لَا يَقَعُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ. وَذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ مَعْنَاهَا: فَظَنَّ أَنْ لَنْ نُضَيِّقَ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ:
peygamberlerden -aleyhimüssalâtü vesselâm- sadır olmaz. İlim adamlarının cumhuru ise bunun manasının: "kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı" şeklinde olduğu görüşüne varmışlardır; nitekim O'nun şu buyruğu gibidir:
يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ أَيْ: يُضَيِّقُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ يُقَالُ: قَدَرَ وَقَدَّرَ، وَقَتَرَ وَقَتَّرَ أَيْ: ضَيَّقَ وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْقَدَرِ الَّذِي هُوَ الْقَضَاءُ وَالْحُكْمُ أَيْ: فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْضِيَ عَلَيْهِ الْعُقُوبَةَ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ، وَاخْتَارَهُ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْقَدَرِ وَهُوَ الْحُكْمُ دُونَ الْقُدْرَةِ وَالِاسْتِطَاعَةِ.
{ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Dilediğine rızkı genişletir ve daraltır” yani daraltır. Ve yine O'nun: { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ } “Rızkı daraltılmış olan kimse de” buyruğu da bundandır. Denilir ki: 'kadera' (قَدَرَ), 'kaddere' (قَدَّرَ), 'katera' (قَتَرَ) ve 'kattere' (قَتَّرَ) yani daralttı [demektir]. Bir görüşe göre ise kaza ve hüküm anlamına gelen 'kader'dendir; yani kendisi hakkında cezaya hükmetmeyeceğimizi sanmıştı. Bunu Katâde ve Mücâhid söylemiş, Ferrâ ve Zeccâc da tercih etmiştir. Bu, kudret ve güç yetirme değil, hüküm demek olan 'el-kader'den alınmadır.
قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى ثَعْلَبٌ: هُوَ مِنَ التَّقْدِيرِ لَيْسَ مِنَ الْقُدْرَةِ، يُقَالُ مِنْهُ: قَدَّرَ اللَّهُ لَكَ الْخَيْرَ يُقَدِّرُهُ قَدَرًا، وَأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ:
Ahmed b. Yahyâ Sa'leb şöyle demiştir: Bu, kudretten değil takdirdendir. Bundan hareketle: «Kaddarallâhu lekel-hayra yukaddiruhû kaderan» (Allah sana hayır takdir buyursun) denilir. Sa'leb şu beyti okumuştur:
فَلَيْسَتْ عَشِيَّاتُ اللَّوَى بِرَوَاجِعٍ ... لَنَا أَبَدًا مَا أَبْرَمَ السَّلْمَ النَّضِرُ
«Levâ akşamları bize asla geri dönecek değildir, / en-Nadr barışı pekiştirdiği müddetçe.»
وَلَا عَائِدٌ ذَاكَ الزمان الذي مضى ... تباركت ما تقدر يقع وذلك الشُّكْرِ
«Geçip giden o zaman da dönecek değildir, / Sen yücesin, Senin takdir ettiğin vuku bulur ve şükür ancak O'nadır.»
أَيْ: مَا تُقَدِّرُهُ وَتَقْضِي بِهِ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ مَا قَالَهُ هَؤُلَاءِ قِرَاءَةُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالزُّهَرِيِّ «فَظَنَّ أَنْ نُقَدِّرَ» بِضَمِّ النُّونِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ، مِنَ التَّقْدِيرِ. وَحَكَى هَذِهِ الْقِرَاءَةَ الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ أَيْضًا قِرَاءَةُ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ وَقَتَادَةَ وَالْأَعْرَجِ «أَنْ لَنْ يُقَدَّرَ» بِضَمِّ الْيَاءِ وَالتَّشْدِيدِ مَبْنِيًّا للمفعول، وقرأ يعقوب وعبد الله ابن إِسْحَاقَ وَالْحَسَنُ «يُقْدَرُ» بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الدَّالِ مُخَفَّفًا مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ.
Yani: Takdir ettiğin ve hükmettiğin şey [vuku bulur]. Bunların söylediklerini teyit eden hususlardan biri de Ömer b. Abdilazîz ve ez-Zührî'nin takdirden türeyen nûn'un dammesi ve dâl'ın şeddesiyle «فَظَنَّ أَنْ نُقَدِّرَ» kıraatidir. Bu kıraati el-Mâverdî İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Bunu ayrıca Ubeyd b. Umeyr, Katâde ve el-A'rec'in meçhul fiil (edilgen) olarak yâ'nın dammesi ve şedde ile okudukları «أَنْ لَنْ يُقَدَّرَ» kıraati de teyit etmektedir. Ya'kûb, Abdullah b. İshâk ve el-Hasan ise meçhul fiil olarak yâ'nın dammesi ve dâl'ın fethasıyla şeddesiz olarak «يُقْدَرُ» şeklinde okumuşlardır.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَأْوِيلِ الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ فِي قَوْلِ الرَّجُلِ الَّذِي لَمْ يَعْمَلْ خَيْرًا قَطُّ لِأَهْلِهِ أَنْ يَحْرِقُوهُ إذا مات، ثم قال: فو الله لَئِنْ قَدَّرَ اللَّهُ عَلَيَّ ... الْحَدِيثَ. كَمَا اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْكَلَامُ فِي هَذَا يَطُولُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا هَاهُنَا مَا لَا يَحْتَاجُ مَعَهُ النَّاظِرُ إِلَى غَيْرِهِ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَنادى فِي الظُّلُماتِ فَصِيحَةٌ أَيْ: كَانَ مَا كَانَ مِنِ الْتِقَامِ الْحُوتِ لَهُ، فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ، وَالْمُرَادُ بِالظُّلُمَاتِ: ظُلْمَةُ اللَّيْلِ، وَظُلْمَةُ الْبَحْرِ، وَظُلْمَةُ بَطْنِ الْحُوتِ، وَكَانَ نِدَاؤُهُ: هُوَ قَوْلُهُ: أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ أَيْ:
İlim adamları, bu ayetin tevilinde ihtilaf ettikleri gibi, hayatında hiç hayır işlememiş olan adamın ailesine öldüğünde kendisini yakmalarını vasiyet edip ardından: "Allah'a yemin olsun ki eğer Allah benim üzerime takdir ederse (bana güç yetirirse)..." dediği sahih hadisin tevilinde de ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki söz uzundur; biz burada bakan kimsenin başkasına ihtiyaç duymayacağı kadarını zikrettik. O'nun: { فَنادى فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içinde niyaz etti” buyruğundaki fâ harfi fasiha fâ'sıdır; yani balığın onu yutması gibi olan şeyler oldu, bunun üzerine karanlıklar içinde niyaz etti. Karanlıklardan kasıt: Gecenin karanlığı, denizin karanlığı ve balığın karnının karanlığıdır. Onun niyazı ise: { أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka hiçbir ilah yoktur, Sen her türlü noksanlıktan uzaksın. Şüphesiz ben zalimlerden oldum” sözüdür. Yani:
بِأَنْ لَا إِلَهَ إلّا أنت ... إِلَخْ، وَمَعْنَى سُبْحَانَكَ: تَنْزِيهًا لَكَ مِنْ أَنْ يُعْجِزَكَ شَيْءٌ، إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ الَّذِينَ يَظْلِمُونَ أَنْفُسَهُمْ قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: هَذَا الْقَوْلُ مِنْ يُونُسَ اعْتِرَافٌ بِذَنْبِهِ وَتَوْبَةٌ مِنْ خَطِيئَتِهِ، قَالَ ذَلِكَ وَهُوَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ، ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُ اسْتَجَابَ لَهُ فَقَالَ: فَاسْتَجَبْنا لَهُ دُعَاءَهُ الَّذِي دَعَانَا بِهِ فِي ضِمْنِ اعْتِرَافِهِ بِالذَّنْبِ عَلَى أَلْطَفِ وَجْهٍ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ بِإِخْرَاجِنَا لَهُ مَنْ بَطْنِ الْحُوتِ حَتَّى قَذَفَهُ إِلَى السَّاحِلِ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ أَيْ: نُخَلِّصُهُمْ مَنْ هَمِّهِمْ بِمَا سَبَقَ مِنْ علمهم، وَمَا أَعْدَدْنَاهُ لَهُمْ مِنَ الرَّحْمَةِ، وَهَذَا هُوَ معنى الآية الأخرى، وهي قَوْلُهُ: فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ- لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ . قَرَأَ الْجُمْهُورُ نُنَجِّي بِنُونَيْنِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ «نُجِّي» بِنُونٍ وَاحِدَةٍ وَجِيمٍ مُشَدَّدَةٍ وَتَسْكِينُ الْيَاءِ عَلَى الْفِعْلِ الْمَاضِي وَإِضْمَارُ الْمَصْدَرِ، وَكَذَلِكَ نُجِّي النجاء الْمُؤْمِنِينَ، كَمَا تَقُولُ ضَرَبَ زَيْدًا، أَي: ضَرَبَ
{ بِأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ ... } “... Senden başka hiçbir ilah yoktur...” ilh. { سُبْحَانَكَ } “Seni tenzih ederim” ifadesinin anlamı: Hiçbir şeyin Seni aciz bırakamayacağını ikrar ederek Seni tenzih ederim, demektir. { إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Gerçekten ben zalimlerden oldum” yani kendilerine zulmedenlerden [oldum]. Hasan [el-Basrî] ve Katâde şöyle demişlerdir: Yûnus'un bu sözü, günahını itiraf etmesi ve hatasından tövbe etmesidir; bunu balığın karnındayken söylemiştir. Sonra Allah Sübhânehu onun [duasına] icabet ettiğini bildirerek şöyle buyurmuştur: { فَاسْتَجَبْنَا لَهُ } “Bunun üzerine Biz de onun duasına icabet ettik”; günahını itiraf etmesi zımnında en lütufkâr bir üslupla Bize ettiği duasına icabet ettik { وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ } “ve onu kederden kurtardık”; onu balığın karnından çıkarıp sahile atarak [kurtardık]. { وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } “İşte müminleri de böyle kurtarırız”; yani geçmiş amelleri ve onlar için hazırladığımız rahmet sebebiyle onları kederlerinden kurtarırız. Diğer ayetin yani Yüce Allah'ın şu buyruğunun anlamı da işte budur: { فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı, elbette [insanların] yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.” Cumhur iki nûn ile { نُنْجِي } şeklinde okumuştur. İbn Âmir ise tek nûn, şeddeli cîm ve yâ'nın sükûnu ile mâzî fiil olarak ve masdarı gizleyerek (fail kabul ederek) «نُجِّي» şeklinde okumuştur; [takdiri] «وَكَذَلِكَ نُجِّيَ النَّجَاءُ الْمُؤْمِنِينَ» (İşte kurtarış müminleri böyle kurtardı) şeklindedir. Nitekim senin «ضَرَبَ زَيْدًا» (Zeyd'i vurdu), yani «ضَرَبَ...
الضَّرْبَ زَيْدًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :
'vuruş Zeyd'i vurdu' [demen] gibidir. Şairin şu sözü de bundandır :
وَلَوْ وَلَدَتْ قفيرة جِرْوَ كَلْبٍ ... لَسُبَّ بِذَلِكَ الْجِرْوِ الْكِلَابَا
«Eğer Kafîre bir köpek yavrusu doğursaydı, / o yavru yüzünden köpekler sövülürdü.»
هَكَذَا قَالَ فِي تَوْجِيهِ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ الْفَرَّاءُ وَأَبُو عبيد وثعلب، وخطأها أَبُو حَاتِمٍ وَالزَّجَّاجُ وَقَالَا: هِيَ لَحْنٌ لِأَنَّهُ نَصَبَ اسْمَ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَإِنَّمَا يُقَالُ نُجِّيَ الْمُؤْمِنُونَ. وَلِأَبِي عُبَيْدَةَ قَوْلٌ آخَرُ، وهو أنه أدغم النون في الجيم، وبه قال القتبي. وَاعْتَرَضَهُ النَّحَّاسُ فَقَالَ: هَذَا الْقَوْلُ لَا يَجُوزُ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّحْوِيِّينَ لِبُعْدِ مَخْرَجِ النُّونِ مِنْ مَخْرَجِ الْجِيمِ فَلَا يُدْغَمُ فِيهَا، ثُمَّ قَالَ النَّحَّاسُ: لَمْ أَسْمَعْ فِي هَذَا أَحْسَنَ مِنْ شَيْءٍ سَمِعْتُهُ مَنْ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ الْأَخْفَشِ قَالَ: الْأَصْلُ نُنْجِي، فَحُذِفَ إِحْدَى النُّونَيْنِ لاجتماعهما، كما تحذف إِحْدَى التَّاءَيْنِ لِاجْتِمَاعِهِمَا، نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَفَرَّقُوا وَالْأَصْلُ: وَلَا تَتَفَرَّقُوا. قُلْتُ: وَكَذَا الْوَاحِدِيُّ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ النُّونَ الثَّانِيَةَ تَخْفَى مَعَ الْجِيمِ، وَلَا يَجُوزُ تَبْيِينِهَا، فَالْتَبَسَ عَلَى السَّامِعِ الْإِخْفَاءُ بِالْإِدْغَامِ، فَظَنَّ أَنَّهُ إِدْغَامٌ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا إِسْكَانُهُ الْيَاءَ مِنْ نَجَّى وَنَصْبُ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَوْ كَانَ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ مَا سَكَّنَ الْيَاءَ وَلَوَجَبَ أَنْ يَرْفَعَ الْمُؤْمِنِينَ. قُلْتُ: وَلَا نُسَلِّمُ قَوْلَهُ إِنَّهُ لَا يَجُوزُ تَبْيِينُهَا فَقَدْ بُيِّنَتْ فِي قراءة الجمهور، وقرأ محمد بن السّميقع وأبو العالية وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ أَيْ: نَجَّى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ.
Ferrâ, Ebû Ubeyd ve Sa'leb bu kıraatin izahını böyle yapmışlardır. Ebû Hâtim ve ez-Zeccâc ise bunu hatalı bulup şöyle demişlerdir: Bu bir lahindir (dil kuralı hatasıdır); çünkü nâib-i fâili nasb etmiştir, halbuki ancak «نُجِّيَ الْمُؤْمِنُونَ» (müminler kurtarıldı) denilir. Ebû Ubeyde'nin başka bir görüşü vardır ki o da nûn'u cîm'e idgam ettiğidir; el-Kutebî de bunu söylemiştir. en-Nehhâs buna itiraz ederek şöyle demiştir: Nûn'un mahreci ile cîm'in mahreci arasındaki uzaklıktan ötürü bu görüş nahivcilerden hiç kimseye göre caiz değildir; dolayısıyla ona idgam edilmez. Sonra en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu konuda Ali b. Süleymân el-Ahfeş'ten duyduğum şu sözden daha güzelini duymadım: 'Aslı «نُنْجِي» idi; iki tâ'nın yan yana gelmesinden ötürü birinin hazfedilmesi gibi -nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَفَرَّقُوا } “ve ayrılmayın” buyruğunda asıl «وَلَا تَتَفَرَّقُوا» olduğu gibi- iki nûn yan yana geldiği için birisi hazfedildi.' Derim ki: Aynı şekilde el-Vâhidî, Ebû Alî el-Fârisî'den nakletmiştir ki o şöyle demiştir: İkinci nûn cîm ile birlikte ihfâ edilir ve onu açıkça telaffuz etmek (izhar) caiz değildir; bu yüzden dinleyene ihfâ ile idgam karışık gelmiş ve onun idgam olduğunu zannetmiştir. Buna delil, onun «نَجَّى» fiilindeki yâ'yı sakin kılması ve «الْمُؤْمِنِينَ» kelimesini nasb etmesidir; şayet nâib-i fâil üzere olsaydı yâ'yı sakin kılmaz ve «الْمُؤْمِنِينَ» kelimesini ref etmesi vacip olurdu. Derim ki: Biz onun 'onu açıkça telaffuz etmek caiz değildir' sözünü kabul etmiyoruz; zira cumhurun kıraatinde açıkça telaffuz edilmiştir. Muhammed b. es-Semeyka' ve Ebü'l-Âliye ise fâil kurgusu üzere (etken mâzî) «وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ» yani 'Allah müminleri kurtardı' şeklinde okumuşlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُرَّةَ فِي قَوْلِهِ: إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ قَالَ: كَانَ الْحَرْثُ نَبْتًا فَنَفَشَتْ فِيهِ لَيْلًا، فَاخْتَصَمُوا فِيهِ إِلَى دَاوُدَ، فَقَضَى بِالْغَنَمِ لِأَصْحَابِ الْحَرْثِ، فَمَرُّوا عَلَى سُلَيْمَانَ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ: لَا، تُدْفَعُ الْغَنَمُ فَيُصِيبُونَ مِنْهَا، وَيَقُومُ هَؤُلَاءِ عَلَى حَرْثِهِمْ، فَإِذَا كَانَ كَمَا كَانَ رَدُّوا عَلَيْهِمْ، فَنَزَلَتْ فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ مُرَّةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ قَالَ: كَرْمٌ قَدْ أَنْبَتَتْ عَنَاقِيدُهُ فَأَفْسَدَتْهُ الْغَنَمُ، فَقَضَى دَاوُدُ بِالْغَنَمِ لِصَاحِبِ الْكَرْمِ، فَقَالَ سُلَيْمَانُ: غَيْرُ هَذَا يَا نَبِيَّ اللَّهِ، قَالَ:
İbn Cerîr, O'nun: { إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ } “Hani o ikisi ekin hakkında hüküm veriyorlardı” buyruğu hakkında Mürre'den şöyle rivayet etmiştir: Ekin bir bitkiydi, davar geceleyin ona yayıldı. Bunun üzerine Dâvûd'un huzurunda davalaştılar. O da koyunların ekin sahiplerine verilmesine hükmetti. Süleymân'a uğrayıp durumu ona anlattılar. O: 'Hayır, koyunlar [ekin sahiplerine] verilir, onlardan yararlanırlar; ötekiler de ekinlerinin bakımını üstlenir. Ekin eski haline gelince [koyunları] onlara geri verirler' dedi. Bunun üzerine { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu hemen Süleyman'a kavrattık” ayeti indi. Bu, Mürre tarikıyla İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, el-Hâkim, İbn Merdûye ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan O'nun: { وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ } “Dâvûd ile Süleymân'ı da [hatırla]; hani o ikisi ekin hakkında hüküm veriyorlardı” buyruğu hakkında şöyle rivayet etmişlerdir: Salkımları bitmiş bir üzüm bağı vardı, koyunlar onu ifsat etti. Dâvûd koyunların bağ sahibine verilmesine hükmetti. Bunun üzerine Süleymân: 'Ey Allah'ın peygamberi, bundan başkası [daha uygundur]' dedi. Dâvûd:
وَمَا ذَاكَ؟ قَالَ: يُدْفَعُ الْكَرْمُ إِلَى صَاحِبِ الْغَنَمِ فَيَقُومُ عَلَيْهِ حَتَّى يَعُودَ كَمَا كَانَ، وَتُدْفَعُ الْغَنَمُ إِلَى صَاحِبِ الْكَرْمِ فَيُصِيبُ مِنْهَا، حَتَّى إِذَا عَادَ الْكَرْمُ كَمَا كَانَ دَفَعْتَ الْكَرْمَ إِلَى صَاحِبِهِ وَالْغَنَمَ إِلَى صَاحِبِهَا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:
'O nedir?' dedi. Süleymân: 'Bağ koyun sahibine verilir, eski haline dönünceye kadar onun bakımını yapar; koyunlar da bağ sahibine verilir, onlardan yararlanır; bağ eski haline dönünce bağı sahibine, koyunları da sahibine geri verirsin' dedi. İşte O'nun şu buyruğu budur:
فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مَسْرُوقٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَذْكُرِ الْكَرْمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ نَحْوَهُ بِأَطْوَلَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا نَفَشَتْ قَالَ: رَعَتْ.
{ فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu hemen Süleyman'a kavrattık”. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Mesrûk'tan bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan bağ zikretmeksizin bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye ondan bundan daha uzun bir şekilde benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan «نَفَشَتْ» hakkında: 'Otladı' dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ حَرَامِ بْنِ مُحَيِّصَةَ: أَنَّ نَاقَةً لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ دَخَلَتْ حَائِطًا فَأَفْسَدَتْ فِيهِ، فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ عَلَى أَهْلِ الْحَوَائِطِ حِفْظَهَا بِالنَّهَارِ، وَأَنَّ مَا أَفْسَدَتِ الْمَوَاشِي بِاللَّيْلِ ضَامِنٌ عَلَى أَهْلِهَا. وَقَدْ عُلِّلَ هَذَا الْحَدِيثُ، وَقَدْ بَسَطْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي «شَرْحِ الْمُنْتَقَى» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مردويه من حديث عائشة نحوه،
Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Harâm b. Muhayyısa'dan rivayet ettiklerine göre: Berâ b. Âzib'e ait bir deve bir bahçeye girip orada zarar verdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Gündüz vakti bahçeleri korumak bahçe sahiplerinin sorumluluğundadır; geceleyin hayvanların verdiği zararı ise [hayvan] sahipleri tazmin eder» şeklinde hükmetti. Bu hadis illetli sayılmıştır; bu husustaki açıklamayı Şerhu'l-Müntekâ'da etraflıca yapmıştık. İbn Merdûye de Âişe'nin hadisinden bunun benzerini rivayet etmiştir,
وَزَادَ فِي آخِرِهِ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ الْآيَةَ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «بَيْنَمَا امْرَأَتَانِ مَعَهُمَا ابْنَانِ، جَاءَ الذِّئْبُ فأخذ أحد الاثنين، فتحا كما إِلَى دَاوُدَ فَقَضَى بِهِ لِلْكُبْرَى، فَخَرَجَتَا فَدَعَاهُمَا سُلَيْمَانُ فَقَالَ: هَاتُوا السِّكِّينَ أَشُقُّهُ بَيْنَهُمَا، فَقَالَتِ الصُّغْرَى: رَحِمَكَ اللَّهُ، هُوَ ابْنُهَا لَا تَشُقَّهُ، فَقَضَى بِهِ لِلصُّغْرَى» ، وَهَذَا الْحَدِيثُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ دَاخِلًا فِيمَا حَكَتْهُ الْآيَةُ مِنْ حُكْمِهِمَا، لَكِنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ مَا وَقَعَ لَهُمَا.
sonuna şunu eklemiştir: Sonra şu ayeti okudu: { وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ } “Dâvûd ile Süleymân'ı da...” [ayetini sonuna kadar]. Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda Ebû Hüreyre'nin hadisinden rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «İki kadının yanlarında iki oğulları varken bir kurt gelip ikisinden birini kapıp götürdü. Dâvûd'un huzurunda davalaştılar; o da [kalan] çocuğun büyük kadına ait olduğuna hükmetti. Dışarı çıktıklarında Süleymân onları çağırdı ve: 'Bıçağı getirin, çocuğu ikisi arasında ikiye böleyim' dedi. Bunun üzerine küçük kadın: 'Allah sana merhamet etsin, o onun oğludur, onu kesme!' dedi. O da çocuğun küçüğe ait olduğuna hükmetti.» Bu hadis, ayetin o ikisinin hükmünden anlattığı şeye dahil olmasa da onların başına gelen olaylar cümlesindendir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ قَالَ: يُصَلِّينَ مَعَ دَاوُدَ إِذَا صَلَّى، وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ قَالَ: كَانَتْ صَفَائِحَ، فَأَوَّلُ مَنْ سَرَدَهَا وحلّقها داود ﵇. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ سُلَيْمَانُ يُوضَعُ لَهُ سِتُّمِائَةُ أَلْفِ كُرْسِيِّ، ثُمَّ يَجِيءُ أَشْرَافُ الْإِنْسِ فَيَجْلِسُونَ مِمَّا يَلِيهِ، ثُمَّ يَجِيءُ أَشْرَافُ الْجِنِّ فَيَجْلِسُونَ مِمَّا يَلِي أَشْرَافَ الْإِنْسِ، ثُمَّ يَدْعُو الطَّيْرَ فَتُظِلُّهُمْ، ثُمَّ يَدْعُو الرِّيحَ فَتَحْمِلُهُمْ، تَسِيرُ مَسِيرَةَ شَهْرٍ فِي الْغَدَاةِ الْوَاحِدَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ وَالدَّيْلَمِيُّ وَابْنُ النَّجَّارِ عَنْ عُقْبَةَ ابن عَامِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «قَالَ اللَّهُ لِأَيُّوبَ: تَدْرِي مَا جُرْمَكَ عَلَيَّ حَتَّى ابْتَلَيْتُكَ؟ قَالَ: لَا، يَا رَبِّ، قَالَ: لِأَنَّكَ دَخَلْتَ عَلَى فِرْعَوْنَ فَدَاهَنْتَ عِنْدَهُ فِي كَلِمَتَيْنِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا كَانَ ذَنْبُ أَيُّوبَ أَنَّهُ اسْتَعَانَ بِهِ مِسْكِينٌ عَلَى ظَالِمٍ يَدْرَؤُهُ فَلَمْ يُعِنْهُ، وَلَمْ يَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ، وَلَمْ يَنْهَ الظَّالِمَ عَنْ ظُلْمِ الْمِسْكِينِ، فَابْتَلَاهُ اللَّهُ. وَفِي إِسْنَادِهِ جُوَيْبِرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ قَالَ: كَانَ لِأَيُّوبَ أَخَوَانِ، جَاءَا يَوْمًا فَلَمْ يَسْتَطِيعَا أَنْ يَدْنُوَا مِنْهُ مِنْ رِيحِهِ، فَقَامَا مِنْ بَعِيدٍ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِلْآخَرِ: لَوْ كَانَ عَلِمَ اللَّهُ مِنْ أَيُّوبَ خَيْرًا مَا ابْتَلَاهُ بِهَذَا، فَجَزِعَ أَيْوبُ مِنْ قَوْلِهِمَا جَزَعًا لَمْ يَجْزَعْ مِنْ شَيْءٍ قَطُّ مِثْلَهُ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي لَمْ أَبِتْ لَيْلَةً قَطُّ شَبْعَانَ، وَأَنَا أَعْلَمُ مَكَانَ جَائِعٍ فَصَدِّقْنِي فَصُدِّقَ مِنَ السَّمَاءِ وَهُمَا يَسْمَعَانِ، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي لَمْ أَلْبَسْ قَمِيصًا قَطُّ وَأَنَا أَعْلَمُ مَكَانَ عَارٍ فَصَدِّقْنِي، فَصُدِّقَ مِنَ السَّمَاءِ وَهُمَا يَسْمَعَانِ، ثُمَّ خَرَّ سَاجِدًا وَقَالَ: اللَّهُمَّ بِعِزَّتِكَ لَا أَرْفَعُ رَأْسِي حَتَّى تَكْشِفَ عَنِّي، فَمَا رَفَعَ رَأْسَهُ حَتَّى كَشْفَ اللَّهُ عَنْهُ. وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ مَرْفُوعًا بِنَحْوِ هَذَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ قَالَ: قِيلَ لَهُ: يَا أَيُّوبُ إِنَّ أَهْلَكَ لَكَ في الجنة، فإن شئت أتيناك بهم، وإن شئت تركناهم لك في الجنة وعوّضناك مثلهم، قال: لا، بل اتركهم لي في الجنة، قال: فتركوا له في الجنة، وعوّض مثله فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: بَلَغَ ابْنَ مَسْعُودٍ أَنَّ مَرْوَانَ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ قَالَ: أُوتِيَ أَهْلًا غَيْرَ أَهْلِهِ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: بَلْ أُوتِيَ أَهْلَهُ بِأَعْيَانِهِمْ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ.
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den O'nun: { وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ } “Dağları ve kuşları da tesbih etsinler diye Dâvûd'un emrine verdik” buyruğu hakkında: "Dâvûd namaz kıldığı zaman onunla birlikte namaz kılarlardı" dediğini; { وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ } “Ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik” buyruğu hakkında da: "Levhalar halindeydi; zırh halkalarını ilk ören ve onları halka haline getiren Dâvûd aleyhisselâm'dır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Süleymân için altı yüz bin kürsü kurulurdu; sonra insanların ileri gelenleri gelir ve onun yanına otururlardı; sonra cinlerin ileri gelenleri gelir ve insanların ileri gelenlerinin yanına otururlardı; sonra kuşları çağırırdı, onlar da onların üzerine gölge yaparlardı; sonra rüzgârı çağırırdı, rüzgâr da onları taşır ve tek bir kuşluk vaktinde bir aylık mesafeyi katederdi. İbn Asâkir, ed-Deylemî ve İbnü'n-Neccâr, Ukbe b. Âmir'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Allah Eyyûb'a: 'Seni ne sebeple imtihan ettiğimi, Bize karşı suçunun ne olduğunu bilir misin?' buyurdu. O: 'Hayır, ey Rabbim' dedi. Allah: 'Çünkü sen Firavun'un huzuruna girdin ve onun yanında iki kelimede dalkavukluk (müdâhene) yaptın' buyurdu.» İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Eyyûb'un günahı sadece şuydu: Bir yoksul, kendisine zulmeden birini defetmek için ondan yardım istedi; fakat o yardım etmedi, iyiliği emretmedi ve zalimi yoksula zulmetmekten nehyetmedi. Bunun üzerine Allah onu imtihan etti. Senedinde Cüveybir vardır. İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'den şöyle rivayet etmişlerdir: Eyyûb'un iki kardeşi vardı; bir gün geldiler fakat kokusundan ötürü ona yaklaşamadılar ve uzakta durdular. Biri diğerine: 'Eğer Allah Eyyûb'da bir hayır bilseydi onu bununla imtihan etmezdi' dedi. Eyyûb onların bu sözüne öyle bir üzüldü ki hiçbir şeye böylesine üzülmemişti. Bunun üzerine: 'Allahım! Eğer benim bir açın yerini bildiğim halde asla bir gece dahi tok sabahlamadığımı biliyorsan beni doğrula' dedi ve ikisi işitirlerken gökten doğrulandı. Sonra: 'Allahım! Eğer benim bir çıplağın yerini bildiğim halde asla bir gömlek giymediğimi biliyorsan beni doğrula' dedi ve ikisi işitirlerken gökten doğrulandı. Sonra secdeye kapanıp: 'Allahım! İzzetine andolsun ki bunu benden giderinceye kadar başımı kaldırmayacağım' dedi ve Allah bunu ondan giderinceye kadar başını kaldırmadı. İbn Ebî Hâtim bunu başka bir yoldan merfû olarak bunun benzeri şekilde rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ } “Biz ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ona: 'Ey Eyyûb! Ailen cennette senin içindir; dilersen onları sana [dünyada] getirelim, dilersen onları senin için cennette bırakalım ve sana onların bir mislini [dünyada] verelim' denildi. O: 'Hayır, bilakis onları benim için cennette bırak' dedi. Böylece onlar onun için cennette bırakıldı ve dünyada da bir misli ona verildi. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve et-Taberânî, Dahhâk'ten şöyle rivayet etmişlerdir: Mervân'ın bu { وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ } “Biz ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik” ayeti hakkında: 'Ona ailesinden başka bir aile verildi' dediği İbn Mes'ûd'a ulaştı. Bunun üzerine İbn Mes'ûd: 'Bilakis ona bizzat kendi ailesi ve onlarla birlikte bir misli daha verildi' dedi.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالرُّويَانِيُّ وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ أَيُّوبَ لَبِثَ بِهِ بَلَاؤُهُ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةٍ، فَرَفَضَهُ الْقَرِيبُ
İbn Ebî'd-Dünyâ, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, er-Rûyânî, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve İbn Merdûye, Enes'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Eyyûb'un hastalığı on sekiz yıl sürdü. Yakını ve
وَالْبَعِيدُ إِلَّا رَجُلَيْنِ مِنْ إِخْوَانِهِ كَانَا مِنْ أَخَصِّ إِخْوَانِهِ، كَانَا يَغْدُوَانِ إِلَيْهِ وَيَرُوحَانِ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ ذَاتَ يَوْمٍ: تَعْلَمُ وَاللَّهِ لَقَدْ أَذْنَبَ أَيُّوبُ ذَنْبًا مَا أَذَنَبَهُ أَحَدٌ، قَالَ: وَمَا ذَاكَ؟ قَالَ: مُنْذُ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةٍ لَمْ يَرْحَمْهُ اللَّهُ فَيَكْشِفْ عَنْهُ مَا بِهِ، فَلَمَّا رَاحَا إِلَى أَيُّوبَ لَمْ يَصْبِرِ الرَّجُلُ حَتَّى ذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ، فَقَالَ أَيُّوبُ:
uzağı onu terk etti; ancak din kardeşlerinden en yakın iki kişi müstesna. Sabah akşam onun yanına gelirlerdi. Bir gün biri diğerine: 'Vallahi biliyorsun ki Eyyûb hiç kimsenin işlemediği bir günah işlemiştir' dedi. Diğeri: 'O da nedir?' dedi. O: 'On sekiz yıldır Allah ona merhamet edip üzerindeki bu derdi kaldırmadı' dedi. Eyyûb'un yanına vardıklarında adam dayanamayıp bunu ona söyledi. Bunun üzerine Eyyûb:
لَا أدري ما تقول غَيْرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنِّي أَمُرُّ بِالرَّجُلَيْنِ يَتَنَازَعَانِ يَذْكُرَانِ اللَّهَ فَأَرْجِعُ إِلَى بَيْتِي فَأُكَفِّرُ عَنْهُمَا كَرَاهَةَ أَنْ يُذْكَرَ اللَّهُ إِلَّا فِي حَقٍّ، وَكَانَ يَخْرُجُ لِحَاجَتِهِ فَإِذَا قَضَى حَاجَتَهُ أَمْسَكَتِ امْرَأَتُهُ بِيَدِهِ حَتَّى يَبْلُغَ، فَلَمَّا كَانَ ذَاتَ يَوْمٍ أَبْطَأَ عَلَيْهَا، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى أَيُّوبَ فِي مَكَانِهِ أَنِ ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ فَاسْتَبْطَأَتْهُ فَتَلَقَّتْهُ، وَأَقْبَلَ عَلَيْهَا قَدْ أَذْهَبَ اللَّهُ مَا بِهِ مِنَ الْبَلَاءِ وَهُوَ أَحْسَنُ مَا كَانَ، فَلَمَّا رَأَتْهُ قَالَتْ: أَيْ، بَارَكَ اللَّهُ فِيكَ، هَلْ رَأَيْتَ نَبِيَّ اللَّهِ الْمُبْتَلَى، وَاللَّهِ على ذاك مَا رَأَيْتُ رَجُلًا أَشْبَهَ بِهِ مِنْكَ إِذْ كَانَ صَحِيحًا. قَالَ: فَإِنِّي أَنَا هُوَ، قَالَ: وَكَانَ لَهُ أَنْدَرَانِ : أَنْدَرٌ لِلْقَمْحِ، وَأَنْدَرٌ لِلشَّعِيرِ، فَبَعَثَ اللَّهُ سَحَابَتَيْنِ، فَلَمَّا كَانَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى أَنْدَرِ الْقَمْحِ أَفْرَغَتْ فِيهِ الذَّهَبَ حَتَّى فَاضَ، وَأَفْرَغَتِ الْأُخْرَى فِي أَنْدَرِ الشَّعِيرِ الْوَرِقَ حَتَّى فَاضَ» .
'Ne dediğinizi bilmiyorum; ancak Allah biliyor ki ben tartışıp Allah'ın adını anan iki adama rastlardım da Allah'ın ancak hak üzere anılmasını arzu ettiğim için evime döner ve onlar adına kefaret öderdim' dedi. Eyyûb ihtiyacını gidermek için çıkardı; ihtiyacını giderdiğinde [yerine] varıncaya kadar eşi elinden tutardı. Bir gün gecikti. Bunun üzerine Allah Eyyûb'a bulunduğu yerde: { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ } “Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” diye vahyetti. Eşi onun geciktiğini görünce onu karşılamaya gitti. Eyyûb Allah'ın kendisindeki hastalığı gidermiş olduğu ve en güzel halinde bulunduğu bir durumda onun karşısına çıktı. Kadın onu görünce: 'Ey Allah'ın bereketi üzerine olsun! O dertli peygamberi gördün mü? Vallahi o sağlıklı iken senden daha çok ona benzeyen bir adam görmedim' dedi. Eyyûb: 'İşte o benim' dedi. Dedi ki: Onun iki harmanı vardı: Biri buğday harmanı, diğeri arpa harmanı. Allah iki bulut gönderdi; biri buğday harmanının üzerine geldiğinde taşıncaya kadar içine altın boşalttı, diğeri de arpa harmanının içine taşıncaya kadar gümüş boşalttı.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَذَا الْكِفْلِ قَالَ: رَجُلٌ صَالِحٌ غَيْرُ نَبِيٍّ تَكَفَّلَ لِنَبِيِّ قومه أن يكفيه أمر قومه ويقيمهم له، وَيَقْضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْعَدْلِ، فَفَعَلَ ذَلِكَ، فَسُمِّيَ ذَا الْكِفْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ قَاضٍ فَحَضَرَهُ الْمَوْتُ، فَقَالَ: مَنْ يَقُومُ مَقَامِي عَلَى أَنْ لَا يَغْضَبَ، فَقَالَ رَجُلٌ: أَنَا، فَسُمِّيَ ذَا الْكِفْلِ، فَكَانَ لَيْلُهُ جَمِيعًا يُصَلِّي، ثُمَّ يصبح صائما فيقضي بين الناس، وذكر قصة. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: مَا كَانَ ذُو الْكِفْلِ نَبِيًّا، وَلَكِنْ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ صَالِحٌ يُصَلِّي كُلَّ يَوْمٍ مِائَةَ صَلَاةٍ فَتُوُفِّيَ، فَتَكَفَّلَ لَهُ ذُو الْكِفْلِ مِنْ بَعْدِهِ، فَكَانَ يُصَلِّي كُلَّ يَوْمٍ مِائَةَ صَلَاةٍ، فَسُمِّيَ ذَا الْكِفْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ حِبَّانَ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، مِنْ طَرِيقِ سَعْدٍ مَوْلَى طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «كَانَ الْكِفْلُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا يَتَوَرَّعُ مِنْ ذَنْبٍ عَمِلَهُ، فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَأَعْطَاهَا سِتِّينَ دِينَارًا عَلَى أَنْ يَطَأَهَا، فَلَمَّا قَعَدَ مِنْهَا مَقْعَدَ الرَّجُلِ مِنِ امْرَأَتِهِ ارْتَعَدَتْ وَبَكَتْ، فَقَالَ: مَا يُبْكِيكِ؟ أَكْرَهْتُكِ؟ قَالَتْ: لَا، وَلَكِنَّهُ عَمَلٌ مَا عَمِلْتُهُ قَطُّ، وَمَا حَمَلَنِي عَلَيْهِ إِلَّا الْحَاجَةُ، فَقَالَ: تَفْعَلِينَ أَنْتِ هَذَا وَمَا فَعَلْتِهِ؟! اذْهَبِي فَهِيَ لَكِ، وَقَالَ: وَاللَّهِ لَا أَعْصِي اللَّهَ بَعْدَهَا أَبَدًا، فَمَاتَ مِنْ ليلته فأصبح مكتوبا عَلَى بَابِهِ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لِلْكِفْلِ» .
