yapışıp ayrılmaz olurdu, hiçbir şekilde onlardan kopmaz ve gecikmezdi. { وَأَجَلٌ مُسَمًّى } “ve belirlenmiş bir süre” sözü, Zeccâc ve başkalarının belirttiğine göre «kelime» üzerine matuftur. Belirlenmiş süre: Kıyamet günüdür yahut Bedir günüdür. «Lizâm» kelimesi, «lâzeme» fiilinin masdarıdır. Şöyle de denilmiştir: Haber ile araya girmenin tekit yerinde sayılması sebebiyle «ve ecelün müsemmâ» ifadesinin «kâne»deki müstetir (gizli) zamire atfedilmesi de caizdir; o zamir de bağlamdan anlaşılan peşin cezalandırmaya dönmektedir. Yani: Âd ve Semûd kavimleri için kaçınılmaz olduğu gibi peşin cezalandırma ve belirlenmiş bir süre de onlar için kaçınılmaz olurdu. Ancak bunda açık bir zorlama (tekellüf) vardır.

ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَا يُهْلِكُهُمْ بِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ أَمَرَهُ بِالصَّبْرِ فَقَالَ: فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ مِنْ أَنَّكَ سَاحِرٌ كَذَّابٌ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنْ مَطَاعِنِهِمُ الْبَاطِلَةِ، وَالْمَعْنَى: لَا تَحْتَفِلُ بِهِمْ فَإِنَّ لِعَذَابِهِمْ وَقْتًا مَضْرُوبًا لَا يَتَقَدَّمُ وَلَا يَتَأَخَّرُ. وَقِيلَ: هَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ الْقِتَالِ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ أَيْ: مُتَلَبِّسًا بِحَمْدِهِ، قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: وَالْمُرَادُ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ كَمَا يفيد قَوْلُهُ: قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَإِنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى صَلَاةِ الْفَجْرِ وَقَبْلَ غُرُوبِها فَإِنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى صَلَاةِ الْعَصْرِ وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ الْعَتَمَةِ، وَالْمُرَادُ بِالْآنَاءِ: السَّاعَاتُ، وَهِيَ جَمْعُ إِنًى بِالْكَسْرِ وَالْقَصْرِ، وَهُوَ السَّاعَةُ، وَمَعْنَى فَسَبِّحْ أَيْ: فَصَلِّ وَأَطْرافَ النَّهارِ أَيِ:

Sonra Allah Teâlâ onları kökten yok edici bir azapla helak etmeyeceğini açıklayınca, ona sabretmesini emrederek şöyle buyurdu: { فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ } “O hâlde onların söylediklerine sabret” senin sihirbaz, yalancı olduğunu iddia etmelerine ve benzeri asılsız iftiralarına [sabret]. Mana şudur: Onlara aldırma, zira onların azabının belirlenmiş bir vakti vardır; ne öne alınır ne de ertelenir. Bunun savaş ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “ve Rabbini hamd ile tesbih et” yani O'na hamd ederek [tesbih et]. Müfessirlerin çoğu: «Maksat beş vakit namazdır» demiştir; nitekim { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } “güneşin doğuşundan önce” buyruğu da bunu ifade eder ki bu sabah namazına işarettir. { وَقَبْلَ غُرُوبِها } “ve batışından önce” ise ikindi namazına işarettir. { وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ } “Gecenin bir kısım vakitlerinde” ise yatsı namazına [işarettir]. Ânâ': Vakitler demektir; kesre ve kasr ile okunan «iny» kelimesinin çoğuludur, o da vakit/saat anlamına gelir. { فَسَبِّحْ } “tesbih et” ifadesinin manası; yani namaz kıl demektir. { وَأَطْرافَ النَّهارِ } “ve gündüzün uçlarında” yani:

الْمَغْرِبَ وَالظُّهْرَ لِأَنَّ الظُّهْرَ فِي آخِرِ طَرَفِ النَّهَارِ الْأَوَّلِ، وَأَوَّلِ طَرَفِ النَّهَارِ الْآخَرِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى

Akşam ve öğle namazıdır; çünkü öğle, gündüzün ilk tarafının sonunda ve diğer tarafının da başındadır. Şöyle de denilmiştir:

