وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذَا الظُّلْمِ مَاذَا هُوَ؟ فَقِيلَ: هُوَ الشِّرْكُ، وَقِيلَ: الشِّرْكُ وَالْقَتْلُ، وَقِيلَ: صَيْدُ حَيَوَانَاتِهِ وَقَطْعُ أَشْجَارِهِ، وَقِيلَ: هُوَ الْحَلِفُ فِيهِ بِالْأَيْمَانِ الْفَاجِرَةِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْمَعَاصِي فِيهِ عَلَى الْعُمُومِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يُعَاقَبُ بِمُجَرَّدِ الْإِرَادَةِ لِلْمَعْصِيَةِ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ. وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عُمَرَ وَالضَّحَّاكِ وَابْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُهُمْ، حَتَّى قَالُوا: لَوْ هَمَّ الرَّجُلُ فِي الْحَرَمِ بِقَتْلِ رَجُلٍ بِعَدَنَ لَعَذَّبَهُ اللَّهُ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ فِي الْبَيْتِ الْحَرَامِ مَأْخُوذًا بِمُجَرَّدِ الْإِرَادَةِ لِلظُّلْمِ، فَهِيَ مُخَصَّصَةٌ لِمَا وَرَدَ مِنْ إِنَّ اللَّهَ غَفَرَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مَا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا إِلَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْإِرَادَةَ فِيهَا زِيَادَةٌ عَلَى مُجَرَّدِ حَدِيثِ النَّفْسِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْبَحْثُ عَنْ هَذَا وَتَقْرِيرُ الْحَقِّ فِيهِ عَلَى وَجْهٍ يَجْمَعُ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ وَيَرْفَعُ الْإِشْكَالَ يَطُولُ جِدًّا، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ حَدِيثُ:
Bu zulmün ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Şirk olduğu söylenmiştir; şirk ve adam öldürme olduğu söylenmiştir; oradaki hayvanları avlamak ve ağaçlarını kesmek olduğu söylenmiştir; orada yalan yere yemin etmek olduğu söylenmiştir; genel olarak orada işlenen günahlar olduğu söylenmiştir. Bu ayetten maksadın, o mekânda günah işlemeyi sadece irade etmekle dahi cezalandırılacağı olduğu da söylenmiştir. İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Dahhâk, İbn Zeyd ve başkaları bu görüşe varmışlardır; hatta şöyle demişlerdir: Bir kimse Harem'de bulunurken Aden'deki bir adamı öldürmeyi kursa, Allah ona mutlaka azap eder. Özetle bu ayet, Beyt-i Harâm'da bulunan kimsenin sırf zulmetmeyi irade etmesiyle hesaba çekileceğine delalet etmiştir. Dolayısıyla bu ayet, Allah'ın bu ümmetin içinden geçirdiği şeyleri bağışladığına dair gelen rivayeti tahsis etmektedir; meğerki iradede, nefsin fısıltısının (hadîsü'n-nefs) ötesinde bir fazlalık bulunduğu söylensin. Kısacası bu konuyu araştırmak ve bu hususta delilleri bir araya getirip müşkülatı giderecek şekilde hakkı ortaya koymak son derece uzun sürer. Bu ayetin bir benzeri şu hadistir:
«إِذَا الْتَقَى الْمُسْلِمَانِ بِسَيْفَيْهِمَا فَالْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ فِي النَّارِ، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الْقَاتِلُ فَمَا بَالُ الْمَقْتُولِ؟
«İki Müslüman kılıçlarıyla karşılaştıklarında, öldüren de öldürülen de cehennemdedir. 'Ey Allah'ın Resulü! Katil tamam da öldürülenin durumu nedir?' denildi.
قَالَ: إِنَّهُ كَانَ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِ صَاحِبِهِ» فَدَخَلَ النَّارَ هُنَا بِسَبَبِ مُجَرَّدِ حِرْصِهِ عَلَى قَتْلِ صَاحِبِهِ. وَقَدْ أَفْرَدْنَا هَذَا الْبَحْثَ بِرِسَالَةٍ مُسْتَقِلَّةٍ. وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: «بِإِلْحَادٍ» إِنْ كَانَ مَفْعُولُ يُرِدْ مَحْذُوفًا كَمَا ذَكَرْنَا فَلَيْسَتْ بِزَائِدَةٍ، وَقِيلَ إِنَّهَا زَائِدَةٌ هُنَا كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Şöyle buyurdu: 'Çünkü o da arkadaşını öldürmeye pek hırslıydı.'» Burada arkadaşını öldürmeye olan sırf hırsı sebebiyle cehenneme girmiştir. Biz bu incelemeyi müstakil bir risalede ele aldık. «bi-ilhâdin» ifadesindeki bâ harfi, zikrettiğimiz üzere şayet «yürid»in mef'ûlü mahzuf ise zâide değildir. Şairin şu sözünde olduğu gibi burada zâide olduğu da söylenmiştir:
نَحْنُ بَنُو جَعْدَةَ أَصْحَابُ الْفَلَجِ ... نَضْرِبُ بِالسَّيْفِ وَنَرْجُو بِالْفَرَجِ
Biz Celec ehli olan Ca'de oğullarıyız ... Kılıç çalarız ve kurtuluş umarız.
أَيْ: نَرْجُو الْفَرَجَ.
Yani: Kurtuluşu umarız.
وَمِثْلُهُ:
Bunun bir benzeri de şudur:
أَلَمْ يَأْتِيكَ وَالْأَنْبَاءُ تَنْمِي ... بِمَا لَاقَتْ لَبُونُ بَنِي زِيَادٍ
Haberler yayılırken sana ulaşmadı mı ... Ziyâdoğullarının sağılan develerinin nelerle karşılaştığı?
أَيْ مَا لَاقَتْ.
Yani: Nelerle karşılaştığı.
وَمِنَ الْقَائِلِينَ بِأَنَّهَا زَائِدَةٌ الْأَخْفَشُ وَالْمَعْنَى عِنْدَهُ: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ إِلْحَادًا بِظُلْمٍ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: دَخَلَتِ الْبَاءُ لِأَنَّ الْمَعْنَى بِأَنْ يُلْحِدَ، وَالْبَاءُ مَعَ أَنَّ تَدْخُلُ وَتُحْذَفُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَمَنْ يُرِدِ النَّاسَ بِإِلْحَادٍ.