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { وَذَا الْكِفْلِ } “Zülkifl'i de...” buyruğu hakkında: "Peygamber olmayan salih bir adamdı; kavminin peygamberine kavminin işlerini onun yerine üstleneceğine, onları onun adına idare edeceğine ve aralarında adaletle hükmedeceğine dair kefil oldu. Bunu yaptı ve bu yüzden Zülkifl diye isimlendirildi" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: İsrâiloğulları içinde bir hâkim vardı, ölüm vakti gelince: 'Öfkelenmemek şartıyla kim benim yerime geçer?' dedi. Bir adam: 'Ben' dedi; bu yüzden Zülkifl diye isimlendirildi. Bütün gece namaz kılar, sonra oruçlu olarak sabahlar ve insanlar arasında hüküm verirdi; ve bir kıssa zikretti. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Zülkifl peygamber değildi; fakat İsrâiloğulları içinde her gün yüz rekât namaz kılan salih bir adam vardı. Vefat edince ondan sonra Zülkifl onun bu amelini üstlendi ve her gün yüz rekât namaz kılardı; bu yüzden Zülkifl diye isimlendirildi. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, hasen olduğunu belirterek et-Tirmizî, İbnü'l-Münzir, İbn Hibbân, et-Taberânî, el-Hâkim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, Talha'nın azatlısı Sa'd yoluyla İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «İsrâiloğulları'ndan el-Kifl adında biri vardı, işlediği hiçbir günahtan sakınmazdı. Yanına bir kadın geldi; onunla birlikte olmak üzere kadına altmış dinar verdi. Kadına erkeğin eşine yaklaştığı gibi yaklaştığında kadın titredi ve ağladı. O: 'Seni ağlatan nedir? Sana zorla mı bir şey yaptım?' dedi. Kadın: 'Hayır, fakat bu hiç işlemediğim bir ameldir ve beni buna ancak muhtaçlık sevk etti' dedi. Bunun üzerine o: 'Sen bunu yapmadığın halde şimdi yapıyor musun?! Git, o para senindir' dedi ve: 'Vallahi bundan sonra asla Allah'a isyan etmeyeceğim' dedi. O gece öldü ve sabahleyin kapısının üzerinde: 'Allah Kifl'i bağışlamıştır' diye yazılı bulundu.»
وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ سَعْدٍ مَوْلَى طَلْحَةَ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ من
Bunu Tirmizî rivayet edip hasen olduğunu belirtmiş; Hâkim ve İbn Merdûye de Talha'nın azatlısı Sa'd yoluyla rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye de bunu...
طَرِيقِ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو قَالَ: فِيهِ ذُو الْكِفْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً يَقُولُ: غَضِبَ عَلَى قَوْمِهِ فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ يَقُولُ: أَنْ لَنْ نَقْضِيَ عَلَيْهِ عُقُوبَةً وَلَا بَلَاءً فِيمَا صَنَعَ بِقَوْمِهِ فِي غَضَبِهِ عَلَيْهِمْ وَفِرَارِهِ، قَالَ: وَعُقُوبَتُهُ أَخَذُ النُّونِ إِيَّاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ قَالَ: ظَنَّ أَنْ لَنْ يَأْخُذَهُ الْعَذَابُ الَّذِي أَصَابَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فَنادى فِي الظُّلُماتِ قَالَ: ظُلْمَةُ اللَّيْلِ، وَظُلْمَةُ بَطْنِ الْحُوتِ، وَظُلْمَةُ الْبَحْرِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ، وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ، وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «دَعْوَةُ ذِي النُّونِ إِذْ هُوَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ: لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ، لَمْ يَدْعُ بِهَا مُسْلِمٌ رَبَّهُ فِي شَيْءٍ قَطُّ إِلَّا اسْتَجَابَ لَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:
Nâfi' yoluyla İbn Amr'dan rivayet etmiştir; orada: "O Zülkifl'dir" demiştir. İbn Cerîr ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً } “Balık sahibini de [hatırla]; hani o öfkelenerek gitmişti” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kavmine öfkelendi; { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } “kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu ise: Onlara öfkelenip kaçması sebebiyle kavmine yaptığı şeyden ötürü kendisi hakkında bir ceza ve bela takdir etmeyeceğimizi sanmıştı demektir." Dedi ki: Onun cezası balığın onu yakalamasıydı. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } “kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu hakkında: "Başına gelen azabın kendisine isabet etmeyeceğini sanmıştı" dediğini rivayet etmişlerdir. ez-Zühd'de Ahmed, İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, İbn Mes'ûd'dan { فَنادى فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içinde niyaz etti” buyruğu hakkında: "Gecenin karanlığı, balığın karnının karanlığı ve denizin karanlığıdır" dediğini rivayet etmişlerdir. Ahmed, et-Tirmizî, en-Nesâî, Nevâdiru'l-Usûl'de el-Hakîm et-Tirmizî, el-Bezzâr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, İbn Merdûye ve eş-Şuab'da el-Beyhakî, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiğini rivayet etmişlerdir: «Zünnûn'un balığın karnındayken yaptığı dua şudur: 'Lâ ilâhe illâ ente subhâneke innî küntü mine'z-zâlimîn' (Senden başka hiçbir ilah yoktur, Sen her türlü noksanlıktan uzaksın. Şüphesiz ben zalimlerden oldum). Bir Müslüman Rabbi'ne herhangi bir konuda bununla dua ederse Allah mutlaka onun duasına icabet eder.» İbn Cerîr ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim:
«اسْمَ اللَّهِ الَّذِي إِذَا دُعِيَ بِهِ أَجَابَ، وَإِذَا سُئِلَ بِهِ أَعْطَى: دَعْوَةُ يُونُسَ بْنِ مَتَّى، قَلَّتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ لِيُونُسَ خَاصَّةً أَمْ لِجَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ؟ قَالَ: هِيَ لِيُونُسَ خَاصَّةً وَلِلْمُؤْمِنِينَ عَامَّةً إِذَا دَعَوْا بِهِ، أَلَمْ تَسْمَعْ قَوْلَ اللَّهِ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ شَرْطٌ مِنَ اللَّهِ لِمَنْ دَعَاهُ» . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ مِنْ حَدِيثِهِ أَيْضًا نَحْوَهُ.
«Kendisinin hürmetine dua edildiğinde icabet edilen, onunla istendiğinde verilen Allah'ın ismi Yûnus b. Mettâ'nın duasıdır. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, bu sadece Yûnus'a mı hastır, yoksa bütün Müslümanlara mı?' Buyurdu ki: 'Onunla dua ettiklerinde bu Yûnus'a has, müminlere ise geneldir. Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } “İşte müminleri de böyle kurtarırız” buyruğunu işitmedin mi? Bu, O'na dua eden kimse için Allah'tan bir vaattir.'» el-Hâkim de onun hadisinden bunun benzerini rivayet etmiştir.
وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خير من يونس بن مَتَّى» . وَرُوِيَ أَيْضًا فِي الصَّحِيحِ وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَرُوِيَ أَيْضًا فِي الصَّحِيحَيْنِ من حديث أبي هريرة.
Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda İbn Abbâs'ın hadisinden sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Hiç kimsenin 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' demesi uygun olmaz.» Bu hadis Sahîh'te ve diğerlerinde İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiş, yine Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'nin hadisinden de rivayet edilmiştir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٩ الى ٩٧]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 89-97]
وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ (٩٠) وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ (٩١) إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢) وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ (٩٣)
{ وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ (٩٠) وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ (٩١) إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢) وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ (٩٣) } “Zekeriyyâ'yı da [hatırla]; hani Rabbine: 'Rabbim! Beni tek başıma bırakma; Sen vârislerin en hayırlısısın!' diye niyaz etmişti. (89) Bunun üzerine Biz de onun duasına icabet ettik ve ona Yahyâ'yı armağan ettik; eşini de kendisi için ıslah ettik (doğurgan kıldık). Gerçekten onlar hayır işlerinde yarışırlar, umarak ve korkarak Bize yalvarırlardı; Bize karşı derin bir saygı içindeydiler. (90) İffetini korumuş olan o kadını da [hatırla]; Biz ona ruhumuzdan üfledik, onu ve oğlunu alemlere bir ibret kıldık. (91) Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir ve Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse yalnız Bana kulluk edin! (92) Onlar ise işlerini aralarında parça parça ettiler; hepsi Bize döneceklerdir. (93)”
فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ (٩٤) وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥) حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ (٩٧)
{ فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ (٩٤) وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥) حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ (٩٧) } “Artık kim inanmış olarak salih amellerden işlerse, onun çalışması asla inkâr edilmez (karşılıksız bırakılmaz). Şüphesiz Biz onu yazmaktayız. (94) Helak ettiğimiz bir memleket halkının [bize] dönmemesi imkânsızdır. (95) Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı ve her tepeden akın ettikleri zaman; (96) Gerçek vaat yaklaşmış olur; işte o zaman kâfirlerin gözleri donakalır: 'Eyvah bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik; hayır, biz zalimler idik!' [derler]. (97)”
قَوْلُهُ: وَزَكَرِيَّا أَيْ: وَاذْكُرْ خَبَرَ زَكَرِيَّا وَقْتَ نِدَائِهِ لِرَبِّهِ قَالَ: رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً أَيْ:
O'nun: { وَزَكَرِيَّا } “Zekeriyyâ'yı da...” buyruğu; yani Zekeriyyâ'nın Rabbine niyaz ettiği vakitteki haberini hatırla demektir. { قَالَ: رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً } “Rabbim! Beni tek başıma bırakma!” dedi; yani:
مُنْفَرِدًا وَحِيدًا لَا وَلَدَ لِي. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي آلِ عِمْرَانَ. وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ أي:
Çocuğu olmayan, tek başına ve yapayalnız [bırakma]. Bu ayetle ilgili açıklama Âl-i İmrân [suresinde] geçmişti. { وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ } “Sen varislerin en hayırlısısın”; yani:
خَيْرُ مَنْ يَبْقَى بَعْدَ كُلِّ مَنْ يَمُوتُ، فَأَنْتَ حَسْبِي إِنْ لَمْ تَرْزُقْنِي وَلَدًا، فَإِنِّي أَعْلَمُ أَنَّكَ لَا تُضَيِّعُ دِينَكَ، وَأَنَّهُ سَيَقُومُ بِذَلِكَ مِنْ عِبَادِكَ مَنْ تَخْتَارُهُ لَهُ وَتَرْتَضِيهِ لِلتَّبْلِيغِ فَاسْتَجَبْنا لَهُ دُعَاءَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى. وَقَدْ تَقَدَّمَ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ مَرْيَمَ. وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ، قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهَا كَانَتْ عَاقِرًا فَجَعَلَهَا اللَّهُ وَلُودًا، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِإِصْلَاحِ زَوْجِهِ وَقِيلَ: كَانَتْ سَيِّئَةَ الْخُلُقِ، فَجَعَلَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ حَسَنَةَ الْخُلُقِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ إِرَادَةِ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا، وَذَلِكَ بِأَنْ يُصْلِحَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ذَاتَهَا، فَتَكُونُ وَلُودًا بَعْدَ أَنْ كَانَتْ عَاقِرًا، وَيُصْلِحُ أَخْلَاقَهَا، فَتَكُونُ أَخْلَاقُهَا مَرْضِيَّةً بَعْدَ أَنْ كَانَتْ غَيْرَ مَرْضِيَّةٍ. وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ لِلتَّعْلِيلِ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ إِحْسَانِهِ سُبْحَانَهُ إِلَى أَنْبِيَائِهِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، فَالضَّمِيرُ الْمَذْكُورُ رَاجِعٌ إِلَيْهِمْ، وَقِيلَ:
Ölen herkesin ardından baki kalacak olanların en hayırlısısın; bana bir çocuk lütfetmesen de Sen bana yetersin; çünkü ben bilirim ki Sen dinini zayi etmezsin ve kulların arasından bu dini tebliğ için seçip razı olduğun kimseler bu görevi yerine getirecektir. { فَاسْتَجَبْنا لَهُ } “Bunun üzerine Biz de onun duasına icabet ettik”; duasına [icabet ettik], { وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى } “ve ona Yahyâ'yı armağan ettik”. Bu husus Meryem Suresi'nde etraflıca geçmişti. { وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ } “eşini de kendisi için ıslah ettik”; müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: O kısır idi, Allah onu doğurgan kıldı; işte eşinin ıslah edilmesinden maksat budur. Bir görüşe göre ise ahlakı kötüydü, Allah Teâlâ onun ahlakını güzelleştirdi. İki mananın birden kastedilmiş olmasına bir engel yoktur; bu da Allah Teâlâ'nın onun hem bizzat kendisini ıslah edip kısır iken doğurgan kılması hem de ahlakını ıslah edip ahlakını beğenilmeyen bir haldeyken beğenilen bir hale getirmesiyle olur. { إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “Gerçekten onlar hayır işlerinde yarışırlardı” cümlesi, öncesinde zikredilen Allah Teâlâ'nın peygamberlerine -aleyhimüssalâtü vesselâm- olan ihsanının gerekçesini açıklamaktadır (ta'lil). Zikredilen zamir onlara dönmektedir; bir görüşe göre ise:
هُوَ رَاجِعٌ إِلَى زَكَرِيَّا وَامْرَأَتِهِ وَيَحْيَى. ثُمَّ وَصَفَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَدْعُونَهُ رَغَباً وَرَهَباً أَيْ:
Zekeriyyâ'ya, eşine ve Yahyâ'ya dönmektedir. Sonra Allah Teâlâ onları: { وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً } “umarak ve korkarak Bize yalvarırlardı” şeklinde nitelendirmiştir; yani:
يَتَضَرَّعُونَ إِلَيْهِ فِي حَالِ الرَّخَاءِ وَحَالِ الشِّدَّةِ، وَقِيلَ: الرَّغْبَةُ: رَفْعُ بُطُونِ الْأَكُفِّ إِلَى السَّمَاءِ، وَالرَّهْبَةُ رَفْعُ ظُهُورِهَا. وَانْتِصَابُ رَغَبًا وَرَهَبًا عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: يَرْغَبُونَ رَغَبًا وَيَرْهَبُونَ رَهَبًا، أَوْ عَلَى الْعِلَّةِ، أَيْ: لِلرَّغَبِ وَالرَّهَبِ، أَوْ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: رَاغِبِينَ وَرَاهِبِينَ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ وَيَدْعُونَا بِنُونٍ وَاحِدَةٍ، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ بِضَمِّ الرَّاءِ فِيهِمَا وَإِسْكَانِ مَا بَعْدَهُ، وَقَرَأَ ابْنُ وثّاب بفتح الراء فيهما مع إسكان ما بعده، ورويت هذه القراءة عن أبي عمرو، وقرأ الباقون بفتح الراء وَفَتْحِ مَا بَعْدَهُ فِيهِمَا. وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ أَيْ: مُتَوَاضِعِينَ مُتَضَرِّعِينَ وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها أَيْ: وَاذْكُرْ خَبَرَهَا، وَهِيَ مَرْيَمُ، فَإِنَّهَا أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَلَمْ يَمْسَسْهَا بَشَرٌ، وَإِنَّمَا ذَكَرَهَا مَعَ الْأَنْبِيَاءِ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مِنْهُمْ، لِأَجْلِ ذِكْرِ عِيسَى، وَمَا فِي ذِكْرِ قِصَّتِهَا مِنَ الْآيَةِ الْبَاهِرَةِ فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا أَضَافَ سُبْحَانَهُ الرُّوحَ إِلَيْهِ، وَهُوَ لِلْمَلَكِ تَشْرِيفًا وَتَعْظِيمًا، وَهُوَ يُرِيدُ رُوحَ عِيسَى وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ قال الزجّاج: الآية فيهما وَاحِدَةٌ لِأَنَّهَا وَلَدَتْهُ مِنْ غَيْرِ فَحْلٍ وَقِيلَ: إِنَّ التَّقْدِيرَ عَلَى مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ: وَجَعَلْنَاهَا آيَةً وَجَعَلْنَا ابْنَهَا آيَةً، كَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ قِصَّتَهُمَا آيَةً تَامَّةً مَعَ تَكَاثُرِ آيَاتِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْآيَةِ الْجِنْسَ الشَّامِلَ، لِمَا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنَ الْآيَاتِ، وَمَعْنَى أَحْصَنَتْ: عَفَّتْ فَامْتَنَعَتْ مِنَ الْفَاحِشَةِ وَغَيْرِهَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْفَرْجِ جَيْبُ الْقَمِيصِ أَيْ: أَنَّهَا طَاهِرَةُ الْأَثْوَابِ، وَقَدْ مَضَى بَيَانُ مِثْلِ هَذَا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَمَرْيَمَ. ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْأَنْبِيَاءَ بَيَّنَ أَنَّهُمْ كُلَّهُمْ مُجْتَمِعُونَ عَلَى التَّوْحِيدِ فَقَالَ: إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَالْأُمَّةُ: الدِّينُ كَمَا قال ابن قتيبة، ومنه: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ أَيْ: عَلَى دِينٍ، كَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّ هَذَا دِينُكُمْ دِينٌ وَاحِدٌ لَا خِلَافَ بَيْنَ الْأُمَمِ الْمُخْتَلِفَةِ فِي التَّوْحِيدِ، وَلَا يَخْرُجُ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا الْكَفَرَةُ الْمُشْرِكُونَ بِاللَّهِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّ هَذِهِ الشَّرِيعَةَ الَّتِي بَيَّنْتُهَا لَكُمْ فِي كِتَابِكُمْ شَرِيعَةٌ وَاحِدَةٌ وَقِيلَ: الْمَعْنَى:
Bolluk ve darlık hallerinde O'na yalvarırlardı. Bir görüşe göre rağbet (رغبة); avuç içlerini göğe doğru kaldırmak, rehbet (رهبة) ise elin dışını göğe doğru kaldırmaktır. «رَغَباً» ve «رَهَباً» kelimelerinin nasbı; mastarlık üzere yani «يَرْغَبُونَ رَغَبًا وَيَرْهَبُونَ رَهَبًا» (rağbet ederek umarlar ve dehşete düşerek korkarlar) takdirindedir; ya da illet bildirmek üzere yani umma ve korkma sebebiyle; yahut hal üzere yani umarak ve korkarak takdirindedir. Talha b. Musarrıf tek nûn ile «وَيَدْعُونَا» şeklinde okumuştur. el-A'meş her iki kelimede de râ'nın dammesi ve sonrasının sükûnu ile («رُغْبًا وَرُهْبًا») okumuştur. İbn Vessâb her iki kelimede de râ'nın fethası ve sonrasının sükûnu ile («رَغْبًا وَرَهْبًا») okumuştur; bu kıraat Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Geri kalanlar ise her iki kelimede de râ'nın ve sonrasının fethasıyla («رَغَبًا وَرَهَبًا») okumuşlardır. { وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ } “Bize karşı derin bir saygı içindeydiler” yani mütevazı ve yalvaran kimseler idiler. { وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها } “İffetini korumuş olan o kadını da [hatırla]”; yani onun haberini hatırla; o da Meryem'dir. Zira o, iffetini helalden de haramdan da korumuş, kendisine hiçbir beşer dokunmamıştır. Kendisi onlardan olmasa da peygamberlerle birlikte zikredilmesi, Îsâ'nın zikri ve onun kıssasının anlatılmasında bulunan apaçık mucize sebebiyledir. { فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا } “Biz ona ruhumuzdan üfledik”; Allah Teâlâ şeref ve ta'zim gayesiyle meleğe ait olan ruhu Kendisine izafe etmiştir; bundan muradı Îsâ'nın ruhudur. { وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ } “onu ve oğlunu alemlere bir ibret kıldık”. ez-Zeccâc şöyle demiştir: İkisi hakkındaki ayet (ibret/mucize) tektir; çünkü Meryem onu bir erkek olmaksızın doğurmuştur. Bir görüşe göre Sîbeveyh'in mezhebine göre takdir: "Onu bir ibret kıldık ve oğlunu da bir ibret kıldık" şeklindedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Razı edilmeye en layık olan ise Allah ve Resûlüdür” buyruğu gibidir. Manası şudur: Allah Teâlâ, her birinin mucizelerinin çokluğuyla birlikte ikisinin kıssasını tam bir ibret kılmıştır. Bir görüşe göre 'el-Âye' ile her birine ait olan ayetleri/ibretleri kapsayan cins kastedilmiştir. «أَحْصَنَتْ» kelimesinin manası: İffetli davrandı, böylece çirkin hayasızlıktan ve diğer şeylerden sakındı [demektir]. Bir görüşe göre «الْفَرْج» (ferc) kelimesinden maksat gömleğin yakasıdır; yani elbiseleri temiz ve lekesizdir demektir. Bunun benzerinin açıklaması Nisâ ve Meryem surelerinde geçmişti. Sonra Allah Teâlâ peygamberleri zikredince, hepsinin tevhid üzere birleştiklerini beyan ederek şöyle buyurdu: { إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir”. İbn Kuteybe'nin dediği gibi ümmet; dindir; nitekim: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } “Biz babalarımızı bir ümmet (din) üzerinde bulduk” yani bir din üzerinde bulduk buyruğu da bundandır. Sanki şöyle buyurmuştur: Şüphesiz bu dininiz tek bir dindir; tevhid konusunda farklı ümmetler arasında hiçbir ihtilaf yoktur; bundan ancak kâfirler ve Allah'a ortak koşanlar çıkar. Bir görüşe göre mana: Kitabınızda size beyan ettiğim bu şeriat tek bir şeriattır [şeklindedir]. Bir görüşe göre ise mana:
إِنَّ هَذِهِ مِلَّتُكُمْ مِلَّةً وَاحِدَةً، وَهِيَ مِلَّةُ الْإِسْلَامِ. وَانْتِصَابُ أُمَّةً وَاحِدَةً عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مُتَّفِقَةً غَيْرَ مُخْتَلِفَةٍ، وَقُرِئَ: إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ بِنَصْبِ أُمَّتَكُمْ عَلَى الْبَدَلِ مِنِ اسْمِ إِنَّ وَالْخَبَرُ «أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ» . وَقُرِئَ بِرَفْعِ أُمَّتُكُمْ وَرَفْعِ أُمَّةٌ عَلَى أَنَّهُمَا خَبَرَانِ وَقِيلَ: عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، أَيْ: هِيَ أمة واحدة. وقرأ
«Şüphesiz bu sizin tek bir dininizdir» [demektir] ki o da İslâm dinidir. «أُمَّةً وَاحِدَةً» lafzının nasb ile gelmesi hâl oluşu sebebiyledir; yani «[esaslarında] birbiriyle uyuşan, ihtilafsız» [demektir]. Şöyle de kıraat edilmiştir: İnne'nin isminden bedel olarak «أُمَّتَكُمْ» lafzının nasbıyla { إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ } şeklinde okunmuştur; bu durumda haber «أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ» lafzıdır. Her ikisinin de iki ayrı haber olması üzere hem «أُمَّتُكُمْ» lafzının ref'i hem de «أُمَّةٌ» lafzının ref'i ile de okunmuştur. Bir görüşe göre de gizli bir mübtedaya [haber] kılınması sebebiyledir; yani «هِيَ أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ» (O tek bir ümmettir) [takdirindedir]. Okudu...