صَلَاةِ الظُّهْرِ هِيَ بِقَوْلِهِ: وَقَبْلَ غُرُوبِها لِأَنَّهَا هِيَ وَصَلَاةُ الْعَصْرِ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ صَلَاةُ التَّطَوُّعِ، وَلَوْ قِيلَ: لَيْسَ فِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى الصَّلَاةِ، بَلِ الْمُرَادُ التَّسْبِيحُ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ، أَيْ: قَوْلُ الْقَائِلِ سُبْحَانَ اللَّهِ، لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ بَعِيدًا مِنَ الصواب، والتسبيح وَإِنْ كَانَ يُطْلَقُ عَلَى الصَّلَاةِ وَلَكِنَّهُ مَجَازٌ، وَالْحَقِيقَةُ أَوْلَى إِلَّا لِقَرِينَةٍ تَصْرِفُ ذَلِكَ إِلَى الْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ، وَجُمْلَةُ لَعَلَّكَ تَرْضى مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ فَسَبِّحْ، أَيْ: سَبِّحْ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ رَجَاءَ أَنْ تَنَالَ عِنْدَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مَا تَرْضَى بِهِ نَفْسُكَ، هَذَا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ تُرْضَى بِضَمِّ التَّاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ أَيْ: يَرْتَضِيكَ رَبُّكَ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الحجر . والمعنى: لا تطل نظر عينيك، و «أَزْواجاً» مفعول «متعنا» ، و «زهرة» مَنْصُوبَةٌ عَلَى الْحَالِ، أَوْ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: جَعَلْنَا أَوْ أَعْطَيْنَا، ذَكَرَ مَعْنَى هَذَا الزَّجَّاجُ. وَقِيلَ: هِيَ بَدَلٌ مِنَ الْهَاءِ فِي «بِهِ» بِاعْتِبَارِ مَحَلِّهِ، وَهُوَ النَّصْبُ لَا بِاعْتِبَارِ لَفْظِهِ، فَإِنَّهُ مَجْرُورٌ كَمَا تَقُولُ: مَرَرْتُ بِهِ أَخَاكَ. وَرَجَّحَ الْفَرَّاءُ النَّصْبَ عَلَى الْحَالِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَدَلًا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُنْتَصِبَةً عَلَى الْمَصْدَرِ، مِثْلَ «صِبْغَةَ اللَّهِ» وَ «وَعَدَ اللَّهُ» وزَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا: زِينَتُهَا وَبَهْجَتُهَا بِالنَّبَاتِ وَغَيْرِهِ.

Öğle namazına yapılan işaretin, { وَقَبْلَ غُرُوبِها } “ve batmasından önce” buyruğuyla olduğu da söylenmiştir; çünkü hem o hem de ikindi namazı güneşin batmasından öncedir. Ayetle kastedilenin nafile namaz olduğu da söylenmiştir. Şayet «Ayette namaza bir işaret yoktur, bilakis kastedilen bu vakitlerde tesbih etmektir; yani kişinin Sübhânallâh demesidir» denilseydi, bu da doğru olandan uzak olmazdı. Zira tesbih kelimesi namaz için de kullanılmakla birlikte bu mecazdır; onu mecazi anlama çevirecek bir karine olmadıkça hakiki anlam evladır. { لَعَلَّكَ تَرْضى } “umulur ki hoşnut kalırsın” cümlesi { فَسَبِّحْ } “tesbih et” buyruğuna bağlıdır; yani «Gönlünün razı olacağı şeyi Allah katında elde etmeyi umarak bu vakitlerde tesbih et» demektir. Bu, cumhurun kıraatine göredir. Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise te harfinin zammesiyle meçhul olarak { تُرْضَى } şeklinde okumuşlardır; yani «Rabbin senden razı olsun / hoşnut edilesin» demektir. { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ } “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünya metaına gözlerini dikme!” ayetinin tefsiri Hicr suresinde geçmişti. Mana şudur: Gözlerini uzun uzun dikip bakma. { أَزْواجاً } kelimesi { مَتَّعْنا } fiilinin mefulüdür (nesnesidir). { زَهْرَةَ } kelimesi ise hâl olarak yahut mahzuf (düşmüş) bir fiille mensubdur; yani «kıldık» veya «verdik» takdirindedir; bu manayı Zeccâc zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir: O, lafzı itibarıyla mecrur olsa da mahalli nasb olduğu için { بِهِ } ifadesindeki hü zamirinden bedeldir; tıpkı senin «merertü bihî ehâke» (ona, yani kardeşine uğradım) demen gibi. Ferrâ hâl olarak nasb edilmesini tercih etmiştir. Bedel olması caiz olduğu gibi, { صِبْغَةَ اللَّهِ } ve { وَعْدَ اللَّهِ } gibi masdar olarak nasb edilmiş olması da caizdir. { زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } ise: Bitkiler ve benzeri şeylerle dünyanın süsü ve albenisidir.

وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ زَهْرَةَ بِفَتْحِ الْهَاءِ، وَهِيَ نَوْرُ النَّبَاتِ، وَاللَّامُ فِي لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ مُتَعَلِّقٌ بِمَتَّعْنَا، أَيْ: لِنَجْعَلَ ذَلِكَ فِتْنَةً لَهُمْ وَضَلَالَةً، ابْتِلَاءً مِنَّا لَهُمْ، كَقَوْلِهِ: إِنَّا جَعَلْنا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ ، وقيل: لنعذبنهم، وَقِيلَ: لِنُشَدِّدَ عَلَيْهِمْ فِي التَّكْلِيفِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى أَيْ: ثَوَابُ اللَّهِ، وَمَا ادَّخَرَ لِصَالِحِي عِبَادِهِ فِي الْآخِرَةِ خَيْرٌ مِمَّا رَزَقَهُمْ فِي الدُّنْيَا عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَأَيْضًا فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَنْقَطِعُ، وَهَذَا يَنْقَطِعُ، وَهُوَ مَعْنَى: وَأَبْقى. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذَا الرِّزْقِ مَا يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْغَنَائِمِ وَنَحْوِهِا. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ الْخَيْرِيَّةِ الْمُحَقَّقَةَ وَالدَّوَامَ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ إِنَّمَا يَتَحَقَّقَانِ فِي الرِّزْقِ الْأُخْرَوِيِّ لَا الدُّنْيَوِيِّ، وَإِنْ كَانَ حَلَالًا طَيِّبًا: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ . وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يَأْمُرَ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ، وَالْمُرَادُ بِهِمْ أَهْلُ بَيْتِهِ، وَقِيلَ: جَمِيعُ أُمَّتِهِ، وَلَمْ يَذْكُرْ هَاهُنَا الْأَمْرَ مِنَ اللَّهِ لَهُ بِالصَّلَاةِ، بَلْ قَصَرَ الْأَمْرَ عَلَى أَهْلِهِ، إِمَّا لِكَوْنِ إِقَامَتِهِ لَهَا أَمْرًا مَعْلُومًا، أَوْ لِكَوْنِ أَمْرِهِ بِهَا قَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، أَوْ لِكَوْنِ أَمْرِهِ بِالْأَمْرِ لِأَهْلِهِ أَمْرًا له، ولهذا قال: وَاصْطَبِرْ عَلَيْها أي: اصْبِرْ عَلَى الصَّلَاةِ، وَلَا تَشْتَغِلْ عَنْهَا بِشَيْءٍ من أمور الدنيا لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً أَيْ: لَا نَسْأَلُكَ أَنْ تَرْزُقَ نَفْسَكَ وَلَا أَهْلَكَ، وَتَشْتَغِلَ بِذَلِكَ عَنِ الصَّلَاةِ نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَنَرْزُقُهُمْ وَلَا نُكَلِّفُكَ ذَلِكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى أَيِ: الْعَاقِبَةُ الْمَحْمُودَةُ، وَهِيَ الْجَنَّةُ لِأَهْلِ التَّقْوَى عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ كَمَا قَالَ الْأَخْفَشُ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ التَّقْوَى هِيَ مَلَاكُ الْأَمْرِ، وَعَلَيْهَا تَدُورُ دَوَائِرُ الْخَيْرِ وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَيْ: قَالَ كُفَّارُ مَكَّةَ: هَلَّا يَأْتِينَا مُحَمَّدٌ بِآيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ، كَمَا كَانَ يَأْتِي بِهَا مَنْ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ؟ وَذَلِكَ كَالنَّاقَةِ وَالْعَصَا، أَوْ هَلَّا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي قَدِ اقْتَرَحْنَاهَا عَلَيْهِ؟ فَأَجَابَ اللَّهُ ﷾ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى يُرِيدُ بالصحف