Onun zâide olduğunu söyleyenlerden biri de Ahfeş'tir. Ona göre mana: «Kim orada zulümle bir sapmayı murad ederse» şeklindedir. Kûfeliler ise şöyle demiştir: Bâ harfi dahil olmuştur çünkü mana «sapmasını (en yülhida)» demektir; bâ harfi «en» ile birlikte bazen dahil olur, bazen hazfedilir. Takdirin: «Kim insanlara bir sapkınlık murad ederse» şeklinde olması da caizdir.
وَقِيلَ إِنْ يُرِدْ مُضَمَّنٌ مَعْنَى يَهُمُّ، وَالْمَعْنَى: وَمَنْ يَهُمُّ فِيهِ بِإِلْحَادٍ. وَأَمَّا الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ «بِظُلْمٍ» فَهِيَ لِلسَّبَبِيَّةِ وَالْمَعْنَى: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِسَبَبِ الظُّلْمِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِظُلْمٍ بَدَلًا مِنْ بِإِلْحَادٍ بِإِعَادَةِ الْجَارِّ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَا حَالَيْنِ مُتَرَادِفَيْنِ. وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَيْ: وَاذْكُرْ وَقْتَ ذَلِكَ يُقَالُ: بَوَّأْتُهُ مَنْزِلًا وَبَوَّأْتُ لَهُ، كَمَا يُقَالُ: مَكَّنْتُكَ وَمَكَّنْتُ لَكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ جَعَلْنَا مَكَانَ الْبَيْتِ مُبَوَّأً لِإِبْرَاهِيمَ، وَمَعْنَى بَوَّأْنَا:
«Yürid» fiilinin «yehummu (azmeder)» manasını tazammun ettiği de söylenmiştir. Buna göre mana: «Kim orada bir sapmaya azmederse» demektir. «Bi-zulmin» ifadesindeki bâ harfine gelince, bu sebebiyet içindir ve mana: «Kim orada zulüm sebebiyle bir sapmayı murad ederse» şeklindedir. «Bi-zulmin» ifadesinin cer harfinin tekrarıyla «bi-ilhâdin»den bedel olması da caizdir, ikisinin müteradif iki hal olması da caizdir. { وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ } “Hani biz İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlamıştık” yani: O vakti hatırla. Tıpkı «Sana imkân verdim (mekkentüke ve mekkentü leke)» denildiği gibi, «Ona bir konak hazırladım (bevve'tühû menzilen ve bevve'tü lehû)» denir. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası, Beyt'in yerini İbrâhim için bir konaklama yeri kıldık demektir. «Bevve'nâ» fiilinin anlamı ise:
بَيَّنَّا لَهُ مَكَانَ الْبَيْتِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :
Ona Beyt'in yerini açıkladık demektir. Şairin şu sözü de bunun gibidir :
كَمْ مِنْ أَخٍ لي ماجد ... بوّأته بيديّ لحدا
Nice şerefli kardeşim vardır ki... onu ellerimle bir lahde yerleştirdim (defnettim).
وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ اللَّامَ زَائِدَةٌ، وَمَكَانَ ظَرْفٌ، أَيْ: أَنْزَلْنَاهُ فِيهِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ هِيَ مُفَسِّرَةٌ لَبَوَّأْنَا لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى تَعَبَّدْنَا لِأَنَّ التَّبْوِئَةَ هِيَ لِلْعِبَادَةِ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هِيَ مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: لِأَنْ لَا تُشْرِكَ بِي. وَقِيلَ: هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَقِيلَ: هِيَ زَائِدَةٌ، وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ: وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنْ لَا تَعْبُدْ غَيْرِي. قَالَ الْمُبَرِّدُ: كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ وَحِّدْنِي فِي هَذَا الْبَيْتِ لِأَنَّ مَعْنَى لَا تُشْرِكْ بِي: وَحِّدْنِي وَطَهِّرْ بَيْتِيَ مِنَ الشِّرْكِ وَعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ. وَفِي الآية طعن على من أَشْرَكَ مِنْ قُطَّانِ الْبَيْتِ، أَيْ: هَذَا كَانَ الشَّرْطَ عَلَى أَبِيكُمْ فَمَنْ بَعْدَهُ وَأَنْتُمْ فَلَمْ تَفُوا، بَلْ أَشْرَكْتُمْ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: أَنْ لَا تُشْرِكْ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَهَذَا ضَعِيفٌ جِدًّا. وَمَعْنَى وَطَهِّرْ بَيْتِيَ تَطْهِيرُهُ مِنَ الْكُفْرِ وَالْأَوْثَانِ وَالدِّمَاءِ وَسَائِرِ النَّجَاسَاتِ، وَقِيلَ: عَنَى بِهِ التَّطْهِيرَ عَنِ الْأَوْثَانِ فَقَطْ، وَذَلِكَ أَنَّ جُرْهُمًا وَالْعَمَالِقَةَ كَانَتْ لَهُمْ أَصْنَامٌ فِي مَحَلِّ الْبَيْتِ، وَقَدْ مَرَّ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٍ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ فِي هَذَا الْمَعْنَى، والمراد بالقائمين هنا هم المصلون وَذكر الرُّكَّعِ السُّجُودِ بَعْدَهُ لِبَيَانِ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ دَلَالَةً عَلَى عِظَمِ شَأْنِ هَذِهِ الْعِبَادَةِ، وَقَرَنَ الطَّوَافَ بِالصَّلَاةِ لِأَنَّهُمَا لَا يُشْرَعَانِ إِلَّا فِي الْبَيْتِ، فَالطَّوَافُ عِنْدَهُ وَالصَّلَاةُ إِلَيْهِ وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ قَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ «وَآذِنْ» بِتَخْفِيفِ الذَّالِ وَالْمَدِّ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَشْدِيدِ الذَّالِ، وَالْأَذَانُ: الْإِعْلَامُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي بَرَاءَةٍ.