الْجُمْهُورُ بِرَفْعِ أُمَّتُكُمْ عَلَى أَنَّهُ الْخَبَرُ وَنَصْبِ أُمَّةً عَلَى الْحَالِ كَمَا قَدَّمْنَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ عَلَى الْقَطْعِ بِسَبَبِ مَجِيءِ النَّكِرَةِ بَعْدَ تَمَامِ الْكَلَامِ. وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ خَاصَّةً لَا تَعْبُدُوا غَيْرِي كَائِنًا مَا كَانَ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ أَيْ: تَفَرَّقُوا فِرَقًا فِي الدِّينِ حَتَّى صَارَ كَالْقِطَعِ الْمُتَفَرِّقَةِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: اخْتَلَفُوا فِيهِ، وَهُوَ كَالْقَوْلِ الْأَوَّلِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: أَيْ: تَفَرَّقُوا فِي أَمْرِهِمْ، فَنَصَبَ أَمْرَهُمْ بِحَذْفِ فِي، وَالْمَقْصُودُ بِالْآيَةِ الْمُشْرِكُونَ، ذَمَّهُمُ اللَّهُ بِمُخَالَفَةِ الْحَقِّ وَاتِّخَاذِهِمْ آلِهَةً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ جَمِيعُ الْخَلْقِ، وَأَنَّهُمْ جَعَلُوا أَمْرَهُمْ فِي أَدْيَانِهِمْ قِطَعًا وَتَقَسَّمُوهُ بَيْنَهُمْ، فَهَذَا مُوَحِّدٌ، وَهَذَا يَهُودِيٌّ، وَهَذَا نَصْرَانِيٌّ، وَهَذَا مَجُوسِيٌّ، وَهَذَا عَابِدُ وَثَنٍ. ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ بِأَنَّ مَرْجِعَ الْجَمِيعِ إِلَيْهِ فَقَالَ: كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ أَيْ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْفِرَقِ رَاجِعٌ إِلَيْنَا بِالْبَعْثِ، لَا إِلَى غَيْرِنَا. فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ أَيْ: مَنْ يَعْمَل بَعْضَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، لَا كُلَّهَا، إِذْ لَا يَطِيقُ ذَلِكَ أَحَدٌ وَهُوَ مُؤْمِنٌ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ أَيْ:
cumhur ise daha önce belirttiğimiz üzere «أُمَّتُكُمْ» kelimesini haber olarak ref ile, «أُمَّةً» kelimesini de hâl olarak nasb ile okumuştur. Ferrâ ve ez-Zeccâc ise, kelam tamamlandıktan sonra nekire kelimenin gelmesi sebebiyle kat' (kesinti) üzere nasb olduğunu söylemişlerdir. { وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ } “ve Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse yalnız Bana kulluk edin!”; özellikle Bana, her kim veya ne olursa olsun Benden başkasına kulluk etmeyin. { وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ } “Onlar ise işlerini aralarında parça parça ettiler”; yani dinde fırkalara bölündüler, öyle ki [din] dağınık parçalar haline geldi. el-Ahfeş: 'Dinde ihtilaf ettiler' demiştir ki bu da ilk görüş gibidir. el-Ezherî şöyle demiştir: Yani 'işlerinde ayrılığa düştüler' demektir; «فِي» edatının hazfedilmesiyle «أَمْرَهُمْ» kelimesini nasb etmiştir. Ayetten maksat müşriklerdir; Allah Teâlâ hakka muhalefet etmeleri ve Allah'tan başka ilahlar edinmeleri sebebiyle onları yermiştir. Bir görüşe göre murat bütün yaratılanlardır; onlar dinlerindeki işlerini parçalara ayırmış ve aralarında bölüşmüşlerdir; nitekim kimi muvahhid (tevhid ehli), kimi Yahudi, kimi Hristiyan, kimi Mecusi, kimi de putperesttir. Sonra Allah Teâlâ hepsinin dönüşünün Kendisine olduğunu haber vererek şöyle buyurmuştur: { كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ } “hepsi Bize döneceklerdir”; yani bu fırkaların her biri dirilme ile başkasına değil yalnız Bize dönecektir. { فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } “Artık kim salih amellerden işlerse”; yani salih amellerin tamamını değil bir kısmını işlerse; zira buna kimsenin gücü yetmez; { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “inanmış olarak”; Allah'a, peygamberlerine ve ahiret gününe [inanmış olarak] { فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ } “onun çalışması asla inkâr edilmez (karşılıksız bırakılmaz)”; yani:
لَا جُحُودَ لِعَمَلِهِ، وَلَا تَضْيِيعَ لِجَزَائِهِ، وَالْكُفْرُ ضِدُّ الْإِيمَانِ، وَالْكُفْرُ أَيْضًا: جُحُودُ النِّعْمَةِ، وَهُوَ ضِدُّ الشُّكْرِ، يُقَالُ: كَفَرَ كُفُورًا وَكُفْرَانًا، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ «فَلَا كُفْرَ لِسَعْيِهِ» . وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ أَيْ: لِسَعْيِهِ حَافِظُونَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى . وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها قَرَأَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ وَحَرامٌ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ «وَحَرَمٌ» وَقَدِ اخْتَارَ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ، وَرُوِيَتِ الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ حِلٌّ وَحَلَالٌ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ «وَحَرِمَ» بِفَتْحِ الْحَاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ وَفَتْحِ الْمِيمِ. وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ «حَرُمَ» بِضَمِّ الرَّاءِ وَفَتْحِ الْحَاءِ وَالْمِيمِ. وَمَعْنَى أَهْلَكْناها: قَدَّرْنَا إِهْلَاكَهَا، وَجُمْلَةُ أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ حَرَامٌ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلٌ لَهُ سَادٌّ مَسَدَّ خَبَرِهِ. وَالْمَعْنَى: وَمُمْتَنِعٌ أَلْبَتَّةَ عَدَمُ رُجُوعِهِمْ إِلَيْنَا لِلْجَزَاءِ وَقِيلَ: إِنَّ لَا فِي «لَا يَرْجِعُونَ» زَائِدَةٌ، أَيْ: حَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنْ يَرْجِعُوا بَعْدَ الْهَلَاكِ إِلَى الدُّنْيَا. وَاخْتَارَ هَذَا أَبُو عُبَيْدَةَ وَقِيلَ: إِنَّ لَفْظَ حَرَامٌ هُنَا بِمَعْنَى الْوَاجِبِ: أَيْ وَاجِبٌ عَلَى قَرْيَةٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْخَنْسَاءِ:
Ameli inkâr edilmez ve mükâfatı zayi edilmez. Küfür (كفر), imanın zıddıdır; aynı zamanda küfür nimeti inkâr etmektir ve şükrün zıddıdır. «Kefere küfûran ve kufrânen» denilir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde «فَلَا كُفْرَ لِسَعْيِهِ» şeklindedir. { وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ } “Şüphesiz Biz onu yazmaktayız”; yani onun çalışmasını muhafaza edicileriz. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun gibidir: { أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “Ben, erkek olsun kadın olsun, sizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmem”. { وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } “Helak ettiğimiz bir memleket halkına haramdır (imkânsızdır)...”; Zeyd b. Sâbit ve Medine ehli «وَحَرامٌ» şeklinde; Kûfe ehli ise «وَحَرَمٌ» şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim ilk kıraati tercih etmiştir; ikinci kıraat ise Ali, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bunlar 'hıll' ve 'halâl' gibi iki ayrı lehçedir. Saîd b. Cübeyr hâ'nın fethası, râ'nın kesresi ve mîm'in fethasıyla «وَحَرِمَ» şeklinde okumuştur. İkrime ve Ebü'l-Âliye ise râ'nın dammesi, hâ ve mîm'in fethasıyla «حَرُمَ» şeklinde okumuşlardır. «أَهْلَكْناها» kelimesinin manası: Helakini takdir ettik [demektir]. { أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } “onların dönmemeleri” cümlesi, mübteda ve haberi de «حَرَامٌ» olmak üzere yahut haberinin yerine geçen fâili olmak üzere ref mahallindedir. Manası şudur: Karşılık görmek için Bize dönmemeleri kesinlikle imkânsızdır. Bir görüşe göre «لَا يَرْجِعُونَ» ifadesindeki «لَا» zâiddir; yani helak ettiğimiz bir kasaba halkının helak olduktan sonra dünyaya dönmeleri haramdır (mümkün değildir) demektir. Ebû Ubeyde bunu tercih etmiştir. Bir görüşe göre buradaki «حَرَامٌ» lafzı vacip anlamındadır; yani bir memleket üzerine vaciptir demektir; Hansâ'nın şu sözü de bundandır:
وَإِنَّ حَرَامًا لَا أَرَى الدَّهْرَ بَاكِيًا عَلَى شَجْوهِ إِلَّا بَكَيْتُ عَلَى صَخْرِ وَقِيلَ: حَرَامٌ، أَيْ: مُمْتَنِعٌ رُجُوعُهُمْ إِلَى التَّوْبَةِ، عَلَى أَنَّ «لَا» زَائِدَةٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْآيَةُ مُشْكِلَةٌ، وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِيهَا وَأَجَلِّهِ مَا رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ وَابْنُ عُلَيَّةَ وَهُشَيْمٌ وَابْنُ إِدْرِيسَ وَمُحَمَّدُ بن فضيل وسليمان بن حيان وَمُعَلًّى عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي مَعْنَى الْآيَةِ قَالَ: وَاجِبٌ أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ، أَيْ: لَا يَتُوبُونَ. قَالَ الزَّجَّاجُ وَأَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: إِنَّ فِي الْكَلَامِ إِضْمَارًا، أَيْ: وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ حَكَمْنَا بِاسْتِئْصَالِهَا، أَوْ بِالْخَتْمِ عَلَى قُلُوبِ أَهْلِهَا، أَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْهُمْ عَمَلٌ لِأَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ، أَيْ: لَا يَتُوبُونَ. حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ «حَتَّى» هَذِهِ هِيَ الَّتِي يُحْكَى بَعْدَهَا الكلام، ويأجوج ومأجوج قبيلتان من الإنس، والمراد بفتح يأجوج ومأجوج فتح السدّ الذي عليهم، على حذف المضاف وقيل: إنّ «حتى»
«Ve şüphesiz ömrümce hüznünden ağlayan birini görüp de Sahr'a ağlamamam [bana] haramdır (imkânsızdır).» Şöyle de denilmiştir: Harâm (حرام), «lâ» (لا) edatının zâid (fazlalık) olması kabulüne göre, onların tevbeye dönmelerinin imkânsız olması (mümteni') demektir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ayet müşküldür (anlaşılması güçtür). Bu hususta söylenenlerin en güzeli ve en yücesi; İbn Uyeyne, İbn Uleyye, Huşeym, İbn İdrîs, Muhammed b. Fudayl, Süleymân b. Hayyân ve Muallâ'nın, Dâvûd b. Ebî Hind'den, onun İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğidir. [İbn Abbâs] ayetin manası hakkında şöyle demiştir: «Onların [küfürden] dönmemeleri, yani tevbe etmemeleri vaciptir (kesinleşmiştir).» ez-Zeccâc ve Ebû Alî el-Fârisî şöyle demişlerdir: Kelamda bir takdir (iḍmâr) vardır; yani kökünü kazıyarak helak etmeye hükmettiğimiz veya ahalisinin kalplerini mühürlediğimiz bir belde halkından -onlar [küfürden] dönmedikleri, yani tevbe etmedikleri için- herhangi bir amelin kabul edilmesi haramdır (imkânsızdır). { حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ } “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı... zaman”; buradaki «hattâ» (حَتَّى), ardından sözün hikâye edildiği [ibtidâiyye olan] edattır. Ye'cûc ve Me'cûc insanlardan iki kabiledir. Ye'cûc ve Me'cûc'un açılmasından maksat, muzâfın hazfi kuralı üzere onların üzerindeki seddin açılmasıdır. Bir görüşe göre «hattâ»...
هَذِهِ هِيَ الَّتِي لِلْغَايَةِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ سَابِقًا مُسْتَمِرُّونَ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَهِيَ يَوْمُ فَتْحِ سَدِّ يأجوج ومأجوج وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ الضَّمِيرُ لِيَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ. وَالْحَدَبُ:
gaye (son sınır) bildiren edattır. Manası: Önceden zikredilen bu kimseler, kıyamet gününe yani Ye'cûc ve Me'cûc seddinin açıldığı güne kadar bulundukları hal üzere devam edeceklerdir. { وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ } “ve onlar her tepeden akın ederler”; zamir Ye'cûc ve Me'cûc'a aittir. Hadab (الْحَدَب):
كُلُّ أَكَمَةٍ مِنَ الْأَرْضِ مُرْتَفِعَةٍ وَالْجَمْعُ أَحْدَابٌ، مَأْخُوذٌ مِنْ حَدَبَةِ الْأَرْضِ، وَمَعْنَى يَنْسِلُونَ: يُسْرِعُونَ، وَقِيلَ: يَخْرُجُونَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالنَّسَلَانُ: مِشْيَةُ الذِّئْبِ إِذَا أَسْرَعَ. يُقَالُ: نَسَلَ فُلَانٌ فِي الْعَدْوِ يَنْسِلُ بِالْكَسْرِ وَالضَّمِّ نَسْلًا وَنُسُولًا وَنُسْلَانًا أَيْ: أَنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِنْ كُلِّ مُرْتَفِعٍ مِنَ الْأَرْضِ يُسْرِعُونَ الْمَشْيَ، وَيَتَفَرَّقُونَ فِي الْأَرْضِ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: «وَهُمْ» لِجَمِيعِ الْخَلْقِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ إِلَى أَرْضِ الْمَوْقِفِ وَهُمْ يُسْرِعُونَ مِنْ كُلِّ مُرْتَفَعٍ مِنَ الْأَرْضِ. وَقُرِئَ بِضَمِّ السِّينِ، حَكَى ذَلِكَ الْمَهْدَوِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَحَكَى هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَيْضًا الثَّعْلَبِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ وَأَبِي الصَّهْبَاءِ. وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ عَطْفٌ عَلَى «فُتِحَتْ» ، وَالْمُرَادُ مَا بَعْدَ الْفَتْحِ مِنَ الْحِسَابِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ وَغَيْرُهُمَا: الْمُرَادُ بِالْوَعْدِ الْحَقِّ الْقِيَامَةُ، وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ وَالْمَعْنَى:
Yeryüzünün yüksekteki her tümseğidir; çoğulu 'ahdâb'dır (أَحْدَاب), yerin kamburluğundan (hadabetü'l-ard) alınmadır. «يَنْسِلُونَ» kelimesinin manası: Acele ederler, hızla akın ederler; bir görüşe göre çıkarlar [demektir]. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Neselân (النَّسَلَان), kurdun hızlıca koştuğu yürüyüşüdür. «Nesele fulânun fi'l-advi yensilü / yensulü neslen ve nusûlen ve neselânen» denilir; yani Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünün her yüksek yerinden hızlıca yürüyüp yer yüzüne dağılırlar demektir. Bir görüşe göre «وَهُمْ» buyruğundaki zamir bütün yaratılanlara aittir; manası ise onların her yüksek yerden aceleyle mahşer yerine sevk edilecekleridir. Sîn'in dammesiyle («يَنْسُلُونَ») de okunmuştur; el-Mehdevî bunu İbn Mes'ûd'dan nakletmiştir. Bu kıraati Sa'lebî de Mücâhid ve Ebü's-Sahbâ'dan nakletmiştir. { وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ } “Ve vaat yaklaştı” ifadesi «فُتِحَتْ» fiiline matuftur; murat ise [seddin] açılmasından sonraki hesaptır. Ferrâ, Kisâî ve diğerleri: Gerçek vaatten kasıt kıyamettir, vâv harfi zâiddir ve mana şudur demişlerdir:
حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ وَهُوَ الْقِيَامَةُ، فَاقْتَرَبَ جَوَابُ إِذَا، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:
Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı zaman gerçek vaat olan kıyamet yaklaşır. Böylece «اقْتَرَبَ» fiili «إِذَا» edatının cevabı olur. Ferrâ şu beyti okumuştur:
فَلَمَّا أَجَزْنَا سَاحَةَ الْحَيِّ وَانْتَحَى
«Kabile yurdunu geçip de yönelince...»
............... ..
............... ..