İsâ b. Ömer { زَهْرَةَ } [kelimesini] he harfinin fethasıyla (zeharata şeklinde) okumuştur; bu da bitkinin çiçeğidir. { لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ } “onları onda imtihan etmek için” ifadesindeki lâm harfi { مَتَّعْنَا } “faydalandırdığımız” [fiiline] mütallaktır (bağlıdır); yani: Onları tarafımızdan bir imtihan kılmak üzere bunu onlar için bir fitne ve sapkınlık kılmamız için demektir. Nitekim { إِنَّا جَعَلْنا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ } “Biz yeryüzündeki şeyleri ona bir süs kıldık ki onları imtihan edelim” buyurmuştur. Onlara azap etmemiz için manasında olduğu da söylenmiştir. Mükellefiyet hususunda onlara zorlaştırmamız için manasında olduğu da söylenmiştir. { وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem de daha süreklidir” yani: Allah'ın sevabı ve ahirette salih kulları için biriktirdiği [nimetler], her halükârda dünyada onlara rızık olarak verdiklerinden daha hayırlıdır. Ayrıca o [ahiret nimeti] kesintiye uğramaz, bu [dünya nimeti] ise kesintiye uğrar; { وَأَبْقى } “ve daha süreklidir” ifadesinin manası da budur. Bu rızıktan kastın, Allah'ın müminlere nasip edeceği ganimetler ve benzeri şeyler olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha evladır; çünkü kesin hayırlılık ve kesintisiz devamlılık ancak dünyevî değil uhrevî rızıkta gerçekleşir; [dünyevî rızık] helal ve temiz olsa bile böyledir: { مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ } “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah katında olan ise kalıcıdır”. { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ } “Ailene namazı emret”; Allah Sübhânehu ona ailesine namazı emretmesini buyurmuştur. Onlardan kasıt ev halkıdır; bütün ümmeti olduğu da söylenmiştir. [Allah] burada ona namaz kılmasını ayrıca emretmemiş, emri yalnızca ailesine hasretmiştir; bunun sebebi ya kendisinin namazı ikame edişinin zaten bilinen bir husus olması, ya { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbinin hamdiyle tesbih et” ayetinin sonuna kadar olan kısmında ona [namazın] daha önce emredilmiş olması ya da ailesine emretmesine dair buyruğun bizzat kendisi için de bir emir mahiyetinde olmasıdır. Bundan dolayı { وَاصْطَبِرْ عَلَيْها } “ve onda sabırla sebat göster” buyurmuştur; yani namaza sabret ve dünya işlerinden herhangi bir şeyle meşgul olup ondan geri kalma. { لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً } “Biz senden bir rızık istemiyoruz” yani: Kendine ve ailene rızık vermeni ve bununla meşgul olup namazdan geri kalmanı istemiyoruz. { نَحْنُ نَرْزُقُكَ } “Seni biz rızıklandırırız” ve onları da biz rızıklandırırız, bunu sana yüklemiyoruz. { وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى } “Güzel akıbet ise takvanındır”; yani Ahfeş'in de dediği gibi muzafın hazfiyle (düşürülmesiyle), övgüye değer akıbet olan cennet takva sahiplerinindir. Bunda, işin esasının ve dayanağının takva olduğuna ve bütün hayırların takva etrafında döndüğüne delil vardır. { وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ } “Dediler ki: Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!”; yani Mekke kâfirleri: Muhammed, kendisinden önceki peygamberlerin getirdiği gibi bize Rabbinden bir mucize getirse ya? demişlerdir. Bu da [Salih'in] devesi ve [Musa'nın] asası gibidir; yahut [bunun manası]: Ona bizzat teklif ettiğimiz ayetlerden/mucizelerden birini bize getirse ya? demektir. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onlara şöyle cevap vermiştir: { أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى } “Önceki sahifelerde bulunanların apaçık delili onlara gelmedi mi?”. [Allah] ilk sahifeler ile...

الْأُولَى التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَالزَّبُورَ وَسَائِرَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ، وَفِيهَا التَّصْرِيحُ بِنُبُوَّتِهِ وَالتَّبْشِيرُ بِهِ، وَذَلِكَ يَكْفِي، فَإِنَّ هَذِهِ الْكُتُبَ الْمُنَزَّلَةَ هُمْ مُعْتَرِفُونَ بِصِدْقِهَا وَصِحَّتِهَا، وَفِيهَا مَا يَدْفَعُ إِنْكَارَهُمْ لِنُبُوَّتِهِ، وَيُبْطِلُ تَعَنُّتَاتِهِمْ وَتَعَسُّفَاتِهِمْ.