Ferrâ: «Lâm harfi zâidedir, mekân ise zarftır, yani: Onu orada iskân ettik» demiştir. { أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً } “Bana hiçbir şeyi ortak koşma” ifadesindeki «en» edatının, «bevve'nâ» ibadet ettirdik manasını tazammun ettiği için tefsiriyye olduğu söylenmiştir; zira yer hazırlama ibadet içindir. Ebû Hâtim: «Bu masdariyyedir, yani: Bana hiçbir şeyi ortak koşmaman için» demiştir. Şeddeli olan «enne»den hafifletilmiş (muhaffefe) olduğu da söylenmiştir; zâide olduğu da söylenmiştir; ayetin manasının: «Ona benden başkasına kulluk etmemesini vahyettik» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Müberred şöyle demiştir: Sanki ona 'Bu Beyt'te beni birle' denilmiştir; zira 'bana ortak koşma' ifadesinin manası: 'Beni birle ve evimi şirkten ve putlara tapmaktan temizle' demektir. Bu ayette, Beyt'in sakinlerinden şirk koşan kimselere bir kınama vardır; yani: Babanıza ve ondan sonrakilere şart kılınan buydu, siz ise vefa göstermediniz, bilakis şirk koştunuz [demektir]. Bir grup: «Bana hiçbir şeyi ortak koşma» sözündeki hitabın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olduğunu söylemiştir ki bu son derece zayıftır. «Evimi temizle» ifadesinin manası; orayı küfürden, putlardan, kanlardan ve diğer bütün pisliklerden temizlemektir. Bununla sadece putlardan temizlemenin kastedildiği de söylenmiştir; nitekim Cürhüm ve Amâlika kavimlerinin Beyt'in bulunduğu yerde putları vardı. Tevbe Suresi'nde bu manayı fazlasıyla karşılayacak açıklama geçmişti. Burada kıyam edenlerden (kâimîn) maksat namaz kılanlardır. Bu ibadetin şanının büyüklüğüne delalet etmek üzere namazın rükünlerini beyan için hemen ardından rükû ve secde edenler (rükke'i's-sücûd) zikredilmiştir. Tavafı namazla birlikte zikretmiştir; çünkü bu ikisi ancak Beyt'te meşru kılınmıştır; tavaf onun yanında, namaz ise ona doğrudur. { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ } “İnsanlar arasında haccı ilan et”. Hasan ve İbn Muhaysın, zâl harfini şeddesiz ve med ile «ve âzin» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise zâl harfini şeddeli okumuşlardır. Ezan; bildirmek, ilan etmektir; bu husus Tevbe Suresi'nde geçmişti.
قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ جَمَاعَةُ الْمُفَسِّرِينَ: لَمَّا فَرَغَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ بِنَاءِ البيت جاء جِبْرِيلُ فَأَمَرَهُ أَنْ يُؤَذِّنَ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ، فقال: يا ربّ وما يُبَلِّغُ صَوْتِي؟ فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: أَذِّنْ وَعَلَيَّ الْبَلَاغُ، فَعَلَا الْمَقَامَ فَأَشْرَفَ بِهِ حَتَّى صَارَ كَأَعْلَى الْجِبَالِ، فَأَدْخَلَ أُصْبُعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ، وَأَقْبَلَ بِوَجْهِهِ يَمِينًا وَشِمَالًا، وَشَرْقًا وَغَرْبًا، وَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْحَجُّ إِلَى الْبَيْتِ فَأَجِيبُوا رَبَّكُمْ، فَأَجَابَهُ مَنْ كَانَ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَأَرْحَامِ النِّسَاءِ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ. وَقِيلَ: إِنَّ الْخِطَابَ لِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ. وَالْمَعْنَى: أَعْلِمْهُمْ يَا مُحَمَّدُ بِوُجُوبِ الْحَجِّ عَلَيْهِمْ، وَعَلَى هَذَا فَالْخِطَابُ لِإِبْرَاهِيمَ انْتَهَى عِنْدَ قَوْلِهِ: وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ وَقِيلَ: إِنَّ خِطَابَهُ انْقَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ: وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ وَأَنَّ قَوْلَهُ: أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي وَمَا بَعْدَهُ خِطَابٌ لِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالْحَجِّ بِفَتْحِ الْحَاءِ، وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ بِكَسْرِهَا. يَأْتُوكَ رِجالًا هذا جواب الأمر، وعده اللَّهُ إِجَابَةَ النَّاسِ لَهُ إِلَى حَجِّ الْبَيْتِ مَا بَيْنَ رَاجِلٍ وَرَاكِبٍ، فَمَعْنَى رِجَالًا مُشَاةً جَمْعُ رَاجِلٍ، وَقِيلَ جَمْعُ رَجُلٍ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ «رُجَالًا» بِضَمِّ الرَّاءِ وَتَخْفِيفِ الْجِيمِ، وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ «رُجَالَى» عَلَى وَزْنِ فُعَالَى مِثْلِ كُسَالَى، وَقَدَّمَ الرِّجَالَ عَلَى الرُّكْبَانِ فِي الذِّكْرِ لِزِيَادَةِ تَعَبِهِمْ فِي الْمَشْيِ، وَقَالَ: يَأْتُوكَ وَإِنْ كَانُوا يَأْتُونَ الْبَيْتَ لِأَنَّ مَنْ أَتَى الْكَعْبَةَ حَاجًّا فَقَدْ أَتَى إِبْرَاهِيمَ، لِأَنَّهُ أَجَابَ نِدَاءَهُ. وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ عُطِفَ عَلَى رِجَالًا، أَيْ: وَرُكْبَانًا عَلَى كُلِّ بَعِيرٍ، وَالضَّامِرُ: الْبَعِيرُ الْمَهْزُولُ الذي أتعبه السفر، يقال: ضَمُرَ يَضْمُرُ ضُمُورًا، وَوَصَفَ الضَّامِرَ بِقَوْلِهِ: يَأْتِينَ باعتبار المعنى، لأن ضامر فِي مَعْنَى ضَوَامِرِ، وَقَرَأَ أَصْحَابُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ وَالضَّحَّاكُ «يَأْتُونَ» عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِرِجَالًا. وَالْفَجُّ: الطَّرِيقُ الْوَاسِعُ، الْجَمْعُ: فِجَاجٌ، وَالْعَمِيقُ:
Vâhidî dedi ki: Müfessirler cemaati şöyle demiştir: İbrâhim Beyt'in inşasını bitirince Cibrîl geldi ve ona insanlar arasında haccı ilan etmesini emretti. İbrâhim: «Ey Rabbim, sesim nereye ulaşır ki?» dedi. Allah Subhânehu: «Sen ilan et, duyurmak bana aittir» buyurdu. Bunun üzerine Makam'a çıktı, Makam onunla birlikte yükseldi ve en yüksek dağlar gibi oldu. İki parmağını kulaklarına koyup yüzünü sağa sola, doğuya batıya çevirdi ve: «Ey insanlar! Bu Beyt'e hac etmeniz üzerinize farz kılındı, Rabbinizin davetine icabet edin!» dedi. Erkeklerin sulblerinde ve kadınların rahimlerinde bulunan herkes ona: «Lebbeyk Allāhümme lebbeyk (Buyur Allah'ım buyur, emrindeyim)» diye karşılık verdi. Hitabın Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olduğu da söylenmiştir; mana: «Ey Muhammed! Onlara haccın farz olduğunu bildir» demektir. Buna göre İbrâhim'e yönelik hitap «er-rükke'i's-sücûd» ifadesinde sona ermiştir. İbrâhim'e olan hitabın { وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ } ifadesinde son bulduğu, { أَنْ لا تُشْرِكْ بِي } ve sonrasının Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olduğu da söylenmiştir. Cumhur «el-hac» kelimesini hâ harfinin fethasıyla okumuş; İbn Ebî İshâk ise bütün Kur'an'da kesre ile okumuştur. { يَأْتُوكَ رِجالاً } “Sana yaya olarak gelsinler” ifadesi emrin cevabıdır; Allah insanların yaya ve binekli olarak Beyt'i hacca icabet edeceklerini ona vadetmiştir. «Ricâlen» kelimesinin anlamı 'yürüyenler'dir; «râcil» kelimesinin çoğuludur, «racül» kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. İbn Ebî İshâk râ'nın dammesi ve cîm'in hafifletilmesiyle «rücâlen», Mücâhid ise «küsâlâ» vezninde fu'âlâ kalıbıyla «rücâlâ» okumuştur. Yürüyüşteki meşakkatlerinin fazlalığından ötürü zikirde yayaları bineklilerden önceye almıştır. İnsanlar bizzat Beyt'e geliyor olsalar da «sana gelsinler» buyurmuştur; çünkü Kâbe'ye hacı olarak gelen kimse, onun çağrısına icabet ettiği için adeta İbrâhim'e gelmiş gibidir. { وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ } “Ve her bir zayıf deve üzerinde” ifadesi «ricâlen» üzerine matuftur, yani: «Ve her bir deve üzerinde binekli olarak [gelsinler]» demektir. «ed-Dâmir»; yolculuğun yıprattığı zayıflamış devedir. «Damura yadmaru dumûran» denir. «Dâmir» kelimesini { يَأْتِينَ } “gelirler” ifadesiyle nitelemesi mana itibarıyladır; çünkü «dâmir» çoğul (davâmir) anlamındadır. İbn Mes'ûd'un talebeleri, İbn Ebî Able ve Dahhâk, «ricâlen» kelimesinin sıfatı olarak «ye'tûne» şeklinde okumuşlardır. «el-Fecc»; geniş yol demektir, çoğulu «ficâc» gelir. «el-Amîk» ise:
الْبَعِيدُ، وَاللَّامُ فِي لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ يَأْتُوكَ، وَقِيلَ: بِقَوْلِهِ وَأَذِّنْ. وَالشُّهُودُ: الحضور، والمنافع: هي التي تعمّ منافع الدنيا والآخرة. وقيل: المراد بها الْمَنَاسِكُ، وَقِيلَ: الْمَغْفِرَةُ، وَقِيلَ: التِّجَارَةُ، كَمَا
Uzak olandır. { لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ } “Kendilerine ait birtakım faydalara tanık olsunlar” ifadesindeki lâm harfi { يَأْتُوكَ } “sana gelsinler” kavline müteallıktır; { وَأَذِّنْ } “ilan et” kavline müteallık olduğu da söylenmiştir. Şuhûd; hazır bulunmaktır. Menfaatler ise; hem dünya hem ahiret faydalarını içine alan şeylerdir. Bunlardan maksadın menâsik (hac ibadetleri) olduğu söylenmiştir; mağfiret olduğu söylenmiştir; tıpkı
فِي قَوْلُهُ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ . وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ أَيْ: يَذْكُرُوا عِنْدَ ذَبْحِ الْهَدَايَا وَالضَّحَايَا اسْمَ اللَّهِ، وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الذِّكْرَ كِنَايَةٌ عَنِ الذَّبْحِ لِأَنَّهُ لَا يَنْفَكُّ عَنْهُ.
şuradaki kavlinde olduğu gibi ticaret olduğu söylenmiştir: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir sakınca yoktur”. { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ } “Ve bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar” yani: Hedy ve kurbanlık hayvanları keserken Allah'ın adını ansınlar demektir. Bu anmanın, boğazlamaktan ayrılmadığı için bizzat kesimden kinaye olduğu da söylenmiştir.
وَالْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ هِيَ أَيَّامُ النَّحْرِ كَمَا يُفِيدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ: عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ وَقِيلَ: عَشْرُ ذِي الْحِجَّةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ وَالْمَعْدُودَاتِ فِي الْبَقَرَةِ فَلَا نُعِيدُهُ، وَالْكَلَامُ فِي وَقْتِ ذَبْحِ الْأُضْحِيَّةِ مَعْرُوفٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ وَشُرُوحِ الْحَدِيثِ، وَمَعْنَى: «عَلى مَا رَزَقَهُمْ» : عَلَى ذَبْحِ مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، وَهِيَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ، وَبَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ: هِيَ الْأَنْعَامُ، فَالْإِضَافَةُ فِي هَذَا كَالْإِضَافَةِ فِي قَوْلِهِمْ: مَسْجِدُ الْجَامِعِ وَصَلَاةُ الْأُولَى. فَكُلُوا مِنْها الْأَمْرُ هُنَا لِلنَّدْبِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ، وَهَذَا الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ الْبَائِسُ: ذُو البؤس، وهو شدة الفقر، فذكر الفقير بَعْدَهُ لِمَزِيدِ الْإِيضَاحِ، وَالْأَمْرُ هُنَا لِلْوُجُوبِ، وَقِيلَ: لِلنَّدْبِ. ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ الْمُرَادُ بِالْقَضَاءِ هُنَا هُوَ التَّأْدِيَةُ، أَيْ: لِيُؤَدُّوا إِزَالَةَ وَسَخِهِمْ، لِأَنَّ التَّفَثَ هُوَ الْوَسَخُ وَالْقَذَارَةُ مِنْ طُولِ الشَّعْرِ وَالْأَظْفَارِ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ كَمَا حَكَّاهُ النَّيْسَابُورِيُّ عَلَى هَذَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ لَا يَعْرِفُونَ التَّفَثَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:
Bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât), şu kavlin de ifade ettiği üzere kurban kesim günleridir: { عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } “Kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine”. Zilhicce'nin on günü olduğu da söylenmiştir. Malumat ve madudat günleri hakkındaki söz Bakara Suresi'nde geçmişti, bu yüzden tekrarlamıyoruz. Kurbanın kesim vakti hakkındaki açıklamalar ise fıkıh kitaplarında ve hadis şerhlerinde bilinmektedir. «Onlara rızık kıldığı şeyler üzerine» ifadesinin anlamı: Onlara rızık kıldığı en'âm türü hayvanları boğazlarken demektir. Bunlar da deve, sığır ve davardır (koyun-keçi). «Behîmetü'l-en'âm» bizzat en'âmın kendisidir; buradaki tamlama (izafet), «mescidü'l-câmi'» ve «salâtü'l-ûlâ» sözlerindeki tamlama gibidir. { فَكُلُوا مِنْها } “Artık onlardan yiyin”; buradaki emir cumhura göre mendupluk (nedb) ifade eder, bir topluluk ise emrin vücub (farz) ifade ettiği görüşüne varmıştır. Bu, gaibden muhataba bir iltifattır (hitap yöneltmedir). { وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ } “Darlık içindeki yoksula da yedirin”. «el-Bâis»; şiddetli sıkıntı ve aşırı fakirlik sahibi kimsedir; ardından fakirin zikredilmesi daha fazla açıklık kazandırmak içindir. Buradaki emir vücub ifade eder; mendupluk ifade ettiği de söylenmiştir. { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler”. Buradaki «kaza»dan maksat yerine getirmektir; yani kirlerini gidermeyi yerine getirsinler [demektir]. Çünkü «tefes»; saç ve tırnakların uzamasından meydana gelen kir ve pasaklılıktır. Nîsâbûrî'nin de naklettiği üzere müfessirler bu hususta icma etmişlerdir. Zeccâc: «Dil ehli 'tefes' kelimesini bilmemektedir» demiştir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir:
لَمْ يأت في الشرع مَا يُحْتَجُّ بِهِ فِي مَعْنَى التَّفَثِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: أَصْلُ التَّفَثِ فِي اللُّغَةِ كُلُّ قَاذُورَةٍ تَلْحِقُ الْإِنْسَانَ.
Şeriatta tefesin manası hakkında delil getirilebilecek bir nakil gelmemiştir. Müberred ise şöyle demiştir: Lügatte tefesin aslı, insana bulaşan her türlü kirdir.
وَقِيلَ: قَضَاؤُهُ ادِّهَانُهُ لِأَنَّ الْحَاجَّ مُغَبَّرٌ شَعِثٌ لَمْ يَدَّهِنْ وَلَمْ يَسْتَحِدَّ، فَإِذَا قَضَى نُسُكَهُ وَخَرَجَ مِنْ إِحْرَامِهِ حَلَقَ شَعْرَهُ وَلَبِسَ ثِيَابَهُ، فَهَذَا هُوَ قَضَاءُ التَّفَثِ. قَالَ الزجاج: كأنه خروج من الإحرام إلى الإحلال وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ أَيْ: مَا يَنْذُرُونَ بِهِ مِنَ الْبَرِّ فِي حَجِّهِمْ، وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالنُّذُورِ هُنَا أَعْمَالُ الْحَجِّ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ هَذَا الطَّوَافُ هُوَ طَوَافُ الْإِفَاضَةِ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: لَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ الْمُتَأَوِّلِينَ، وَالْعَتِيقُ: الْقَدِيمُ كَمَا يُفِيدُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ الْآيَةَ، وَقَدْ سُمِّيَ الْعَتِيقُ لِأَنَّ اللَّهَ أَعْتَقَهُ مِنْ أَنْ يَتَسَلَّطَ عَلَيْهِ جَبَّارٌ، وَقِيلَ: لِأَنَّ اللَّهَ يُعْتِقُ فِيهِ رِقَابَ الْمُذْنِبِينَ مِنَ الْعَذَابِ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُ أُعْتِقَ مِنْ غَرَقِ الطُّوفَانِ، وَقِيلَ: الْعَتِيقُ: الْكَرِيمُ.
Bunun yerine getirilmesinin yağ sürünmek olduğu söylenmiştir; zira hacı tozlanmış, saçı başı dağılmış, yağ sürünmemiş ve etek tıraşı olmamıştır. Menâsikini yerine getirip ihramdan çıktığı vakit saçını tıraş eder ve elbiselerini giyer; işte kirleri gidermek (kazâü't-tefes) budur. Zeccâc: «Sanki bu, ihramdan ihlâle (helal duruma) çıkıştır» demiştir. { وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ } “Ve adaklarını yerine getirsinler” yani: Hacları esnasında adadıkları hayırları [ifa etsinler]; buradaki emir vücub içindir. Burada adaklardan maksadın hac amelleri olduğu da söylenmiştir. { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Ve o Beyt-i Atîk'i (Eski Ev'i) tavaf etsinler”. Bu tavaf, ifâza (ziyaret) tavafıdır. İbn Cerîr: «Bu hususta tevil ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur» demiştir. «el-Atîk»; Subhânehu'nun şu kavlinin de ifade ettiği gibi kadim (eski) demektir: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz insanlara ilk kurulan ev” ayeti. Ona «Atîk» denilmiştir çünkü Allah onu zorba bir hükümdarın tahakkümünden azat etmiştir (korumuştur); orada günahkârların boyunlarını azaptan azat ettiği için böyle denildiği de söylenmiştir; tufanda boğulmaktan kurtarıldığı için denildiği de söylenmiştir; Atîk'in 'şerefli ve kerîm' anlamına geldiği de söylenmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ قَالَ: الْحَرَمُ كُلُّهُ، وَهُوَ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ قَالَ: خَلْقُ اللَّهِ فِيهِ سَوَاءٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمْ فِي مَنَازِلِ مَكَّةَ سَوَاءٌ، فَيَنْبَغِي لِأَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يُوَسِّعُوا لَهُمْ حَتَّى يَقْضُوا مَنَاسِكَهُمْ. وَقَالَ: الْبَادِي وَأَهْلُ مَكَّةَ سَوَاءٌ، يَعْنِي فِي الْمَنْزِلِ وَالْحَرَمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: مَنْ أَخَذَ مَنْ أَجُورِ بُيُوتِ مَكَّةَ إِنَّمَا يَأْكُلُ فِي بُطُونِهِ نَارًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لَهُ عِنْدَ الْمَرْوَةِ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَقْطِعْنِي مَكَانًا لِي وَلِعَقِبِي، فَأَعْرَضَ عَنْهُ عُمَرُ وَقَالَ: هُوَ حَرَمُ اللَّهِ سَوَاءٌ الْعَاكِفُ فِيهِ الباد. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: كَانَ عُمَرُ يَمْنَعُ أَهْلَ مَكَّةَ أَنْ يَجْعَلُوا لَهَا أَبْوَابًا حَتَّى يَنْزِلَ الْحَاجُّ فِي عَرَصَاتِ الدُّورِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، قال
Abd b. Humeyd’in İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “ve Mescid-i Harâm” ayeti hakkında: “Harem bölgesinin tamamıdır; orası Mescid-i Harâm’dır” demiştir. { سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ } “Orada yerleşik olanla dışarıdan gelen eşittir” ayeti hakkında da: “Allah’ın kulları orada eşittir” demiştir. İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Cübeyr’den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim’in İbn Abbâs’tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Onlar Mekke’deki konak yerlerinde eşittirler. Dolayısıyla Mekke ehlinin, menâsiklerini tamamlayıncaya kadar onlara yer açıp kolaylık göstermeleri gerekir.” Yine o: “Dışarıdan gelen ile Mekke ehli eşittir; yani konaklama yeri ve Harem hususunda” demiştir. İbn Ebî Şeybe’nin Abdullah b. Amr’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kim Mekke evlerinin kirasından alırsa, o ancak karınlarına ateş doldurup yemektedir.” İbn Sa‘d’ın Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet ettiğine göre bir adam Merve yanında ona: “Ey Müminlerin Emîri! Bana ve neslime ait olacak bir yeri iktâ et (tahsis et)” dedi. Bunun üzerine Ömer ondan yüz çevirdi ve: “Orası Allah’ın Harem’idir; { سَوَاءٌ الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ } orada yerleşik olanla dışarıdan gelen eşittir” dedi. İbn Ebî Şeybe’nin Atâ’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ömer, hacılar evlerin avlularında konaklayabilsin diye Mekke halkının evlerine kapı yapmalarını yasaklardı.” İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh rivayet etmiş olup [devamında] şöyle demiştir:
السُّيُوطِيُّ: بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ في قول الله: «سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ قَالَ: «سَوَاءٌ الْمُقِيمُ وَالَّذِي يَدْخُلُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:
Sahih bir senetle İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın: «{ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ } “Orada yerleşik olanla dışarıdan gelen eşittir” kavli hakkında şöyle buyurmuştur: «Yerleşik olan ile dışarıdan giren eşittir.» İbn Merdeveyh'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«مَكَّةُ مُبَاحَةٌ لَا تُؤَجَّرُ بُيُوتُهَا وَلَا تُبَاعُ رِبَاعُهَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ نَضْلَةَ قَالَ:
«Mekke mübahtır; evleri kiraya verilemez, arazileri satılamaz.» İbn Ebî Şeybe ve İbn Mâce'nin Alkame b. Nadle'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَمَا تُدْعَى رِبَاعُ مَكَّةَ إِلَّا السَّوَائِبَ ، مَنِ احْتَاجَ سَكَنَ، وَمَنِ اسْتَغْنَى أَسْكَنَ . رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ، عَنْ عِيسَى بْنِ يُونُسَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي حسين، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَلْقَمَةَ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا: «مَنْ أَكَلَ كِرَاءَ بُيُوتِ مَكَّةَ أَكْلَ نَارًا» وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ رَاهَوَيْهِ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْبَزَّارُ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ رَفَعَهُ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ قَالَ: «لَوْ أَنَّ رَجُلًا هَمَّ فِيهِ بِإِلْحَادٍ وَهُوَ بِعَدَنِ أِبْيَنَ لَأَذَاقَهُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا» . قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: هَذَا الْإِسْنَادُ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ الْبُخَارِيِّ، وَوَقْفُهُ أَشْبَهُ مِنْ رَفْعِهِ، وَلِهَذَا صَمَّمَ شُعْبَةُ عَلَى وَقْفِهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَنْ هَمَّ بِخَطِيئَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا فِي سِوَى الْبَيْتِ لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ حَتَّى يَعْمَلَهَا، وَمَنْ هَمَّ بِخَطِيئَةٍ فِي الْبَيْتِ لَمْ يُمِتْهُ اللَّهُ مِنَ الدُّنْيَا حَتَّى يُذِيقَهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَهُ مَعَ رَجُلَيْنِ، أَحَدُهُمَا مُهَاجِرٌ وَالْآخَرُ مِنَ الْأَنْصَارِ، فَافْتَخَرُوا فِي الْأَنْسَابِ، فَغَضِبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُنَيْسٍ، فَقَتَلَ الْأَنْصَارِيَّ، ثُمَّ ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ وَهَرَبَ إِلَى مَكَّةَ، فَنَزَلَتْ فِيهِ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ يَعْنِي مَنْ لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ بِإِلْحَادٍ، يَعْنِي بِمَيْلٍ عَنِ الْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ قَالَ: بشرك. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «احْتِكَارُ الطَّعَامِ فِي الْحَرَمِ إِلْحَادٌ فِيهِ» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: احْتِكَارُ الطَّعَامِ بِمَكَّةَ إِلْحَادٌ بِظُلْمٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن ابْنِ عُمَرَ قَالَ: بَيْعُ الطَّعَامِ بِمَكَّةَ إِلْحَادٌ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشِّعْبِ عَنْهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «احْتِكَارُ الطَّعَامِ بِمَكَّةَ إِلْحَادٌ» .