أَيِ: انْتَحَى. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ- وَنادَيْناهُ ، وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ أَنْ يَكُونَ جَوَابُ إِذَا فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: الْجَوَابُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: قَالُوا يَا وَيْلَنَا. وَبِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ، وَالضَّمِيرُ فِي فَإِذا هِيَ لِلْقِصَّةِ، أَوْ مُبْهَمٌ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ، وَإِذَا لِلْمُفَاجَأَةِ وَقِيلَ إِنَّ الْكَلَامَ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ هِيَ، وَالتَّقْدِيرُ: فَإِذَا هِيَ، يَعْنِي الْقِيَامَةَ بَارِزَةٌ وَاقِعَةٌ كَأَنَّهَا آتِيَةٌ حَاضِرَةٌ، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا، عَلَى تَقْدِيمِ الْخَبَرِ عَلَى المبتدأ، أي: أبصار الذين كفروا شاخصة، ويا وَيْلَنا عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا أَيْ: مِنْ هَذَا الَّذِي دَهَمَنَا مِنَ الْبَعْثِ وَالْحِسَابِ بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ أَضْرَبُوا عَنْ وَصْفِ أَنْفُسِهِمْ بِالْغَفْلَةِ، أَيْ: لَمْ نَكُنْ غَافِلِينَ، بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ لِأَنْفُسِنَا بِالتَّكْذِيبِ وَعَدَمِ الِانْقِيَادِ لِلرُّسُلِ.
Yani: Yöneldi [demektir]. Allah Teâlâ'nın: { وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنادَيْناهُ } “Onu şakağı üzere yatırdı. / Biz de ona seslendik” buyruğu da bundandır. Ferrâ, «إِذَا» edatının cevabının { فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “işte o zaman kâfirlerin gözleri donakalır” kısmı olmasını caiz görmüştür. Basralılar ise cevabın mahzuf olduğunu ve takdirinin «قَالُوا يَا وَيْلَنَا» (Eyvah bize dediler) şeklinde olduğunu söylemişlerdir; ez-Zeccâc da bu görüştedir. «فَإِذا هِيَ» ifadesindeki zamir kıssa zamiridir yahut sonrasının tefsir ettiği müphem bir zamirdir; «إِذَا» ise sürpriz (müfâcea) içindir. Bir görüşe göre söz «هِيَ» lafzında tamam olmuştur ve takdiri şöyledir: 'İşte o', yani kıyamet sanki gelmiş ve hazır bulunmuş gibi apaçık ortaya çıkmıştır; sonra yeni bir cümleye başlayarak mübtedanın önüne haberi takdim etmek suretiyle { شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “kâfirlerin gözleri donakalır” yani kâfirlerin gözleri dikilip kalır buyurmuştur. { يَا وَيْلَنا } “Eyvah bize!” sözü söylenmiş bir söz takdirindedir; { قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا } “Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik” yani başımıza aniden gelen bu dirilme ve hesaptan [gafletteydik]; { بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ } “hayır, biz zalimler idik” [diyerek] kendilerini gafletle nitelendirmekten vazgeçip (idrab yaparak): 'Biz gafil değildik; bilakis yalanlamak ve peygamberlere boyun eğmemek suretiyle kendi nefislerimize zulmedenlerdik' dediler.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ قَالَ: كَانَ فِي لِسَانِ امْرَأَةِ زَكَرِيَّا طُولٌ فَأَصْلَحَهُ اللَّهُ. وَرُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: وَهَبْنَا لَهُ وَلَدَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: كَانَتْ عَاقِرًا فجعلها الله وَلُودًا، وَوَهَبَ لَهُ مِنْهَا يَحْيَى، وَفِي قَوْلِهِ: وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ قَالَ: أَذِلَّاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عن ابن جريج في قوله: يَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً قَالَ: رَغَبًا فِي رَحْمَةِ اللَّهِ ورهبا من
Hâkim'in rivayet edip sahih olduğunu belirttiğine göre, İbn Abbâs'tan { وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ } “eşini de kendisi için ıslah etmiştik” buyruğu hakkında şöyle dediği nakledilmiştir: Zekeriyyâ'nın hanımının dilinde bir uzunluk (huysuzluk/sertlik) vardı; Allah da onu ıslah etti. Benzer bir görüş tâbiînden bir topluluktan da rivayet edilmiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: «Ona çocuğunu bağışladık» demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «[Zekeriyyâ'nın eşi] kısır bir kadındı; Allah onu doğurgan kıldı ve ondan Zekeriyyâ'ya Yahyâ'yı bağışladı.» { وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ } “ve Bize karşı derin bir saygı içinde bulunurlardı” buyruğu hakkında ise: «[Allah'a karşı] boyun eğen kimselerdi» demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, { يَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً } “Umarak ve korkarak Bize dua ederlerdi” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Allah'ın rahmetini umarak ve [O'nun]...»
عَذَابِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ:
Allah'ın azabından korkarak." İbn Merdûye, Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah Sübhânehu'nun şu buyruğu soruldu:
وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً قَالَ: «رَغَبًا هَكَذَا وَرَهَبًا هَكَذَا، وَبَسَطَ كَفَّيْهِ، يَعْنِي جَعْلَ ظَهَرَهُمَا لِلْأَرْضِ فِي الرَّغْبَةِ وَعَكَسَهُ فِي الرَّهْبَةِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حكيم قَالَ: خَطَبَنَا أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ، وَأَنْ تُثْنُوا عَلَيْهِ بِمَا هُوَ لَهُ أَهْلٌ، وَأَنْ تَخْلِطُوا الرَّغْبَةَ بِالرَّهْبَةِ، فَإِنَّ اللَّهَ أَثْنَى عَلَى زَكَرِيَّا وَأَهْلِ بَيْتِهِ فَقَالَ: إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً قَالَ:
{ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً } “umarak ve korkarak Bize yalvarırlardı”. Buyurdu ki: «Rağbette böyle, rehbet'te de böyle; -iki avucunu açtı; yani rağbette ikisinin dışını yere doğru çevirdi, rehbette ise bunun tersini yaptı-.» İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hilye'de Ebû Nuaym, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve eş-Şuab'da el-Beyhakî, Abdullah b. Hakîm'den şöyle rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir es-Sıddîk bize hutbe irat etti; Allah'a hamd ve senâda bulundu, sonra şöyle dedi: "Emmâ ba'd: Size Allah'tan sakınmanızı, O'na layık olduğu şekilde övgüde bulunmanızı ve rağbet ile dehşeti (korkuyu) birbirine mezcetmenizi tavsiye ederim; zira Allah Zekeriyyâ'yı ve ehl-i beytini övüp şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ } “Gerçekten onlar hayır işlerinde yarışırlar, umarak ve korkarak Bize yalvarırlardı; Bize karşı derin bir saygı içindeydiler”." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
إِنَّ هَذَا دِينُكُمْ دِينًا وَاحِدًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ قَالَ: تَقَطَّعُوا:
"Bu dininiz tek bir dindir." İbn Cerîr, Mücâhid'den bunun bir mislini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Zeyd'den O'nun: { وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ } “Onlar ise işlerini aralarında parça parça ettiler” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Parça parça ettiler;
اخْتَلَفُوا فِي الدِّينِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
dinde ihtilafa düştüler." el-Firyâbî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve eş-Şuab'da el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun şu buyruğu hakkında rivayet etmişlerdir:
وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها قَالَ: وَجَبَ إِهْلَاكُهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ قَالَ: لَا يَتُوبُونَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ: وَحَرُمَ عَلَى قَرْيَةٍ قَالَ: وَجَبَ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ كَمَا قَالَ: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ حَدَبٍ قَالَ: شَرَفٍ يَنْسِلُونَ قَالَ: يُقْبِلُونَ، وَقَدْ وَرَدَ فِي صِفَةِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَفِي وَقْتِ خُرُوجِهِمْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ لا يتعلّق بذكرها هنا كثير فائدة.
{ وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } “Helak ettiğimiz bir memlekete haram kılınmıştır [ki]” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Onların helak edilmesi kesinleşmiştir (vacip olmuştur)." { أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } “onlar dönmezler” [buyruğu hakkında ise]: "Tövbe etmezler" dedi. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan onun: [وَحَرُمَ عَلَى قَرْيَةٍ] şeklinde okuduğunu ve şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Helak ettiğimiz bir memlekete [dönmemeleri] kesinleşmiştir (vacip olmuştur); nitekim [Yüce Allah] şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi, onların artık kendilerine dönmediklerini görmediler mi?” Abd b. Humeyd, İkrime ve Saîd b. Cübeyr'den bunun bir mislini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { مِنْ كُلِّ حَدَبٍ } “her tepeden” buyruğu hakkında: "Yüksek yerden", { يَنْسِلُونَ } “akın ederler” buyruğu hakkında ise: "[Hızla] yönelip gelirler" dediğini rivayet etmişlerdir. Ye'cûc ve Me'cûc'ün sıfatı ve çıkış vakti hakkında pek çok hadis rivayet edilmiştir; ancak bunların burada zikredilmesinde pek bir fayda bulunmamaktadır.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٩٨ الى ١١٢]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 98-112]
إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢)
{ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢) } “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin odunusunuz (yakıtısınız); siz oraya gireceksiniz. (98) Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Oysa hepsi orada ebedî kalıcıdırlar. (99) Onlar için orada derin bir inilti ve soluma vardır ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler. (100) Şüphesiz tarafımızdan kendilerine en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar ise, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır. (101) Onlar onun uğultusunu bile duymazlar ve canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalırlar. (102)”
لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣) يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ (١٠٤) وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ (١٠٦) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ (١٠٧)
{ لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣) يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ (١٠٤) وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ (١٠٦) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ (١٠٧) } “O en büyük korku onları üzmez; melekler onları: 'İşte bu, size vadedilen gününüzdür' diye karşılarlar. (103) Yazılı kâğıtların tomarlarını dürüp büker gibi göğü düreceğimiz gün, ilk yaratılışa nasıl başladıysak onu öylece iade edeceğiz. Bu, üzerimize aldığımız bir vaaddir; şüphesiz biz [bunu] yapanlarız. (104) Andolsun ki Zikir'den sonra Zebûr'da da yeryüzüne ancak sâlih kullarımın vâris olacağını yazmıştık. (105) Şüphesiz bunda, ibadet eden bir topluluk için yeterli bir tebliğ vardır. (106) Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik. (107)”
قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩) إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (١١١) قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ (١١٢)
{ قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩) إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (١١١) قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ (١١٢) } “De ki: 'Bana ancak ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz Müslüman oluyor musunuz?' (108) Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Size [bunu] eşitlik üzere ilan ettim. Size vadedilen şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır bilmem.' (109) Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuzu da bilir. (110) Bilmiyorum; belki de bu, sizin için bir imtihan ve belli bir vakte kadar bir geçinmedir. (111) [Peygamber]: 'Rabbim! Hak ile hükmet; bizim Rabbimiz, sizin nitelemelerinize karşı yardımı istenen Rahmân'dır' dedi. (112)”
بَيَّنَ سُبْحَانَهُ حَالَ مَعْبُودِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ وَهَذَا خِطَابٌ مِنْهُ سُبْحَانَهُ لِأَهْلِ مَكَّةَ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ «وَمَا تَعْبُدُونَ» : الْأَصْنَامُ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ حَصَبُ بِالصَّادِّ الْمُهْمَلَةِ، أَيْ: وَقُودُ جَهَنَّمَ وَحَطَبُهَا، وَكُلُّ مَا أَوْقَدْتَ بِهِ النَّارَ أَوْ هَيَّجْتَهَا بِهِ فَهُوَ حَصَبٌ، كَذَا قَالَ الْجَوْهَرِيُّ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: كُلُّ مَا قَذَفْتَهُ فِي النَّارِ فَقَدْ حَصَبْتَهَا بِهِ، وَمِثْلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَائِشَةُ حَطَبُ جَهَنَّمَ بِالطَّاءِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ «حَضَبُ» بِالضَّادِ المعجمة. قال القراء: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ الْحَضَبَ فِي لُغَةِ أَهْلِ الْيَمَنِ الْحَطَبُ، وَوَجْهُ إِلْقَاءِ الْأَصْنَامِ فِي النَّارِ، مَعَ كَوْنِهَا جَمَادَاتٍ لَا تَعْقِلُ ذَلِكَ وَلَا تُحِسُّ بِهِ: التَّبْكِيتُ لِمَنْ عَبَدَهَا، وَزِيَادَةُ التَّوْبِيخِ لَهُمْ، وَتَضَاعُفُ الْحَسْرَةِ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ: إِنَّهَا تُحْمَى فَتُلْصَقُ بِهِمْ زِيَادَةً فِي تَعْذِيبِهِمْ، وَجُمْلَةُ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ إِمَّا مُسْتَأْنَفَةٌ أَوْ بَدَلٌ مِنْ «حَصَبُ جَهَنَّمَ» ، وَالْخِطَابُ لَهُمْ وَلِمَا يَعْبُدُونَ تَغْلِيبًا، وَاللَّامُ فِي «لَها» لِلتَّقْوِيَةِ لِضَعْفِ عَمَلِ اسْمِ الْفَاعِلِ وَقِيلَ: هِيَ بِمَعْنَى عَلَى، وَالْمُرَادُ بِالْوُرُودِ هُنَا الدُّخُولُ. قَالَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: وَلَا يَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عِيسَى وَعُزَيْرٌ وَالْمَلَائِكَةُ لِأَنَّ مَا لِمَنْ لَا يَعْقِلُ، وَلَوْ أَرَادَ الْعُمُومَ لَقَالَ: «وَمَنْ يَعْبُدُونَ» .
Allah Teâlâ kıyamet gününde onların taptıklarının durumunu açıklayarak şöyle buyurdu: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin odunusunuz (yakıtısınız)”. Bu, Allah Teâlâ'nın Mekke ehline bir hitabıdır. { وَما تَعْبُدُونَ } “ve taptıklarınız” ifadesiyle kastedilen, tapmakta oldukları putlardır. Cumhur { حَصَبُ } kelimesini noktasız sâd (ص) ile okumuştur; yani cehennemin yakıtı ve odunudur. Ateşi tutuşturduğun veya alevlendirdiğin her şey haseb (حَصَب)'dir; el-Cevherî böyle demiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Ateşe attığın her şeyi onun odunu (hasebi) yapmışsındır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun gibidir: { فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten sakının”. Ali b. Ebî Tâlib ve Âişe tâ (ط) harfi ile { حَطَبُ جَهَنَّمَ } şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs ise noktalı dâd (ض) ile «حَضَبُ» şeklinde okumuştur. Ferrâ şöyle demiştir: Bize bildirildiğine göre Yemen ehlinin dilinde hadab (الْحَضَب), odun (الْحَطَب) demektir. Putların, bunu akledecek ve hissedecek durumda olmayan cansız varlıklar olmalarına rağmen ateşe atılmalarının hikmeti; onlara tapanları susturup utandırmak (tebkît), onları daha fazla azarlamak ve pişmanlıklarını katlamaktır. Bir görüşe göre de onlara daha fazla azap vermek amacıyla putlar kızdırılıp üzerlerine yapıştırılır. { أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } “Siz oraya gireceksiniz” cümlesi ya müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır) ya da { حَصَبُ جَهَنَّمَ } ifadesinden bedeldir. Hitap, tağlib yoluyla hem kendilerine hem de taptıklarınadır. { لَها } ifadesindeki lâm (ل) harfi, ism-i fâilin amelindeki zayıflığı güçlendirmek içindir. Bir görüşe göre de alâ (عَلَى) anlamındadır. Buradaki vurûd (giriş) ile kastedilen girmektir. İlim ehlinden birçoğu şöyle demiştir: İsa, Üzeyir ve melekler bu ayetin kapsamına girmez; çünkü "mâ" (مَا) akletmeyen varlıklar için kullanılır. Eğer genellik kastetseydi: «وَمَنْ يَعْبُدُونَ» derdi.
قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مُشْرِكُو مَكَّةَ دُونَ غَيْرِهِمْ لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها أَيْ:
ez-Zeccâc şöyle demiştir: Çünkü bu ayetle muhatap olanlar başkaları değil, Mekke müşrikleridir. { لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها } “Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi” yani;
لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْأَصْنَامُ آلِهَةً كَمَا تَزْعُمُونَ مَا وَرَدُوهَا، أَيْ: مَا وَرَدَ الْعَابِدُونَ هُمْ وَالْمَعْبُودُونَ النَّارَ وَقِيلَ: مَا وَرَدَ الْعَابِدُونَ فَقَطْ، لَكِنَّهُمْ وَرَدُوهَا فَلَمْ يَكُونُوا آلِهَةً، وَفِي هَذَا تَبْكِيتٌ لِعُبَّادِ الْأَصْنَامِ وَتَوْبِيخٌ شَدِيدٌ، وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ أَيْ: كُلُّ الْعَابِدِينَ وَالْمَعْبُودِينَ فِي النَّارِ خَالِدُونَ لَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا. لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ أَيْ:
Eğer bu putlar iddia ettiğiniz gibi ilah olsalardı ateşe girmezlerdi; yani tapanlar da tapılanlar da ateşe girmezdi. Bir görüşe göre de sadece tapanlar ateşe girmezdi. Fakat onlar oraya girdiler, demek ki ilah değillermiş. Bunda putperestleri susturma ve şiddetli bir azarlama vardır. { وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ } “Oysa hepsi orada ebedî kalıcıdırlar” yani; tapanların ve tapılanların hepsi ateşte ebedîdirler, oradan çıkmazlar. { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ } “Onlar için orada derin bir inilti ve soluma vardır” yani;
لِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ وَرَدُوا النَّارَ، وَالزَّفِيرُ: صَوْتُ نَفَسِ الْمَغْمُومِ، وَالْمُرَادُ هُنَا الْأَنِينُ وَالتَّنَفُّسُ الشَّدِيدُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ هَذَا فِي هُودٍ. وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ أَيْ: لَا يَسْمَعُ بَعْضُهُمْ زَفِيرَ بَعْضٍ لِشِدَّةِ الْهَوْلِ وَقِيلَ: لَا يَسْمَعُونَ شَيْئًا لِأَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ صُمًّا، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا وَإِنَّمَا سُلِبُوا السَّمَاعَ لِأَنَّ فِيهِ بَعْضَ تَرَوُّحٍ وَتَأَنُّسٍ وَقِيلَ: لَا يَسْمَعُونَ مَا يَسُرُّهُمْ، بَلْ يَسْمَعُونَ مَا يَسُوءُهُمْ. ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ حَالَ هَؤُلَاءِ الْأَشْقِيَاءِ شَرَعَ فِي بَيَانِ حَالِ السُّعَدَاءِ، فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أَيِ: الْخَصْلَةُ الْحُسْنَى الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ الْخِصَالِ وَهِيَ السَّعَادَةُ، وَقِيلَ: التَّوْفِيقُ، أَوِ التَّبْشِيرُ بِالْجَنَّةِ، أَوْ نَفْسُ الْجَنَّةِ أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَوْصُوفِينَ بِتِلْكَ الصِّفَةِ عَنْها أَيْ: عَنْ جَهَنَّمَ مُبْعَدُونَ لِأَنَّهُمْ قَدْ صَارُوا فِي الْجَنَّةِ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها الْحِسُّ وَالْحَسِيسُ: الصَّوْتُ تَسْمَعُهُ مِنَ الشَّيْءِ يَمُرُّ قَرِيبًا مِنْكَ. وَالْمَعْنَى: لَا يَسْمَعُونَ حَرَكَةَ النَّارِ وَحَرَكَةَ أَهْلِهَا، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلٌ مِنْ مُبْعَدُونَ، أَوْ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِهِ وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ أَيْ: دَائِمُونَ، وَفِي الْجَنَّةِ مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وتلذّ
[...oradan çıkmayacaklardır.] Ateşe giren bu kimseler için [orada inleme vardır]. Zefîr (زَفِير); kederli kimsenin nefes alıp verirken çıkardığı sestir. Buradaki anlamı ise inleme ve şiddetli nefes alıp vermedir. Bunun açıklaması daha önce Hûd sûresinde geçmişti. { وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ } “Onlar orada [hiçbir şey] işitmezler” yani; korkunun şiddetinden ötürü birbirlerinin inlemelerini işitmezler. Bir görüşe göre de sağır olarak haşredilecekleri için hiçbir şey işitmezler; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Kıyamet gününde onları kör, dilsiz ve sağır olarak yüzüstü haşrederiz”. İşitme duygularının ellerinden alınması ise onda bir nebze ferahlama ve ünsiyet bulunmasındandır. Bir görüşe göre de kendilerini sevindirecek şeyleri işitmezler, aksine kendilerini üzecek şeyleri işitirler. Daha sonra Allah Teâlâ bu bedbahtların durumunu açıkladıktan sonra bahtiyarların durumunu açıklamaya başlayarak şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz tarafımızdan kendilerine en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar...” yani; hasletlerin en güzeli olan en güzel haslet ki o da mutluluktur (saadet). Bir görüşe göre tevfîk (başarı), ya da cennetle müjdelenme yahut cennetin kendisidir. { أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “...işte onlar ondan uzak tutulmuşlardır”; bu sıfatla nitelenen kimselere işarettir. { عَنْها } “ondan” yani; cehennemden { مُبْعَدُونَ } “uzak tutulmuşlardır”; çünkü onlar artık cennete girmişlerdir. { لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } “Onun uğultusunu bile işitmezler”. Hiss (حِسّ) ve hasîs (حَسِيس); yakınınızdan geçen bir şeyden duyduğunuz sestir. Manası şudur: Ateşin hareketini ve cehennem ehlinin hareketini işitmezler. Bu cümle, { مُبْعَدُونَ } ifadesinden bedel veya onun zamirinden hâldir. { وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ } “Onlar nefislerinin arzuladığı şeyler içinde ebedî kalıcıdırlar” yani; süreklidirler. Cennette nefislerin arzuladığı ve lezzet...