İlk [sahifeler], Tevrat, İncil, Zebur ve indirilmiş diğer kitaplardır. Bunlarda onun peygamberliği açıkça belirtilmiş ve o müjdelenmiştir. Bu da yeterlidir; çünkü bu indirilmiş kitapların doğruluğunu ve sıhhatini onlar da kabul etmektedirler. Bu kitaplarda, onların peygamberliği inkâr etmelerini bertaraf edecek, inat ve zorlamalarını boşa çıkaracak deliller mevcuttur.

وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَوْ لَمْ يَأْتِهِمْ إِهْلَاكُنَا لِلْأُمَمِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاقْتَرَحُوا الْآيَاتِ، فَمَا يُؤَمِّنُهُمْ إِنْ أَتَتْهُمُ الْآيَاتُ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا أَنْ يَكُونَ حَالُهُمْ كَحَالِهِمْ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَوْ لَمْ تَأْتِهِمْ آيَةٌ هِيَ أُمُّ الْآيَاتِ وَأَعْظَمُهَا فِي بَابِ الْإِعْجَازِ يَعْنِي الْقُرْآنَ، فَإِنَّهُ بُرْهَانٌ لِمَا فِي سَائِرِ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَحَفْصٌ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ لِأَنَّ مَعْنَى الْبَيِّنَةِ الْبَيَانُ وَالْبُرْهَانُ، فَذَكَرُوا الْفِعْلَ اعْتِبَارًا بِمَعْنَى الْبَيِّنَةِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ القراءة ابن عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَيَجُوزُ «بَيِّنَةٌ» بِالتَّنْوِينِ. قَالَ النَّحَّاسُ: إِذَا نُوِّنَتْ بَيِّنَةٌ وَرُفِعَتْ جُعِلَتْ «مَا» بَدَلًا مِنْهَا، وَإِذَا نُصِبَتْ فَعَلَى الْحَالِ. وَالْمَعْنَى: أَوْ لَمْ يَأْتِهِمْ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى مُبَيَّنًا، وَهَذَا عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ الْجَوَازُ النَّحْوِيُّ وَإِنْ لَمْ تَقَعِ الْقِرَاءَةُ بِهِ وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ أَيْ: مِنْ قَبْلِ بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، أَوْ مِنْ قَبْلِ إِتْيَانِ الْبَيِّنَةِ لِنُزُولِ الْقُرْآنِ لَقالُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا أَيْ: هَلَّا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فِي الدُّنْيَا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ الَّتِي يَأْتِي بِهَا الرَّسُولُ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ بِالْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا وَنَخْزى بِدُخُولِ النَّارِ، وَقُرِئَ نَذِلَّ، وَنَخْزى عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَقَدْ قَطَعَ اللَّهُ مَعْذِرَةَ هَؤُلَاءِ الْكَفَرَةِ بِإِرْسَالِ الرَّسُولِ إِلَيْهِمْ قَبْلَ إِهْلَاكِهِمْ، وَلِهَذَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ: قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ . قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا أَيْ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَّا وَمِنْكُمْ مُتَرَبِّصٌ، أَيْ: مُنْتَظِرٌ لِمَا يَؤُولُ إِلَيْهِ الْأَمْرُ، فَتَرَبَّصُوا أَنْتُمْ فَسَتَعْلَمُونَ عَنْ قَرِيبٍ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ أَيْ: فَسَتَعْلَمُونَ بِالنَّصْرِ وَالْعَاقِبَةِ مَنْ هُوَ مِنْ أَصْحَابِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ وَمَنِ اهْتَدى مِنَ الضلالة ونزع عن الغواية، و «من» فِي الْمَوْضِعَيْنِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْفَرَّاءُ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ مَعْنَى مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ مَنْ لَمْ يَضِلَّ، وَإِلَى أَنَّ مَعْنَى مَنِ اهْتَدى مَنْ ضَلَّ ثُمَّ اهْتَدَى، وَقِيلَ: «مَنْ» فِي الْمَوْضِعَيْنِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، وَكَذَا قَالَ الْفَرَّاءُ. وَحُكِيَ عَنِ الزَّجَّاجَ أَنَّهُ قَالَ: هَذَا خَطَأٌ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ لَا يَعْمَلُ فِيهِ مَا قَبْلَهُ. وَقَرَأَ أَبُو رَافِعٍ «فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ» ، وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ وَعَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ السَّوِيِّ عَلَى فِعْلَى، وَرُدَّتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ بِأَنَّ تَأْنِيثَ الصِّرَاطِ شَاذٌّ، وَقِيلَ: هِيَ بِمَعْنَى الْوَسَطِ وَالْعَدْلِ، اه.

