«فَتَبْهَتُهُمْ» أَيْ: تُحَيِّرُهُمْ، وَقِيلَ: فَتَفْجَؤُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها أَيْ: صَرْفَهَا عَنْ وُجُوهِهِمْ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ، فَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى النَّارِ، وَقِيلَ: رَاجِعٌ إِلَى الْوَعْدِ بِتَأْوِيلِهِ بِالْعِدَّةِ، وَقِيلَ: رَاجِعٌ إِلَى الْحِينِ بِتَأْوِيلِهِ بِالسَّاعَةِ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ أَيْ: يُمْهَلُونَ وَيُؤَخَّرُونَ لِتَوْبَةٍ وَاعْتِذَارٍ، وَجُمْلَةُ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ مَسُوقَةٌ لِتَسْلِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَعْزِيَتِهِ، كَأَنَّهُ قَالَ: إِنِ اسْتَهْزَأَ بِكَ هَؤُلَاءِ فَقَدْ فُعِلَ ذَلِكَ بِمَنْ قَبْلَكَ مِنَ الرُّسُلِ عَلَى كَثْرَةِ عَدَدِهِمْ وَخَطَرِ شَأْنِهِمْ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ أَيْ: أَحَاطَ وَدَارَ بِسَبَبِ ذلك بالذين سخروا من أولئك الرسل وهزءوا بهم ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ «مَا» مَوْصُولَةٌ، أَوْ مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: فَأَحَاطَ بِهِمُ الأمر الذي كانوا يستهزءون بِهِ، أَوْ فَأَحَاطَ بِهِمُ اسْتِهْزَاؤُهُمْ. أَيْ: جَزَاؤُهُ، عَلَى وَضْعِ السَّبَبِ مَوْضِعَ الْمُسَبَّبِ، أَوْ نَفْسِ الِاسْتِهْزَاءِ، إِنْ أُرِيدَ بِهِ الْعَذَابُ الْأُخْرَوِيُّ قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ أَيْ: يَحْرُسُكُمْ وَيَحْفَظُكُمْ، وَالْكَلَاءَةُ: الْحِرَاسَةُ وَالْحِفْظُ، يُقَالُ: كَلَأَهُ الله كلاء بِالْكَسْرِ: أَيْ حَفِظَهُ وَحَرَسَهُ. قَالَ ابْنُ هَرْمَةَ:
«فَتَبْهَتُهُمْ» yani: Onları şaşkına çevirir. Bir görüşe göre: Onları apansız yakalar. { فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها } “Artık ne onu geri çevirmeye güçleri yeter” yani: Onu yüzlerinden ve sırtlarından savamazlar. Zamir ateşe dönmektedir. Bir görüşe göre 'iddet' teviliyle vaade döner; diğer bir görüşe göre ise 'saat' (kıyamet vakti) teviliyle 'hîn' kelimesine döner. { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } “ne de kendilerine mühlet verilir.” yani: Tevbe etmeleri veya mazeret beyan etmeleri için kendilerine mühlet tanınmaz ve ertelenmezler. { وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edilmişti” cümlesi, Resûlullah'ı ﷺ teselli etmek ve acısını hafifletmek amacıyla sevk edilmiştir. Sanki şöyle buyurmaktadır: Şayet bunlar seninle alay ettilerse, sayıca çokluklarına ve şanlarının yüceliğine rağmen senden önceki elçilere de aynısı yapılmıştı. { فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ } “fakat onlarla eğlenenleri ... kuşatıverdi.” yani: O elçilerle alay eden ve onları eğlenceye alan kimseleri bu sebeple çepeçevre sardı ve kuşattı. { ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “alay edip durdukları şey”. Buradaki 'mâ' (مَا) ismi mevsûl veya masdariyyedir. Yani: Alay etmekte oldukları durum onları kuşattı veya sebebin müsebbeb yerine konulması kabilinden alaylarının cezası onları kuşattı; şayet bununla ahiret azabı kastediliyorsa bizzat alayın kendisi onları kuşattı [demektir]. { قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ } “De ki: 'Gece ve gündüz sizi Rahmân'dan kim koruyabilir?'” Yani: Sizi kim gözetir ve korur? 'Kelâe' (الكَلَاءَةُ); gözetmek ve korumak demektir. 'Keleehullâhu kılâeten' (كَلَأَهُ الله كلاء) denir ki esre ile; 'onu korudu ve gözetti' demektir. İbn Herme şöyle demiştir:
إِنَّ سُلَيْمَى وَاللَّهُ يَكْلَؤُهَا ... ضَنَّتْ بِشَيْءٍ مَا كَانَ يَرْزَؤُهَا
Doğrusu Süleymâ -ki Allah onu korusun- ... Kendisine hiçbir zararı dokunmayacak bir şeyi esirgedi.
أَيْ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِأُولَئِكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ بِطَرِيقِ التَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ: مَنْ يَحْرُسُكُمْ وَيَحْفَظُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنْ بَأْسِ الرَّحْمَنِ وَعَذَابِهِ الَّذِي تَسْتَحِقُّونَ حُلُولَهُ بِكُمْ وَنُزُولَهُ عَلَيْكُمْ؟ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ مَنْ يَحْفَظُكُمْ مِنْ بَأْسِ الرَّحْمَنِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى مَنْ يَحْفَظُكُمْ مِمَّا يُرِيدُ الرَّحْمَنُ إِنْزَالَهُ بِكُمْ مِنْ عُقُوبَاتِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
Yani: Ey Muhammed, o alay edenlere azarlama ve kınama yoluyla de ki: Geceleyin ve gündüzleyin, başınıza gelmesini ve üzerinize inmesini hak ettiğiniz Rahmân'ın azabından ve şiddetli cezasından sizi kim gözetip koruyabilir? ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası, 'Rahmân'ın azabından sizi kim korur?' demektir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Manası; dünya ve ahiret cezalarından Rahmân'ın üzerinize indirmeyi dilediği şeylerden sizi kim korur, demektir.
وَحَكَى الكسائي والفراء: «من يكلوكم» بِفَتْحِ اللَّامِ وَإِسْكَانِ الْوَاوِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ
el-Kisâî ve el-Ferrâ, lâm harfinin fethası ve vâv harfinin sükûnu ile «men yeklevküm» (من يكلوكم) şeklinde okunduğunu nakletmişlerdir. { بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ } “Hayır, onlar Rablerinin zikrinden yüz çevirmektedirler.”
أَيْ: عَنْ ذِكْرِهِ سُبْحَانَهُ فَلَا يَذْكُرُونَهُ وَلَا يخطر بِبَالِهِمْ، بَلْ يُعْرِضُونَ عَنْهُ، أَوْ عَنِ الْقُرْآنِ، أَوْ عَنْ مَوَاعِظِ اللَّهِ، أَوْ عَنْ مَعْرِفَتِهِ أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا «أَمْ» هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ الَّتِي بِمَعْنَى بَلْ وَالْهَمْزَةُ، لِلْإِضْرَابِ وَالِانْتِقَالِ عَنِ الْكَلَامِ السَّابِقِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى بَيَانِ جَهْلِهِمْ بِحِفْظِهِ سُبْحَانَهُ إِيَّاهُمْ إِلَى تَوْبِيخِهِمْ وَتَقْرِيعِهِمْ بِاعْتِمَادِهِمْ عَلَى مَنْ هُوَ عَاجِزٌ عَنْ نَفْعِ نَفْسِهِ، وَالدَّفْعِ عَنْهَا. وَالْمَعْنَى: بَلْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ عَذَابِنَا. وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ مِنْ دُونِنَا تَمْنَعُهُمْ. ثُمَّ وَصَفَ آلِهَتَهُمْ هَذِهِ الَّتِي زَعَمُوا أَنَّهَا تَنْصُرُهُمْ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الضَّعْفِ وَالْعَجْزِ، فَقَالَ: لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ أَيْ: هُمْ عَاجِزُونَ عَنْ نَصْرِ أَنْفُسِهِمْ فَكَيْفَ يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَنْصُرُوا غَيْرَهُمْ «وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ» ، أَيْ: وَلَا هُمْ يُجَارُونَ مِنْ عَذَابِنَا. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: أَيْ: لَا يُجِيرُهُمْ مِنَّا أَحَدٌ لِأَنَّ الْمُجِيرَ صَاحِبُ الْجَارِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: صَحِبَكَ اللَّهُ، أَيْ: حَفِظَكَ وَأَجَارَكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yani: O'nu (Zât-ı Ecell ve A'lâ'yı) anmaktan [yüz çevirirler], dolayısıyla O'nu anmazlar ve akıllarına bile getirmezler, bilakis O'ndan yüz çevirirler; yahut Kur'an'dan veya Allah'ın öğütlerinden veya O'nu tanımaktan [yüz çevirirler]. { أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا } “Yoksa kendilerini bize karşı koruyacak ilahları mı var?” Buradaki 'em' (أَمْ), 'bel' (بَلْ) ve istifham hemzesi manasında olan munkatı' 'em'dir; nitekim O Sübhânehu'nun kendilerini korumasından habersiz olduklarının açıklanmasını içeren önceki sözden, kendilerine fayda vermekten ve kendilerinden [zararı] savmaktan aciz olan şeylere güvenmeleri sebebiyle onları kınama ve azarlamaya intikal (vazgeçiş) içindir. Mana şöyledir: Bilakis onları azabımızdan koruyacak ilahları mı var? Bir görüşe göre burada takdim ve tehir vardır, takdiri ise: 'Yoksa kendilerini koruyacak bizden başka ilahları mı var?' şeklindedir. Ardından kendilerine yardım ettiğini iddia ettikleri bu ilahlarını zaaf ve acziyet bildiren şu sıfatla nitelemiştir: { لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ } “Onlar ne kendilerine yardım edebilirler ne de tarafımızdan korunurlar.” Yani: Onlar kendilerine bile yardım etmekten acizdirler, o halde başkalarına nasıl yardım edebilirler? { وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ } yani: Bizim azabımıza karşı kendilerine sığınak da verilmez (himaye edilmezler). İbn Kuteybe şöyle demiştir: Yani bizim tarafımızdan hiç kimse onları himaye edemez; zira himaye eden (mücîr), himaye edilenin (câr) dostudur/sahibidir. Araplar: 'Sahibekellâhu' (صَحِبَكَ اللَّهُ) derler ki, 'Allah seni korusun ve himaye etsin' demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
يُنَادِي بِأَعْلَى صَوْتِهِ مُتَعَوِّذًا ... لِيُصْحَبَ مِنَّا وَالرِّمَاحُ دَوَانِي
Avazı çıktığı kadar bağırıp sığınma talep ediyor ... Mızraklar pek yakınken bizden himaye görmek için.
تَقُولُ الْعَرَبُ: أَنَا لَكَ جَارٌ وَصَاحِبٌ مِنْ فُلَانٍ، أَيْ: مُجِيرٌ مِنْهُ. قَالَ الْمَازِنِيُّ: هُوَ مِنْ أَصْحَبْتُ الرَّجُلَ إِذَا مَنَعْتَهُ.
Araplar: 'Ene leke cârun ve sâhibün min fülan' (أَنَا لَكَ جَارٌ وَصَاحِبٌ مِنْ فُلَانٍ) derler; yani 'filancaya karşı seni himaye ediciyim' demektir. el-Mâzinî şöyle demiştir: Bu, bir adamı engellediğin/koruduğun zaman kullanılan 'ashabtü'r-racüle' (أَصْحَبْتُ الرَّجُلَ) ifadesindendir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: «مَرَّ النَّبِيُّ ﷺ على أبي سفيان وأبي جهل وهما يَتَحَدَّثَانِ، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو جَهْلٍ ضَحِكَ وَقَالَ لأبي سفيان: هذا نبيّ عَبْدِ مَنَافٍ، فَغَضِبَ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ: مَا تُنْكِرُونَ أَنْ يَكُونَ لِبَنِي عَبْدِ مَنَافٍ نَبِيٌّ؟! فسمعها النبيّ ﷺ، فَرَجَعَ إِلَى أَبِي جَهْلٍ فَوَقَعَ بِهِ وَخَوَّفَهُ وَقَالَ: مَا أَرَاكَ مُنْتَهِيًا حَتَّى يُصِيبَكَ مَا أَصَابَ عَمَّكَ، وَقَالَ لِأَبِي سُفْيَانَ: أَمَّا إِنَّكَ لَمْ تَقُلْ مَا قُلْتَ إِلَّا حَمِيَّةً» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا. قُلْتُ: يَنْظُرُ مَنِ الَّذِي رَوَى عَنْهُ السُّدِّيُّ؟. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: لَمَّا نُفِخَ فِي آدَمَ الرُّوحَ صَارَ فِي رَأْسِهِ فَعَطَسَ فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ، فَقَالَتْ: الْمَلَائِكَةُ، يَرْحَمُكَ اللَّهُ، فَذَهَبَ لِيَنْهَضَ قَبْلَ أَنْ تَمُورَ فِي رِجْلَيْهِ فَوَقَعَ، فَقَالَ اللَّهُ: خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ وَقَدْ أَخْرَجَ نَحْوَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ عَنْ مُجَاهِدٍ، وَكَذَا أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Peygamber ﷺ Ebû Süfyân ile Ebû Cehil'in yanından geçti; ikisi konuşuyorlardı. Ebû Cehil onu görünce güldü ve Ebû Süfyân'a: 'İşte Abdümenâf'ın peygamberi!' dedi. Ebû Süfyân öfkelendi ve: 'Abdümenâfoğullarından bir peygamber çıkmasını niçin yadırgıyorsunuz?!' dedi. Peygamber ﷺ bunu işitti, hemen Ebû Cehil'e dönüp üzerine yürüdü, onu korkuttu ve şöyle dedi: 'Amcanın başına gelen senin de başına gelmedikçe vazgeçeceğini sanmıyorum!' Ebû Süfyân'a da şöyle buyurdu: 'Bilesin ki sen söylediğin o sözü sadece kabile taassubundan dolayı söyledin.'» Bunun üzerine şu ayet indi: { وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler seni gördükleri zaman...”. [Şevkânî der ki:] Ben de derim ki: es-Süddî'nin bunu kimden rivayet ettiğine bakılmalıdır. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Âdem'e ruh üflendiğinde ruh başına ulaştı, o da aksırdı ve: 'Elhamdülillâh' dedi. Melekler: 'Yerhamukellâh (Allah sana merhamet etsin)' dediler. Henüz ruh bacaklarına yayılmadan kalkmaya yeltendi ve yere düştü. Bunun üzerine Allah: { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır” buyurdu. Bunun benzerini İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmişlerdir. Benzerini yine İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den; keza İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
يَحْرُسُكُمْ، وَفِي قَوْلُهُ: وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ قَالَ: لَا يُنْصَرُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ قَالَ: لَا يُجَارُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ:
Sizi korur [demektir]. { وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ } ayeti hakkında da: 'Onlara yardım edilmez' dedi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlar himaye edilmezler.' İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir bu ayet hakkında ondan:
قَالَ: لَا يمنعون.
Şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Engellenmezler (savunulmazlar).
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٤٤ الى ٥٦]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 44-56]
بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ (٤٤) قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا مَا يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٤٦) وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ (٤٧) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ (٤٨)
{ بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ (٤٤) قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا مَا يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٤٦) وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ (٤٧) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) } “Doğrusu biz onları da atalarını da ömürleri uzayıncaya kadar faydalandırdık. Peki onlar, bizim o yere gelip onu uçlarından eksilttiğimizi görmüyorlar mı? O halde galip gelenler onlar mıdır? (44) De ki: 'Ben sizi ancak vahiyle uyarıyorum.' Fakat sağırlar uyarıldıkları zaman çağrıyı işitmezler. (45) Andolsun, onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa, mutlaka: 'Vay halimize! Doğrusu biz zalimlermişiz' derler. (46) Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir nefis en ufak bir haksızlığa uğratılmaz. Bir hardal tanesi ağırlığınca olsa bile onu getiririz. Hesap görücüler olarak biz yeteriz. (47) Andolsun, biz Mûsâ ve Hârûn'a, takva sahipleri için bir rehber (Furkan), bir ışık ve bir öğüt verdik. (48)”
الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠) وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ (٥١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ (٥٢) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ (٥٣)
{ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠) وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ (٥١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ (٥٢) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ (٥٣) } “Onlar ki görmedikleri halde Rablerinden korkarlar ve onlar kıyamet saatinden de ürpermektedirler. (49) İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir. Şimdi siz onu inkâr mı ediyorsunuz? (50) Andolsun, daha önce İbrâhim'e de rüşdünü (doğru yolu bulma yetisini) vermiştik; biz onu pek iyi biliyorduk. (51) Hani o, babasına ve kavmine: 'Kendilerine tapınıp durduğunuz bu heykeller de nedir?' demişti. (52) 'Babalarımızı onlara ibadet eder bulduk' dediler. (53)”
قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤) قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ (٥٥) قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦)
{ قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤) قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ (٥٥) قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦) } “[İbrâhim:] 'Andolsun, siz de atalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz' dedi. (54) 'Bize gerçeği mi getirdin, yoksa sen oyunbazlardan mısın?' dediler. (55) Dedi ki: 'Hayır! Sizin Rabbiniz, onları yoktan var eden göklerin ve yerin Rabbidir. Ben de buna şahitlik edenlerdenim.' (56)”
لَمَّا أَبْطَلَ كَونَ الْأَصْنَامِ نَافِعَةً أَضْرَبَ عَنْ ذَلِكَ مُنْتَقِلًا إِلَى بَيَانِ أَنَّ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْخَيْرِ وَالتَّمَتُّعِ بِالْحَيَاةِ الْعَاجِلَةِ هُوَ من اللَّهِ، لَا مِنْ مَانِعٍ يَمْنَعُهُمْ مِنَ الْهَلَاكِ، وَلَا مِنْ نَاصِرٍ يَنْصُرُهُمْ عَلَى أَسْبَابِ التَّمَتُّعِ، فَقَالَ: بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ يَعْنِي أَهْلَ مَكَّةَ، مَتَّعَهُمُ اللَّهُ بِمَا أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ فَاغْتَرُّوا بِذَلِكَ، وَظَنُّوا أَنَّهُمْ لَا يَزَالُونَ كَذَلِكَ، فَرَدَّ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ قَائِلًا أَفَلا يَرَوْنَ أَيْ: أَفَلَا يَنْظُرُونَ فَيَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَيْ: أرض الكفر، ننقصها بالظهور عليها مِنْ أَطْرَافِهَا، فَنَفْتَحُهَا بَلَدًا بَعْدَ بَلَدٍ، وَأَرْضًا بَعْدَ أَرْضٍ، وَقِيلَ: نَنْقُصُهَا بِالْقَتْلِ وَالسَّبْيِ، وَقَدْ مَضَى فِي الرَّعْدِ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا مُسْتَوْفًى، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَفَهُمُ الْغالِبُونَ لِلْإِنْكَارِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ كَنَظَائِرِهِ، أَيْ: كَيْفَ يَكُونُونَ غَالِبِينَ بَعْدَ نَقْصِنَا لِأَرْضِهِمْ مِنْ أَطْرَافِهَا؟ وَفِي هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْغَالِبِينَ هُمُ الْمُسْلِمُونَ قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ أَيْ: أُخَوِّفُكُمْ وَأُحَذِّرُكُمْ بِالْقُرْآنِ، وَذَلِكَ شَأْنِي وَمَا أَمَرَنِي اللَّهُ بِهِ، وَقَوْلُهُ: وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِمَّا مِنْ تَتِمَّةِ الْكَلَامِ الَّذِي أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ، أَوْ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ أَصَمَّ اللَّهُ سَمْعَهُ، وَخَتَمَ عَلَى قَلْبِهِ، وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً، لَا يَسْمَعُ الدُّعَاءَ. قَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرحمن السلمي ومحمد بن السميقع «وَلَا يُسْمَعُ» بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْمِيمِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وأبو حيوة ويحيى ابن الْحَارِثِ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ مَضْمُومَةً وَكَسْرِ الْمِيمِ، أَيْ: إِنَّكَ يَا مُحَمَّدُ لَا تُسْمِعُ هَؤُلَاءِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ:
Putların fayda sağlaması durumunu iptal edince bundan vazgeçip (idrâb yaparak), içinde bulundukları hayrın ve bu geçici dünya hayatından faydalanmalarının Allah'tan kaynaklandığını, yoksa onları helaktan koruyan bir engelleyiciden veya onları bu nimetlenme sebeplerine eriştiren bir yardımcıdan olmadığını açıklamaya geçerek şöyle buyurdu: { بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ } “Doğrusu biz onları da atalarını da ... faydalandırdık” yani Mekke halkını; Allah onlara verdiği nimetlerle faydalandırdı, { حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ } “ömürleri uzayıncaya kadar”. Bu yüzden aldandılar ve hep böyle kalacaklarını zannettiler. Bunun üzerine Sübhânehu onlara şöyle cevap verdi: { أَفَلا يَرَوْنَ } “Görmüyorlar mı?” yani bakıp görmüyorlar mı ki { أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } “bizim o yere gelip onu uçlarından eksilttiğimizi”. Yani küfür yurduna gelip uçlarından ona galip gelerek memleket memleket, diyar diyar fethetmek suretiyle onu eksiltiyoruz. Bir görüşe göre: Onu öldürme ve esir alma yoluyla eksiltiyoruz. Bu konudaki açıklama Ra'd suresinde eksiksiz olarak geçmişti. { أَفَهُمُ الْغالِبُونَ } “O halde galip gelenler onlar mıdır?” ifadesindeki soru kınama (inkâr) içindir. Başındaki 'fâ' (فَ) harfi ise benzerlerinde olduğu gibi takdir edilen bir cümleye atıftır; yani: Biz onların topraklarını uçlarından eksiltip dururken onlar nasıl galip olabilirler? Bunda galip gelecek olanların Müslümanlar olduğuna bir işaret vardır. { قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ } “De ki: 'Ben sizi ancak vahiyle uyarıyorum.'” yani: Ben sizi Kur'an ile korkutup uyarıyorum; zira benim görevim ve Allah'ın bana emrettiği şey budur. { وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ } “Fakat sağırlar çağrıyı işitmezler” ayeti ise ya Peygamber'e ﷺ onlara söylemesi emredilen sözün devamındandır yahut Allah Teâlâ tarafındandır. Manası: Allah'ın kulağını sağır ettiği, kalbini mühürlediği ve gözüne perde çektiği kimse çağrıyı işitmez [demektir]. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Muhammed b. es-Semeyka', meçhul fiil kalıbında 'yâ' harfinin zammesi ve 'mîm'in fethasıyla «وَلَا يُسْمَعُ» şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir, Ebû Hayve ve Yahyâ b. el-Hâris ise üstten noktalı 'tâ' harfinin zammesi ve 'mîm'in kesresiyle [tüsmi'u şeklinde] okumuşlardır; yani: 'Ey Muhammed, şüphesiz sen bunlara duyuramazsın' demektir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir:
وَلَوْ كَانَ كَمَا قَالَ ابْنُ عَامِرٍ لَكَانَ: إِذَا مَا تُنْذِرُهُمْ، فَيَحْسُنُ نَظْمُ الْكَلَامِ، فَأَمَّا إِذا مَا يُنْذَرُونَ فَحَسَنٌ أَنْ يَتَّبِعَ قِرَاءَةَ الْعَامَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْمِيمِ وَرَفْعِ الصُّمِّ عَلَى أَنَّهُ الْفَاعِلُ وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ الْمُرَادُ بِالنَّفْحَةِ الْقَلِيلُ، مَأْخُوذٌ مِنْ نَفْحِ الْمِسْكِ قَالَهُ ابْنُ كَيْسَانَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :
Şayet İbn Âmir'in dediği gibi olsaydı, sözün dizilişinin güzelleşmesi için 'izâ mâ tünziruhum' (إِذَا مَا تُنْذِرُهُمْ) şeklinde olması gerekirdi. Ayette { إِذا مَا يُنْذَرُونَ } şeklinde gelmesine gelince, çoğunluğun (amme) kıraatine uymak en uygun olanıdır. Geri kalanlar ise fâil olarak 'es-summu' (الصُّمُّ) kelimesinin ref'i ile 'yâ' ve 'mîm' harflerinin fethasıyla okumuşlardır. { وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ } “Andolsun, onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa”. 'Nefha'dan (النَّفْحَةُ) kasıt az bir miktardır; miskin kokusunun yayılmasından (nefhinden) alınmıştır. Bunu İbn Keysân söylemiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
وَعُمْرَةٌ من سروات النّساء ... تَنْفَحُ بِالْمِسْكِ أَرْدَانُهَا
Ve soylu kadınlardan olan Umre ... Kollarından misk kokusu yayılır.
وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: النَّفْحَةُ: الدَّفْعَةُ مِنَ الشَّيْءِ الَّتِي دُونَ مُعْظَمِهِ، يُقَالُ: نَفَحَهُ نَفْحَةً بِالسَّيْفِ إِذَا ضَرَبَهُ ضَرْبَةً خَفِيفَةً، وَقِيلَ: هي النصيب، وَقِيلَ: هِيَ الطَّرْفُ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ، أَيْ: وَلَئِنْ مَسَّهُمْ أَقَلُّ شَيْءٍ مِنَ الْعَذَابِ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ أَيْ: لَيَدْعُونَ عَلَى أنفسهم بالويل والهلاك، ويعترفون عليها بالظلم
el-Müberred şöyle demiştir: Nefha (النَّفْحَةُ), bir şeyin çoğundan az olan bir defalık cüzüdür/miktarıdır. Nitekim bir kimse diğerine kılıçla hafifçe vurduğunda 'nefehahû nefhaten bi's-seyfi' (نَفَحَهُ نَفْحَةً بِالسَّيْفِ) denir. Bir görüşe göre o (nefha) pay/nasip demektir; bir diğer görüşe göre ise uç/parçadır. Bu anlamlar birbirine yakındır. Yani: Şayet onlara azaptan en ufak bir şey dokunsa { لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ } “Mutlaka: 'Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlermişiz!' diyeceklerdir”. Yani kendi aleyhlerine helak ve yıkım ile feryat edip bedduada bulunacak ve kendilerinin zalim olduğunu bizzat itiraf edeceklerdir.
وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ الْمَوَازِينُ: جَمْعُ مِيزَانٍ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هُنَاكَ مَوَازِينَ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُرَادَ مِيزَانٌ وَاحِدٌ، عَبَّرَ عَنْهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ، وَقَدْ وَرَدَ فِي السُّنَّةِ فِي صِفَةِ الْمِيزَانِ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ، وَقَدْ مَضَى فِي الْأَعْرَافِ، وَفِي الْكَهْفِ فِي هَذَا مَا يُغْنِي عَنِ الْإِعَادَةِ، وَالْقِسْطِ صِفَةٌ لِلْمَوَازِينِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قِسْطٌ مَصْدَرٌ يُوصَفُ بِهِ، تَقُولُ: مِيزَانُ قِسْطٍ وَمَوَازِينُ قِسْطٍ. وَالْمَعْنَى: ذَوَاتُ قِسْطٍ، وَالْقِسْطُ: الْعَدْلُ. وَقُرِئَ «الْقِصْطُ» بِالصَّادِّ وَالطَّاءِ. وَمَعْنَى لِيَوْمِ الْقِيامَةِ لِأَهْلِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَقِيلَ: اللَّامُ بِمَعْنَى فِي، أَيْ: فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً أَيْ: لَا يُنْقَصُ مِنْ إِحْسَانِ مُحْسِنٍ، وَلَا يُزَادُ فِي إِسَاءَةِ مُسِيءٍ وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ قَرَأَ نَافِعٌ وَشَيْبَةُ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِرَفْعِ مِثْقَالُ عَلَى أَنَّ كَانَ تَامَّةٌ، أَيْ: إِنْ وَقَعَ أَوْ وَجَدَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِنَصْبِ الْمِثْقَالِ، عَلَى تَقْدِيرِ: وَإِنْ كَانَ الْعَمَلُ الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِوَضْعِ الْمَوَازِينِ مِثْقَالَ حَبَّةٍ، كَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ.
{ وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ } “Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız”. 'el-Mevâzîn' (الْمَوَازِينُ); 'mîzân' (مِيزَان) kelimesinin çoğuludur. Bu da orada birden fazla terazi bulunduğuna delalet eder. Çoğul lafızla ifade edilmekle birlikte tek bir terazinin kastedilmiş olması da mümkündür. Sünnette terazinin niteliğine dair yeterli açıklamalar yer almıştır. A'râf ve Kehf surelerinde bu konuda tekrarı gerektirmeyecek açıklamalar geçmişti. 'el-Kıst' (الْقِسْطُ) kelimesi 'el-mevâzîn' kelimesinin sıfatıdır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Kıst, kendisiyle niteleme yapılan bir masdardır; 'mîzânu kıstın' (mîzân-ı kıst) ve 'mevâzînu kıstın' dersin. Manası: Adalet sahibi [teraziler] demektir. Kıst; adalet demektir. Sâd ve tı harfleriyle «الْقِصْطُ» şeklinde de okunmuştur. { لِيَوْمِ الْقِيامَةِ } ifadesinin manası; kıyamet gününün ehli için demektir. Bir görüşe göre 'lâm' harfi 'fî' (فِي) manasındadır; yani kıyamet gününde [demektir]. { فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } “artık hiçbir nefis en ufak bir haksızlığa uğratılmaz.” Yani iyilik yapanın iyiliği eksiltilmez, kötülük yapanın da kötülüğü artırılmaz. { وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ } “Bir hardal tanesi ağırlığınca olsa bile”. Nâfi', Şeybe ve Ebû Ca'fer; 'kâne'nin tâmme oluşu üzere 'miskâlü' kelimesini ref' ile okumuşlardır; yani: 'Bir dane ağırlığı vaki olsa veya bulunsa' demektir. Geri kalanlar ise; 'terazilerin kurulmasıyla delalet edilen amel bir hardal tanesi ağırlığınca olsa bile' takdiri üzere 'miskâle' kelimesini nasb ile okumuşlardır; ez-Zeccâc böyle demiştir.
وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَإِنْ كَانَ الظُّلَامَةُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهَذَا أَحْسَنُ لِتَقَدُّمِ قَوْلِهِ: «فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا» ، وَمِثْقَالُ الشَّيْءِ: مِيزَانُهُ، أَيْ: وَإِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الْخِفَّةِ وَالْحَقَارَةِ، فَإِنَّ حَبَّةَ الْخَرْدَلِ مَثَلٌ فِي الصِّغَرِ أَتَيْنا بِها قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالْقَصْرِ، أَيْ: أَحْضَرْنَاهَا وَجِئْنَا بها للمجازاة عليها، و «بها» أي: بحبة الخردل.
Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: 'Haksızlık/zulüm bir dane ağırlığınca olsa bile.' el-Vâhidî şöyle demiştir: Kendisinden önce { فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا } “hiçbir nefis en ufak bir haksızlığa uğratılmaz” buyrulduğu için bu [yorum] daha güzeldir. Bir şeyin miskali, onun vezni/ağırlığıdır. Yani: Son derece hafif ve değersiz bile olsa [onu getiririz]; zira hardal tanesi küçüklük konusunda darbımeseldir. { أَتَيْنا بِها } “onu getiririz.” Çoğunluk (cumhur) kasr ile [hemzesiz/uzatmasız] okumuştur; yani: Karşılığını vermek için onu hazır eder ve getiririz. 'Bihâ'daki (بِهَا) zamir hardal tanesine dönmektedir.
وقرأ مجاهد وعكرمة «آتينا» بالمدّ على معنى جازينا بها، يُقَالُ: آتِي يُؤَاتِي مُؤَاتَاةً جَازَى وَكَفى بِنا حاسِبِينَ أَيْ: كَفَى بِنَا مُحْصِينَ، وَالْحَسْبُ فِي الْأَصْلِ مَعْنَاهُ الْعَدُّ، وَقِيلَ: كَفَى بِنَا عَالِمِينَ لِأَنَّ مَنْ حَسَبَ شَيْئًا عَلِمَهُ وَحَفِظَهُ، وَقِيلَ: كَفَى بِنَا مُجَازِينَ عَلَى مَا قَدَّمُوهُ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ. ثُمَّ شَرَعَ سُبْحَانَهُ فِي تَفْصِيلِ مَا أَجْمَلَهُ سَابِقًا بِقَوْلِهِ: وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَقَالَ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ الْمُرَادُ بِالْفُرْقَانِ هُنَا التَّوْرَاةُ لِأَنَّ فِيهَا الْفَرْقَ بَيْنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَقِيلَ: الْفُرْقَانُ هُنَا هُوَ النَّصْرُ عَلَى الْأَعْدَاءِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ . قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَهَذَا الْقَوْلُ أَشْبَهُ بِظَاهِرِ الْآيَةِ، وَمَعْنَى «وَضِيَاءٌ» أَنَّهُمُ اسْتَضَاءُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْجَهْلِ وَالْغِوَايَةِ، وَمَعْنَى «وَذِكْرًا» الْمَوْعِظَةُ، أَيْ: أَنَّهُمْ يَتَّعِظُونَ بِمَا فِيهَا، وَخَصَّ الْمُتَّقِينَ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَنْتَفِعُونَ بِذَلِكَ، وَوَصَفَهُمْ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لِأَنَّ هَذِهِ الْخَشْيَةَ تُلَازِمُ التَّقْوَى. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُولُ بَدَلًا مِنَ الْمُتَّقِينَ، أَوْ بَيَانًا لَهُ، وَمَحَلُّ «بِالْغَيْبِ» النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: يَخْشَوْنَ عَذَابَهُ وَهُوَ غَائِبٌ عَنْهُمْ، أَوْ هُمْ غَائِبُونَ عَنْهُ لِأَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَالْعَذَابُ فِي الْآخِرَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ ضِياءً بغير واو. قال الفراء: حذف الْوَاوُ وَالْمَجِيءُ بِهَا وَاحِدٌ، وَاعْتَرَضَهُ الزَّجَّاجُ بِأَنَّ الْوَاوَ تَجِيءُ لِمَعْنًى، فَلَا تُزَادُ. وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ أَيْ:
Mücâhid ve İkrime, 'karşılığını verdik' manasında med ile (uzatarak) «آتَيْنا» şeklinde okumuşlardır. Karşılık verdi anlamında 'âtâ yüâtî müâtâeten' (آتِي يُؤَاتِي مُؤَاتَاةً) denir. { وَكَفى بِنا حاسِبِينَ } “Hesap görücüler olarak biz yeteriz.” Yani: Sayıcı ve zaptedici olarak biz yeteriz. 'Hasb' (الحَسْبُ) kelimesinin asıl manası saymaktır. Bir görüşe göre: Bilenler olarak biz yeteriz; çünkü bir şeyi hesaplayan kimse onu bilir ve hıfzeder. Bir görüşe göre de: Hayır ve şerden önden takdim ettiklerinin karşılığını vericiler olarak biz yeteriz. Ardından Sübhânehu daha önce { وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” buyurarak mücmel bıraktığı hususu detaylandırmaya başlayarak şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ } “Andolsun, biz Mûsâ ve Hârûn'a, takva sahipleri için bir rehber (Furkan), bir ışık ve bir öğüt verdik.” Buradaki Furkan'dan kasıt Tevrat'tır; çünkü onda helal ile haramı ayıran hükümler vardır. Bir görüşe göre buradaki Furkan: { وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan günü kulumuza indirdiğimiz...” ayetinde olduğu gibi düşmanlara karşı kazanılan zaferdir. es-Sa'lebî şöyle demiştir: Bu görüş ayetin zahirine daha uygundur. 'Ziyâen' (وَضِيَاءً) ifadesinin anlamı: Onların cehalet ve sapıklık karanlıklarında onunla aydınlanmalarıdır. 'Zikran' (وَذِكْراً) ifadesinin manası ise öğüttür; yani onun içindekilerden ibret ve öğüt alırlar. Takva sahiplerini özellikle zikretmiştir, çünkü ondan faydalananlar onlardır. Onları şu sözüyle nitelemiştir: { الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ } “Onlar ki görmedikleri halde Rablerinden korkarlar”. Çünkü bu korku takvadan ayrılmaz. İsmi mevsûlün 'müttakîn' kelimesinden bedel veya onun için beyan olması da caizdir. { بِالْغَيْبِ } ifadesinin mahalli hâl olarak mansubdur; yani O'nun azabı kendilerinden gayb halinde iken (görünmezken) yahut kendileri dünyada ve azap da ahirette olduğu için onlar azaptan gayb halinde iken O'nun azabından korkarlar. İbn Abbâs ve İkrime, vâv harfi olmaksızın «ضِيَاءً» şeklinde okumuşlardır. el-Ferrâ şöyle demiştir: Vâv harfinin hazfedilmesi ile getirilmesi birdir. ez-Zeccâc ise vâv harfinin bir mana için geleceğini, dolayısıyla zâid kılınamayacağını belirterek ona itiraz etmiştir. { وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ } “ve onlar kıyamet saatinden de ürpermektedirler.” Yani:
وَهُمْ مِنَ الْقِيَامَةِ خَائِفُونَ وَجِلُونَ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ إِلَى الْقُرْآنِ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
Onlar kıyametten korkan ve ürperen kimselerdir. { وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ } “İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir” buyruğundaki işaret Kur'an'adır. ez-Zeccâc şöyle demiştir:
الْمَعْنَى: وَهَذَا الْقُرْآنُ ذِكْرٌ لِمَنْ تَذَكَّرَ بِهِ وَمَوْعِظَةٌ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهِ، وَالْمُبَارَكُ: كَثِيرُ الْبَرَكَةِ وَالْخَيْرِ. وَقَوْلُهُ:
Manası: Bu Kur'an, onunla hatırlayıp düşünen kimse için bir zikir (öğüt) ve onunla vaaz alan kimse için bir mev'izadır. Mübârek ise bereketi ve hayrı çok olan demektir. O'nun şu buyruğu:
أَنْزَلْناهُ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِلذِّكْرِ، أَوْ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ لِلْإِنْكَارِ لِمَا وَقَعَ مِنْهُمْ مِنَ الْإِنْكَارِ، أَيْ: كَيْفَ تُنْكِرُونَ كَوْنَهُ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مَعَ اعْتِرَافِكُمْ بِأَنَّ التَّوْرَاةَ مُنَزَّلَةٌ مِنْ عِنْدِهِ؟
{ أَنْزَلْناهُ } “indirdiğimiz” ifadesi, 'zikir' için ikinci bir sıfattır yahut haberden sonra gelen diğer bir haberdir. { أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Şimdi siz onu inkâr mı ediyorsunuz?” ayetindeki soru, onlardan sâdır olan inkârı kınamak (inkâr) içindir; yani: Tevrat'ın Allah katından indirildiğini kabul ettiğiniz halde, bunun Allah katından indirilmiş olduğunu nasıl inkâr edersiniz?
وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ أَيِ: الرُّشْدَ اللَّائِقَ بِهِ وَبِأَمْثَالِهِ مِنَ الرُّسُلِ، وَمَعْنَى مِنْ قَبْلُ أَنَّهُ أُعْطِيَ
{ وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ } “Andolsun biz, İbrâhim’e rüşdünü (doğruyu bulma yeteneğini) vermiştik”; yani kendisine ve peygamberlerden onun emsaline lâyık olan rüşdü [vermiştik]. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” ifadesinin manası ise; ona verilmiş olmasıdır.
رُشْدَهُ قَبْلَ إِيتَاءِ مُوسَى وَهَارُونَ التَّوْرَاةَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى أَعْطَيْنَاهُ هُدَاهُ مِنْ قَبْلِ النُّبُوَّةِ: أَيْ وَفَّقْنَاهُ لِلنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ لَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ فَرَأَى الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنَّجْمَ، وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَبِالْأَوَّلِ قَالَ أَقَلُّهُمْ:
Rüşdü, Mûsâ ve Hârûn'a Tevrat verilmeden önce verilmişti. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Manası; biz ona peygamberlikten önce hidayetini verdik; yani gece bastırıp da güneşi, ayı ve yıldızı gördüğünde akıl yürütüp istidlâlde bulunmaya onu muvaffak kıldık, demektir. Müfessirlerin çoğunluğu bu görüştedir; birincisini ise azı söylemiştir.
وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ أَنَّهُ مَوْضِعٌ لِإِيتَاءِ الرُّشْدِ، وَأَنَّهُ يَصْلُحُ لِذَلِكَ، وَالظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ: إِذْ قالَ لِأَبِيهِ مُتَعَلِّقٌ بِآتَيْنَا أَوْ بِمَحْذُوفٍ، أَيِ: اذْكُرْ حِينَ قَالَ، وَأَبُوهُ هُوَ آزَرُ وَقَوْمِهِ نَمْرُوذُ وَمَنِ اتَّبَعَهُ، وَالتَّمَاثِيلُ:
{ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ } “biz onu pek iyi biliyorduk.” yani onun rüşd verilmeye layık bir mahal olduğunu ve buna elverişli bulunduğunu biliyorduk. { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ } “Hani o, babasına ... demişti” ifadesindeki zarf, 'âteynâ' fiiline yahut mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani: 'Dediği vakti hatırla' [demektir]. Babası Âzer'dir; { وَقَوْمِهِ } “ve kavmine” ifadesi ise Nemrud ve ona uyanlardır. 'et-Temâsîl' (التَّمَاثِيلُ) ise:
الْأَصْنَامُ، وَأَصْلُ التِّمْثَالِ الشَّيْءُ الْمَصْنُوعُ مُشَابِهًا لِشَيْءٍ مِنْ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، يُقَالُ: مَثَّلْتُ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ إِذَا جَعَلْتُهُ مُشَابِهًا لَهُ، وَاسْمُ ذَلِكَ الْمُمَثَّلِ تِمْثَالٌ، أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ عِبَادَتَهَا بِقَوْلِهِ: مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ وَالْعُكُوفُ: عِبَارَةٌ عَنِ اللُّزُومِ وَالِاسْتِمْرَارِ عَلَى الشَّيْءِ، وَاللَّامُ فِي «لَهَا» لِلِاخْتِصَاصِ، وَلَوْ كَانَتْ لِلتَّعْدِيَةِ لَجِيءَ بِكَلِمَةِ عَلَى، أَيْ: مَا هَذِهِ الْأَصْنَامُ الَّتِي أَنْتُمْ مُقِيمُونَ عَلَى عِبَادَتِهَا؟ وَقِيلَ: إِنَّ الْعُكُوفَ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الْعِبَادَةِ قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ أَجَابُوهُ بِهَذَا الْجَوَابِ الَّذِي هُوَ الْعَصَا الَّتِي يَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا كُلُّ عَاجِزٍ، وَالْحَبْلُ الَّذِي يَتَشَبَّثُ بِهِ كُلُّ غَرِيقٍ، وَهُوَ التَّمَسُّكُ بِمُجَرَّدِ تَقْلِيدِ الْآبَاءِ، أَيْ: وَجَدْنَا آبَاءَنَا يَعْبُدُونَهَا فَعَبَدْنَاهَا اقْتِدَاءً بِهِمْ وَمَشْيًا عَلَى طَرِيقَتِهِمْ، وَهَكَذَا يُجِيبُ هَؤُلَاءِ الْمُقَلِّدَةُ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْمِلَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، وَإِنَّ الْعَالِمَ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ إِذَا أَنْكَرَ عَلَيْهِمُ الْعَمَلَ بِمَحْضِ الرَّأْيِ الْمَدْفُوعِ بِالدَّلِيلِ قَالُوا هَذَا قَدْ قَالَ بِهِ إِمَامُنَا الَّذِي وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهُ مُقَلِّدِينَ وَبِرَأْيِهِ آخِذِينَ، وَجَوَابُهُمْ هُوَ مَا أَجَابَ بِهِ الْخَلِيلُ هَاهُنَا قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ أَيْ: فِي خُسْرَانٍ وَاضِحٍ ظَاهِرٍ لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ وَلَا يَلْتَبِسُ عَلَى ذِي عَقْلٍ، فَإِنَّ قَوْمَ إِبْرَاهِيمَ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ الَّتِي لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، وَلَا تَسْمَعُ وَلَا تُبْصِرُ، وَلَيْسَ بَعْدَ هَذَا الضَّلَالِ ضَلَالٌ، وَلَا يُسَاوِي هَذَا الْخُسْرَانَ خُسْرَانٌ، وَهَؤُلَاءِ الْمُقَلِّدَةُ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ اسْتَبْدَلُوا بِكِتَابِ اللَّهِ وَبِسُنَّةِ رَسُولِهِ كِتَابًا قَدْ دُوِّنَتْ فِيهِ اجْتِهَادَاتُ عَالِمٍ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ زَعَمَ أَنَّهُ لَمْ يَقِفْ عَلَى دَلِيلٍ يُخَالِفُهَا، إِمَّا لِقُصُورٍ مِنْهُ أَوْ لِتَقْصِيرٍ فِي الْبَحْثِ فَوَجَدَ ذَلِكَ الدَّلِيلَ مَنْ وَجَدَهُ، وَأَبْرَزَهُ وَاضِحُ الْمَنَارِ:
Putlardır. Heykelin (timsâl) aslı, Allah Sübhânehu'nun yarattıklarından birine benzetilerek yapılmış nesnedir. Bir şeyi bir şeye benzettiğin zaman 'messeletü'ş-şey'e bi'ş-şey'' (مَثَّلْتُ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ) denir; o benzetilen nesnenin ismi de 'timsâl'dir (تمثال). { مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ } “Kendilerine tapınıp durduğunuz bu heykeller de nedir?” sözüyle onların bu heykellere tapmalarını kınamıştır. 'İ'tikâf' (الْعُكُوفُ); bir şeye devam etmek ve ona bağlanıp kalmaktan ibarettir. 'Lehâ'daki (لَهَا) 'lâm' harfi ihtisas içindir; şayet geçişlilik (ta'diye) için olsaydı 'alâ' (عَلَى) kelimesi getirilirdi; yani: 'Kendilerine ibadet etmek üzere başlarında durup beklediğiniz bu putlar da nedir?' [demektir]. Bir görüşe göre ükûf kelimesi ibadet manasını tazammun etmektedir. { قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ } “'Babalarımızı onlara ibadet eder bulduk' dediler.” Ona her acizin dayandığı asa ve her boğulanın sarıldığı ip mesabesindeki şu cevabı verdiler ki o da sırf ataları taklit etmeye tutunmaktır; yani: 'Atalarımızı bunlara tapar bulduk, biz de onlara uyarak ve onların yolundan giderek bunlara taptık' dediler. İşte bu İslâm ümmetinden olan mukallitler de aynen böyle cevap vermektedirler. Kitap ve Sünnet'i bilen bir âlim, delille çürütülmüş olan sırf şahsi görüşe göre amel etmeyi onlara yasaklayıp kınadığında: 'Bunu, babalarımızı kendisine uyarken ve görüşünü benimserken bulduğumuz imamımız söylemiştir' derler. Onların cevabı da Halîl'in [İbrâhim'in] burada verdiği şu cevaptır: { قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “[İbrâhim:] 'Andolsun, siz de atalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz' dedi.” Yani hiç kimseye gizli kalmayacak ve akıl sahibi hiçbir kimseye kapalı olmayacak derecede apaçık ve aşikâr bir hüsran içindesiniz. Zira İbrâhim'in kavmi ne zarar ne fayda veren, ne işiten ne de gören putlara tapıyorlardı; bu sapıklıktan öte bir sapıklık olamaz ve bu hüsrana denk bir hüsran bulunamaz. İslâm ehlinden olan bu mukallitler de Allah'ın Kitabı'nı ve Resûlü'nün Sünneti'ni, İslâm âlimlerinden bir âlimin -ya kendi yetersizliğinden ya da araştırmadaki kusurundan dolayı- aksine bir delile rastlamadığını zannettiği içtihatlarının kaydedildiği bir kitapla değiştirdiler. Oysa o delile ulaşan kimse ona ulaşmış ve onu işaret feneri gibi apaçık ortaya koymuştur:
............
............
كَأَنَّهُ عَلَمٌ فِي رَأْسِهِ نَارٌ
Tepesinde ateş yanan bir dağ gibi.
وَقَالَ: هَذَا كِتَابُ اللَّهِ أَوْ هَذِهِ سُنَّةُ رَسُولِهِ، وَأَنْشَدَهُمْ:
Ve şöyle dedi: 'İşte bu Allah'ın Kitabı'dır yahut işte bu O'nun Resûlü'nün Sünneti'dir.' Ve onlara şu şiiri okudu:
دَعُوا كُلَّ قَوْلٍ عِنْدَ قَوْلِ مُحَمَّدٍ ... فَمَا آمِنٌ فِي دِينِهِ كَمُخَاطِرِ
Muhammed'in sözü varken bırakın bütün sözleri ... Zira dininde emniyette olan, kendini tehlikeye atan gibi değildir.
فَقَالُوا كَمَا قَالَ الْأَوَّلُ :
Bunun üzerine onlar da önceki şairin dediği gibi dediler:
مَا أَنَا إِلَّا مِنْ غَزِيَّةَ إِنْ غَوَتْ ... غَوَيْتُ وَإِنْ تُرْشَدَ غَزِيَّةُ أُرْشَدِ
Ben ancak Gaziyye kabilesinden biriyim; şayet o saparsa ... Ben de saparım; şayet Gaziyye doğru yolu bulursa ben de doğru yola ererim.
وَقَدْ أَحْسَنَ مَنْ قَالَ:
Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
يَأْبَى الْفَتَى إِلَّا اتِّبَاعَ الْهَوَى ... وَمَنْهَجُ الْحَقِّ لَهُ وَاضِحٌ
Kişi hevâsına uymaktan geri durmaz ... Oysa hakikat yolu kendisi için apaçıktır.
ثُمَّ لَمَّا سَمِعَ أُولَئِكَ مَقَالَةَ الْخَلِيلِ قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ أَيْ: أَجَادٌّ أَنْتَ فِيمَا تَقُولُ أَمْ أَنْتَ لَاعِبٌ مَازِحٌ؟ قَالَ مُضْرِبًا عَمَّا بَنَوْا عَلَيْهِ مَقَالَتَهُمْ مِنَ التَّقْلِيدِ: بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ أَيْ: خَلَقَهُنَّ وَأَبْدَعَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ الَّذِي ذَكَرْتُهُ لَكُمْ مِنْ كَوْنِ رَبِّكُمْ هو ربّ السموات وَالْأَرْضِ دُونَ مَا عَدَاهُ مِنَ الشَّاهِدِينَ أَيِ: الْعَالِمِينَ بِهِ الْمُبَرْهِنِينَ عَلَيْهِ، فَإِنَّ الشَّاهِدَ عَلَى الشَّيْءِ هُوَ مَنْ كَانَ عَالِمًا بِهِ، مُبَرْهِنًا عَلَيْهِ، مُبَيِّنًا لَهُ.
Sonra onlar Halîl'in bu sözünü işitince: { قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ } “'Bize gerçeği mi getirdin, yoksa sen oyunbazlardan mısın?' dediler.” Yani: Söylediğin bu şeyde ciddi misin, yoksa bizimle eğlenen ve şaka yapan biri misin? [İbrâhim] onların taklide dayandırdıkları sözlerinden vazgeçerek (idrâb yaparak) şöyle dedi: { بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ } “Dedi ki: 'Hayır! Sizin Rabbiniz, onları yoktan var eden göklerin ve yerin Rabbidir.'” Yani onları yaratan ve örneksiz var edendir. { وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ } “Ben de buna”, yani Rabbinizin diğer varlıklar değil yalnızca göklerin ve yerin Rabbi olduğuna dair size zikrettiğim bu hususa { مِنَ الشَّاهِدِينَ } “şahitlik edenlerdenim.” Yani bunu kesin olarak bilen ve delillerle ispat edenlerdenim. Zira bir şeye şahit olan kimse; onu bilen, delillendiren ve açıklayan kimsedir.
وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ فِي تَهْذِيبِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، والبيهقي في الشعب، عَنْ عَائِشَةَ: «أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي مَمْلُوكِينَ يُكَذِّبُونَنِي وَيَخُونُونَنِي وَيَعْصُونَنِي، وَأَضْرِبُهُمْ وَأَشْتُمُهُمْ، فَكَيْفَ أَنَا مِنْهُمْ؟ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: يحسب ما خانوك وعصوك وكذبوك وعقابك إِيَّاهُمْ، فَإِنْ كَانَ عِقَابُكَ إِيَّاهُمْ دُونَ ذُنُوبِهِمْ كَانَ فَضْلًا لَكَ، وَإِنْ كَانَ عِقَابُكَ إِيَّاهُمْ بِقَدْرِ ذُنُوبِهِمْ كَانَ كَفَافًا لَا عَلَيْكَ وَلَا لَكَ، وَإِنْ كَانَ عِقَابُكَ إِيَّاهُمْ فَوْقَ ذُنُوبِهِمُ اقْتُصَّ لَهُمْ مِنْكَ الْفَضْلُ، فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَبْكِي وَيَهْتِفُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَمَّا تَقْرَأُ كِتَابَ اللَّهِ وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَجِدُ لِي وَلَهُمْ خَيْرًا مِنْ مُفَارَقَتِهِمْ، أُشْهِدُكَ أَنَّهُمْ أَحْرَارٌ» ، رَوَاهُ أحمد هكذا: حدّثنا أبو نوح قراد، أَخْبَرَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ فَذَكَرَهُ، وفي معناه أحاديث. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ قَالَ: التَّوْرَاةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ زَيْدٍ قَالَ: الْفُرْقانَ: الْحَقُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَيِ: الْقُرْآنُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ قَالَ: هَدَيْنَاهُ صَغِيرًا، وَفِي قَوْلِهِ:
Ahmed, Tirmizî, Tehzîb'inde İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî Âişe'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim yalan söyleyen, bana hıyanet eden ve bana isyan eden kölelerim var; ben de onları dövüyor ve onlara sövüyorum. Benim onların karşısındaki durumum ne olur?' dedi. Resûlullah ﷺ ona şöyle buyurdu: 'Onların sana hıyanet etmeleri, isyan etmeleri ve yalan söylemeleri ile senin onlara verdiğin ceza hesaplanır; şayet senin onlara verdiğin ceza günahlarından daha az ise bu senin lehine bir fazlalık olur. Şayet senin onlara verdiğin ceza günahları kadar ise başa baş olur; ne senin aleyhinedir ne de lehinedir. Şayet senin onlara verdiğin ceza günahlarından fazla olursa, o fazlalık miktarınca onlara kısas hakkı verilir.' Bunun üzerine adam ağlamaya ve feryat etmeye başladı. Resûlullah ﷺ: 'Sen Allah'ın Kitabı'nda şu ayeti okumuyor musun: { وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ } “Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir nefis en ufak bir haksızlığa uğratılmaz. Bir hardal tanesi ağırlığınca olsa bile onu getiririz. Hesap görücüler olarak biz yeteriz.”?' buyurdu. Bunun üzerine adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kendim ve onlar için onlardan ayrılmaktan daha hayırlı bir yol göremiyorum; seni şahit tutarım ki onların hepsi hürdür!' dedi.» Bunu Ahmed şu senetle rivayet etmiştir: Bize Ebû Nûh Kurâd anlattı, bize Leys b. Sa'd haber verdi, Mâlik b. Enes'ten, Zührî'den, Urve'den, Âişe'den nakletti... ve hadisi zikretti; bu manada başka hadisler de vardır. Abd b. Humeyd, Ebû Sâlih'ten { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ } ayeti hakkında: 'Tevrat'tır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Katâde'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Zeyd, 'Furkan: Haktır' demişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ } ayeti hakkında: 'Yani Kur'an'dır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; Mücâhid'den { وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ } ayeti hakkında: 'Küçükken ona hidayet verdik' dediğini, şu ayet hakkında da:
مَا هذِهِ التَّماثِيلُ قال: الأصنام.
{ مَا هذِهِ التَّماثِيلُ } “bu heykeller de nedir?” [buyruğu hakkında]: 'Putlardır' dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٥٧ الى ٧٠]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 57-70]
وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١)
{ وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١) } “'Allah'a yemin olsun ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım!' (57) Derken, belki ona başvururlar diye, içlerinden büyüğü hariç onları paramparça etti. (58) 'Bunu ilahlarımıza kim yaptı? Muhakkak o zalimlerden biridir' dediler. (59) 'Onları diline dolayan bir delikanlı işittik; kendisine İbrâhim deniyormuş' dediler. (60) 'O halde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler' dediler. (61)”
قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣) فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦)
{ قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣) فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) } “'Ey İbrâhim! İlahlarımıza bunu sen mi yaptın?' dediler. (62) [İbrâhim:] 'Hayır! Bunu şu büyükleri yapmıştır. Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!' dedi. (63) Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönüp: 'Doğrusu asıl zalimler sizlersiniz' dediler. (64) Sonra yine eski kafalarına döndürüldüler (ve dediler ki): 'Andolsun bunların konuşamayacağını sen de pekâlâ bilirsin.' (65) [İbrâhim] dedi ki: 'O halde Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz?' (66)”
أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧) قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩) وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠)
{ أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧) قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩) وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠) } “'Yuh olsun size de Allah'tan başka taptıklarınıza da! Hâlâ akıllanmayacak mısınız?' (67) 'Eğer bir şey yapacaksanız, onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!' dediler. (68) Biz de: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!' dedik. (69) Ona bir tuzak kurmak istediler, fakat biz onları en büyük hüsrana uğrayanlar kıldık. (70)”
قَوْلُهُ: وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ سَيَنْتَقِلُ مِنَ الْمُحَاجَّةِ بِاللِّسَانِ إِلَى تَغْيِيرِ الْمُنْكَرِ بِالْفِعْلِ ثقة بالله وَمُحَامَاةً عَلَى دِينِهِ، وَالْكَيْدُ: الْمَكْرُ، يُقَالُ: كَادَهُ يَكِيدُهُ كَيْدًا وَمَكِيدَةً، وَالْمُرَادُ هُنَا الِاجْتِهَادُ فِي كَسْرِ الْأَصْنَامِ. قِيلَ إِنَّهُ ﵊ قَالَ ذَلِكَ سِرًّا، وَقِيلَ: سَمِعَهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ أَيْ: بَعْدَ أَنْ تَرْجِعُوا مِنْ عِبَادَتِهَا ذَاهِبِينَ مُنْطَلِقِينَ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ لَهُمْ عِيدٌ فِي كُلِّ سَنَةٍ يَجْتَمِعُونَ فِيهِ، فَقَالُوا لِإِبْرَاهِيمَ:
{ وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Allah'a yemin olsun ki, ... putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım!” buyruğu: Allah'a güvenerek ve O'nun dinini savunarak dille tartışmaktan fiille münkeri değiştirmeye geçeceğini onlara haber vermiştir. 'Keyd' (الكَيْدُ); hile ve tuzak kurmaktır; 'kâdehû yekîdühû keyden ve mekîdeten' (كَادَهُ يَكِيدُهُ كَيْدًا وَمَكِيدَةً) denir. Buradaki kasıt putları kırmak için çaba sarf etmektir. Onun aleyhisselâm bunu gizlice söylediği rivayet edildiği gibi onlardan bir adamın bunu işittiği de söylenmiştir. { بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ } “siz arkanızı dönüp gittikten sonra” yani: Onlara tapınmaktan geri dönüp çekip gittiğiniz zaman [demektir]. Müfessirler şöyle demişlerdir: Onların her yıl toplandıkları bir bayramları vardı; İbrâhim'e:
لَوْ خَرَجْتَ مَعَنَا إِلَى عِيدِنَا أَعْجَبَكَ دِينُنَا، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ. وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً فَصِيحَةٌ، أَيْ: فَوَلَّوْا، فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا، الْجَذُّ: الْقَطْعُ وَالْكَسْرُ، يُقَالُ: جَذَذْتُ الشَّيْءَ قَطَعْتُهُ وَكَسَرْتُهُ، الْوَاحِدُ: جَذَاذَةٌ، وَالْجُذَاذُ: مَا كُسِرَ مِنْهُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَيُقَالُ لِحِجَارَةِ الذَّهَبِ الْجُذَاذُ لِأَنَّهَا تُكْسَرُ. قَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَالْأَعْمَشُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ «جِذَاذًا» بِكَسْرِ الْجِيمِ، أَيْ: كَسْرًا وَقَطْعًا، جَمْعُ جَذِيذٍ، وَهُوَ الْهَشِيمُ، مِثْلُ خَفِيفٍ وَخِفَافٍ، وَظَرِيفٍ وَظِرَافٍ. قَالَ الشَّاعِرُ:
'Bizimle bayramımıza çıksan dinimiz hoşuna giderdi' dediler. İbrâhim de bu sözü söyledi. { فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً } “onları paramparça etti” ifadesindeki 'fâ' (فَ) fasiha fâsıdır; yani: 'Onlar dönüp gittiler, o da onları paramparça etti' demektir. 'el-Cezz' (الجَذُّ); kesmek ve kırmak demektir; bir şeyi kesip kırdığında 'cezedtü'ş-şey'e' (جَذَذْتُ الشَّيْءَ) denir. Tekili 'cüzâze' (جَذَاذَةٌ), 'cüzâz' (الجُذَاذُ) ise ondan kırılan parçalardır. el-Cevherî şöyle demiştir: el-Kisâî, 'kırıldıkları için altın taşlarına cüzâz denir' demiştir. el-Kisâî, el-A'meş ve İbn Muhaysın, cîm harfinin kesresiyle «جِذَاذًا» şeklinde okumuşlardır; yani kırılmış ve parçalanmış olarak [demektir]. 'Cezîz' (جَذِيذ) kelimesinin çoğuludur ki o da ufalanmış kırıntı demektir; nitekim 'hafîf-hıfâf' (خَفِيف - خِفَاف) ve 'zarîf-zırâf' (ظَرِيف - ظِرَاف) gibidir. Şair şöyle demiştir:
جذّذ الأصام فِي مِحْرَابِهَا ... ذَاكَ فِي اللَّهِ الْعَلِيِّ الْمُقْتَدِرِ
Mabedindeki putları paramparça etti ... Bu, Yüce ve Muktedir olan Allah uğrunaydı.
وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالضَّمِّ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، أَيِ: الْحُطَامُ وَالرِّقَاقُ، فِعَالُ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، وَهَذَا هُوَ الْكَيْدُ الَّذِي وَعَدَهُمْ به. وقرأ ابن عباس وأبو السمال «جَذَاذًا» بِفَتْحِ الْجِيمِ. إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ أَيْ: لِلْأَصْنَامِ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ أَيْ: إِلَى إِبْرَاهِيمَ يَرْجِعُونَ فَيُحَاجُّهُمْ بِمَا سَيَأْتِي فَيَحُجُّهُمْ، وَقِيلَ: لَعَلَّهُمْ إِلَى الصَّنَمِ الْكَبِيرِ يَرْجِعُونَ فَيَسْأَلُونَهُ عَنِ الْكَاسِرِ لِأَنَّ مِنْ شَأْنِ الْمَعْبُودِ أَنْ يُرْجَعَ إِلَيْهِ فِي الْمُهِمَّاتِ، فَإِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِ لَمْ يَجِدُوا عِنْدَهُ خَبَرًا، فَيَعْلَمُونَ حِينَئِذٍ أَنَّهَا لَا تَجْلِبُ نَفْعًا وَلَا تَدْفَعُ ضَرَرًا، وَلَا تَعْلَمُ بِخَيْرٍ وَلَا شَرٍّ، وَلَا تُخْبِرُ عَنِ الَّذِي يَنُوبُهَا مِنَ الْأَمْرِ وَقِيلَ: لَعَلَّهُمْ إِلَى اللَّهِ يَرْجِعُونَ، وَهُوَ بَعِيدٌ جِدًّا قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَلَمَّا رَجَعُوا مِنْ عِيدِهِمْ، وَرَأَوْا مَا حَدَثَ بِآلِهَتِهِمْ، قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّوْبِيخِ وَقِيلَ: إِنَّ «مَنْ» لَيْسَتِ اسْتِفْهَامِيَّةً، بَلْ هِيَ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهَا «إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ» ، أَيْ: فَاعِلِ هَذَا ظَالِمٌ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِمْ: سَمِعْنا فَتًى إِلَخْ، فَإِنَّهُ قَالَ بِهَذَا بَعْضُهُمْ مُجِيبًا لِلْمُسْتَفْهِمِينَ لَهُمْ، وَهَذَا الْقَائِلُ هُوَ الَّذِي سَمِعَ إِبْرَاهِيمَ يَقُولُ: تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ. وَمَعْنَى يَذْكُرُهُمْ: يَعِيبُهُمْ، وَقَدْ سَبَقَ تَحْقِيقُ مِثْلِ هَذِهِ الْعِبَارَةِ، وَجُمْلَةُ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِفَتًى.
Geri kalanlar ise damme ile okumuşlardır; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim bu kıraati tercih etmişlerdir; yani kırıntılar ve küçük parçalar demektir. 'Fiâl' (فِعَال) vezni mef'ûl manasındadır; onlara vaad ettiği tuzak da işte budur. İbn Abbâs ve Ebü's-Semmâl, cîm harfinin fethasıyla «جَذَاذًا» şeklinde okumuşlardır. { إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ } “içlerinden büyüğü hariç” yani putların en büyüğü hariç; { لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ } “belki ona ... başvururlar diye” yani belki İbrâhim'e dönerler de o kendileriyle ileride gelecek delillerle tartışır ve onları delille mağlup eder; bir görüşe göre de: Belki o büyük puta başvurup onu kıranı sorarlar diye; çünkü mabudun şanı önemli işlerde kendisine başvurulmaktır. Nitekim ona başvurduklarında onun katında hiçbir haber bulamayacaklar ve o vakit bunların hiçbir fayda sağlayamayacağını, bir zararı savamayacağını, hayır ve şerden haberdar olmadığını ve başına gelen bir hadiseyi dahi haber veremeyeceğini anlayacaklardır. Bir görüşe göre de: Belki Allah'a dönerler diyedir; ancak bu çok uzak bir ihtimaldir. { قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “'Bunu ilahlarımıza kim yaptı? Muhakkak o zalimlerden biridir' dediler.” Sözde bir hazif vardır; takdiri ise şöyledir: Bayramlarından dönüp de ilahlarının başına geleni görünce bu sözü söylediler. Buradaki soru azarlama (tevbih) içindir. Bir görüşe göre 'men' (مَنْ) istifhamiyye değil mübtedadır; haberi ise { إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ } cümlesidir; yani: 'Bunu yapan zalimdir' demektir. Fakat birincisi daha uygundur; zira { سَمِعْنا فَتًى } “Bir delikanlı işittik...” demişlerdir; çünkü bu sözü içlerinden biri o soruyu soranlara cevap olarak söylemiştir. Bu söyleyen kişi de İbrâhim'in: 'Allah'a yemin olsun ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım' dediğini işiten kimsedir. { يَذْكُرُهُمْ } “onları diline dolayan” ifadesinin manası; onları ayıplayan demektir; bu ifadenin tahkiki daha önce geçmişti. { يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ } “kendisine İbrâhim deniyormuş” cümlesi ise 'fetâ' (فَتًى) kelimesinin ikinci sıfatıdır.
قَالَ الزَّجَّاجُ: وَارْتَفَعَ إِبْرَاهِيمُ عَلَى مَعْنَى: يُقَالُ لَهُ هُوَ إِبْرَاهِيمُ، فَهُوَ عَلَى هَذَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَقِيلَ: ارْتِفَاعُهُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ وَقِيلَ: مُرْتَفِعٌ عَلَى النِّدَاءِ.
ez-Zeccâc şöyle demiştir: İbrâhim kelimesi, 'ona denilir ki o İbrâhim'dir' manasında merfû kılınmıştır; binaenaleyh bu takdire göre mahzuf bir mübtedanın haberidir. Bir görüşe göre faili zikredilmeyen fiilin mef'ûlü (nâib-i fâil) olarak merfûdur. Bir görüşe göre de nida üzere merfûdur.
وَمِنْ غَرَائِبِ التَّدْقِيقَاتِ النَّحْوِيَّةِ، وَعَجَائِبِ التَّوْجِيهَاتِ الْإِعْرَابِيَّةِ، أَنَّ الْأَعْلَمَ الشَّنْتَمَرِيَّ الْأَشْبِيلِيَّ قَالَ:
Nahiv ilmindeki garip inceliklerden ve irap yönlendirmelerindeki şaşırtıcı görüşlerden biri de el-A'lem eş-Şentemerî el-İşbîlî'nin şu sözüdür:
إِنَّهُ مُرْتَفِعٌ عَلَى الْإِهْمَالِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: ذَهَبَ إِلَى رَفْعِهِ بِغَيْرِ شَيْءٍ. وَالْفَتَى: هُوَ الشَّابُّ، وَالْفَتَاةُ الشَّابَّةُ قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ الْقَائِلُونَ هُمُ السّائلون، أمروا بعضهم أن يأتوا بِهِ ظَاهِرًا بِمَرْأًى مِنَ النَّاسِ. قِيلَ:
O [İbrâhim kelimesi], ihmal üzere merfûdur. İbn Atiyye şöyle demiştir: O, hiçbir amile bağlı olmaksızın ref' edildiği görüşüne gitmiştir. 'el-Fetâ' (الفَتَى); genç erkek, 'el-fetât' (الفَتَاة) ise genç kadındır. { قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ } “'O halde onu insanların gözü önüne getirin...' dediler.” Bunu söyleyenler soruyu soran kimselerdir; birbirlerine onu açıkça, insanların gözü önünde getirmelerini emrettiler. Denildi ki:
إِنَّهُ لَمَّا بَلَغَ الْخَبَرُ نَمْرُوذَ وَأَشْرَافَ قَوْمِهِ كَرِهُوا أَنْ يَأْخُذُوهُ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ، فَقَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ لِيَكُونَ ذَلِكَ حُجَّةً عَلَيْهِ يَسْتَحِلُّونَ بِهَا مِنْهُ مَا قَدْ عَزَمُوا عَلَى أَنْ يَفْعَلُوهُ بِهِ، وَمَعْنَى لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ لَعَلَّهُمْ يَحْضُرُونَ عِقَابَهُ حَتَّى يَنْزَجِرَ غَيْرُهُ عَنِ الِاقْتِدَاءِ بِهِ فِي مِثْلِ هَذَا، وَقِيلَ: لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ عَلَيْهِ بِأَنَّهُمْ رَأَوْهُ يَكْسِرُ الْأَصْنَامَ، أَوْ لَعَلَّهُمْ
Haber Nemrud'a ve kavminin ileri gelenlerine ulaşınca, onu delilsiz olarak yakalamak istemediler; bu sözü, ona karşı yapmayı kararlaştırdıkları şeyi kendilerine meşru kılacak bir delil olsun diye söylediler. { لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ } “Umulur ki onlar şahitlik ederler” ifadesinin manası; başkaları bu konuda ona uymaktan çekinsin diye belki onun cezalandırılmasına şahit olurlar/hazır bulunurlar demektir. Bir görüşe göre: Putları kırarken onu gördüklerine şahitlik ederler veya
يَشْهَدُونَ طَعْنَهُ عَلَى أَصْنَامِهِمْ، وَجُمْلَةُ قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ: فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ حِينَ أَتَوْا بِهِ فَاسْتَفْهَمُوهُ هَلْ فَعَلَ ذَلِكَ لِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِ فِي زَعْمِهِمْ قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا أَيْ: قَالَ إِبْرَاهِيمُ مُقِيمًا لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، مُبَكِّتًا لَهُمْ، بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا، مُشِيرًا إِلَى الصَّنَمِ الَّذِي تَرَكَهُ ولم يكسره فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ أَيْ: إِنْ كَانُوا مِمَّنْ يُمْكِنُهُ النُّطْقَ وَيَقْدِرُ عَلَى الْكَلَامِ وَيَفْهَمُ مَا يقال له فيجيب عنه بما يطابقه، أراد ﵊ أن يبيّن لهم أن من لا يتكلم ولا يعلم ليس بمستحق للعبادة، وَلَا يَصِحُّ فِي الْعَقْلِ أَنْ يُطْلَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ إِلَهٌ. فَأُخْرِجَ الْكَلَامُ مَخْرَجَ التَّعْرِيضِ لَهُمْ بِمَا يُوقِعُهُمْ فِي الِاعْتِرَافِ بِأَنَّ الْجَمَادَاتِ الَّتِي عَبَدُوهَا لَيْسَتْ بِآلِهَةٍ، لِأَنَّهُمْ إِذَا قَالُوا إِنَّهُمْ لَا يَنْطِقُونَ، قَالَ لَهُمْ: فَكَيْفَ تَعْبُدُونَ مَنْ يَعْجَزُ عَنِ النُّطْقِ، وَيَقْصُرُ عَنْ أَنْ يَعْلَمَ بِمَا يَقَعُ عِنْدَهُ فِي الْمَكَانِ الَّذِي هُوَ فِيهِ؟ فَهَذَا الْكَلَامُ مِنْ بَابِ فَرْضِ الْبَاطِلِ مَعَ الْخَصْمِ حَتَّى تَلْزَمَهُ الْحُجَّةُ وَيَعْتَرِفَ بِالْحَقِّ، فَإِنَّ ذَلِكَ أَقْطَعُ لِشُبْهَتِهِ وَأَدْفَعُ لِمُكَابَرَتِهِ، وَقِيلَ أَرَادَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِنِسْبَةِ الْفِعْلِ إِلَى ذَلِكَ الْكَبِيرِ مِنَ الْأَصْنَامِ أَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ غَارَ وَغَضِبَ مِنْ أَنْ يُعْبَدَ وَتُعْبَدَ الصِّغَارُ مَعَهُ إِرْشَادًا لَهُمْ إِلَى أَنَّ عِبَادَةَ هَذِهِ الْأَصْنَامِ الَّتِي لَا تَسْمَعُ وَلَا تُبْصِرُ، وَلَا تَنْفَعُ وَلَا تَدْفَعُ، لَا تُسْتَحْسَنُ فِي الْعَقْلِ مَعَ وُجُودِ خَالِقِهَا وَخَالِقِهِمْ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وقرأ ابن السّميقع بَلْ فَعَلَهُ بِتَشْدِيدِ اللَّامِ، عَلَى مَعْنَى بَلْ فَلَعَلَّ الْفَاعِلَ كَبِيرُهُمْ فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ أَيْ: رَجَعَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ رُجُوعَ الْمُنْقَطِعِ عَنْ حُجَّتِهِ، الْمُتَفَطِّنِ لِصِحَّةِ حُجَّةِ خَصْمِهِ الْمُرَاجِعِ لِعَقْلِهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ تَنَبَّهُوا وَفَهِمُوا عِنْدَ هَذِهِ الْمُقَاوَلَةِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ إِبْرَاهِيمَ أَنَّ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى دَفْعِ الْمَضَرَّةِ عَنْ نَفْسِهِ، وَلَا عَلَى الْإِضْرَارِ بِمَنْ فَعَلَ بِهِ مَا فَعَلَهُ إِبْرَاهِيمُ بِتِلْكَ الْأَصْنَامِ، يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَحِقًّا لِلْعِبَادَةِ، وَلِهَذَا فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ أَيْ:
putlarını ayıpladığına şahitlik ederler [demektir]. { قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ } “'Ey İbrâhim! Bunu ilahlarımıza sen mi yaptın?' dediler” cümlesi, takdiri bir sorunun cevabı olan müste'nefe bir cümledir. Sözde bir hazif vardır; takdiri ise şöyledir: İbrâhim'i getirdiklerinde o geldi; onlar da kendi zanlarınca aleyhine delil getirmek için bunu kendisinin yapıp yapmadığını sordular. { قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } “[İbrâhim] 'Hayır, belki de bu işi onların şu büyükleri yapmıştır...' dedi”; yani İbrâhim onlara karşı hüccet ikame ederek ve onları susturarak, dokunmayıp kırmadığı puta işaretle: 'Bilakis bunu onların şu büyüğü yapmıştır' dedi. { فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ } “...Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!”; yani eğer konuşabilen, kelama güç yetiren, kendisine söyleneni anlayıp ona uygun şekilde cevap veren kimselerden iseler [onlara sorun]! [İbrâhim] aleyhisselâm, konuşmayan ve bilmeyen bir varlığın ibadete layık olmadığını ve aklen ona 'ilah' denilmesinin sahih olmayacağını onlara açıklamak istedi. Söz, taptıkları bu cansız varlıkların ilah olmadığını itiraf etmelerini sağlayacak bir tariz üslubuyla sevk edilmiştir. Çünkü onlar: 'Bunlar konuşamaz' dediklerinde, İbrâhim onlara: 'O halde konuşmaktan aciz olan ve bulunduğu yerde yanı başında gerçekleşen şeyi bilmekten yetersiz kalan şeylere nasıl tapıyorsunuz?' diyecektir. Bu ifade, hasma karşı delil sabit olsun ve hakkı itiraf etsin diye hasımla batılı farz etme (farz-ı muhâl) kabilindendir. Zira bu yöntem onun şüphesini daha kesin kesip atar ve inadını daha iyi savar. Bir görüşe göre İbrâhim aleyhisselâm fiili putların büyüğüne nispet etmekle; kendisiyle beraber küçük putlara da tapılmasına öfkelenip kıskandığı için onun bu işi yaptığını kastetmiştir. Bu da onları, kendilerini ve o putları yaratan [Allah] varken işitmeyen, görmeyen, fayda ve zarar veremeyen bu putlara tapmanın aklen çirkin olduğunu göstermeye bir irşaddır. Ancak birinci görüş daha uygundur. İbnü's-Semeyka' { بَلْ فَعَلَهُ } ifadesini lâm'ın şeddesiyle [bel-le'alle] şeklinde okumuştur ki bu da 'bilakis belki de fail onların büyüğüdür' manasındadır. { فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ } “Bunun üzerine kendi vicdanlarına döndüler”; yani delili tükenmiş, hasmının delilinin doğruluğunu kavramış ve aklını başına toplamış kimseler gibi birbirlerine döndüler. Çünkü onlar, İbrâhim ile aralarındaki bu konuşma esnasında, kendisinden zararı defetmeye ve İbrâhim'in o putlara yaptığı muameleyi yapan kimseye zarar vermeye güç yetiremeyen bir varlığın ibadete layık olmasının imkânsız olduğunu anlayıp fark ettiler. İşte bu yüzden: { فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ } “'Gerçekten siz zalimlerin ta kendilerisiniz' dediler”; yani:
قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ لِأَنْفُسِكُمْ بِعِبَادَةِ هَذِهِ الْجَمَادَاتِ، وَلَيْسَ الظَّالِمُ مَنْ نَسَبْتُمُ الظُّلْمَ إِلَيْهِ بِقَوْلِكُمْ:
Birbirlerine şöyle dediler: 'Bu cansız varlıklara tapmakla siz kendi kendinize zulmedenlersiniz. Zalim olan kimse, sizin:
إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ أَيْ: رَجَعُوا إِلَى جَهْلِهِمْ وَعِنَادِهِمْ، شَبَّهَ سُبْحَانَهُ عَوْدَهُمْ إِلَى الْبَاطِلِ بِصَيْرُورَةِ أَسْفَلِ الشَّيْءِ أَعْلَاهُ، وقيل: المعنى: أنهم طأطئوا رؤوسهم خجلا مِنْ إِبْرَاهِيمَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ نكسوا رؤوسهم بِفَتْحِ الْكَافِ، وَإِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَيْهِمْ، حَتَّى يَصِحَّ هذا التفسير، بل قال: «نكسوا على رؤوسهم» وَقُرِئَ «نُكِّسُوا» بِالتَّشْدِيدِ، ثُمَّ قَالُوا بَعْدَ أَنْ نُكِسُوا مُخَاطِبِينَ لِإِبْرَاهِيمَ: لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ أَيْ: قَائِلِينَ لِإِبْرَاهِيمَ لَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ النطق ليس من شأن هذه الأصنام، ف قالَ إِبْرَاهِيمُ مُبَكِّتًا لَهُمْ، وَمُزْرِيًا عَلَيْهِمْ: أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً مِنَ النَّفْعِ وَلا يَضُرُّكُمْ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الضَّرَرِ، ثُمَّ تَضَجَّرَ ﵇ مِنْهُمْ، فَقَالَ: أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَفِي هَذَا تَحْقِيرٌ لَهُمْ وَلِمَعْبُودَاتِهِمْ، وَاللَّامُ فِي «لَكُمْ» لِبَيَانِ الْمُتَأَفَّفِ بِهِ أَيْ: لَكُمْ وَلِآلِهَتِكُمْ، وَالتَّأَفُّفُ: صَوْتٌ يَدُلُّ عَلَى التَّضَجُّرِ أَفَلا تَعْقِلُونَ أَيْ: لَيْسَ لَكُمْ عُقُولٌ تَتَفَكَّرُونَ بِهَا، فَتَعْلَمُونَ هَذَا الصُّنْعَ الْقَبِيحَ الَّذِي صَنَعْتُمُوهُ قالُوا حَرِّقُوهُ أَيْ: قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ لَمَّا أَعْيَتْهُمُ الْحِيلَةُ فِي دَفْعِ إِبْرَاهِيمَ، وَعَجَزُوا عَنْ مُجَادَلَتِهِ، وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ مَسَالِكُ الْمُنَاظَرَةِ: حَرِّقُوا إِبْرَاهِيمَ، انْصِرَافًا مِنْهُمْ إِلَى طَرِيقِ الظُّلْمِ وَالْغَشْمِ، وَمَيْلًا مِنْهُمْ إِلَى إِظْهَارِ الْغَلَبَةِ بِأَيِّ وَجْهٍ كَانَ، وَعَلَى أَيِّ أَمْرٍ اتَّفَقَ، وَلِهَذَا قَالُوا: وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ أَيِ: انْصُرُوهَا
{ إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Muhakkak o zalimlerdendir” sözünüzle kendisine zulüm nispet ettiğiniz kimse değildir.' { ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ } “Sonra yine baş aşağı edildiler (eski inatlarına döndüler)”; yani cehaletlerine ve inatlarına geri döndüler. Allah Teâlâ onların batıla dönüşlerini, bir şeyin altının üstüne gelmesine benzetmiştir. Bir görüşe göre mana şöyledir: İbrâhim'den utandıkları için başlarını öne eğdiler. Ancak bu zayıf bir görüştür; zira bu tefsirin sahih olabilmesi için kâf harfinin fethasıyla ve fiilin onlara isnadıyla 'nekesû ruûsehüm' dememiş, bilakis { نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ } buyurmuştur. [Bu kelime] şedde ile «نُكِّسُوا» şeklinde de okunmuştur. Sonra baş aşağı edildikten sonra İbrâhim'e hitaben şöyle dediler: { لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ } “'Andolsun bunların konuşamayacağını pekâlâ bilmektesin' dediler”; yani İbrâhim'e: 'Konuşmanın bu putların harcı olmadığını pekâlâ biliyorsun' dediler. Bunun üzerine { قالَ } İbrâhim onları susturarak ve kınayarak şöyle dedi: { أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً } “'Hâlâ Allah'ı bırakıp da size hiçbir şekilde fayda vermeyen...'” yani hiçbir fayda sağlayamayan { وَلا يَضُرُّكُمْ } “...ve hiçbir şekilde zarar da veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz?” Sonra [İbrâhim] aleyhisselâm onlardan usanç duyup bıkkınlık göstererek şöyle dedi: { أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “'Yuh olsun size de Allah'ı bırakıp taptıklarınıza da!'” Bu ifadede onlara ve taptıklarına yönelik bir aşağılama vardır. «لَكُمْ» kelimesindeki lâm harfi, kendisinden usanç duyulan şeyi beyan içindir; yani: 'Size ve ilahlarınıza yuh olsun!' demektir. Teeffüf (öf/yuh demek), bıkkınlık ve usanca delalet eden bir sestir. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “'Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?'”; yani sizin düşünecek, böylece yaptığınız bu çirkin işi anlayacak bir aklınız yok mu? { قالُوا حَرِّقُوهُ } “'Onu yakın...' dediler”; yani İbrâhim'i defetme hususunda çareleri tükenip onunla tartışmaktan aciz kalınca ve münazara yolları onlara daralınca, zulüm ve zorbalık yoluna saparak ve ne şekilde olursa olsun, hangi yolla gerçekleşirse gerçekleşsin galip gelme arzusuna meylederek birbirlerine: 'İbrâhim'i yakın' dediler. İşte bu sebeple şöyle dediler: { وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ } “'...Eğer [bir şey] yapacaksanız ilahlarınıza yardım edin!' [dediler]”; yani:
بِالِانْتِقَامِ مِنْ هَذَا الَّذِي فَعَلَ بِهَا مَا فَعَلَ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ لِلنَّصْرِ وَقِيلَ: هَذَا الْقَائِلُ هُوَ نُمْرُوذُ وَقِيلَ: رَجُلٌ مِنَ الْأَكْرَادِ قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ: فَأَضْرَمُوا النَّارَ، وَذَهَبُوا بِإِبْرَاهِيمَ إِلَيْهَا، فَعِنْدَ ذَلِكَ قُلْنَا: يَا نَارُ كُونِي ذَاتَ بَرْدٍ وَسَلَامٍ وَقِيلَ: إِنَّ انْتِصَابَ سَلَامًا عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَسَلَّمْنَا سَلَامًا عَلَيْهِ وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً أَيْ: مَكْرًا فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ أَيْ:
Eğer yardım edecekseniz, ilahlarınıza bu muameleyi yapan kimseden intikam alarak onlara yardım edin! Bir görüşe göre bu sözü söyleyen kişi Nemrud'dur. Bir görüşe göre de Kürtlerden bir adamdır. { قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } “'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol' dedik.” Sözde bir hazif vardır; takdiri şöyledir: Ateşi yaktılar ve İbrâhim'i oraya götürdüler; işte o esnada Biz: 'Ey ateş! İbrâhim'e serin ve selamet ol' dedik. Bir görüşe göre 'selâmen' kelimesinin mansub oluşu, mahzuf bir fiilin masdarı olması sebebiyledir; yani: 've ona selam ve selamet verdik' demektir. { وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً } “Ona bir tuzak kurmak istediler”; yani bir hile [planladılar]. { فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ } “Fakat Biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık”; yani:
أَخْسَرَ مِنْ كُلِّ خَاسِرٍ وَرَدَدْنَا مَكْرَهُمْ عَلَيْهِمْ فَجَعَلْنَا لَهُمْ عَاقِبَةَ السُّوءِ كَمَا جَعَلْنَا لِإِبْرَاهِيمَ عَاقِبَةَ الْخَيْرِ.
Her hüsrana uğrayandan daha ziyade hüsrana uğrattık; hilelerini kendi aleyhlerine çevirdik ve İbrâhim'e hayırlı bir akıbet kıldığımız gibi onlar için de kötü bir akıbet kıldık.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَمَّا خَرَجَ قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ إِلَى عِيدِهِمْ مَرُّوا عَلَيْهِ، فَقَالُوا: يَا إِبْرَاهِيمُ أَلَا تَخْرُجُ مَعَنَا؟ قَالَ: إِنِّي سَقِيمٌ، وَقَدْ كَانَ بالأمس قال: تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ فَسَمِعَهُ نَاسٌ مِنْهُمْ، فَلَمَّا خَرَجُوا انْطَلَقَ إِلَى أَهْلِهِ، فَأَخَذَ طَعَامًا، ثُمَّ انْطَلَقَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ، فَقَالَ: أَلَا تَأْكُلُونَ؟ فَكَسَرَهَا إِلَا كَبِيرَهُمْ، ثُمَّ رَبَطَ فِي يَدِهِ الَّذِي كَسَرَ بِهِ آلِهَتَهُمْ، فَلَمَّا رَجَعَ الْقَوْمُ مِنْ عِيدِهِمْ دَخَلُوا، فَإِذَا هُمْ بِآلِهَتِهِمْ قَدْ كُسِرَتْ، وَإِذَا كَبِيرُهُمْ فِي يَدِهِ الَّذِي كَسَّرَ الْأَصْنَامَ، قَالُوا: مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا؟
İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'in kavmi bayramlarına gitmek üzere çıktıklarında onun yanından geçtiler ve: 'Ey İbrâhim! Bizimle gelmiyor musun?' dediler. O da: 'Ben hastayım' dedi. Oysa daha dün: { تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ } “Allah'a yemin olsun ki siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” demiş ve içlerinden bazıları bunu işitmişti. Onlar çıkıp gidince ailesinin yanına vardı, biraz yemek aldı; sonra ilahlarının yanına gidip yemeği onlara yaklaştırdı ve: 'Yemiyor musunuz?' dedi. Ardından büyükleri hariç onları kırdı; sonra da putlarını ne ile kırdıysa onu büyüğünün eline bağladı. Kavim bayramlarından dönüp içeri girdiklerinde bir de baktılar ki ilahları kırılmış ve putları kıran şey de büyüklerinin elinde! 'İlahlarımıza bunu kim yaptı?' dediler.
فَقَالَ الَّذِينَ سَمِعُوا إِبْرَاهِيمَ يقول: تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ فَجَادَلَهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ إِبْرَاهِيمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: جُذاذاً قَالَ: حُطَامًا.
İbrâhim'in: { تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” dediğini işitenler: { سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ } “Onları diline dolayan bir delikanlı işitmiştik” dediler. İşte o zaman İbrâhim onlarla münazara etti. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, o: { جُذاذاً } “parça parça” ayeti hakkında: 'Kırıntılar/ufalanmış parçalar' demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: فُتَاتًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا قَالَ: عَظِيمُ آلِهَتِهِمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayetine göre: 'Kırıntı' demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in yine ondan rivayet ettiğine göre, { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } “Belki de bu işi onların şu büyükleri yapmıştır” ifadesi hakkında: 'İlahlarının en büyüğü' demiştir. Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ فِي شَيْءٍ قَطُّ إِلَّا فِي ثَلَاثٍ كُلُّهُنَّ فِي اللَّهِ: قَوْلُهُ: إِنِّي سَقِيمٌ وَلَمْ يَكُنْ سَقِيمًا، وَقَوْلُهُ لِسَارَّةَ: أُخْتِي ، وَقَوْلُهُ: بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا» وَهَذَا الْحَدِيثُ هُوَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ بِأَطْوَلَ مِنْ هَذَا. وَقَدْ رَوَى نَحْوَ هذا أبو يعلى من حديث أَبِي سَعِيدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا جُمِعَ لِإِبْرَاهِيمَ مَا جُمِعَ، وَأُلْقِيَ فِي النَّارِ، جَعَلَ خَازِنُ الْمَطَرَ يَقُولُ: مَتَى أُومَرُ بِالْمَطَرِ فَأُرْسِلَهُ؟ فَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ أَسْرَعَ، قَالَ اللَّهُ: كُونِي بَرْداً وَسَلاماً فَلَمْ يَبْقَ فِي الْأَرْضِ نَارٌ إِلَّا طُفِئَتْ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ حِبَّانَ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ أبي حاتم والطبراني عَنْ عَائِشَةُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ لَمْ تَكُنْ دَابَّةٌ إِلَّا تُطْفِئُ عَنْهُ النَّارَ، غَيْرَ الْوَزَغِ فَإِنَّهُ كَانَ يَنْفُخُ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، فَأَمْرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَتْلِهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: أَوَّلُ كَلِمَةٍ قَالَهَا إِبْرَاهِيمُ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İbrâhim, hepsi de Allah uğrunda olan üç durum hariç hiçbir şeyde asla yalan söylememiştir: 'Ben hastayım' demesi -oysa hasta değildi-, Sâre'ye: '[Bu] kız kardeşimdir' demesi ve 'Bilakis bu işi onların şu büyükleri yapmıştır' demesi.» Bu hadis Sahîhayn'da Ebû Hüreyre hadisi olarak bundan daha uzun bir metinle yer almaktadır. Ebû Ya'lâ da Ebû Saîd hadisinden bunun bir benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim için toplanan [odunlar] toplanıp ateşe atıldığında, yağmur meleği: 'Ne zaman yağmurla emrolunacağım da onu göndereceğim?' demeye başladı. Fakat Allah'ın emri daha hızlı davrandı; Allah Teâlâ: { كُونِي بَرْداً وَسَلاماً } “Serin ve selamet ol” buyurdu ve yeryüzünde sönmeyen hiçbir ateş kalmadı. Ahmed, İbn Mâce, İbn Hibbân, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin Âişe'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İbrâhim ateşe atıldığı vakit, keler (kertenkele) hariç hiçbir hayvan yoktu ki ateşi ondan söndürmeye çalışmasın; o ise İbrâhim'in üzerine [ateşi] üflüyordu. Bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun öldürülmesini emretti.» İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te ve İbnü'l-Münzir'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim ateşe atıldığında söylediği ilk söz «Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl» (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir) oldu. İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayetine göre, o:
يا نارُ كُونِي قَالَ: كَانَ جِبْرِيلُ هُوَ الَّذِي نَادَاهَا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَوْ لَمْ يُتْبِعْ بَرْدَهَا سَلَامًا لَمَاتَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ بَرْدِهَا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَلِيٍّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُعْتَمِرِ بْنِ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ: جَاءَ جِبْرِيلُ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ يُوثَقُ لِيُلْقَى فِي النَّارِ، فَقَالَ: يَا إِبْرَاهِيمُ أَلَكَ حَاجَةٌ؟
{ يا نارُ كُونِي } “Ey ateş, ol!” ayeti hakkında şöyle demiştir: Ateşe seslenen Cebrâîl idi. Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Eğer Allah ateşin soğukluğunun peşinden selameti getirmeseydi, İbrâhim onun soğukluğundan ölürdü. Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ali'den de bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr'in Mu'temir b. Süleyman et-Teymî'den, onun da bazı arkadaşlarından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cebrâîl, İbrâhim ateşe atılmak üzere bağlanırken yanına geldi ve: 'Ey İbrâhim, bir ihtiyacın var mı?' dedi.
قَالَ: أَمَّا إِلَيْكَ فَلَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ كَعْبٍ قَالَ: مَا أَحْرَقَتِ النار من إبراهيم
[İbrâhim] şöyle dedi: 'Sana [olan ihtiyacıma gelince,] hayır!' İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ateş, İbrâhim'in
إِلَّا وَثَاقَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: أُخْبِرْتُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ، فَكَانَ فِيهَا إِمَّا خَمْسِينَ وَإِمَّا أَرْبَعِينَ، قَالَ: مَا كُنْتُ أَيَّامًا وَلَيَالِيَ قَطُّ أَطْيَبَ عَيْشًا إِذْ كُنْتُ فِيهَا، وَدِدْتُ أَنَّ عَيْشِي وَحَيَاتِي كُلَّهَا مِثْلَ عيشي إذ كنت فيها.
yalnızca bağlarını yaktı. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Minhâl b. Amr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana bildirildiğine göre İbrâhim ateşe atıldı ve orada ya elli ya da kırk [gün] kaldı. [İbrâhim] dedi ki: 'Orada bulunduğum gün ve gecelerden daha tatlı bir hayatı asla yaşamadım; bütün ömrümün ve hayatımın, orada bulunduğum zamanki yaşantım gibi olmasını arzu ederdim.'