بِهِ الْأَعْيُنُ، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ
vardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ }
. لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ «لَا يُحْزِنُهُمْ» بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ لَا يَحْزُنُهُمُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الزَّايِ. قَالَ الْيَزِيدِيُّ: حَزَنَهُ لُغَةُ قُرَيْشٍ، وَأَحْزَنَهُ لُغَةُ تَمِيمٍ، وَالْفَزَعُ الْأَكْبَرُ: أَهْوَالُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنَ الْبَعْثِ وَالْحِسَابِ وَالْعِقَابِ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ أَيْ: تَسْتَقْبِلُهُمْ عَلَى أَبْوَابِ الْجَنَّةِ يُهَنِّئُونَهُمْ، وَيَقُولُونَ لَهُمْ: هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ أَيْ: تُوعَدُونَ بِهِ فِي الدُّنْيَا وَتُبَشَّرُونَ بِمَا فِيهِ، هَكَذَا قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى إِلَى هُنَا هُمْ كَافَّةُ الْمَوْصُوفِينَ بِالْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، لَا الْمَسِيحُ وَعُزَيْرٌ وَالْمَلَائِكَةُ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ لَمَّا نَزَلَ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ الْآيَةَ أَتَى ابْنُ الزِّبَعْرَى إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ أَلَسْتَ تَزْعُمُ أَنَّ عُزَيْرًا رَجُلٌ صَالِحٌ، وَأَنَّ عِيسَى رَجُلٌ صَالِحٌ، وَأَنَّ مَرْيَمَ امْرَأَةٌ صَالِحَةٌ؟ قَالَ: بَلَى، فَقَالَ: فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ وَعِيسَى وَعُزَيْرًا وَمَرْيَمَ يُعْبَدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَهَؤُلَاءِ فِي النَّارِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى وَسَيَأْتِي بَيَانُ مَنْ أَخْرَجَ هَذَا قَرِيبًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ. يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ قرأ أبو جعفر ابن الْقَعْقَاعِ وَشَيْبَةُ وَالْأَعْرَجُ وَالزُّهْرِيُّ «تُطْوَى» بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ مَضْمُومَةٍ وَرَفْعِ السَّمَاءِ، وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ «يَطْوِي» بِالتَّحْتِيَّةِ الْمَفْتُوحَةِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ عَلَى مَعْنَى يَطْوِي اللَّهُ السَّمَاءَ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ نَطْوِي بِنُونِ الْعَظَمَةِ. وَانْتِصَابِ يَوْمَ بِقَوْلِهِ: نُعِيدُهُ أَيْ: نُعِيدُهُ يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ، وَقِيلَ: هُوَ بَدَلٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَحْذُوفِ في «تُوعَدُونَ» ، والتقدير: الذي كُنْتُمْ تُوعَدُونَهُ يَوْمَ نَطْوِي وَقِيلَ بِقَوْلِهِ «لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ» وَقِيلَ: بِقَوْلِهِ «تَتَلَقَّاهُمُ» وَقِيلَ: مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، وَهُوَ اذْكُرْ، وَهَذَا أَظْهَرُ وَأَوْضَحُ، وَالطَّيُّ: ضِدُّ النَّشْرِ، وَقِيلَ: الْمَحْوُ، وَالْمُرَادُ بِالسَّمَاءِ الْجِنْسُ، وَالسِّجِلِّ:
“Orada canlarınızın çektiği her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizindir”. { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “O en büyük korku onları üzmez”. Ebû Ca'fer ve İbn Muhaysın yâ (ي) harfinin ötresi ve zây (ز) harfinin kesresiyle «لَا يُحْزِنُهُمْ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise yâ harfinin fethası ve zây harfinin ötresiyle { لَا يَحْزُنُهُمُ } şeklinde okumuşlardır. el-Yezîdî şöyle demiştir: Hazene (حَزَنَهُ) Kureyş'in lehçesi, ahzene (أَحْزَنَهُ) ise Temîm'in lehçesidir. el-Fezeu'l-Ekber (الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ); yeniden diriliş, hesap ve cezadan kaynaklanan kıyamet gününün dehşetleridir. { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Melekler onları karşılarlar” yani cennet kapılarında onları tebrik ederek karşılarlar ve onlara şöyle derler: { هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “İşte bu, size vadedilen gününüzdür” yani dünyada size vadedilen ve içindekilerle müjdelendiğiniz gündür. Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } buyruğundan buraya kadar olan kısımla kastedilenler, sadece Mesih, Üzeyir ve melekler değil, iman ve salih amel ile nitelenenlerin tamamıdır. Müfessirlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } ayeti inince İbnü'z-Ziba'râ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Muhammed! Üzeyir'in salih bir adam olduğunu, İsa'nın salih bir adam olduğunu ve Meryem'in salih bir kadın olduğunu iddia etmiyor musun?" dedi. O da: "Evet" buyurdu. Bunun üzerine: "Melekler, İsa, Üzeyir ve Meryem'e Allah'tan başka tapılmaktadır; o halde bunlar ateşte midir?" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } ayetini indirdi. Bunu kimlerin rivayet ettiği inşallah az sonra gelecektir. { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ } “Yazılı kâğıtların tomarlarını dürüp büker gibi göğü düreceğimiz gün”. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ', Şeybe, el-A'rec ve ez-Zührî, göğün ref'i ile üstten iki noktalı tünin ötresiyle «تُطْوَى» şeklinde okumuşlardır. Mücâhid, mâlumu bildiren fethalı yâ ile Allah'ın göğü dürmesi anlamında «يَطْوِي» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise azamet nûnu ile { نَطْوِي } şeklinde okumuşlardır. { يَوْمَ } kelimesinin nasbı { نُعِيدُهُ } fiiliyledir; yani "Göğü dürdüğümüz gün onu iade ederiz". Bir görüşe göre bu, { تُوعَدُونَ } fiilindeki mahzuf zamirden bedeldir; takdiri: "Dürdüğümüz gün size vadedilen o [gündür]" şeklindedir. Bir görüşe göre «لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ» ifadesiyle nasb edilmiştir; bir görüşe göre «تَتَلَقَّاهُمُ» ifadesiyledir; bir görüşe göre de mahzuf bir fiile taalluk etmektedir ki o da "hatırla" (iżkür) kelimesidir; bu [sonuncusu] daha açık ve daha vazıhtır. Tayy (الطَّيُّ); neşr (yayma/açma)'nın zıddıdır. Bir görüşe göre silip yok etmektir. Gökyüzü ile kastedilen cinstir. es-Sicill (السِّجِلِّ) ise;
الصَّحِيفَةُ، أَيْ: طَيًّا كَطَيِّ الطُّومَارِ وَقِيلَ: السِّجِلُّ: الصَّكُّ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمُسَاجَلَةِ وَهِيَ الْمُكَاتَبَةُ، وَأَصْلُهَا مِنَ السَّجْلِ، وَهُوَ الدَّلْوُ، يُقَالُ: سَاجَلْتُ الرَّجُلَ إِذَا نَزَعْتَ دَلْوًا وَنَزَعَ دَلْوًا، ثُمَّ اسْتُعِيرَتْ لِلْمُكَاتَبَةِ وَالْمُرَاجَعَةِ فِي الْكَلَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي لَهَبٍ:
Sahifedir; yani sahifenin/tomarın dürüldüğü gibi dürmektir. Bir görüşe göre sicil: vesika/yazılı belgedir; mücâlele (yazışma) kelimesinden türemiştir, bu da yazışmak demektir. Aslı ise secl (السَّجْل) yani kovadan gelir; bir kova sen çekip bir kova o çektiği zaman: "Adamla müsâcele ettim (yarıştım)" denilir. Sonra yazışma ve sözde karşılıklı atışma için istiare edilmiştir. Fadl b. Abbâs b. Utbe b. Ebî Leheb'in şu sözü de bundandır:
مَنْ يُسَاجِلْنِي يُسَاجِلْ مَاجِدًا ... يَمْلَأُ الدَّلْوَ إِلَى عَقْدِ الْكَرَبِ
"Benimle yarışan, şerefli biriyle yarışmış olur... Kovayı ipin bağlandığı yere kadar dolduran biriyle."
وَقَرَأَ أَبُو زُرْعَةَ بن عمرو بن جَرِيرٍ: «السُّجُلِّ» بِضَمِّ السِّينِ وَالْجِيمِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَطَلْحَةُ بِفَتْحِ السِّينِ وَإِسْكَانِ الْجِيمِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ، وَالطَّيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا الطَّيُّ الَّذِي هُوَ ضِدُّ النَّشْرِ، ومنه قوله: وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ، وَالثَّانِي الْإِخْفَاءُ وَالتَّعْمِيَةُ وَالْمَحْوُ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَمْحُو وَيَطْمِسُ رُسُومَهَا وَيُكَدِّرُ نُجُومَهَا. وَقِيلَ: السِّجِلُّ اسْمُ مَلَكٍ، وَهُوَ الَّذِي يَطْوِي كُتُبَ بَنِي آدَمَ وَقِيلَ:
Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr sîn ve cîm'in ötresi ve lâm'ın şeddesiyle «السُّجُلِّ» şeklinde okumuştur. el-A'meş ve Talha sîn'in fethası, cîm'in sükûnu ve lâm'ın tahfifiyle okumuşlardır. Bu ayetteki tayy (dürme) iki manaya muhtemeldir: Birincisi, neşr (açma/yayma)'nın zıddı olan dürmedir; Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “Gökler O'nun sağ eliyle dürülmüş olacaktır” buyruğu bundandır. İkincisi ise gizleme, belirsiz kılma ve silip yok etmedir; zira Allah Teâlâ onun izlerini silip yok edecek ve yıldızlarını söndürecektir. Bir görüşe göre Sicil, Âdemoğullarının amel defterlerini düren bir meleğin ismidir. Bir görüşe göre de;
هُوَ اسْمُ كَاتِبٍ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَفْصٌ وَحَمْزَةُ والكسائي ويحيى وخلف «للكتب» جمعا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «لِلْكِتَابِ» ، وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ حَالٌ مِنَ السِّجِلِّ، أَيْ: كَطَيِّ السِّجِلِّ كَائِنًا لِلْكُتُبِ، أَوْ صِفَةٌ لَهُ، أَيِ: الْكَائِنُ لِلْكُتُبِ، فَإِنَّ الْكُتُبَ عِبَارَةٌ عَنِ الصَّحَائِفِ وَمَا كُتِبَ فِيهَا، فسجلها
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir kâtibinin ismidir; birinci [görüş] daha evlâdır. el-A'meş, Hafs, Hamza, el-Kisâî, Yahyâ ve Halef çoğul olarak «للكتب» şeklinde okumuşlardır. Diğer [kıraat imamları] ise «لِلْكِتَابِ» şeklinde okumuşlardır. Bu [ifade], es-Sicill lafzından hâl olan mahzuf bir [ögeye] taalluk etmektedir; yani "yazılı sahifelere ait olan sicillin dürülmesi gibi" takdirindedir. Yahut onun sıfatıdır; yani "yazılı sahifelere ait olan [sicill]" demektir. Zira kütüb, sahifelerden ve içlerine yazılan şeylerden ibarettir; dolayısıyla onların sicilli
بَعْضُ أَجْزَائِهَا، وَبِهِ يَتَعَلَّقُ الطَّيُّ حَقِيقَةً. وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ فَالْكِتَابُ مَصْدَرٌ، وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ: كَمَا يُطْوَى الطُّومَارُ لِلْكِتَابَةِ، أَيْ: لِيُكْتَبَ فِيهِ، أَوْ لِمَا يُكْتَبُ فِيهِ مِنَ الْمَعَانِي الْكَثِيرَةِ، وَهَذَا عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالطَّيِّ الْمَعْنَى الْأَوَّلُ، وَهُوَ ضِدُّ النَّشْرِ. كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ أَيْ: كَمَا بَدَأْنَاهُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِهِمْ، وَأَخْرَجْنَاهُمْ إِلَى الْأَرْضِ حُفَاةً عُرَاةً غرلا، كذلك نعيدهم يوم القيامة، ف «أول خَلْقٍ» مَفْعُولُ «نُعِيدُ» مُقَدَّرًا يُفَسِّرُهُ نُعِيدُهُ الْمَذْكُورُ، أو مفعول ل «بدأنا» ، و «ما» كَافَّةٌ أَوْ مَوْصُولَةٌ، وَالْكَافُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ:
onun parçalarından biridir ve dürme işlemi hakikatte ona taalluk eder. İkinci kıraate göre ise el-kitâb masdardır ve lâm harfi ta'lîl (gerekçe) içindir; yani sahifenin yazı yazılmak için, içine yazılacak çok sayıdaki manalar için dürüldüğü gibi demektir. Bu da dürmeden kastın birinci mana, yani açıp yaymanın zıddı olması takdirine göredir. { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } “İlk yaratılışa nasıl başladıysak onu öylece iade edeceğiz” yani analarının karınlarında onları nasıl başlattıysak ve onları yeryüzüne yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak nasıl çıkardıysak, kıyamet gününde de onları öylece iade ederiz. «أَوَّلَ خَلْقٍ» ifadesi, zikredilen { نُعِيدُهُ } fiilinin tefsir ettiği takdirî bir «نُعِيدُ» fiilinin mef'ûlüdür ya da { بَدَأْنا } fiilinin mef'ûlüdür; «ما» kâffedir veya mevsûledir; kâf (ك) harfi ise mahzuf bir ifadeye taalluk etmektedir; yani:
نُعِيدُ مِثْلَ الَّذِي بَدَأْنَاهُ نُعِيدُهُ، وَعَلَى هَذَا الوجه يكون أوّل ظرف لبدأنا، أو حال، وَإِنَّمَا خَصَّ أَوَّلَ الْخَلْقِ بِالذِّكْرِ تَصْوِيرًا لِلْإِيجَادِ عَنِ الْعَدَمِ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ صِحَّةِ الْإِعَادَةِ بِالْقِيَاسِ عَلَى الْمَبْدَأِ لِشُمُولِ الْإِمْكَانِ الذَّاتِيِّ لَهُمَا وَقِيلَ:
"Başlattığımız şeyin benzerini iade ederiz, onu döndürürüz" takdirindedir. Bu veche göre "evvele", bede'nâ fiili için zarf veya hâl olur. İlk yaratılışın özellikle zikredilmesi, yoktan var etmeyi tasvir etmek içindir. Maksat, zâtî imkânın her ikisini de kapsaması sebebiyle başlangıca kıyasla yeniden diriltmenin sıhhatini açıklamaktır. Bir görüşe göre de;
مَعْنَى الْآيَةِ: نُهْلِكُ كُلَّ نَفْسٍ كَمَا كَانَ أَوَّلَ مَرَّةٍ، وَعَلَى هَذَا فَالْكَلَامُ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ وَقِيلَ: الْمَعْنَى نُغَيِّرُ السَّمَاءَ، ثُمَّ نُعِيدُهَا مَرَّةً أُخْرَى بَعْدَ طَيِّهَا وَزَوَالِهَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ، ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ: وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ انْتِصَابُ «وَعْدًا» عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، أَيْ: وَعَدْنَا وَعْدًا عَلَيْنَا إِنْجَازُهُ وَالْوَفَاءُ بِهِ. وَهُوَ الْبَعْثُ وَالْإِعَادَةُ، ثُمَّ أَكَّدَ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ: إِنَّا كُنَّا قَادِرِينَ عَلَى مَا نَشَاءُ وَقِيلَ إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ مَا وَعَدْنَاكُمْ، ومثله قوله: كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا - وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ الزُّبُرُ فِي الْأَصْلِ الْكُتُبُ، يُقَالُ زَبَرْتُ: أَيْ كَتَبْتُ، وَعَلَى هَذَا يَصِحُّ إِطْلَاقُ الزَّبُورِ عَلَى التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَعَلَى كِتَابِ دَاوُدَ الْمُسَمَّى بِالزَّبُورِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِهِ هُنَا كِتَابُ دَاوُدَ، وَمَعْنَى مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَيِ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَقِيلَ هُوَ التَّوْرَاةُ: أَيْ والله لقد كَتَبْنَا فِي كِتَابِ دَاوُدَ مِنْ بَعْدِ مَا كَتَبْنَا فِي التَّوْرَاةِ أَوْ مِنْ بَعْدِ مَا كَتَبْنَا فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ. قال الزجاج: الزبور جميع الْكُتُبِ: التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ وَالْقُرْآنُ، لِأَنَّ الزَّبُورَ وَالْكِتَابَ فِي مَعْنًى وَاحِدٍ، يُقَالُ زَبَرْتُ وَكَتَبْتُ، وَيُؤَيِّدُ مَا قَالَهُ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ فِي الزُّبُورِ بِضَمِّ الزَّايِ، فَإِنَّهُ جَمْعُ زُبُرٍ.