Şöyle de denilmiştir: Mana şudur: İnkâr edip mucize teklif eden o kavimleri helak edişimiz onlara ulaşmadı mı? Teklif ettikleri mucizeler kendilerine gelse dahi onların da durumunun bu kavimlerin durumu gibi olmayacağından onları ne emin kılabilir? Bir görüşe göre de kastedilen şudur: Onlara mucizelerin anası ve mucize oluş bakımından en büyüğü olan ayet, yani indirilen diğer kitaplardaki gerçeklerin bir hücceti olan Kur'ân gelmedi mi? Ebû Ca'fer, Şeybe, Nâfi', Ebû Amr, Ya'kûb, İbn Ebî İshâk ve Hafs üstten iki noktalı tâ harfiyle { أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise alttan iki noktalı yâ ile okumuşlardır; çünkü beyyine kelimesinin manası beyan ve burhandır. Bu sebeple fiili, beyyine lafzının manasını gözeterek müzekker getirmişlerdir. İbn Ubeyd ve Ebû Hâtim bu kıraati tercih etmiştir. el-Kisâî şöyle demiştir: { بَيِّنَةٌ } şeklinde tenvinli okunması da caizdir. en-Nahhâs şöyle der: Beyyine tenvinlenip ref edildiğinde { مَا } lafzı ondan bedel kılınır, nasb edildiğinde ise hal olur. Mana: «İlk sahifelerdekiler onlara açıklanmış olarak gelmedi mi?» şeklindedir. Kıraat olarak okunmamış olsa bile bu nahiv kurallarının caiz kıldığı duruma göredir. { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ } “Eğer biz onları bundan önce bir azapla helak etmiş olsaydık” yani: Muhammed'in ﷺ gönderilmesinden önce veya Kur'ân'ın inmesiyle bu apaçık delilin gelmesinden önce [helak etseydik], kıyamet gününde { لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً } mutlaka şöyle diyeceklerdi: “«Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de»” yani dünyada bize bir peygamber gönderseydin de, { فَنَتَّبِعَ آياتِكَ } o elçinin getireceği “ayetlerine uysaydık ya!”; dünyada azapla { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ } “alçalmadan” ve ateşe girmekle { وَنَخْزى } “rezil olmadan önce”. Meçhul kalıpta «nüzelle ve nuhzâ» şeklinde de okunmuştur. Allah, helak edilmelerinden önce onlara peygamber göndererek bu kâfirlerin mazeretlerini ortadan kaldırmıştır. İşte bundan dolayı Allah onların şöyle diyeceklerini nakletmiştir: { قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Onlar: «Evet, bize bir uyarıcı geldi; fakat biz yalanladık ve 'Allah hiçbir şey indirmemiştir' dedik» derler”. { قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا } “De ki: «Herkes gözetlemektedir, siz de gözetleyin!»” Yani: Onlara de ki ey Muhammed: Bizden ve sizden herkes, işin nereye varacağını beklemektedir. Siz de bekleyin! { فَسَتَعْلَمُونَ } “yakında bileceksiniz”; yardım ve güzel akıbet ile çok yakında bileceksiniz { مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ } “dosdoğru yolun sahiplerinin kim olduğunu” yani dosdoğru yolun ehlinin kim olduğunu, { وَمَنِ اهْتَدى } “ve kimin doğru yolda bulunduğunu”; sapıklıktan çıkıp azgınlıktan vazgeçenin kim olduğunu [bileceksiniz]. Her iki yerdeki { مَنْ } mübtedâ olarak ref mahallindedir. en-Nahhâs şöyle demiştir: el-Ferrâ, { مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ } ifadesinin manasının «hiç sapmamış olan kimse», { وَمَنِ اهْتَدى } ifadesinin manasının ise «sapıp da sonra doğru yolu bulan kimse» olduğu kanaatindedir. Her iki yerdeki { مَنْ } lafzının nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir; el-Ferrâ da böyle demiştir. ez-Zeccâc'dan ise şöyle dediği nakledilmiştir: «Bu bir hatadır, zira istifham edatında kendisinden önceki lafız amel edemez.» Ebû Râfi' { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } şeklinde okumuştur. Yahyâ b. Ya'mer ve Âsım el-Cahderî ise «fi'lâ» vezninde { السُّوَّى } şeklinde okumuşlardır; fakat bu kıraat, «es-Sırât» kelimesinin müennes yapılmasının şâz olması gerekçesiyle reddedilmiştir. Bunun vasat (orta yol) ve adalet manasında olduğu da söylenmiştir. Tefsir burada bitti.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ أَلَمْ نُبَيِّنْ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ نَحْوَ عَادٍ وَثَمُودَ وَمَنْ أُهْلِكَ مِنَ الْأُمَمِ، وَفِي قَوْلِهِ: وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى يَقُولُ: هَذَا مِنْ مَقَادِيمِ الْكَلَامِ، يَقُولُ: لَوْلَا كَلِمَةٌ وَأَجَلٌ مُسَمًّى لَكَانَ لِزَامًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْأَجَلُ الْمُسَمَّى:

İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } “Onları doğru yola iletmedi mi?” yani { كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak etmiş olmamız... Onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar” ayeti hakkında: «Âd, Semûd ve helak edilen ümmetler gibi olanları onlara açıklamadık mı?» demiştir. { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir süre olmasaydı, [azap] hemen kaçınılmaz olurdu” ayeti hakkında ise şöyle demiştir: «Bu, kelamın öne alınmış ifadelerindendir; yani: Eğer bir söz ve belirlenmiş bir süre olmasaydı, [azap] kaçınılmaz olurdu demektir.» İbn Ebî Hâtim, Süddî'den de benzerini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Belirlenmiş süre:

الْكَلِمَةُ الَّتِي سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَكانَ لِزاماً قَالَ: مَوْتًا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عنه في قوله:

...Rabbinden geçmiş olan o sözdür, demektedir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لَكانَ لِزاماً } “[azap] mutlaka gerekli olurdu” ifadesi hakkında: «Ölüm[dür]» demiştir. Firyâbî, Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan naklettiğine göre o, [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu hakkında:

وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ الْآيَةَ قَالَ: هِيَ الصَّلَاةُ الْمَكْتُوبَةُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ جَرِيرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ قَالَ: «قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ صَلَاةُ الصُّبْحِ، وَقَبْلَ غُرُوبِهَا صَلَاةُ الْعَصْرِ» . وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ جَرِيرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا الْقَمَرَ لَا تُضَامُونَ فِي رُؤْيَتِهِ، فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ لَا تُغْلَبُوا عَنْ صَلَاةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا فَافْعَلُوا، وَقَرَأَ: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها» . وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَسُنَنِ أَبِي دَاوُدَ وَالنَّسَائِيِّ عَنْ عِمَارَةَ بْنِ رُؤْبَةَ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «لَنْ يَلِجَ النَّارَ أَحَدٌ صَلَّى قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ رَاهَوَيْهِ وَالْبَزَّارُ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَرَائِطِيُّ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ أَبِي رَافِعٍ قَالَ: «أَضَافَ النَّبِيُّ ﷺ ضَيْفًا، وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ مَا يُصْلِحُهُ، فَأَرْسَلَنِي إِلَى رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَنْ بِعْنَا أَوْ سَلِّفْنَا دَقِيقًا إِلَى هِلَالِ رَجَبٍ، فَقَالَ: لَا إِلَّا بِرَهْنٍ، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرْتُهُ، فَقَالَ: أَمَّا وَاللَّهِ إِنِّي لَأَمِينٌ فِي السَّمَاءِ، أَمِينٌ فِي الْأَرْضِ، وَلَئِنْ أَسْلَفَنِي أَوْ بَاعَنِي لَأَدَّيْتُ إِلَيْهِ، اذْهَبْ بِدِرْعِي الْجَدِيدِ، فَلَمْ أَخْرُجْ مِنْ عِنْدِهِ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الآية:

{ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbini hamd ile tesbih et” ayeti hakkında: «Farz olan namazdır» demiştir. Taberânî, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Cerîr'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } “güneşin doğuşundan önce Rabbini hamd ile tesbih et” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: «Güneşin doğuşundan önce sabah namazı, batışından önce ise ikindi namazıdır.» Sahîhayn ve diğer kaynaklarda Cerîr'den gelen hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Siz şu ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi de göreceksiniz, O'nu görmekte birbirinize engel olmayacaksınız. Eğer güneşin doğmasından önce ve batmasından önceki namazı kaçırmamaya güç yetirebilirseniz bunu yapın.» Sonra da { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها } “güneşin doğuşundan önce ve batışından önce Rabbini hamd ile tesbih et” ayetini okudu. Sahîh-i Müslim ile Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Sünen'lerinde Umâre b. Ruveybe'den rivayet edildiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Güneş doğmadan önce ve batmadan önce namaz kılan hiçbir kimse cehenneme girmeyecektir.» İbn Ebî Şeybe, İbn Râhûye, Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Harâitî ve Ebû Nuaym'ın Ebû Râfi'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir misafir geldi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında onu ağırlayacak bir şey yoktu. Beni yahudi bir adama gönderip:

وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ» كأنه يُعَزِّيهِ عَنِ الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:

{ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } “Gözlerini dikme!” Sanki bu ayetle [Allah] onu dünyadan teselli ediyordu.» İbn Ebî Hâtim'in Ebû Saîd'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«إِنَّ أَخْوَفُ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ مَا يَفْتَحُ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ زَهْرَةِ الدُّنْيَا، قَالُوا: وَمَا زَهْرَةُ الدُّنْيَا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟

«Sizin adınıza en çok korktuğum şey, Allah'ın size açacağı dünya süsleridir.» [Sahabiler]: «Dünya süsü nedir ey Allah'ın Resûlü?» dediler.

قَالَ: بَرَكَاتُ الْأَرْضِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ وَابْنُ النَّجَّارَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ:

[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Yeryüzünün bereketleridir» buyurdu.» İbn Merdûye, İbn Asâkir ve İbnü'n-Neccâr'ın Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Şu ayet nazil olunca:

وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ كَانَ النبي ﷺ يَجِيءُ إِلَى بَابِ عَلِيٍّ صَلَاةَ الْغَدَاةِ ثَمَانِيَةَ أَشْهُرٍ يَقُولُ: «الصَّلَاةُ رَحِمَكُمُ اللَّهُ» : إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي الْحَمْرَاءِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ثَابِتٍ، قَالَ: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا أَصَابَتْ أَهْلَهُ خَصَاصَةٌ نَادَى أَهْلَهُ: يَا أَهْلَاهُ صَلُّوا صَلُّوا» قَالَ ثَابِتٌ: وَكَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ إِذَا نَزَلَ بِهِمْ أَمْرٌ فَزِعُوا إِلَى الصَّلَاةِ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، بِإِسْنَادٍ قَالَ السُّيُوطِيُّ: صَحِيحٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ قَالَ: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا نَزَلَتْ بِأَهْلِهِ شِدَّةٌ أَوْ ضِيقٌ أَمَرَهُمْ بِالصَّلَاةِ، وَقَرَأَ: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ الْآيَةَ.

{ وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ } “Ailene namazı emret...” [ayeti nazil olunca], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sekiz ay boyunca sabah namazında Ali'nin kapısına gelir ve şöyle buyururdu: «الصَّلَاةُ رَحِمَكُمُ اللَّهُ» «Namazı kılın, Allah size rahmet etsin»: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden yalnızca kusuru gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” İbn Merdûye, Ebü'l-Hamrâ'dan benzerini rivayet etmiştir. Ahmed ez-Zühd'de, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا أَصَابَتْ أَهْلَهُ خَصَاصَةٌ نَادَى أَهْلَهُ: يَا أَهْلَاهُ صَلُّوا صَلُّوا» «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ailesine bir yoksulluk isabet ettiğinde ailesine: 'Ey ailem, namaz kılın, namaz kılın!' diye seslenirdi.» Sâbit [şöyle] demiştir: “Peygamberler de başlarına bir iş geldiğinde hemen namaza sığınırlardı.” Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, Taberânî el-Evsat'ta, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da, Süyûtî'nin 'sahih' dediği bir senetle Abdullah b. Selâm'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا نَزَلَتْ بِأَهْلِهِ شِدَّةٌ أَوْ ضِيقٌ أَمَرَهُمْ بِالصَّلَاةِ، وَقَرَأَ: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ الْآيَةَ» «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ailesine bir sıkıntı veya darlık isabet ettiğinde onlara namazı emreder ve: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ } “Ailene namazı emret...” ayetini okurdu.»