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧١ الى ٧٧]
[Enbiyâ Suresi (21), Ayet 71-77]
وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١) وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ (٧٣) وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥)
{ وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١) وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ (٧٣) وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) } “Onu da Lût'u da alemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık. (71) Ona İshak'ı ve fazladan bir bağış olarak da Ya'kûb'u lütfettik; her birini salih kimseler kıldık. (72) Onları emrimizle hidayete erdiren önderler yaptık; kendilerine hayırlı işler yapmayı, namazı dosdoğru kılmayı ve zekât vermeyi vahyettik. Onlar yalnızca Bize ibadet eden kimselerdi. (73) Lût'a da bir hüküm (peygamberlik/hikmet) ve ilim verdik; onu çirkin işler yapan o memleketten kurtardık. Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavimdi. (74) Onu da rahmetimizin içine aldık. Çünkü o salihlerdendi. (75)”
وَنُوحاً إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧)
{ وَنُوحاً إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧) } “Daha önce Nûh da [Bize] yalvarmıştı; Biz de onun duasını kabul etmiş, kendisini ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık. (76) Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım etmiştik. Gerçekten onlar kötü bir kavimdi; Biz de onların hepsini suda boğduk. (77)”
قَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ لُوطًا هُوَ ابْنُ أَخِي إِبْرَاهِيمَ، فَحَكَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَاهُنَا أَنَّهُ نَجَّى إِبْرَاهِيمَ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَهِيَ أَرْضُ الشَّامِ، وَكَانَا بِالْعِرَاقِ، وَسَمَّاهَا سُبْحَانَهُ مُبَارَكَةً لِكَثْرَةِ خِصْبِهَا وَثِمَارِهَا وَأَنْهَارِهَا، وَلِأَنَّهَا مَعَادِنُ الْأَنْبِيَاءِ وَأَصْلُ الْبَرَكَةِ ثُبُوتُ الْخَيْرِ، وَمِنْهُ بَرَكَ الْبَعِيرُ إِذَا لَزِمَ مَكَانَهُ فَلَمْ يَبْرَحْ، وَقِيلَ: الْأَرْضُ الْمُبَارَكَةُ مَكَّةُ وَقِيلَ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ لِأَنَّ مِنْهَا بَعَثَ اللَّهُ أَكْثَرَ الْأَنْبِيَاءِ، وَهِيَ أَيْضًا كَثِيرَةُ الْخِصْبِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تفسير العالمين. ثم قال سبحانه ممتنا على إبراهيم وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً النَّافِلَةُ: الزِّيَادَةُ، وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ قَدْ سَأَلَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَهَبَ لَهُ وَلَدًا، فَوَهَبَ لَهُ إِسْحَاقَ، ثُمَّ وَهَبَ لِإِسْحَاقَ يَعْقُوبَ مِنْ غَيْرِ دُعَاءٍ، فَكَانَ ذَلِكَ نَافِلَةً، أَيْ: زِيَادَةً وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالنَّافِلَةِ هُنَا الْعَطِيَّةُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَقِيلَ:
Lût'un İbrâhim'in kardeşinin oğlu olduğu daha önce geçmişti. Allah Teâlâ burada İbrâhim'i ve Lût'u âlemler için bereketli kıldığı yere ulaştırıp kurtardığını anlatmaktadır. Müfessirler şöyle demişlerdir: Orası Şam diyarıdır; onlar ise Irak'taydılar. Allah Teâlâ bereketinin, meyvelerinin ve nehirlerinin çokluğu ile peygamberlerin menbaı olması sebebiyle orayı 'mübarek' olarak isimlendirmiştir. Bereketin aslı, hayrın sabit ve devamlı olmasıdır; nitekim devenin bir yerde çöküp yerinden kıpırdamaması durumunda 'berake'l-baîr' (deve çöktü) denmesi bundandır. Bir görüşe göre mübarek kılınan yer Mekke'dir. Bir görüşe göre de Beytü'l-Makdis'tir; zira Allah peygamberlerin çoğunu oradan göndermiştir ve oranın da bereketi pek çoktur. 'Âlemîn' kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. Sonra Allah Teâlâ İbrâhim'e olan nimetini hatırlatarak şöyle buyurdu: { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً } “Ona İshak'ı ve fazladan bir bağış olarak da Ya'kûb'u lütfettik.” 'en-Nâfile' (النَّافِلَة); fazlalık, ilave demektir. İbrâhim, Allah Teâlâ'dan kendisine bir evlat bahşetmesini istemiş, O da ona İshak'ı bağışlamıştı; ardından dua etmeksizin İshak'a da Ya'kûb'u bağışladı. İşte bu durum bir nâfile, yani fazladan bir lütuf oldu. Bir görüşe göre buradaki nâfileden maksat bağıştır; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Bir görüşe göre ise:
النَّافِلَةُ هُنَا وَلَدُ الْوَلَدِ لِأَنَّهُ زِيَادَةٌ عَلَى الْوَلَدِ، وَانْتِصَابُ نَافِلَةً عَلَى الْحَالِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: النَّافِلَةُ: يَعْقُوبُ خَاصَّةً لِأَنَّهُ وَلَدُ الْوَلَدِ وَكُلًّا جَعَلْنا صالِحِينَ أَيْ: وَكُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ: إِبْرَاهِيمَ وَلُوطٍ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، لَا بَعْضِهِمْ دُونَ بَعْضٍ جَعَلْنَاهُ صَالِحًا عَامِلًا بِطَاعَةِ اللَّهِ تَارِكًا لِمَعَاصِيهِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالصَّلَاحِ هُنَا النُّبُوَّةُ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا أَيْ: رُؤَسَاءَ يُقْتَدَى بِهِمْ فِي الْخَيْرَاتِ وَأَعْمَالِ الطَّاعَاتِ، وَمَعْنَى بِأَمْرِنَا: بِأَمْرِنَا لَهُمْ بِذَلِكَ، أَيْ: بِمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ الْوَحْيِ وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ أَيْ: أَنْ يَفْعَلُوا الطَّاعَاتِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْخَيْرَاتِ شَرَائِعُ النُّبُوَّاتِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ أَيْ: كَانُوا لَنَا خَاصَّةً دُونَ غَيْرِنَا مُطِيعِينَ، فَاعِلِينَ لِمَا نَأْمُرُهُمْ بِهِ، تَارِكِينَ مَا نَنْهَاهُمْ عَنْهُ وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً انْتِصَابُ لُوطًا بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ «آتَيْنَاهُ» ، أَيْ: وَآتَيْنَا لُوطًا آتَيْنَاهُ وَقِيلَ: بِنَفْسِ الْفِعْلِ الْمَذْكُورِ بَعْدَهُ وَقِيلَ: بِمَحْذُوفٍ هُوَ اذْكُرْ، وَالْحُكْمُ: النُّبُوَّةُ، وَالْعِلْمُ: الْمَعْرِفَةُ بِأَمْرِ الدِّينِ وَقِيلَ: الْحُكْمُ: هُوَ فَصْلُ الْخُصُومَاتِ بِالْحَقِّ وَقِيلَ: هُوَ الْفَهْمُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ الْقَرْيَةُ هِيَ سَدُومُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَمَعْنَى «تعمل الخبائث» : يعمل أهلها الخبائث، فوصفت الْقَرْيَةَ بِوَصْفِ أَهْلِهَا، وَالْخَبَائِثُ الَّتِي كَانُوا يَعْمَلُونَهَا هي
Buradaki nâfile torundur; zira torun, evladın üzerine bir fazlalıktır. 'Nâfileten' kelimesinin mansub oluşu hal olduğu içindir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Nâfile özellikle Ya'kûb'dur, çünkü o torundur. { وَكُلًّا جَعَلْنا صالِحِينَ } “...ve her birini salih kimseler kıldık”; yani bu dört kimseden her birini -İbrâhim, Lût, İshak ve Ya'kûb'u, bazılarını değil hepsini- salih, Allah'a itaatle amel eden ve O'na isyandan kaçınan kimseler kıldık. Bir görüşe göre buradaki salah (salihlik) ile peygamberlik kastedilmiştir. { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا } “Onları emrimizle hidayete erdiren önderler yaptık”; yani hayır işlerinde ve taat amellerinde kendilerine uyulan reisler/önderler kıldık. { بِأَمْرِنا } “emrimizle” ifadesinin manası; onlara bunu emretmemizle, yani kendilerine indirdiğimiz vahiy iledir. { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ } “kendilerine hayırlı işler yapmayı... vahyettik”; yani taatleri işlemelerini [vahyettik]. Bir görüşe göre hayırlardan maksat peygamberlik şeriatleridir. { وَكانُوا لَنا عابِدِينَ } “Onlar yalnızca Bize ibadet eden kimselerdi”; yani başkasına değil yalnızca Bize itaat eden, kendilerine emrettiğimiz şeyleri yapan, yasakladığımız şeyleri terk eden kimselerdi. { وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } “Lût'a da bir hüküm ve ilim verdik.” 'Lût'an' kelimesinin nasbı, { آتَيْنَاهُ } fiilinin delalet ettiği muzmer bir fiil sebebiyledir; yani 've Lût'a verdik, ona verdik' demektir. Bir görüşe göre kendisinden sonra zikredilen fiilin bizzat kendisi ile mansubdur. Bir görüşe göre de mahzuf olan 'üzkür' (hatırla) fiiliyledir. 'el-Hükm' (الحُكْم); peygamberlik, 'el-ilm' (العِلْم) ise din işini bilmektir. Bir görüşe göre hüküm: Düşmanlıkları ve davaları hak ile çözmektir. Bir görüşe göre de anlayıştır. { وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ } “Onu çirkin işler yapan o memleketten kurtardık.” Bu memleket daha önce geçtiği üzere Sedûm'dur. { كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ } “çirkin işler yapıyordu” ifadesinin manası; halkı çirkin işler yapıyordu demektir; nitekim karye (memleket), ahalisinin vasfıyla vasıflanmıştır. Onların yaptıkları çirkin işler ise:
اللِّوَاطَةُ وَالضُّرَاطُ وَخَذْفُ الْحَصَى كَمَا سَيَأْتِي، ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ أَيْ: خَارِجِينَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ، وَالْفُسُوقُ: الْخُرُوجُ كَمَا تَقَدَّمَ وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا بِإِنْجَائِنَا إِيَّاهُ مِنَ الْقَوْمِ الْمَذْكُورِينَ، وَمَعْنَى «فِي رَحْمَتِنَا» : فِي أَهْلِ رَحْمَتِنَا، وَقِيلَ: فِي النُّبُوَّةِ، وَقِيلَ: فِي الْإِسْلَامِ، وَقِيلَ: فِي الْجَنَّةِ إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى وَنُوحاً إِذْ نَادَى أَيْ: وَاذْكُرْ نُوحًا إِذْ نَادَى رَبَّهُ مِنْ قَبْلُ أَيْ: مِنْ قَبْلِ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ الْمَذْكُورِينَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ دُعَاءَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ أَيْ: مِنَ الْغَرَقِ بِالطُّوفَانِ، وَالْكَرْبُ: الْغَمُّ الشَّدِيدُ، وَالْمُرَادُ بِأَهْلِهِ الْمُؤْمِنُونَ مِنْهُمْ وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أَيْ: نَصَرْنَاهُ نَصْرًا مُسْتَتْبَعًا لِلِانْتِقَامِ مِنَ الْقَوْمِ الْمَذْكُورِينَ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: مَنَعْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مِنْ بِمَعْنَى عَلَى. ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ أَيْ: لَمْ نَتْرُكْ مِنْهُمْ أَحَدًا، بَلْ أَغْرَقْنَا كَبِيرَهُمْ وَصَغِيرَهُمْ بِسَبَبِ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الذَّنْبِ.
İleride geleceği üzere livâta (eşcinsellik), yellenmek ve çakıl taşı atmaktır. Sonra Allah Teâlâ bunu şu buyruğuyla gerekçelendirmiştir: { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ } “Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavimdi”; yani Allah'a itaatten çıkmış kimselerdi. Fusûk (فُسُوق) ise daha önce geçtiği gibi itaatten çıkmak demektir. { وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا } “Onu da rahmetimizin içine aldık”; yani onu adı geçen kavimden kurtarmak suretiyle [rahmetimize aldık]. { فِي رَحْمَتِنا } ifadesinin manası; rahmetimizin ehli arasına [kattık] demektir. Bir görüşe göre peygamberliğe, bir görüşe göre İslâm'a, bir görüşe göre de cennete [aldık demektir]. { إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Çünkü o salihlerdendi”; yani Bizden kendilerine en güzel mükâfat takdir edilmiş olan kimselerdendi. { وَنُوحاً إِذْ نَادَى } “Daha önce Nûh da yalvarmıştı”; yani Nûh'u da hatırla, hani o Rabbine nida etmişti; { مِنْ قَبْلُ } “daha önce”; yani zikredilen bu peygamberlerden önce [nida etmişti]. { فَاسْتَجَبْنا لَهُ } “Biz de onun duasını kabul ettik”; yani duasını [kabul ettik], { فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “kendisini ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık”; yani tufanda boğulmaktan kurtardık. 'el-Kerb' (الكَرْب); şiddetli gam ve kederdir. Ailesinden maksat ise onlardan iman etmiş olan kimselerdir. { وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım ettik”; yani zikredilen kavimden intikam almayı peşinden getiren bir zaferle ona yardım ettik. Bir görüşe göre mana: Onu o kavimden koruduk demektir. Ebû Ubeyde: «مِنْ» edatı «عَلَى» manasındadır demiştir. Sonra Allah Teâlâ bunu şu buyruğuyla gerekçelendirmiştir: { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ } “Gerçekten onlar kötü bir kavimdi; Biz de onların hepsini suda boğduk”; yani günah üzerindeki ısrarları sebebiyle onlardan hiçbir kimseyi bırakmadık, bilakis büyüklerini de küçüklerini de boğduk.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي بْنِ كَعْبٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها قَالَ: الشَّامُ.
İbn Ebî Hâtim'in Übeyy b. Kâ'b'dan rivayet ettiğine göre, o: { إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها } “bereketli kıldığımız yere” ayeti hakkında: 'Şam'dır' demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ أَبِي مَالِكٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لُوطٌ كَانَ ابْنَ أَخِي إِبْرَاهِيمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ قَالَ: وَلَدًا وَيَعْقُوبَ نافِلَةً قَالَ: ابْنُ الِابْنِ.
İbn Ebî Şeybe, Ebû Mâlik'ten bunun benzerini rivayet etmiştir. Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Lût, İbrâhim'in erkek kardeşinin oğluydu. İbn Cerîr'in ondan rivayetine göre, { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ } “Ona İshak'ı lütfettik” ifadesi hakkında: 'Evlat olarak', { وَيَعْقُوبَ نافِلَةً } “ve Ya'kûb'u fazladan bir bağış olarak [lütfettik]” ifadesi hakkında ise: 'Oğlun oğlu (torun)' demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَكَمِ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن مُجَاهِدٍ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ قَالَ: أَعْطَيْنَاهُ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً قال: عطية.
İbn Cerîr, Katâde'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de Hakem'den yine bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre, { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ } “Ona İshak'ı lütfettik” ifadesi hakkında: 'Ona verdik', { وَيَعْقُوبَ نافِلَةً } “ve Ya'kûb'u fazladan bir bağış olarak [lütfettik]” ifadesi hakkında ise: 'Bağış/ihsan' demiştir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٨ الى ٨٨]
[Enbiyâ Suresi (21), Ayet 78-88]
وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩) وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠) وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ (٨١) وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ (٨٢)
{ وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩) وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠) وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ (٨١) وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ (٨٢) } “Dâvûd'u ve Süleyman'ı da [an]! Hani bir kavmin koyunlarının geceleyin içine yayılıp otladığı ekin hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların verdikleri hükme şahittik. (78) Biz hükmü hemen Süleyman'a bellettik. Her birine bir hüküm ve ilim verdik. Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. Bunları yapan Bizdik. (79) Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona zırh yapma sanatını öğrettik. Artık şükreder misiniz? (80) Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı boyun eğdirdik; onun emriyle bereketlendirdiğimiz yere doğru akıp giderdi. Biz her şeyi bilenleriz. (81) Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler görenleri boyun eğdirdik. Onları Biz gözetip koruyorduk. (82)”
وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ (٨٤) وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦) وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧)
{ وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ (٨٤) وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦) وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) } “Eyyûb'u da [an]! Hani Rabbine: 'Başıma bu dert geldi; Sen ise merhametlilerin en merhametlisisin' diye nida etmişti. (83) Biz de onun duasını kabul ettik, kendisindeki sıkıntıyı giderdik; katımızdan bir rahmet ve ibadet edenlere bir öğüt olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik. (84) İsmâil'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i de [an]! Hepsi de sabredenlerdendi. (85) Onları da rahmetimize dahil ettik. Şüphesiz onlar salihlerdendi. (86) Zünnûn'u (balık sahibini) da [an]! Hani o öfkelenerek gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı. Derken karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur. Seni tenzih ederim. Gerçekten ben zalimlerden oldum' diye nida etti. (87)”
فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨)
{ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨) } “Bunun üzerine onun duasını kabul ettik ve kendisini o kederden kurtardık. İşte Biz, müminleri böyle kurtarırız.”
قَوْلُهُ: وَداوُدَ مَعْطُوفٌ عَلَى «نُوحاً» وَمَعْمُولٌ لِعَامِلِهِ الْمَذْكُورِ، أَوِ الْمُقَدَّرِ كَمَا مَرَّ وَسُلَيْمانَ مَعْطُوفٌ عَلَى دَاوُدَ، وَالظَّرْفُ فِي إِذْ يَحْكُمانِ مُتَعَلِّقٌ بِمَا عَمِلَ فِي دَاوُدَ، أَيْ: وَاذْكُرْهُمَا وَقْتَ حُكْمِهِمَا، وَالْمُرَادُ مِنْ ذِكْرِهِمَا ذِكْرُ خَبَرِهِمَا. وَمَعْنَى فِي الْحَرْثِ في شأن الحرث، قيل: كَانَ زَرْعًا، وَقِيلَ: كَرْمًا، وَاسْمُ الْحَرْثِ يُطْلَقُ عَلَيْهِمَا إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ أَيْ: تَفَرَّقَتْ وَانْتَشَرَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ:
{ وَداوُدَ } kelimesi { نُوحاً } kelimesine matuftur ve daha önce geçtiği gibi onun zikredilen ya da takdir edilen amiline ma'muldür. { وَسُلَيْمانَ } kelimesi de Dâvûd'a matuftur. { إِذْ يَحْكُمانِ } ifadesindeki zarf ise Dâvûd kelimesinde amel eden amile müteallıktır; yani: Onların hüküm verdikleri vakti hatırla [demektir]; ikisini zikretmekten maksat haberlerini zikretmektir. { فِي الْحَرْثِ } ifadesinin manası; ekin meselesinde demektir. Denildi ki: O bir ekindi, bir görüşe göre de bağ idi; 'hars' (الْحَرْث) ismi her ikisi için de kullanılır. { إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ } “kavmin koyunlarının içine yayılıp otladığı...”; yani içine dağılıp yayıldığı zaman. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir:
النَّفَشُ بِالتَّحْرِيكِ أَنْ تَنْتَشِرَ الْغَنَمُ بِاللَّيْلِ مِنْ غَيْرِ رَاعٍ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ أَيْ: لِحُكْمِ الْحَاكِمَيْنِ، وَفِيهِ جَوَازُ إِطْلَاقِ الْجَمْعِ عَلَى الِاثْنَيْنِ، وَهُوَ مَذْهَبُ طَائِفَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ كَالزَّمَخْشَرِيِّ وَالرَّضِيِّ، وَتَقَدَّمَهُمَا إِلَى الْقَوْلِ بِهِ الْفَرَّاءُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْحَاكِمَانِ وَالْمَحْكُومُ عَلَيْهِ، وَمَعْنَى «شَاهِدِينَ» : حَاضِرِينَ، وَالْجُمْلَةُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَجُمْلَةُ فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى «إِذْ يَحْكُمَانِ» لِأَنَّهُ فِي حُكْمِ الْمَاضِي، وَالضَّمِيرُ فِي «فَفَهَّمْنَاهَا» يَعُودُ إِلَى الْقَضِيَّةِ الْمَفْهُومَةِ مِنَ الْكَلَامِ، أَوِ الْحُكُومَةِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهَا بِذِكْرِ الْحُكْمِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ:
Harekeli olarak 'en-Nefeş' (النَّفَش); koyunların geceleyin çobansız olarak yayılmasıdır. { وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ } “Biz de onların verdikleri hükme şahittik”; yani her iki hâkimin hükmüne şahittik. Burada ikil (tesniye) için çoğul (cemi) sîgasının kullanılması caiz görülmüştür; bu, Zemahşerî ve er-Radî gibi bir grup Arap dili âliminin mezhebidir; bu görüşü onlardan önce el-Ferrâ da söylemiştir. Bir görüşe göre kastedilen; iki hâkim ile aleyhine hüküm verilen kimsedir. 'Şâhidîn' kelimesinin manası; hazır bulunanlar demektir. Bu cümle itiraziyye (ara cümle)dir. { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz hükmü hemen Süleyman'a bellettik” cümlesi ise { إِذْ يَحْكُمانِ } ifadesine matuftur, çünkü geçmiş zaman hükmündedir. «فَفَهَّمْنَاهَا» ifadesindeki zamir, kelamdan anlaşılan meseleye veya hükmün zikredilmesiyle delalet edilen muhakemeye/davaya döner. Müfessirler şöyle demişlerdir:
دَخَلَ رَجُلَانِ عَلَى دَاوُدَ، وَعِنْدَهُ ابْنُهُ سُلَيْمَانَ أَحَدُهُمَا صَاحِبُ حَرْثٍ، وَالْآخَرُ صَاحِبُ غَنَمٍ، فَقَالَ صَاحِبُ الْحَرْثِ: إِنَّ هَذَا انْفَلَتَتْ غَنَمُهُ لَيْلًا فَوَقَعَتْ فِي حَرْثِي فَلَمْ تُبْقِ مِنْهُ شَيْئًا، فَقَالَ: لَكَ رِقَابُ الْغَنَمِ، فَقَالَ سُلَيْمَانُ:
Dâvûd'un yanına iki adam girdi; oğlu Süleyman da yanındaydı. Biri ekin sahibi, diğeri ise koyun sahibiydi. Ekin sahibi şöyle dedi: 'Bunun koyunları geceleyin kaçıp ekilip dikili tarlama girdi ve ondan geriye hiçbir şey bırakmadı.' Bunun üzerine Dâvûd: 'Koyunların mülkiyeti sana aittir' dedi. Süleyman ise şöyle dedi:
أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ، يَنْطَلِقُ أَصْحَابُ الْكَرْمِ بِالْغَنَمِ فَيُصِيبُونَ مِنْ أَلْبَانِهَا وَمَنَافِعِهَا، وَيَقُومُ أَصْحَابُ الْغَنَمِ عَلَى الْكَرْمِ، حَتَّى إِذَا كَانَ كَلَيْلَةِ نَفَشَتْ فِيهِ دَفَعَ هَؤُلَاءِ إِلَى هَؤُلَاءِ غَنَمَهُمْ، وَدَفَعَ هَؤُلَاءِ إِلَى هَؤُلَاءِ كَرْمَهُمْ، فَقَالَ دَاوُدُ:
'Yahut başka bir şekilde [hükmedilir]: Bağ sahipleri koyunları alıp gider, onların sütlerinden ve menfaatlerinden istifade ederler; koyun sahipleri de bağın bakımını üstlenirler. Tâ ki bağ, koyunların içine girdiği gecedeki eski haline dönünce berikiler ötekilere koyunlarını teslim eder, ötekiler de berikilere bağlarını teslim ederler.' Bunun üzerine Dâvûd:
الْقَضَاءُ مَا قَضَيْتَ، وَحَكَمَ بِذَلِكَ. قَالَ النَّحَّاسُ: إِنَّمَا قَضَى دَاوُدُ بِالْغَنَمِ لِصَاحِبِ الْحَرْثِ لِأَنَّ ثَمَنَهَا كَانَ قَرِيبًا مِنْهُ، وَأَمَّا فِي حُكْمِ سُلَيْمَانَ فَقَدْ قِيلَ: كَانَتْ قِيمَةُ مَا نَالَ مِنَ الْغَنَمِ، وَقِيمَةُ مَا أَفْسَدَتِ الْغَنَمُ، سَوَاءً. قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ دَاوُدَ حَكَمَ بِوَحْيٍ، وَحَكَمَ سُلَيْمَانُ بِوَحْيٍ نَسَخَ اللَّهُ بِهِ حُكْمَ دَاوُدَ، فَيَكُونُ التَّفْهِيمُ عَلَى هَذَا بِطْرِيقِ الْوَحْيِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: إِنَّ حُكْمَهُمَا كَانَ بِاجْتِهَادٍ، وَكَلَامُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي حُكْمِ اجْتِهَادِ الْأَنْبِيَاءِ مَعْرُوفٌ وَهَكَذَا مَا ذَكَرَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي اخْتِلَافِ الْمُجْتَهِدِينَ، وَهَلْ كَلُّ مُجْتَهِدٍ مُصِيبٌ أَوِ الْحَقُّ مَعَ وَاحِدٍ؟
'Hüküm senin verdiğin hükümdür' dedi ve öylece hükmetti. en-Nehhâs şöyle demiştir: Dâvûd'un koyunları ekin sahibine vermesine hükmetmesi, onların kıymetinin telef olan ekine yakın olması sebebiyleydi. Süleyman'ın hükmüne gelince; denildi ki: Koyunlardan elde edilen menfaatin kıymeti ile koyunların ifsat ettiği ekinin kıymeti birbirine denkti. Bir grup ilim ehli şöyle demiştir: Dâvûd bir vahiy ile hükmetti; Süleyman da Allah'ın Dâvûd'un hükmünü kendisiyle neshettiği bir vahiy ile hükmetti. Buna göre 'tefhim' (anlatma/kavratma) vahiy yoluyla olmuştur. Cumhur ise şöyle demiştir: İkisinin hükmü de içtihat ile idi; ilim ehlinin peygamberlerin içtihadının hükmü konusundaki sözleri bilinmektedir. Aynı şekilde ilim ehlinin müçtehitlerin ihtilafı ve her müçtehidin isabet edip etmediği veya hakkın tek bir tarafta olup olmadığı hususundaki zikrettikleri de böyledir.