Ayetin manası: "İlk kez olduğu gibi her bir nefsi helak ederiz" şeklindedir. Buna göre söz, { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ } buyruğu ile bağlantılıdır. Bir görüşe göre mana: "Göğü değiştiririz, sonra dürüldükten ve yok olduktan sonra onu bir kez daha iade ederiz" şeklindedir; fakat birinci görüş daha evladır. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz”. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } “Bu, üzerimize aldığımız bir vaaddir; şüphesiz biz [bunu] yapanlarız”. { وَعْدًا } kelimesinin nasbı masdar olması sebebiyledir; yani "Yerine getirilmesi ve vefa gösterilmesi üzerimize borç olan bir vaadde bulunduk" demektir. O da diriliş ve iadedir. Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } “Şüphesiz biz [bunu] yapanlarız” buyruğu ile bunu pekiştirmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } ifadesinin manası: "Biz dilediğimiz şeye kadir idik" demektir. Bir görüşe göre: "Size vadettiğimiz şeyi yapıcılarız" demektir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun gibidir: { كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا } “O'nun vaadi yerine getirilmiştir”. { وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ } “Andolsun ki Zebûr'da da yazmıştık”; Zübûr (الزُّبُرُ) aslen kitaplar demektir; zebertü (زَبَرْتُ) yani yazdım denilir. Buna göre Zebûr lafzının Tevrat, İncil ve Dâvûd'un Zebûr ismi verilen kitabına ıtlak edilmesi sahih olur. Bir görüşe göre burada kastedilen Dâvûd'un kitabıdır. { مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ } “Zikir'den sonra” ifadesinin manası Levh-i Mahfuz'dan sonra demektir. Bir görüşe göre bu Tevrat'tır; yani Allah'a andolsun ki Tevrat'ta yazdıktan sonra veya Levh-i Mahfuz'da yazdıktan sonra Dâvûd'un kitabında: { أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } “Yeryüzüne ancak sâlih kullarımın vâris olacağını” yazdık demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: ez-Zebûr bütün kitaplardır: Tevrat, İncil ve Kur'an'dır; çünkü Zebûr ile Kitap aynı manadadır, nitekim zebertü ve ketebtü denilir. Hamza'nın zây harfinin ötresiyle «فِي الزُّبُورِ» şeklindeki kıraati de onun bu dediğini destekler; zira bu, zübür (زُبُر) kelimesinin çoğuludur.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ فَقِيلَ: الْمُرَادُ أَرْضُ الْجَنَّةِ، وَاسْتَدَلَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ وَقِيلَ: هِيَ الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ، وَقِيلَ:
{ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } “Ona sâlih kullarım vâris olacaktır” ifadesinin manasında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre kastedilen cennet yurdudur. Bunu söyleyenler Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu delil getirmişlerdir: { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ } “Ve dediler ki: Bize verdiği vaadi doğru çıkaran ve bizi bu yurda vâris kılan Allah'a hamdolsun”. Bir görüşe göre o, Mukaddes Topraklar'dır. Bir görüşe göre de;
هِيَ أَرْضُ الْأُمَمِ الْكَافِرَةِ يَرِثُهَا نَبِيُّنَا ﷺ وَأُمَّتُهُ بِفَتْحِهَا، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ بَنُو إِسْرَائِيلَ، بِدَلِيلِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ:
Kâfir milletlerin topraklarıdır; fetholunması suretiyle Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmeti oraya vâris olur. Bir görüşe göre bununla kastedilen İsrâiloğulları'dır; delili Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا تَبْشِيرٌ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِوِرَاثَةِ أَرْضِ الْكَافِرِينَ، وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ عِبَادِي بِتَسْكِينِ الْيَاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَحْرِيكِهَا. إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً أَيْ: فِيمَا جَرَى ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ الْوَعْظِ وَالتَّنْبِيهِ لَبَلَاغًا لَكِفَايَةً، يُقَالُ: فِي هَذَا الشَّيْءِ بلاغ وبلغة وتبلغ، أَيْ: كِفَايَةٌ، وَقِيلَ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي هَذَا إِلَى الْقُرْآنِ لِقَوْمٍ عابِدِينَ أَيْ: مَشْغُولِينَ بِعِبَادَةِ اللَّهِ مُهْتَمِّينَ بِهَا، وَالْعِبَادَةُ: هِيَ الْخُضُوعُ وَالتَّذَلُّلُ، وَهُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَرَأَسُ الْعِبَادَةِ الصَّلَاةُ. وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ أَيْ: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ يَا مُحَمَّدُ
{ وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketlerle donattığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık”. Zâhir olan şudur ki bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine kâfirlerin topraklarına vâris olacaklarına dair bir müjdedir; müfessirlerin çoğunluğu da bu görüştedir. Hamza, { عِبَادِي } kelimesini yâ (ي) harfinin sükûnu ile ('İbâdî şeklinde), diğer kıraat imamları ise harekesi ile ('İbâdiye şeklinde) okumuşlardır. { إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً } “Şüphesiz bunda tebliğ edilmiş kâfi bir öğüt vardır”; yani bu sûrede zikri geçen vaaz ve uyarılarda bir belâğ (kifâyet/yeterli bir ders) vardır. Nitekim Arapçada bir şey hakkında: “فِي هَذَا الشَّيْءِ بلاغ وبلغة وتبلغ” (Bu şeyde belâğ, bülga ve tebellüğ vardır) denilir ki bu, 'yeterlilik vardır' demektir. Bir görüşe göre { إِنَّ فِي هَذَا } buyruğundaki işaret Kur'ân'adır. { لِقَوْمٍ عابِدِينَ } “Kulluk eden bir topluluk için”; yani Allah'a ibadetle meşgul olan ve buna ehemmiyet veren kimseler için. İbadet; boyun eğmek ve tevazu göstermektir. Bunlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir ve ibadetin başı da namazdır. { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik”; yani [ey Muhammed], Biz seni...
بِالشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ إِلَّا رَحْمَةً لِجَمِيعِ النَّاسِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَحْوَالِ وَالْعِلَلِ، أَيْ: مَا أَرْسَلْنَاكَ لِعِلَّةٍ مِنَ الْعِلَلِ إِلَّا لِرَحْمَتِنَا الْوَاسِعَةِ، فَإِنَّ مَا بُعِثْتَ بِهِ سَبَبٌ لِسَعَادَةِ الدَّارَيْنِ. قِيلَ: وَمَعْنَى كَوْنِهِ رَحْمَةً لِلْكُفَّارِ:
şeriatlar ve hükümlerle ancak bütün insanlar için bir rahmet olarak gönderdik. Bu istisna, durumların ve illetlerin en genelinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani: Seni herhangi bir illetten ötürü değil, sadece geniş rahmetimiz sebebiyle gönderdik; çünkü seninle gönderilen şeyler her iki yurdun saadet vesilesidir. Denildi ki: O'nun kâfirler için rahmet olmasının manası;
أَنَّهُمْ أَمِنُوا بِهِ مِنَ الْخَسْفِ وَالْمَسْخِ وَالِاسْتِئْصَالِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعَالَمِينَ الْمُؤْمِنُونَ خَاصَّةً، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى بِدَلِيلِ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ أَصْلَ تِلْكَ الرَّحْمَةِ هُوَ التَّوْحِيدُ وَالْبَرَاءَةُ مِنَ الشِّرْكِ، فَقَالَ: قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ إِنْ كَانَتْ مَا مَوْصُولَةً، فَالْمَعْنَى: أَنَّ الَّذِي يُوحَى إِلَيَّ هُوَ أَنَّ وَصْفَهُ تَعَالَى مَقْصُورٌ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ لَا يَتَجَاوَزُهَا إِلَى مَا يُنَاقِضُهَا أَوْ يُضَادُّهَا، وَإِنْ كَانَتْ «مَا» كَافَّةً فَالْمَعْنَى: أَنَّ الْوَحْيَ إِلَيَّ مَقْصُورٌ عَلَى اسْتِئْثَارِ اللَّهِ بِالْوَحْدَةِ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ الْقَصْرَ أَبَدًا يَكُونُ لِمَا يَلِي إِنَّمَا، فَإِنَّمَا الْأُولَى: لِقَصْرِ الْوَصْفِ عَلَى الشَّيْءِ، كَقَوْلِكَ: إِنَّمَا يَقُومُ زَيْدٌ، أَيْ: مَا يَقُومُ إِلَّا زَيْدٌ. وَالثَّانِيَةُ:
Onun vesilesiyle yere batırılmaktan, suretlerinin değiştirilmesinden ve kökten yok edilmekten emniyette olmalarıdır. Bir görüşe göre âlemler ile kastedilen sadece müminlerdir. Birinci görüş daha evladır; delili Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir”. Sonra Allah Teâlâ o rahmetin aslının tevhid ve şirkten beri olmak olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: { قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “De ki: 'Bana ancak ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor'”. Eğer mâ (مَا) mevsûle ise anlam: "Bana vahyolunan şey, O Teâlâ'nın vasfının teklik ile sınırlı olduğu, buna aykırı veya zıt olan şeylere geçmeyeceğidir". Eğer «مَا» kâffe ise anlam: "Bana gelen vahiy, yalnızca Allah'ın teklik sıfatına münhasır kılınmıştır" demektir. Bunun izahı şudur: Hasr (kısıtlama) daima innemâ'dan sonra gelen şey içindir. Birinci innemâ: Sıfatı bir şeye hasretmek içindir; tıpkı: "İnnemâ yekûmu Zeydün" (Sadece Zeyd ayaktadır) sözün gibi; yani ayakta duran Zeyd'den başkası değildir. İkincisi ise;
لِقَصْرِ الشَّيْءِ عَلَى الْحُكْمِ، كَقَوْلِكَ: إِنَّمَا زَيْدٌ قَائِمٌ، أَيْ: لَيْسَ بِهِ إِلَّا صِفَةُ الْقِيَامِ. فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ مُنْقَادُونَ مُخْلِصُونَ لِلْعِبَادَةِ وَلِتَوْحِيدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَإِنْ تَوَلَّوْا أَيْ: أَعْرَضُوا عَنِ الْإِسْلَامِ فَقُلْ لَهُمْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ أَيْ: أَعْلَمْتُكُمْ أَنَّا وَإِيَّاكُمْ حَرْبٌ لَا صُلْحَ بَيْنَنَا كَائِنِينَ عَلَى سَوَاءٍ فِي الْإِعْلَامِ لَمْ أَخُصَّ بِهِ بَعْضَكُمْ دُونَ بَعْضٍ، كَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ
Bir şeyi bir hükme hasretmek içindir; tıpkı: "İnnemâ Zeydün kâimün" (Zeyd sadece ayaktadır) sözün gibi; yani onda ayakta durma sıfatından başkası yoktur. { فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Artık siz Müslüman oluyor musunuz?” yani boyun eğip ibadeti ve Allah Teâlâ'yı birlemeyi ihlasla yerine getiriyor musunuz? { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” yani İslam'dan yüz çevirirlerse, { فَقُلْ } onlara de ki: { آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ } “Size [bunu] eşitlik üzere ilan ettim” yani bizimle sizin aranızda savaş olduğunu, sulh olmadığını, bildirme hususunda eşit şartlarda olduğumuzu, bunu birinize bildirip diğerinize saklamadığımı bildirdim; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ }
أَيْ:
yani:
أَعْلِمْهُمْ أَنَّكَ نَقَضْتَ الْعَهْدَ نَقْضًا سَوَّيْتَ بَيْنَهُمْ فِيهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَعْلَمْتُكُمْ مَا يُوحَى إِلَيَّ عَلَى اسْتِوَاءٍ فِي الْعِلْمِ بِهِ، وَلَا أُظْهِرُ لِأَحَدٍ شَيْئًا كَتَمْتُهُ عَلَى غَيْرِهِ. وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ أي: ما أدري ما تُوعَدُونَ بِهِ قَرِيبٌ حُصُولُهُ أَمْ بَعِيدٌ، وَهُوَ غلبة الإسلام وأهله عَلَى الْكُفْرِ وَأَهْلِهِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِمَا تُوعَدُونَ الْقِيَامَةُ، وَقِيلَ: آذَنْتُكُمْ بِالْحَرْبِ، وَلَكِنْ لَا أَدْرِي مَا يُؤْذَنُ لِي فِي مُحَارَبَتِكُمْ. إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ أَيْ: يَعْلَمُ سُبْحَانَهُ مَا تُجَاهِرُونَ بِهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالطَّعْنِ عَلَى الْإِسْلَامِ وَأَهْلِهِ وَمَا تَكْتُمُونَهُ مِنْ ذَلِكَ وَتُخْفُونَهُ وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ أَيْ: مَا أَدْرِي لَعَلَّ الْإِمْهَالَ فِتْنَةٌ لَكُمْ واختبار ليرى كيف صنيعكم وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ أَيْ: وَتَمْتِيعٌ إِلَى وَقْتٍ مُقَدَّرٍ تَقْتَضِيهِ حِكْمَتُهُ. ثُمَّ حَكَى ﷾ دعاء نبيه ﷺ بِقَوْلِهِ: قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ أَيِ: احْكُمْ بَيْنِي وَبَيْنَ هَؤُلَاءِ الْمُكَذِّبِينَ بِمَا هُوَ الْحَقُّ عِنْدَكَ، فَفَوَّضَ الْأَمْرَ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ «رَبُّ» بضم الباء. قال النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَحْنٌ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ لَا يَجُوزُ عندهم: رجل أقبل، حتى تقول: يَا رَجُلُ. وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ وَطَلْحَةُ وَيَعْقُوبُ «أَحْكَمُ» بِقَطْعِ الْهَمْزَةِ وَفَتْحِ الْكَافِ وَضَمِّ الْمِيمِ، أَيْ: قال محمد: ربي أحكم بالحقّ من كل حاكم. وقرأ الجحدري «أحكم» بصيغة الماضي أي: أحكم الأمور بِالْحَقِّ. وَقُرِئَ «قُلْ» بِصِيغَةِ الْأَمْرِ، أَيْ: قُلْ يا محمد. قال أبو عبيدة: الصفة هنا أقيمت مقام الموصوف، والتقدير: ربّ احكم بحكمك الحق، وَرَبِّ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ لِأَنَّهُ مُنَادًى مُضَافٌ إِلَى الضَّمِيرِ، وَقَدِ اسْتَجَابَ سُبْحَانَهُ دُعَاءَ نَبِيِّهِ ﷺ فَعَذَّبَهُمْ بِبَدْرٍ، ثُمَّ جَعَلَ الْعَاقِبَةَ وَالْغَلَبَةَ وَالنَّصْرَ لِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ مُتَمِّمًا لِتِلْكَ الْحِكَايَةِ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ مِنَ الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ، فَرَبُّنَا مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ الرَّحْمَنُ، أَيْ: هُوَ كثير الرحمة
Onlara, aralarındaki ahdi herkese eşit olacak şekilde bozduğunu bildir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mana; "Bana vahyedilen hususları, [bu konudaki] bilgide eşit olmanız üzere size bildirdim; birine açıklayıp da diğerinden gizlediğim hiçbir şey yoktur" şeklindedir. { وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ } “Tehdit olunduğunuz şeyin yakın mı yoksa uzak mı olduğunu bilmem” yani size vadedilen şeyin gerçekleşmesinin yakın mı yoksa uzak mı olduğunu bilmem. Bu da İslam'ın ve mensuplarının küfre ve ehline galip gelmesidir. Tehdit olundukları şey ile kıyametin kastedildiği de söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Size savaşı ilan ettim fakat sizinle savaşmama ne zaman izin verileceğini bilmem. { إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ } “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuz şeyleri de bilir” yani Allah Teâlâ, küfürden ve İslam ile ehline dil uzatmaktan açığa vurduğunuz şeyleri bildiği gibi bundan gizleyip sakladığınız şeyleri de bilir. { وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ } “Bilmem, belki de bu sizin için bir imtihandır” yani bilmem, belki de [azabın] ertelenmesi sizin için bir fitne ve nasıl davranacağınızı görmek için bir imtihandır, { وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “ve belli bir süreye kadar geçinmedir” yani hikmetinin gerektirdiği takdir edilmiş bir vakte kadar faydalandırmadır. Sonra [Allah] Teâlâ, { قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “[Peygamber]: 'Rabbim! Hak ile hükmet' dedi” buyurarak Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) duasını nakletti; yani: Benimle bu yalanlayanlar arasında, Sen'in katındaki hak ile hükmet. Böylece işi O Teâlâ'ya havale etti. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ve İbn Muhaysın, [bâ harfinin] dammesiyle «رَبُّ» şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu, dilciler nezdinde bir hatadır (lahn). Onların kurallarına göre «يَا رَجُلُ» demedikçe «رَجُلُ أَقْبِلْ» demek caiz değildir. ed-Dahhâk, Talha ve Ya'kûb; hemzenin kat'ı, kâf'ın fethası ve mîm'in dammesiyle «أَحْكَمُ» şeklinde okumuşlardır; yani Muhammed: "Rabbim hak ile hükmetmede bütün hüküm verenlerden daha üstündür" dedi. el-Cahderî ise geçmiş zaman kipiyle «أَحْكَمَ» şeklinde okumuştur; yani işleri hak ile sağlamlaştırdı (hükmetti). Emir kipiyle «قُلْ» şeklinde de okunmuştur; yani: "[Ey Muhammed!] De ki...". Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Burada sıfat mevsufun yerine geçmiştir; takdiri 'Rabbi'hküm bi-hukmike'l-hakk' (Rabbim, hak hükmünle hükmet) şeklindedir. «رَبِّ» kelimesi, zamire muzaf olan münada olduğu için mansub konumundadır. Allah Teâlâ, Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) duasını kabul etmiş, Bedir'de onları cezalandırmış, sonra da akıbeti, üstünlüğü ve zaferi mümin kullarına vermiştir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Sonra Allah Teâlâ bu anlatımı tamamlayarak { وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } “Bizim Rabbimiz, sizin [bu asılsız] nitelemelerinize karşı yardımı talep edilen Rahmân'dır” buyurmuştur; yani [nitelendirdiğiniz] küfür ve yalanlamaya karşı. «رَبُّنَا» kelimesi mübteda, haberi ise «الرَّحْمَنُ»dur; yani O, çok merhametlidir...
لِعِبَادِهِ، وَالْمُسْتَعَانُ خَبَرٌ آخَرُ، أَيِ: الْمُسْتَعَانُ بِهِ فِي الْأُمُورِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا مَا تَصِفُونَهُ مِنْ أَنَّ الشَّوْكَةَ تَكُونُ لَكُمْ، وَمِنْ قَوْلِكُمْ: هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وقولكم: اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً وَكَثِيرًا مَا يُسْتَعْمَلُ الْوَصْفُ فِي كِتَابِ اللَّهِ بِمَعْنَى الْكَذِبِ، كَقَوْلِهِ: وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ ، وقوله:
{ الْمُسْتَعَانُ } diğer bir haberdir; yani güç ve üstünlüğün sizin olacağına dair nitelemeniz, «هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ» “Bu da sizin gibi bir insandan başka bir şey midir?” sözünüz ve «اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً» “Rahmân çocuk edindi” sözünüz gibi şeylerin de dahil olduğu hususlarda kendisinden yardım istenendir. Vasf (niteleme) kelimesi Allah'ın Kitabı'nda çoklukla yalan manasında kullanılır; Allah Teâlâ'nın: { وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ } “Nitelemelerinizden ötürü yazıklar olsun size” buyruğu ve şu buyruğu gibi:
سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ وَقَرَأَ الْمُفَضَّلُ وَالسُّلَمِيُّ «عَلَى مَا يَصِفُونَ» بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ.
{ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ } “[Allah] nitelemelerinden dolayı onları cezalandıracaktır”. el-Mufaddal ve es-Sülemî alttan iki noktalı yâ ile «عَلَى مَا يَصِفُونَ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise muhatap olarak üstten iki noktalı tâ ile okumuşlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ قَالَ الْمُشْرِكُونَ: فَالْمَلَائِكَةُ وَعِيسَى وَعُزَيْرٌ يُعْبَدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَنَزَلَتْ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ عِيسَى وَعُزَيْرٌ وَالْمَلَائِكَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنْهُ قَالَ: جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبَعْرَى إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: تَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عَلَيْكَ هَذِهِ الْآيَةَ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ قَالَ ابْنُ الزِّبَعْرَى: قَدْ عُبِدَتِ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالْمَلَائِكَةُ وَعُزَيْرٌ وَعِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ كُلُّ هَؤُلَاءِ فِي النَّارِ مَعَ آلِهَتِنَا، فَنَزَلَتْ: وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ- وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ ، ثُمَّ نَزَلَتْ:
el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, el-Hâkim (ve sahih olduğunu belirtmiştir) ve İbn Merdûye çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } ayeti inince müşrikler: "O halde melekler, İsa ve Üzeyir de Allah'tan başka tapılmaktadır!" dediler. Bunun üzerine: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } ayeti indi; bunlar İsa, Üzeyir ve meleklerdir. İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de ed-Dıyâ ondan rivayet etmişlerdir: Abdullah b. ez-Ziba'râ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Allah'ın sana: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } ayetini indirdiğini mi iddia ediyorsun?" dedi. İbnü'z-Ziba'râ devamla: "Güneşe, aya, meleklere, Üzeyir'e ve Meryem oğlu İsa'ya tapılmıştır; bunların hepsi bizim ilahlarımızla beraber ateşte midir?" dedi. Bunun üzerine: { وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ - وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } “Meryem oğlu misal verilince hemen kavmin bundan ötürü bağrışmaya başladı ve: 'Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa o mu?' dediler. Bunu sana sırf tartışmak için söylediler; doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur” ayeti indi; sonra da şu ayet indi:
إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْهُ أَيْضًا نَحْوَهُ بِأَطْوَلَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى قَالَ: «عِيسَى وَعُزَيْرٌ وَالْمَلَائِكَةُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: حَصَبُ جَهَنَّمَ قَالَ: شَجَرُ جَهَنَّمَ، وَفِي إِسْنَادِهِ الْعَوْفِيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ أَنَّ حَصَبُ جَهَنَّمَ: وَقُودُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: هُوَ حَطَبُ جَهَنَّمَ بِالزِّنْجِيَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها قَالَ: «حَيَّاتٌ عَلَى الصِّرَاطِ تَقُولُ: حَسِّ حَسِّ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ فِي قَوْلِهِ: لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها قَالَ: حَيَّاتٌ عَلَى الصِّرَاطِ تَلْسَعُهُمْ، فَإِذَا لَسَعَتْهُمْ قَالُوا:
{ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz tarafımızdan kendilerine en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar ise, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır”. en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir ve et-Taberânî başka bir vecihten ondan bunun daha uzun bir benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } buyruğu hakkında şöyle buyurmuştur: "İsa, Üzeyir ve meleklerdir." İbn Cerîr de ondan: { حَصَبُ جَهَنَّمَ } buyruğu hakkında: "Cehennem ağacıdır" dediğini rivayet etmiştir; senedinde el-Avfî vardır. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim başka bir yoldan ondan { حَصَبُ جَهَنَّمَ } ifadesinin: "Cehennemin yakıtı" olduğunu rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan: "O, Habeşçede cehennem odunudur" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } buyruğu hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Sırat üzerindeki yılanlardır ki: 'Hıs hıs' derler." Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Osman en-Nehdî'den O'nun: { لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Sırat üzerindeki yılanlardır; onları sokarlar, soktuklarında da:
حَسِّ حَسِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَاطِبٍ قَالَ: سُئِلَ عَلِيٌّ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى قَالَ: هُوَ عُثْمَانُ وَأَصْحَابُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها يَقُولُ: لَا يَسْمَعُ أَهْلُ الْجَنَّةِ حَسِيسَ النَّارِ إذا نزلوا منزلهم من الجنة.
fısıltı fısıltı... İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Muhammed b. Hâtıb'dan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Ali'ye { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz tarafımızdan kendilerine en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar” ayeti hakkında soruldu; o: "Bu, Osman ve arkadaşlarıdır" dedi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } “Onun uğultusunu işitmezler” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Cennet ehli, Cennet'teki konaklarına yerleştiklerinde ateşin uğultusunu işitmezler.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ قَالَ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
النَّفْخَةُ الْآخِرَةُ، وَفِي إِسْنَادِهِ الْعَوْفِيُّ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «ثَلَاثَةٌ عَلَى كُثْبَانِ الْمِسْكِ لَا يَهُولُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: رَجُلٌ أَمَّ قَوْمًا وَهُمْ لَهُ رَاضُونَ، وَرَجُلٌ كَانَ يُؤَذِّنُ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، وَعَبْدٌ أَدَّى حَقَّ اللَّهِ وَحَقَّ مَوَالِيهِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَلِيٍّ فِي قَوْلِهِ: كَطَيِّ السِّجِلِّ قَالَ: مَلَكٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَطِيَّةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: السِّجِلُّ: مَلَكٌ، فَإِذَا صَعِدَ بِالِاسْتِغْفَارِ قَالَ: اكْتُبُوهَا نُورًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ قَالَ: السِّجِلُّ: مَلَكٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَنْدَهْ فِي الْمَعْرِفَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: السِّجِلُّ: كَاتِبٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ عَدِيٍّ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
"Son sûra üfürüştür." Senedinde el-Avfî vardır. Ahmed ve hasen olduğunu belirterek et-Tirmizî, İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Üç kişi misk tepeleri üzerindedir; kıyamet gününde o en büyük korku onları dehşete düşürmez: Bir kavme, onlar kendisinden razı oldukları halde imamlık yapan kimse, her gün ve gece ezan okuyan kimse ve Allah'ın hakkını da efendilerinin hakkını da yerine getiren köle." Abd b. Humeyd, Ali'den O'nun: { كَطَيِّ السِّجِلِّ } buyruğu hakkında: "O bir melektir" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Atıyye'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Sicil bir melektir; istiğfarla yukarı çıktığında: 'Onu nur olarak yazın' der." İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, Ebû Ca'fer el-Bâkır'dan: "Sicil bir melektir" dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû Dâvûd, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, el-Ma'rife'de İbn Mende, İbn Merdûye ve es-Sünen'inde el-Beyhakî (ve sahih olduğunu belirterek) İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Sicil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir kâtibidir." İbnü'l-Münzir, İbn Adiy ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَاتِبٌ يُسَمَّى السِّجِلَّ، وَهُوَ قَوْلُهُ: يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ قَالَ: كَمَا يَطْوِي السِّجِلُّ الْكِتَابَ كَذَلِكَ نَطْوِي السَّمَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَنْدَهْ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَطِيبُ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانَ لِلنَّبِيِّ ﷺ كَاتِبٌ يُقَالُ لَهُ السِّجِلُّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ بَعْدَ إِخْرَاجِ هَذَا الْحَدِيثِ: وَهَذَا مُنْكَرٌ جِدًّا مِنْ حَدِيثِ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، لَا يَصِحُّ أَصْلًا. قَالَ: وَكَذَلِكَ مَا تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ وَغَيْرِهِ لَا يَصِحُّ أَيْضًا. وَقَدْ صَرَّحَ جَمَاعَةٌ مِنِ الْحُفَّاظِ بِوَضْعِهِ، وَإِنْ كَانَ فِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ، مِنْهُمْ شَيْخُنَا الحافظ الكبير أبو الحجّاج المزي، وقد أفردت لهذا الْحَدِيثِ جُزْءًا لَهُ عَلَى حِدَةٍ، وَلِلَّهِ الْحَمْدُ. قال: وقد تصدّى الإمام أبو جعفر ابن جَرِيرٍ لِلْإِنْكَارِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ، وَرَدَّهُ أَتَمَّ رَدٍّ، وَقَالَ: وَلَا نَعْرِفُ فِي الصَّحَابَةِ أَحَدًا اسْمُهُ سِجِلُّ، وَكُتَّابُ النَّبِيِّ ﷺ كَانُوا مَعْرُوفِينَ، وَلَيْسَ فِيهِمْ أَحَدٌ اسْمُهُ السِّجِلُّ، وَصَدَقَ ﵀ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ مِنْ أَقْوَى الْأَدِلَّةِ عَلَى نَكَارَةِ هَذَا الْحَدِيثِ. وَأَمَّا مَنْ ذَكَرَ فِي أَسْمَاءِ الصَّحَابَةِ هَذَا فَإِنَّمَا اعْتَمَدَ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ لَا عَلَى غَيْرِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ: وَالصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ السِّجِلَّ هُوَ الصَّحِيفَةُ، قَالَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ وَالْعَوْفِيُّ عَنْهُ. وَنَصَّ عَلَى ذَلِكَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ لِأَنَّهُ الْمَعْرُوفُ فِي اللُّغَةِ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَعْنَى الْكَلَامِ: يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكِتَابِ، أَيْ: عَلَى الْكِتَابِ، يَعْنِي الْمَكْتُوبَ، كقوله:
"Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sicil adında bir kâtibi vardı; işte: { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ } buyruğu budur; dedi ki: Sicil'in kitabı dürdüğü gibi Biz de göğü öylece düreriz." İbn Mende, el-Ma'rife'de Ebû Nuaym, İbn Merdûye, el-Hatîb ve İbn Asâkir, İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sicil denilen bir kâtibi vardı; bunun üzerine Allah: { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ } ayetini indirdi." İbn Kesîr tefsirinde bu hadisi naklettikten sonra şöyle demiştir: "Bu, Nâfi'in İbn Ömer'den rivayeti olarak son derece münkerdir, asla sahih değildir." Devamla şöyle dedi: "Aynı şekilde İbn Abbâs'tan Ebû Dâvûd ve diğerlerinin rivayetiyle daha önce geçen hadis de sahih değildir. Hâfızlardan bir topluluk -Ebû Dâvûd'un Sünen'inde yer alsa bile- bunun mevzû olduğunu açıkça belirtmişlerdir; bunlardan biri de hocamız büyük hâfız Ebü'l-Haccâc el-Mizzî'dir. Bu hadis için müstakil bir cüz ayırdım, Allah'a hamdolsun." Devamla dedi ki: "İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr bu hadisi inkâr etmeye girişmiş ve onu en kâmil şekilde reddederek şöyle demiştir: Sahabe arasında adı Sicil olan birini bilmiyoruz; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâtipleri ise bilinen kimselerdi, onların içinde adı Sicil olan kimse yoktu. Allah ona rahmet etsin, bu hususta doğru söylemiştir ve bu, bu hadisin münkerliğine dair en güçlü delillerdendir. Sahabe isimleri arasında bunu zikreden kimse ise sadece bu hadise dayanmıştır, başkasına değil; en doğrusunu Allah bilir." Devamla dedi ki: "İbn Abbâs'tan sahih olan rivayet, Sicil'in sahife olduğudur; bunu Ali b. Ebî Talha ve el-Avfî ondan rivayet etmiştir. Mücâhid, Katâde ve birden fazla kişi de bunu açıkça belirtmiştir; İbn Cerîr de lügatte bilinen mana bu olduğu için bunu tercih etmiştir. Buna göre cümlenin manası şöyle olur: Göğü, yazılmış olan sahifenin dürüldüğü gibi bükeriz; yani yazının üzerine düreriz; nitekim O'nun:
فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ أَيْ: عَلَى الْجَبِينِ، وَلَهُ نَظَائِرُ فِي اللُّغَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قُلْتُ: أَمَّا كَوْنُ هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَلَا، فَإِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَلْحَةَ وَالْعَوْفِيَّ ضَعِيفَانِ، فَالْأَوْلَى التَّعْوِيلُ عَلَى الْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ وَالْمَصِيرُ إِلَيْهِ. وَقَدْ أَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
{ فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } “Her ikisi de teslim olup onu şakağı üzerine yatırınca” buyruğu böyledir; yani şakağı üzerine [yatırınca] demektir; bunun lügatte benzerleri vardır, en doğrusunu Allah bilir." Ben derim ki: Bunun İbn Abbâs'tan sahih olduğuna gelince, hayır; çünkü Ali b. Ebî Talha ve el-Avfî zayıftırlar. En evla olanı, lügat anlamına itimat etmek ve ona yönelmektir. en-Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
السِّجِلِّ هُوَ الرَّجُلُ، زَادَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ: بِلُغَةِ الْحَبَشَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ قَالَ: كَطَيِّ الصَّحِيفَةِ عَلَى الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ يَقُولُ: نُهْلِكُ كُلَّ شَيْءٍ كَمَا كَانَ أَوَّلَ مَرَّةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:
[... es-Sicil] insandır; İbn Merdûye: "Habeş dilinde" [ilavesinde bulundu]. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan ayetin tefsiri hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Sahifenin yazılan şey üzerine dürülmesi gibi." İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan O'nun: { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } “İlk yaratmaya başladığımız gibi onu tekrar iade ederiz” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İlk kez olduğu gibi her şeyi yok ederiz." İbn Ebî Hâtim de ondan O'nun [şu] buyruğu hakkında rivayet etmiştir:
وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ قَالَ: الْقُرْآنِ أَنَّ الْأَرْضَ قَالَ: أَرْضُ الْجَنَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا: وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ قَالَ: الْكُتُبِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ قَالَ: التَّوْرَاةِ. وَفِي إِسْنَادِهِ الْعَوْفِيُّ.
{ وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ } [buyruğu hakkında]: "[Zikir] Kur'an'dır; { أَنَّ الْأَرْضَ } [buyruğu hakkında]: Cennet toprağıdır" dedi. İbn Cerîr de ondan: { وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ } buyruğu hakkında: "Kitaplarda"; { مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ } buyruğu hakkında da: "Tevrat'tan sonra" dediğini rivayet etmiştir. Senedinde el-Avfî vardır.
وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْهُ أَيْضًا، قَالَ: الزَّبُورُ وَالتَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ وَالْقُرْآنُ. وَالذِّكْرُ: الْأَصْلُ الَّذِي نُسِخَتْ مِنْهُ هَذِهِ الْكُتُبُ الَّذِي فِي السَّمَاءِ. وَالْأَرْضُ: أَرْضُ الْجَنَّةِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ قَالَ: أَرْضُ الْجَنَّةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ في التوراة والزبور وسابق علمه قَبْلَ أَنْ تَكُونَ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أَنْ يُورِثَ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ الْأَرْضَ، وَيُدْخِلَهُمُ الْجَنَّةَ، وَهُمُ الصَّالِحُونَ، وَفِي قَوْلِهِ: لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ قَالَ: عَالِمِينَ، وَفِي إِسْنَادِهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ.
Saîd b. Mansûr da ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Zebûr; Tevrat, İncil ve Kur'an'dır. ez-Zikr ise semada bulunan ve bu kitapların kendisinden istinsah edildiği asıldır. el-Arz ise cennet toprağıdır." el-Firyâbî, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de ondan O'nun: { أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } buyruğu hakkında: "Cennet toprağıdır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Allah Teâlâ Tevrat'ta, Zebûr'da ve gökler ile yer var olmadan önceki ezeli ilminde Muhammed ümmetini yeryüzüne vâris kılacağını ve onları cennete koyacağını haber vermiştir; işte onlar salih kimselerdir." { لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ } buyruğu hakkında da: "Bilenler [için]" demiştir. Senedinde Ali b. Ebî Talha vardır.
وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ قَالَ: الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِ اللَّهِ إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ قَالَ: «فِي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ شُغْلًا لِلْعِبَادَةِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ قَالَ: هِيَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ جَمَاعَةٌ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ قَالَ: مَنْ آمَنَ تَمَّتْ لَهُ الرَّحْمَةُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ عُوفِيَ مِمَّا كَانَ يُصِيبُ الْأُمَمَ فِي عَاجِلِ الدُّنْيَا مِنَ الْعَذَابِ مِنَ الْخَسْفِ وَالْمَسْخِ وَالْقَذْفِ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، قَالَ: إِنِّي لَمْ أُبْعَثْ لَعَّانًا، وَإِنَّمَا بُعِثْتُ رَحْمَةً» .
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Ebû Hureyre'den { إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ } ayeti hakkında: "Beş vakit namazdır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye, Ebû Nuaym ve ed-Deylemî, Enes'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın: { إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ } buyruğu hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "İbadetle meşguliyet olarak beş vakit namazdadır." İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu { لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ } ayetini okumuş ve: "O, Mescid-i Harâm'da cemaatle kılınan beş vakit namazdır" buyurmuştur. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kim iman ederse dünyada ve ahirette rahmet onun için tamamlanır. Kim de iman etmezse, önceki ümmetlerin başına dünyada peşin olarak gelen yere batırılma, suret değiştirme ve taş yağması gibi azaplardan afiyette kılınır." Müslim, Ebû Hureyre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "'Ey Allah'ın Resûlü! Müşriklere beddua et' denildi. O: 'Ben lanet edici olarak gönderilmedim, ancak bir rahmet olarak gönderildim' buyurdu."
وَأَخْرَجَ الطَّيَالِسِيُّ وَأَحْمَدُ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
et-Tayâlisî, Ahmed, et-Taberânî ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym, Ebû Ümâme'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:
«أن اللَّهَ بَعَثَنِي رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَهُدًى لِلْمُتَّقِينَ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ سَلْمَانَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:
"Şüphesiz Allah beni âlemlere bir rahmet ve takva sahiplerine bir hidayet rehberi olarak gönderdi." Ahmed ve et-Taberânî, Selmân'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:
«أَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ أُمَّتِي سَبَبْتُهُ سَبَّةً فِي غَضَبِي، أَوْ لَعَنْتُهُ لَعْنَةً، فَإِنَّمَا أَنَا رَجُلٌ مِنْ وَلَدِ آدَمَ، أَغْضَبُ كَمَا يَغْضَبُونَ، وَإِنَّمَا بَعَثَنِي رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ، فَاجْعَلْهَا عَلَيْهِ صَلَاةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ» . وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّمَا أَنَا رَحْمَةٌ مُهْدَاةٌ» وَقَدْ رُوِيَ مَعْنَى هَذَا مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي خَيْثَمَةَ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: لَمَّا أُسْرِيَ بِالنَّبِيِّ ﷺ رَأَى فُلَانًا، وَهُوَ بَعْضُ بَنِي أُمَيَّةَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَخْطُبُ النَّاسَ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ يَقُولُ:
"Ümmetimden kime öfkelendiğim sırada kötü bir söz söylediysem veya kime bir lanet ettiysem, şüphesiz ben de Âdemoğullarından bir insanım; onların öfkelendiği gibi öfkelenirim. Ancak [Rabbim] beni âlemlere bir rahmet olarak gönderdi; binaenaleyh kıyamet gününde bunu onun hakkında bir rahmete (salâta) dönüştür." ed-Delâil'de el-Beyhakî, Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Ben ancak hediye edilmiş bir rahmetim." Bunun manası çeşitli yollardan rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hayseme ve İbn Asâkir, er-Rebî' b. Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ'ya çıkarıldığında falancayı -yani Emevîlerden birini- minber üzerinde insanlara hitap ederken gördü; bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ağır geldi. Bunun üzerine Allah: { وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Bilmiyorum; belki de bu, sizin için bir imtihan ve belli bir vakte kadar bir geçinmedir” ayetini indirdi; yani:
هَذَا الْمَلِكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ يَقُولُ: مَا أَخْبَرَكُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ وَالسَّاعَةِ، لَعَلَّ تَأْخِيرَ ذَلِكَ عَنْكُمْ فِتْنَةٌ لَكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ قَالَ: لَا يَحْكُمُ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ، وَإِنَّمَا يَسْتَعْجِلُ بِذَلِكَ فِي الدنيا يسأل ربّه [على قومه] .
...bu hükümdarı. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o, { وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ } “Bilmiyorum, belki de o sizin için bir imtihandır” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: "Size haber verdiği azap ve kıyamet [vakti var ya], işte bunun sizden ertelenmesi belki sizin için bir imtihandır." İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in yine ondan rivayet ettiğine göre { قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “[Peygamber]: 'Rabbim, hak ile hükmet!' dedi” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah ancak hak ile hükmeder. O, sadece dünyadayken bunun çabucak gerçekleşmesini isteyerek kavmi aleyhine Rabbinden [hüküm] talep etmektedir."