وَقَدِ اسْتَدَلَّ الْمُسْتَدِلُّونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ على أنّ كلّ مجتهد مصيب، ولا شك أنها تدل على رفع الإثم عن المخطئ، وأما كون كل واحد منهما مصيبا، فَلَا تَدُلُّ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ وَلَا غَيْرُهَا، بَلْ صَرَّحَ الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا أَنَّ الْحَاكِمَ إِذَا اجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَإِنِ اجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ، فَسَمَّاهُ النبي ﷺ مُخْطِئًا، فَكَيْفَ يُقَالُ إِنَّهُ مُصِيبٌ لِحُكْمِ اللَّهِ مُوَافِقٌ لَهُ، فَإِنَّ حُكْمَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَاحِدٌ لَا يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْمُجْتَهِدِينَ، وَإِلَّا لَزِمَ تَوَقُّفُ حُكْمِهِ ﷿ عَلَى اجْتِهَادَاتِ الْمُجْتَهِدِينَ، واللازم باطل فالملزوم مثله. وأيضا يُسْتَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ الْعَيْنُ الَّتِي اخْتَلَفَ اجْتِهَادُ المجتهدين فيها بالحلّ والحرمة حلالا وحراما في حكم الله سبحانه. وهذا اللازم باطل بالإجماع، فالملزوم مثله. وأيضا يلزم أن حكم الله سبحانه لا يزال يتجدد عند وجود كُلُّ مُجْتَهِدٍ لَهُ اجْتِهَادٌ فِي تِلْكَ الْحَادِثَةِ، وَلَا يَنْقَطِعُ مَا يُرِيدُهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِيهَا إِلَّا بِانْقِطَاعِ الْمُجْتَهِدِينَ وَاللَّازِمُ بَاطِلٌ فَالْمَلْزُومُ مِثْلُهُ. وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ بِمَا لَا مَزِيدَ عليه في المؤلّف الَّذِي سَمَّيْنَاهُ «الْقَوْلَ الْمُفِيدَ فِي حُكْمِ التَّقْلِيدِ» وَفِي «أَدَبِ الطَّلَبِ وَمُنْتَهَى الْأَرَبِ» فَمَنْ أَحَبَّ الْوُقُوفَ عَلَى تَحْقِيقِ الْحَقِّ فَلْيَرْجِعْ إِلَيْهِمَا.
Bu ayeti her müçtehidin isabet ettiğine delil getirenler olmuştur. Şüphe yok ki ayet, hata edenden günahın kalktığına delalet eder; ancak her ikisinin de isabet etmiş olmasına gelince, ne bu ayet ne de başkası buna delalet eder. Bilakis Sahîhayn ve diğer eserlerde yer alan müttefekun aleyh hadis açıkça belirtmektedir ki: Hâkim içtihat edip isabet ederse ona iki ecir, içtihat edip hata ederse ona bir ecir vardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu 'hata eden' diye isimlendirmiştir; o halde onun Allah'ın hükmüne isabet ettiği ve O'na muvafık olduğu nasıl söylenebilir? Zira Allah Teâlâ'nın hükmü tektir, müçtehitlerin ihtilafıyla farklılaşmaz. Aksi takdirde Allah Azze ve Celle'nin hükmünün müçtehitlerin içtihatlarına bağlı olması gerekirdi; bu lüzum batıldır, dolayısıyla melzûm da batıldır. Ayrıca müçtehitlerin helallik ve haramlık hususunda ihtilaf ettiği aynı zatın, Allah Teâlâ'nın hükmünde aynı anda hem helal hem haram olması gerekirdi. Bu lüzum icma ile batıldır, dolayısıyla melzûm da batıldır. Yine o meselede içtihadı bulunan her bir müçtehit ortaya çıktıkça Allah Teâlâ'nın hükmünün sürekli yenilenmesi ve müçtehitler tükenmedikçe Allah Teâlâ'nın o konudaki muradının kesintiye uğramaması gerekirdi; bu lüzum da batıldır, dolayısıyla melzûm da batıldır. Biz bu meseleyi «el-Kavlü'l-Müfîd fî Hükmi't-Taklîd» adlı eserimizde ve «Edebü't-Taleb ve Müntehe'l-Ereb»de ziyadesi olmayacak şekilde açıkladık; hakkın tahkikine vâkıf olmak isteyen bu iki esere müracaat etsin.
فَإِنْ قُلْتَ: فَمَا حُكْمُ هَذِهِ الْحَادِثَةِ الَّتِي حَكَمَ فِيهَا دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ فِي هَذِهِ الشَّرِيعَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ، وَالْمِلَّةِ
Eğer: 'Dâvûd ve Süleyman'ın hakkında hüküm verdiği bu hadisenin bu Muhammedî şeriatteki ve İslâm
الْإِسْلَامِيَّةِ؟ قُلْتُ: قَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ أَنَّهُ شَرَّعَ لِأُمَّتِهِ أَنَّ عَلَى أَهْلِ الْمَاشِيَةِ حِفْظَهَا بِاللَّيْلِ، وَعَلَى أَصْحَابِ الْحَوَائِطِ حِفْظَهَا بِالنَّهَارِ، وَأَنَّ مَا أَفْسَدَتِ الْمَوَاشِي بِاللَّيْلِ مَضْمُونٌ عَلَى أَهْلِهَا، وَهَذَا الضَّمَانُ هُوَ مِقْدَارُ الذَّاهِبِ عَيْنًا أَوْ قِيمَةً. وَقَدْ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ إِلَى الْعَمَلِ بِمَا تَضَمَّنَهُ هَذَا الْحَدِيثُ، وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْكُوفِيِّينَ إِلَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ مَنْسُوخٌ، وَأَنَّ الْبَهَائِمَ إِذَا أَفْسَدَتْ زَرْعًا فِي لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ صَاحِبَهَا شَيْءٌ، وَأَدْخَلُوا فَسَادَهَا فِي عُمُومِ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: «جُرْحُ الْعَجْمَاءِ جُبَارٌ» قِيَاسًا لِجَمِيعِ أَفْعَالِهَا عَلَى جُرْحِهَا. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ هَذَا الْقِيَاسَ فَاسِدُ الِاعْتِبَارِ، لِأَنَّهُ فِي مُقَابَلَةِ النَّصِّ، وَمِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ يَضْمَنُ رَبُّ الْمَاشِيَةِ مَا أَفْسَدَتْهُ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ. وَيُجَابُ عَنْهُ بِحَدِيثِ الْبَرَاءِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَيْنِ الْحُكْمَيْنِ مِنْ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ كَانَا بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَا بِاجْتِهَادٍ. قَوْلُهُ: وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَخْبَرَنَا بِأَنَّهُ أَعْطَى كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، وَهُمَا إِنْ كَانَا خَاصَّيْنِ فَصِدْقُهُمَا عَلَى هَذِهِ الْقَضِيَّةِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْهُمَا مُقَدَّمٌ عَلَى صِدْقِهِمَا عَلَى غَيْرِهَا، وَإِنْ كَانَا عَامَّيْنِ فَهَذَا الْفَرْدُ مِنَ الْحُكْمِ وَالْعِلْمِ، وَهُوَ مَا وَقَعَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي هَذِهِ الْقَضِيَّةِ أَحَقُّ أَفْرَادِ ذَلِكَ الْعَامِّ بِدُخُولِهِ تَحْتَهُ وَدَلَالَتِهِ عَلَيْهِ، وَمِمَّا يستفاد من دَفْعُ مَا عَسَى يُوهِمُهُ تَخْصِيصُ سُلَيْمَانَ بِالتَّفْهِيمِ، مِنْ عَدَمِ كَوْنِ حُكْمِ دَاوُدَ حُكْمًا شَرْعِيًّا، أَيْ: وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَعْطَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا كَثِيرًا، لَا سُلَيْمَانَ وَحْدَهُ. وَلَمَّا مَدَحَ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ عَلَى سَبِيلِ الِاشْتِرَاكِ، ذَكَرَ مَا يَخْتَصُّ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، فَبَدَأَ بِدَاوُدَ فَقَالَ: وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ التَّسْبِيحُ إِمَّا حَقِيقَةٌ أَوْ مَجَازٌ، وَقَدْ قَالَ بِالْأَوَّلِ جَمَاعَةٌ وَهُوَ الظَّاهِرُ. وَذَلِكَ أَنَّ دَاوُدَ كَانَ إِذَا سَبَّحَ سَبَّحَتِ الْجِبَالُ مَعَهُ وَقِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ تُصَلِّي مَعَهُ إِذَا صَلَّى، وَهُوَ مَعْنَى التَّسْبِيحِ. وَقَالَ بِالْمَجَازِ جَمَاعَةٌ آخَرُونَ، وَحَمَلُوا التَّسْبِيحَ عَلَى تَسْبِيحِ مَنْ رَآهَا تَعَجُّبًا مِنْ عَظِيمِ خَلْقِهَا وَقُدْرَةِ خَالِقِهَا وَقِيلَ: كَانَتِ الْجِبَالُ تَسِيرُ مَعَ دَاوُدَ، فَكَانَ مَنْ رَآهَا سَائِرَةً مَعَهُ سَبَّحَ. وَالطَّيْرَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْجِبَالِ، وَقُرِئَ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: وَالطَّيْرُ مُسَخَّرَاتٌ، وَلَا يَصِحُّ الْعَطْفُ عَلَى الضَّمِيرِ فِي «يُسَبِّحْنَ» لِعَدَمِ التَّأْكِيدِ وَالْفَصْلِ.
milletindeki hükmü nedir?' dersen, derim ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Berâ hadisiyle sabit olmuştur ki o, ümmetine; hayvan sahiplerinin onları geceleyin korumakla, bahçe sahiplerinin ise bahçelerini gündüzün korumakla yükümlü olduğunu, hayvanların geceleyin telef ettiği şeylerin tazmininin sahiplerine ait olduğunu teşri buyurmuştur. Bu tazmin, zayi olan şeyin bizzat kendisi veya kıymeti kadardır. Âlimlerin cumhuru bu hadisin ihtiva ettiği hükümle amel etmeye gitmiştir. Ebû Hanîfe, arkadaşları ve Kûfelilerden bir grup ise bu hükmün mensuh olduğu, hayvanların gece veya gündüz bir ekini telef etmesi durumunda sahibine hiçbir şeyin gerekmediği görüşüne varmışlar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Hayvanın açtığı yara boştur (tazminat gerekmez)» sözünün umumuna, hayvanın bütün fiillerini yaralamasına kıyas ederek dahil etmişlerdir. Buna şöyle cevap verilir: Bu kıyas, nassa aykırı olduğu için 'fâsidü'l-i'tibâr'dır (geçersizdir). İlim ehlinden bazıları da gece ile gündüz arasında hiçbir fark gözetmeksizin hayvan sahibinin telef ettiği şeyi tazmin edeceği görüşüne gitmiştir. Buna da Berâ hadisi ile cevap verilir. Dâvûd ve Süleyman'ın bu iki hükmünün içtihatla değil, Allah Teâlâ'dan bir vahiy ile olduğuna delalet eden hususlardan biri de şudur: { وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine bir hüküm ve ilim verdik” buyruğu; zira Allah Teâlâ her birine bu iki hususu verdiğini bize bildirmiştir. Bu ikisi şayet özel iseler, Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği bu davaya uygun düşmeleri başkasına uygun düşmelerinden önceliklidir. Şayet genel iseler, hüküm ve ilimden olan bu fert -ki her birinin bu davada ortaya koyduğu şeydir- o umumin altına girmeye ve ona delalet etmeye en layık ferttir. Süleyman'ın tefhim ile tahsis edilmesinden Dâvûd'un hükmünün şer'î bir hüküm olmadığı vehmini defetmek de bundan istifade edilen hususlardandır; yani: Yalnızca Süleyman'a değil, her birine pek çok hüküm ve ilim verdik demektir. Allah Teâlâ, Dâvûd ve Süleyman'ı müşterek olarak övdükten sonra her birine has olan hususları zikredip Dâvûd ile başladı ve şöyle buyurdu: { وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ } “Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları boyun eğdirdik.” Tesbih ya hakikattir ya da mecazdır; bir grup birinci görüşü söylemiştir ki zahir olan da budur. Şöyle ki; Dâvûd tesbih ettiği zaman dağlar da onunla birlikte tesbih ederdi. Bir görüşe göre o namaz kıldığı zaman dağlar da onunla birlikte namaz kılardı ki tesbihin manası da budur. Diğer bir grup ise mecaz görüşünü benimsemiş ve tesbihi, dağların muazzam yaratılışına ve Yaratıcısının kudretine hayran kalarak onları gören kimsenin tesbihi olarak yorumlamışlardır. Bir görüşe göre dağlar Dâvûd ile birlikte yürürdü; onları onunla yürürken gören kimse de tesbih ederdi. { وَالطَّيْرَ } “ve kuşları” kelimesi dağlara matuftur. Mübteda olup haberi mahzuf olarak merfû da okunmuştur; yani: 'Kuşlar da boyun eğdirilmiştir' takdirindedir. Tekit ve fasl bulunmadığı için «يُسَبِّحْنَ» fiilindeki zamire atfedilmesi sahih değildir.
وَكُنَّا فاعِلِينَ يَعْنِي مَا ذُكِرَ مِنَ التَّفْهِيمِ، وَإِيتَاءِ الْحُكْمِ وَالتَّسْخِيرِ وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ اللَّبُوسُ عِنْدَ الْعَرَبِ السِّلَاحُ كُلُّهُ دِرْعًا كَانَ أَوْ جَوْشَنًا ، أَوْ سَيْفًا، أَوْ رُمْحًا. قَالَ الْهُذَلِيُّ:
{ وَكُنَّا فاعِلِينَ } “Bunları yapan Bizdik”; yani zikredilen tefhim, hüküm verme ve boyun eğdirme işini [yapan Bizdik]. { وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ } “Sizi korusun diye ona zırh yapma sanatını öğrettik.” Araplara göre 'el-Lebûs' (اللَّبُوس); ister zırh, ister göğüslük, ister kılıç, ister mızrak olsun silahın tamamıdır. el-Hüzelî şöyle demiştir:
وَعِنْدِي لَبُوسٌ فِي اللِّبَاسِ كأنه، إلخ
«Giysiler içinde öyle bir zırhım vardır ki sanki... ilh»
......
......
وَالْمُرَادُ فِي الْآيَةِ الدُّرُوعُ خَاصَّةً، وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَلْبُوسِ، كَالرَّكُوبِ وَالْحَلُوبُ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ أَعْنِي «لَكُمْ» متعلّق ب «علّمناه» ليحصنكم مِنْ بَأْسِكُمْ قَرَأَ الْحَسَنُ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ وَرَوْحٌ «لِتُحْصِنَكُمْ» بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ، بِإِرْجَاعِ الضَّمِيرِ إِلَى الصَّنْعَةِ، أَوْ إِلَى اللَّبُوسِ بِتَأْوِيلِ الدِّرْعِ. وَقَرَأَ شَيْبَةُ وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ «لِنُحَصِّنَكُمْ» بِالنُّونِ بِإِرْجَاعِ الضَّمِيرِ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ بِإِرْجَاعِ الضَّمِيرِ إِلَى اللَّبُوسِ، أَوْ إِلَى دَاوُدَ، أَوْ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَمَعْنَى مِنْ بَأْسِكُمْ مِنْ حَرْبِكُمْ، أَوْ مِنْ وَقْعِ السِّلَاحِ فِيكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ لِهَذِهِ النِّعْمَةِ الَّتِي أَنْعَمْنَا بِهَا عَلَيْكُمْ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا خَصَّ بِهِ سُلَيْمَانَ، فَقَالَ وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ أَيْ: وسخرنا الرِّيحَ عاصِفَةً أَيْ: شَدِيدَةَ الْهُبُوبِ. يُقَالُ: عَصَفَتِ الرِّيحُ، أَيِ: اشْتَدَّتْ، فَهِيَ رِيحٌ عَاصِفٌ وَعَصُوفٌ، وَانْتِصَابُ الرِّيحِ عَلَى الْحَالِ.
Ayette kastedilen ise özellikle zırhlardır; 'merkûb' (binilen) ve 'halûb' (sağılan) gibi 'melbûs' (giyilen şey) manasındadır. Câr ve mecrûr yani «لَكُمْ» ifadesi «عَلَّمْنَاهُ» fiiline müteallıktır. { لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ } “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye”; Hasan, Ebû Ca'fer, İbn Âmir, Hafs ve Ravh, zamiri sanata veya zırh teviliyle lebûsa döndürerek üstteki tâ ile «لِتُحْصِنَكُمْ» şeklinde okumuşlardır. Şeybe, Ebû Bekir, el-Mufaddal ve İbn Ebî İshak ise zamiri Allah Teâlâ'ya döndürerek nûn ile «لِنُحَصِّنَكُمْ» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise zamiri lebûsa, Dâvûd'a yahut Allah Teâlâ'ya döndürerek yâ ile okumuşlardır. { مِنْ بَأْسِكُمْ } ifadesinin manası; savaşınızdan yahut silahın size isabet etmesinden [korusun diye demektir]. { فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ } “Artık şükreder misiniz?”; size ihsan ettiğimiz bu nimete [şükreder misiniz?] Buradaki soru emir manasındadır. Sonra Allah Teâlâ Süleyman'a has kıldığı şeyleri zikrederek şöyle buyurdu: { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ } “Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]”; yani rüzgârı boyun eğdirdik. { عاصِفَةً } “fırtına gibi esen”; yani şiddetli esen. Rüzgâr şiddetlendiğinde 'asefeti'r-rîh' denir; bu durumda o 'rîhun âsıf' ve 'asûf'tur. 'er-Rîh' kelimesinin nasbı hal olduğu içindir.
وَقَرَأَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجِ وَالسُّلَمِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ «وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحُ» بِرَفْعِ الرِّيحِ عَلَى الْقَطْعِ مِمَّا قَبْلَهُ، وَيَكُونُ مُبْتَدَأً وَخَبَرُهُ «تَجْرِي» . وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ النَّصْبِ فَيَكُونُ مَحَلُّ تَجْرِي بِأَمْرِهِ النَّصْبَ أَيْضًا عَلَى الْحَالِيَّةِ، أَوْ عَلَى الْبَدَلِيَّةِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها وَهِيَ أَرْضُ الشَّامِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ أي:
Abdurrahman el-A'rec, es-Sülemî ve Ebû Bekir; öncesinden kat' (kesme) üzere 'er-rîhu' kelimesini ref' ile «وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحُ» şeklinde okumuşlardır; bu durumda mübteda olur, haberi ise { تَجْرِي } fiilidir. Nasb kıraatine göre ise { تَجْرِي بِأَمْرِهِ } cümlesinin mahalli, hal yahut bedel olarak yine nasbdır. { إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها } “bereketlendirdiğimiz yere doğru”; daha önce geçtiği üzere orası Şam diyarıdır. { وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ } “Biz her şeyi bilenleriz”; yani:
بتدبير كُلِّ شَيْءٍ وَمِنَ الشَّياطِينِ أَيْ: وَسَخَّرْنَا مِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ فِي الْبِحَارِ وَيَسْتَخْرِجُونَ مِنْهَا مَا يَطْلُبُهُ مِنْهُمْ، وَقِيلَ: إِنَّ «مِنْ» مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَا قَبْلَهُ، وَالْغَوْصُ: النُّزُولُ تَحْتَ الْمَاءِ، يُقَالُ: غَاصَ فِي الْمَاءِ، وَالْغَوَّاصُ: الَّذِي يَغُوصُ فِي الْبَحْرِ عَلَى اللُّؤْلُؤِ. وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِكَ قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ سِوَى ذَلِكَ، وقيل: يراد بِذَلِكَ الْمَحَارِيبَ وَالتَّمَاثِيلَ وَغَيْرَ ذَلِكَ مِمَّا يُسَخِّرُهُمْ فِيهِ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ أَيْ: لِأَعْمَالِهِمْ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: حَافِظِينَ لَهُمْ مِنْ أَنْ يَهْرُبُوا أَوْ يَتَمَنَّعُوا، أَوْ حَفِظْنَاهُمْ مِنْ أَنْ يَخْرُجُوا عَنْ أَمْرِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: كَانَ يَحْفَظُهُمْ مِنْ أَنْ يُفْسِدُوا مَا عَمِلُوا، وَكَانَ دَأْبُهُمْ أَنْ يُفْسِدُوا بِاللَّيْلِ مَا عَمِلُوا بِالنَّهَارِ وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَالْعَامِلُ فِيهِ: إِمَّا الْمَذْكُورُ أَوِ الْمُقَدَّرُ كَمَا مَرَّ، وَالْعَامِلُ فِي الظَّرْفِ وَهُوَ «إِذْ نَادَى رَبَّهُ» هُوَ الْعَامِلُ فِي أَيْوبَ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ أَيْ: بِأَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ. وَقُرِئَ بِكَسْرِ «إِنِّي» .
Her şeyin tedbirini [bilenleriz]. { وَمِنَ الشَّياطِينِ } “Şeytanlardan da...”; yani şeytanlardan, denizlerde { مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ } “onun için dalgıçlık yapan” ve ondan kendilerine emrettiği şeyleri çıkaran kimseleri de boyun eğdirdik. Bir görüşe göre «مَنْ» mübtedadır, haberi ise öncesidir. 'el-Gavs' (الغَوْص); suyun altına inmektir. Suda daldığı zaman 'gâsa fi'l-mâi' denir; 'el-gavvâs' (الغَوَّاص) ise denizde inci için dalan kimsedir. { وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ } “ve bundan başka işler görenleri...”; el-Ferrâ: 'Yani bundan başka işler' demiştir. Bununla mabetler, heykeller ve onları çalıştırdığı diğer şeylerin kastedildiği söylenmiştir. { وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ } “Onları Biz gözetip koruyorduk”; yani onların amellerini [koruyorduk]. el-Ferrâ: Kaçmalarından veya karşı koymalarından onları koruyorduk yahut onun emrinden dışarı çıkmalarından onları muhafaza ediyorduk demiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yaptıkları işi bozmalarından onları muhafaza ediyordu; zira onların âdeti gündüz yaptıklarını gece bozmaktı. { وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ } “Eyyûb'u da [an]! Hani Rabbine nida etmişti”; öncesine matuftur; amili ise daha önce geçtiği gibi ya zikredilen ya da takdir edilen fiildir. Zarf olan «إِذْ نَادَى رَبَّهُ» ifadesindeki amil, «أَيُّوبَ» kelimesindeki amilin aynısıdır. { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “'Başıma bu dert geldi...'”; yani başıma bir dert dokunması sebebiyle [nida etti]. «إِنِّي» şeklinde kesre ile de okunmuştur.
وَاخْتُلِفَ فِي الضُّرِّ الَّذِي نَزَلَ بِهِ مَاذَا هُوَ، فَقِيلَ: إِنَّهُ قَامَ لِيُصَلِّيَ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى النُّهُوضِ وَقِيلَ: إِنَّهُ أَقَرَّ بِالْعَجْزِ، فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ مُنَافِيًا لِلصَّبْرِ وَقِيلَ: انْقَطَعَ الْوَحْيُ عَنْهُ أربعين عاما وَقِيلَ: إِنَّ دُودَةً سَقَطَتْ مِنْ لَحْمِهِ فَأَخَذَهَا وَرَدَّهَا فِي مَوْضِعِهَا فَأَكَلَتْ مِنْهُ، فَصَاحَ: مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَقِيلَ: كَانَ الدُّودُ تَنَاوَلَ بَدَنَهُ فَيَصْبِرُ حَتَّى تَنَاوَلَتْ دُودَةٌ قَلْبَهُ وَقِيلَ: إِنَّ ضُرَّهُ قَوْلُ إِبْلِيسَ لِزَوْجَتِهِ اسْجُدِي لِي، فَخَافَ ذَهَابَ إِيمَانِهَا وَقِيلَ:
Başına gelen bu dert (durr) hususunda ihtilaf edilmiştir: Namaz kılmak için ayağa kalktığı fakat doğrulmaya güç yetiremediği söylenmiştir. Acziyetini ikrar ettiği, dolayısıyla bunun sabra aykırı olmadığı söylenmiştir. Kırk yıl boyunca vahyinin kesildiği söylenmiştir. Etinden bir kurt düştüğü, onu alıp yerine koyduğu, kurdun da onu ısırması üzerine: 'Başıma bu dert geldi' diye feryat ettiği söylenmiştir. Kurtların bedenini sardığı ve bir kurdun kalbine kadar ulaşmasına dek sabrettiği söylenmiştir. Başına gelen derdin, İblis'in onun hanımına: 'Bana secde et' demesi olduğu, böylece hanımının imanının gitmesinden korktuğu söylenmiştir. Bir görüşe göre:
إِنَّهُ تَقَذَّرَهُ قَوْمُهُ وَقِيلَ: أَرَادَ بِالضُّرِّ الشَّمَاتَةَ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَلَمَّا نَادَى رَبَّهُ مُتَضَرِّعًا إِلَيْهِ وَصَفَهُ بِغَايَةِ الرَّحْمَةِ فَقَالَ: وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَأَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِاسْتِجَابَتِهِ لِدُعَائِهِ، فَقَالَ: فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ أَيْ: شَفَاهُ اللَّهُ مِمَّا كَانَ بِهِ، وَأَعَاضَهُ بِمَا ذَهَبَ عَلَيْهِ، وَلِهَذَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ قِيلَ: تَرَكَهُمُ اللَّهُ ﷿ لَهُ، وَأَعْطَاهُ مِثْلَهُمْ فِي الدُّنْيَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْإِسْنَادُ بِذَلِكَ صَحِيحٌ، وَقَدْ كَانَ مَاتَ أَهْلُهُ جَمِيعًا إِلَّا امْرَأَتَهُ، فَأَحْيَاهُمُ اللَّهُ فِي أَقَلَّ مِنْ طَرْفِ الْبَصَرِ، وَآتَاهُ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ، وَقِيلَ: كَانَ
Kavmi ondan iğrenip tiksinmiştir. Bir görüşe göre ise dert ile düşmanların sevinmesini (şemâtet) kastetmiştir; bunlardan başka şeyler de söylenmiştir. Rabbine yalvararak nida ettiğinde O'nu merhametin en üst derecesiyle vasıflayarak: { وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “'Sen ise merhametlilerin en merhametlisisin'” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun duasına icabet ettiğini bildirerek şöyle buyurdu: { فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ } “Biz de onun duasını kabul ettik, kendisindeki sıkıntıyı giderdik”; yani Allah onu muzdarip olduğu durumdan kurtarıp şifa verdi ve elinden gidene karşılık bedel bahşetti. İşte bu yüzden Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ } “ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik.” Denildi ki: Allah Azze ve Celle ailesini ona bağışladı ve dünyada onların bir mislini daha ona verdi. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu konudaki isnad sahihtir; hanımı hariç bütün ailesi ölmüştü; Allah onları göz açıp kapayıncaya kadar bir sürede diriltti ve onlarla beraber bir mislini daha ona bahşetti. Bir görüşe göre bu durum:
ذَلِكَ بِأَنْ وُلِدَ لَهُ ضِعْفُ الَّذِينَ أَمَاتَهُمُ اللَّهُ، فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا: آتَيْنَاهُ مِثْلَ أَهْلِهِ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ، وَانْتِصَابُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا عَلَى الْعِلَّةِ، أَيْ: آتَيْنَاهُ ذَلِكَ لِرَحْمَتِنَا لَهُ وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ أَيْ: وَتَذْكِرَةً لِغَيْرِهِ مِنَ الْعَابِدِينَ لِيَصْبِرُوا كَمَا صَبَرَ.
Allah'ın öldürdüğü kimselerin iki katı kadar ona çocuk verilmesi suretiyle olmuştur; buna göre ayetin manası: Ona ailesinin bir mislini ve onlarla birlikte bir mislini daha verdik şeklinde olur. { رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا } “katımızdan bir rahmet [olarak]” ifadesinin mansub oluşu illet bildirdiği içindir; yani: Ona merhametimizden ötürü bunu verdik demektir. { وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ } “ve ibadet edenlere bir öğüt [olmak üzere]”; yani onun sabrettiği gibi sabretsinler diye ibadet eden diğer kullar için bir ibret ve hatırlatma olmak üzere [verdik].
وَاخْتُلِفَ فِي مُدَّةِ إِقَامَتِهِ عَلَى الْبَلَاءِ، فَقِيلَ: سَبْعُ سِنِينَ وَسَبْعَةُ أَشْهُرٍ وَسَبْعَةُ أَيامٍ وَسَبْعُ لَيَالٍ، وَقِيلَ: ثَلَاثِينَ سَنَةً، وَقِيلَ: ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ أَيْ: وَاذْكُرْ هَؤُلَاءِ، وَإِدْرِيسَ هُوَ أَخْنُوخُ، وَذَا الْكِفْلِ إِلْيَاسُ، وَقِيلَ: يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، وَقِيلَ: زَكَرِيَّا. وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ لَا يَتَوَرَّعُ عَنْ شَيْءٍ مِنَ الْمَعَاصِي، فَتَابَ فَغَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَقِيلَ: إِنَّ الْيَسَعَ لَمَّا كَبِرَ قَالَ: مَنْ يَتَكَفَّلُ لِي بِكَذَا وَكَذَا مِنْ خِصَالِ الْخَيْرِ حَتَّى أَسْتَخْلِفَهُ؟ فَقَالَ رَجُلٌ: أَنَا، فَاسْتَخْلَفَهُ وَسُمِّيَ ذَا الْكِفْلِ. وَقِيلَ: كَانَ رَجُلًا يَتَكَفَّلُ بِشَأْنِ كُلِّ إِنْسَانٍ إِذَا وَقَعَ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمُهِمَّاتِ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِنَبِيٍّ.
Belada kaldığı süre hakkında ihtilaf edilmiştir: Yedi yıl, yedi ay, yedi gün ve yedi gece olduğu söylenmiştir; otuz yıl olduğu söylenmiştir; on sekiz yıl olduğu söylenmiştir. { وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ } “İsmâil'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i de [an]!”; yani bu kimseleri de hatırla. İdrîs Uhnûh'tur (Hanoş); Zülkifl ise İlyas'tır; Yûşa' b. Nûn olduğu da söylenmiştir; Zekeriyyâ olduğu da söylenmiştir. Sahih olan ise onun, hiçbir günahtan çekinmeyen, sonra tövbe edip Allah'ın kendisini bağışladığı İsrâiloğullarından bir adam olduğudur. Bir görüşe göre el-Yese' yaşlanınca: 'Yerime halef kılayım diye şu şu hayır hasletlerini benim için kim üstlenir?' dedi; bir adam da: 'Ben' dedi; o da onu yerine halef kıldı ve bu sebeple 'Zü'l-Kifl' (kefil olan/üstlenen) diye isimlendirildi. Bir görüşe göre o, önemli işlerden birine düçar olduğunda her insanın işini üstlenen bir adamdı. Başka şeyler de söylenmiştir. Cumhur onun peygamber olmadığı görüşüne varmıştır.
وَقَالَ جَمَاعَةٌ: هُوَ نَبِيٌّ. ثُمَّ وَصَفَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَؤُلَاءِ بِالصَّبْرِ فَقَالَ: كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ أَيْ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ مِنَ الصَّابِرِينَ عَلَى الْقِيَامِ بِمَا كَلَّفَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا أَيْ: فِي الْجَنَّةِ، أَوْ فِي النُّبُوَّةِ، أَوْ فِي الْخَيْرِ عَلَى عُمُومِهِ، ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ أَيِ: الْكَامِلِينَ فِي الصَّلَاحِ وَذَا النُّونِ أَيْ: وَاذْكُرْ ذَا النُّونِ، وَهُوَ يُونُسُ بْنُ مَتَّى، وَلُقِّبَ «ذَا النُّونِ» لِابْتِلَاعِ الْحُوتِ لَهُ، فَإِنَّ النُّونَ مِنْ أَسْمَاءِ الْحُوتِ وَقِيلَ: سُمِّيَ «ذَا النُّونِ» لِأَنَّهُ رَأَى صَبِيًّا مَلِيحًا فَقَالَ دَسِّمُوا نُونَتَهُ لِئَلَّا تُصِيبَهُ الْعَيْنُ.
Bir grup ise: O bir peygamberdir demiştir. Sonra Allah Teâlâ bu kimseleri sabırla vasıflayarak şöyle buyurdu: { كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ } “Hepsi de sabredenlerdendi”; yani bu kimselerin her biri, Allah'ın kendilerini mükellef kıldığı şeyleri yerine getirme hususunda sabredenlerdendi. { وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا } “Onları da rahmetimize dahil ettik”; yani cennete yahut peygamberliğe yahut genel manada hayrın içine [dahil ettik]. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: { إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz onlar salihlerdendi”; yani salah mertebesinde kâmil olanlardandı. { وَذَا النُّونِ } “Zünnûn'u (balık sahibini) da [an]!”; yani Zünnûn'u da hatırla. O, Yûnus b. Mettâ'dır; balık kendisini yuttuğu için 'Zü'n-Nûn' lakabı verilmiştir, zira 'en-Nûn' balığın isimlerindendir. Bir görüşe göre güzel bir çocuk görüp nazar değmesin diye 'onun nûnesine siyahlık sürün' dediği için 'Zü'n-Nûn' diye isimlendirilmiştir.
وَحَكَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ أَنَّ نُونَةَ الصَّبِيِّ هِيَ الثُّقْبَةُ الَّتِي تَكُونُ فِي ذَقَنِ الصَّبِيِّ الصَّغِيرِ، وَمَعْنَى دَسِّمُوا:
Sa'leb'in İbnü'l-A'râbî'den naklettiğine göre çocuğun nûnesi, küçük çocuğun çenesinde olan çukurluktur. 'Dessimû' (دَسِّمُوا) kelimesinin manası ise:
سَوِّدُوا إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً أَيِ: اذْكُرْ ذَا النُّونِ وَقْتَ ذَهَابِهِ مُغَاضِبًا، أي: مراغما. قال الحسن والشعبي وسعيد بْنُ جُبَيْرٍ: ذَهَبَ مُغَاضِبًا لِرَبِّهِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جرير والقتبي وَالْمَهْدَوِيُّ. وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَرُبَّمَا أَنْكَرَ هَذَا مِنْ لَا يَعْرِفُ اللُّغَةَ، وَهُوَ قَوْلٌ صَحِيحٌ. وَالْمَعْنَى: مُغَاضِبًا مِنْ أَجْلِ رَبِّهِ، كَمَا تَقُولُ غَضِبْتُ لَكَ، أَيْ: مِنْ أَجْلِكَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: ذَهَبَ مُغَاضِبًا لِقَوْمِهِ. وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ مِنْهُمُ الْأَخْفَشُ: إِنَّمَا خَرَجَ مُغَاضِبًا لِلْمَلِكِ الَّذِي كَانَ فِي وَقْتِهِ وَاسْمُهُ حِزْقِيَا وَقِيلَ: لَمْ يُغَاضِبْ رَبَّهُ وَلَا قَوْمَهُ وَلَا الْمَلِكَ، وَلَكِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ غَضِبَ إِذَا أَنِفَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا وَعَدَ قَوْمَهُ بِالْعَذَابِ وَخَرَجَ عَنْهُمْ تَابُوا وَكَشَفَ اللَّهُ عَنْهُمُ الْعَذَابَ، فَلَمَّا رَجَعَ وَعَلِمَ أَنَّهُمْ لَمْ يُهْلَكُوا أَنِفَ مِنْ ذَلِكَ، فَخَرَجَ عَنْهُمْ وَمِنِ اسْتِعْمَالِ الْغَضَبِ فِي هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Siyahlatın [demektir]. { إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً } “Hani o öfkelenerek gitmişti”; yani Zünnûn'u, öfkelenerek gittiği vakitte hatırla; yani [kavmine] kızarak ayrılmıştı. Hasan, Şa'bî ve Saîd b. Cübeyr: 'Rabbine öfkelenerek gitti' demişlerdir; İbn Cerîr, el-Kutebî ve el-Mehdevî de bunu tercih etmiştir. Bu, İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Dili bilmeyen kimse bunu inkâr edebilir, halbuki bu sahih bir sözdür; manası: Tıpkı 'senin için öfkelendim' yani 'senin uğruna' dediğin gibi, Rabbi uğruna öfkelenerek demektir. Dahhâk ise: 'Kavmine öfkelenerek gitti' demiştir. Bu, İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. İçlerinde el-Ahfeş'in de bulunduğu bir grup ise: Kendi döneminde bulunan ve ismi Hızkıyâ olan krala öfkelenerek çıkmıştır demiştir. Bir görüşe göre ise: Ne Rabbine ne kavmine ne de krala öfkelenmiştir; bilakis bu ifade, gururuna dokunup gücenmek manasında olan 'gadibe' kökünden alınmadır. Şöyle ki: Kavmini azap ile tehdit edip aralarından ayrılınca onlar tövbe ettiler ve Allah azabı üzerlerinden kaldırdı. Geri dönüp helak olmadıklarını görünce bu durum gururuna dokundu ve aralarından çekip gitti. Gazap kelimesinin bu manada kullanımına dair şairin şu sözü misaldir:
وَأَغْضَبُ أَنْ تُهْجَى تَمِيمٌ بِعَامِرٍ أَيْ: آنَفُ. فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «نَقْدِرَ» بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الدَّالِ.
«Temîm kabilesinin Âmir ile hicvedilmesine öfkelenirim (gücenirim)» yani gururuma dokunur. { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } “kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı”; cumhur «نَقْدِرَ» kelimesini nûn'un fethası ve dâl'ın kesresiyle okumuştur.
وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَقِيلَ: مَعْنَاهَا: أَنَّهُ وَقَعَ فِي ظَنِّهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَقْدِرُ عَلَى مُعَاقَبَتِهِ.
Bu kıraate göre ayetin manası hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre manası; Allah Teâlâ'nın kendisini cezalandırmaya güç yetiremeyeceği zannına kapıldığıdır.
وَقَدْ حُكِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنِ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَهُوَ قَوْلٌ مَرْدُودٌ، فَإِنَّ هَذَا الظَّنَّ بِاللَّهِ كُفْرٌ، ومثل ذلك
Bu görüş Hasan[-ı Basrî] ile Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilmiştir; ancak bu, reddedilmiş (merdûd) bir görüştür. Zira Allah hakkında böyle bir zanda bulunmak küfürdür ve böylesi [bir durum]