«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer vefat ettiklerinde Mekke'nin arazilerine «sevâib (serbest/ortak mülk)»den başka bir isim verilmezdi; ihtiyacı olan oturur, ihtiyacı olmayan başkasını oturturdu.» İbn Mâce bunu Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Îsâ b. Yûnus'tan, o Ömer b. Saîd b. Ebî Hüseyn'den, o Osmân b. Ebî Süleymân'dan, o da Alkame'den rivayet edip zikretmiştir. Dârekutnî'nin İbn Ömer'den merfû olarak rivayet ettiğine göre: «Mekke evlerinin kirasını yiyen kimse ateşi yemiş olur.» Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Râhûye, Ahmed, Abd b. Humeyd, Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdeveyh'in İbn Mes'ûd'dan merfû olarak rivayet ettiklerine göre o, { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ } “Kim orada zulümle haktan sapmak isterse” kavli hakkında şöyle demiştir: «Bir adam Aden-i Ebyen'de iken orada bir sapkınlığa azmedecek olsa, Allah ona mutlaka elem verici bir azaptan tattırırdı.» İbn Kesîr: «Bu senet Buhârî'nin şartına göre sahihtir; mevkuf olması merfû olmasına daha benzerdir, bu yüzden Şu'be mevkuf oluşunda ısrar etmiştir» demiştir. Saîd b. Mansûr ve Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir kimse Beyt'in dışında bir günahı kurup işlemezse, onu işleyene kadar aleyhine yazılmaz. Beyt'te bir günah işlemeyi kuran kimseyi ise Allah, elem verici bir azaptan tattırmadan dünyadan çıkarıp öldürmez.» İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet Abdullah b. Üneys hakkında inmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu biri Muhâcir diğeri Ensâr'dan iki adamla birlikte göndermişti; soylarıyla övündüler, bunun üzerine Abdullah b. Üneys öfkelenip Ensârî'yi öldürdü, ardından İslam'dan irtidat edip Mekke'ye kaçtı. İşte onun hakkında { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ } “Kim orada zulümle haktan sapmak isterse” ayeti indi; yani kim Harem'e bir ilhad ile -yani İslam'dan saparak- sığınırsa [demektir]. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o, { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ } kavli hakkında: «Şirk ile» demiştir. Abd b. Humeyd, Târîh'inde Buhârî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Ya'lâ b. Ümeyye'den naklettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Harem'de yiyecek maddelerini stoklayıp karaborsacılık yapmak (ihtikâr), oradaki ilhaddandır.» Saîd b. Mansûr, Târîh'inde Buhârî ve İbnü'l-Münzir'in Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Mekke'de yiyecek karaborsacılığı yapmak zulümle bir ilhaddır.» Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o: «Mekke'de yiyecek satmak [karaborsacılık yapmak] ilhaddır» demiştir. Beyhakî'nin Şuab'da ondan rivayet ettiğine göre o: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Mekke'de yiyecek karaborsacılığı yapmak ilhaddır» buyurduğunu işittim demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: لَمَّا أُمِرَ إِبْرَاهِيمُ بِبِنَاءِ الْبَيْتِ خَرَجَ مَعَهُ إِسْمَاعِيلُ وَهَاجَرُ، فلما قدم مكة رأى على رابية في موضع البيت مثل الغمامة فيه مثل الرأس، فكلمه فقال: يا إبراهيم! ابن على ظلّي أو على قدري، ولا تزد ولا تنقص، فلما بنى خرج وخلّف إِسْمَاعِيلُ وَهَاجَرُ، وَذَلِكَ حِينَ يَقُولُ اللَّهُ:
İbn Cerîr ile sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ali'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'e Beyt'i inşa etmesi emredilince, İsmâil ve Hâcer onunla birlikte yola çıktılar. Mekke'ye vardığında, Beyt'in mevkiindeki bir tepenin üzerinde bulut benzeri, içinde baş gibi bir şey bulunan bir cisim gördü. O [cisim] onunla konuştu ve: «Ey İbrâhim! Benim gölgemin ya da elimin erdiği miktara göre bina et, ne artır ne eksilt!» dedi. Binayı yapınca İsmâil ile Hâcer'i geride bırakıp yola çıktı; işte bu, Allah'ın şu buyruğunun vaki olduğu zamandır:
وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ وَالْقائِمِينَ قَالَ: الْمُصَلِّينَ عِنْدَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ معناه. وأخرج ابن
{ وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ } “Hani biz İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlamıştık...” ayetidir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atâ'dan rivayet ettiklerine göre o, { وَالْقَائِمِينَ } [lafzı hakkında]: «Onun yanında namaz kılanlar» demiştir. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr de Katâde'den bunun anlamını rivayet etmişlerdir. İbn
أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ، وَابْنُ مَنِيعٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا فَرَغَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ بِنَاءِ الْبَيْتِ قَالَ: رَبِّ قَدْ فَرَغْتُ، فَقَالَ وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ قَالَ: رَبِّ وَمَا يُبَلِّغُ صَوْتِي؟ قَالَ: أَذِّنْ وَعَلَيَّ الْبَلَاغُ، قَالَ: رَبِّ كَيْفَ أَقُولُ؟ قَالَ: قُلْ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْحَجُّ إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ، فَسَمِعَهُ مَنْ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ يَجِيئُونَ مِنْ أَقْصَى الْأَرْضِ يُلَبُّونَ. وَفِي الْبَابِ آثَارٌ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ قَالَ: أَسْوَاقًا كَانَتْ لَهُمْ، مَا ذَكَرَ اللَّهُ مَنَافِعَ إِلَّا الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: مَنَافِعُ فِي الدُّنْيَا وَمَنَافِعُ فِي الْآخِرَةِ، فَأَمَّا مَنَافِعُ الْآخِرَةِ فَرِضْوَانُ اللَّهِ، وَأَمَّا مَنَافِعُ الدُّنْيَا فَمِمَّا يُصِيبُونَ مِنْ لُحُومِ الْبُدْنِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ والذبائح والتجارات. وأخرج أبو بكر المروزي فِي «كِتَابِ الْعِيدَيْنِ» عَنْهُ أَيْضًا قَالَ:
Ebî Şeybe Musannef'te, İbn Menî', İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Sünen'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: İbrâhim Beyt'in inşasını bitirince: «Rabbim, bitirdim» dedi. Bunun üzerine { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ } “İnsanlar arasında haccı ilan et” buyurdu. İbrâhim: «Rabbim, sesim nereye ulaşır ki?» dedi. Allah: «Sen ilan et, duyurmak bana aittir» buyurdu. İbrâhim: «Rabbim, nasıl söyleyeyim?» dedi. Allah: «De ki: 'Ey insanlar! Bu Beyt-i Atîk'e hac etmeniz üzerinize farz kılındı'» buyurdu. Gökte ve yerde olanlar bunu işittiler. Görmez misin ki onlar yerin en uzak köşelerinden telbiye getirerek gelmektedirler! Bu konuda sahabeden bir cemaatten rivayetler vardır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ } “Kendilerine ait birtakım faydalara tanık olsunlar” kavli hakkında: «Onların sahip olduğu panayırlardır; Allah dünya menfaatlerinden başkasını zikretmemiştir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre ise şöyle demiştir: «Dünyadaki birtakım menfaatler ve ahiretteki birtakım menfaatlerdir; ahiret menfaatleri Allah'ın rızasıdır, dünya menfaatleri ise o günde kurbanlık develerin etlerinden elde ettikleri, diğer kurbanlıklar ve ticari kazançlardır.» Ebû Bekr el-Mervezî'nin «Kitâbü'l-Îdeyn»de ondan rivayet ettiğine göre de şöyle demiştir:
الْأَيَّامُ المعلومات: أيام العشر. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ:
«el-Eyyâmü'l-Ma'lûmât: [Zilhicce'nin ilk] on günüdür.» Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in yine ondan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «el-Eyyâmü'l-Ma'lûmât:
يَوْمُ النَّحْرِ وَثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بَعْدَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: أَيَّامُ التَّشْرِيقِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ قَالَ: قَبْلَ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ بِيَوْمٍ، وَيَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَيَوْمُ عَرَفَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْبَائِسُ: الزَّمِنُ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ:
Kurban bayramı günü ile ondan sonraki üç gündür.» İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre ise: «Teşrik günleridir» demiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in yine ondan el-Eyyâmü'l-Ma'lûmât hakkında rivayet ettiklerine göre: «Terviye gününden bir önceki gün, Terviye günü ve Arefe günüdür» demiştir. İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre: «el-Bâis: Kötürüm olandır.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:
التَّفَثُ الْمَنَاسِكُ كُلُّهَا. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: التَّفَثُ: حَلْقُ الرَّأْسِ، وَالْأَخْذُ مِنَ الْعَارِضَيْنِ، وَنَتْفُ الْإِبِطِ، وَحَلْقُ الْعَانَةِ، وَالْوُقُوفُ بِعَرَفَةَ، وَالسَّعْيُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَرَمْيُ الْجِمَارِ، وَقَصُّ الْأَظْفَارِ، وَقَصُّ الشَّارِبِ، وَالذَّبْحُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ: هُوَ طَوَافُ الزِّيَارَةِ يَوْمَ النَّحْرِ.
«Tefes; menâsikin tamamıdır.» Bu müellifler İbn Abbâs'tan da benzerini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Tefes; başı tıraş etmek, sakalın yanlarından almak, koltuk altlarını yolmak, kasıkları tıraş etmek, Arafat'ta vakfe yapmak, Safâ ile Merve arasında sa'y etmek, taş atmak, tırnakları kesmek, bıyıkları kısaltmak ve kurban kesmektir.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre: «{ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Ve o Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler”; o, kurban bayramı günündeki ziyaret tavafıdır.»
وَوَرَدَ فِي وَجْهِ تَسْمِيَةِ الْبَيْتِ بِالْعَتِيقِ آثَارٌ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى ذَلِكَ سَابِقًا، وَوَرَدَ فِي فَضْلِ الطَّوَافِ أَحَادِيثُ لَيْسَ هذا موضع ذكرها.
Beyt'e Atîk adının verilme sebebi hakkında sahabeden bir cemaatten rivayetler varit olmuştur; daha önce buna işaret etmiştik. Tavafın faziletine dair de hadisler gelmiştir ki burası onları zikretme yeri değildir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٠ الى ٣٥]
[Hac Suresi (22), Ayetler 30-35]
ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠) حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ (٣١) ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢) لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤)
{ ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠) حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ (٣١) ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢) لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) } “İşte böyle; kim Allah'ın hürmetlerini yüceltirse, bu Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır. Size [haram olduğu] okunanlar müstesna olmak üzere davarlar size helal kılındı. Artık o pislik putlardan kaçının ve yalan sözden sakının. (30) Allah'a yönelen hanifler olun, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışıyor veya rüzgâr onu uzak bir mekâna sürüklüyor gibidir. (31) İşte böyle; kim Allah'ın şiarlarını yüceltirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır. (32) Onlarda sizin için belirlenmiş bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır; sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'e kadardır. (33) Her ümmet için bir ibadet/kurban yeri kıldık ki, kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar. İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse yalnız O'na teslim olun ve o ihlaslı ve mütevazı kimseleri müjdele! (34)”
الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥)
{ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥) } “Onlar öyle kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; başlarına gelen [musibetlere] sabrederler, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden [Allah yolunda] infak ederler. (35)”
مَحَلُّ ذلِكَ الرَّفْعُ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: الْأَمْرُ ذَلِكَ، أَوْ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: افْعَلُوا ذَلِكَ، وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ هُوَ مَا سَبَقَ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ، وَهَذَا وَأَمْثَالُهُ يُطْلَقُ لِلْفَصْلِ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ أَوْ بَيْنَ طَرَفَيْ كَلَامٍ وَاحِدٍ، وَالْحُرُمَاتُ: جَمْعُ حُرْمَةٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْحُرْمَةُ مَا وَجَبَ الْقِيَامُ بِهِ وَحُرِّمَ التَّفْرِيطُ فِيهِ، وَهِيَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا نُهِيَ عَنْهَا وَمُنِعَ مِنَ الْوُقُوعِ فِيهَا. وَالظَّاهِرُ مِنَ الْآيَةِ عُمُومُ كُلِّ حُرْمَةٍ فِي الْحَجِّ وَغَيْرِهِ كَمَا يفيده اللفظ وإن كانا السَّبَبُ خَاصًّا، وَتَعْظِيمُهَا تَرْكُ مُلَابَسَتِهَا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ أَيْ: فَالتَّعْظِيمُ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ مِنَ التَّهَاوُنِ بِشَيْءٍ مِنْهَا. وَقِيلَ: إِنَّ صِيغَةَ التَّفْضِيلِ هُنَا لَا يُرَادُ بها معناه الْحَقِيقِيُّ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ التَّعْظِيمَ خَيْرٌ يُنْتَفَعُ بِهِ، فَهِيَ عِدَةٌ بِخَيْرٍ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ وَهِيَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ أَيْ: فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ، وَهِيَ الْمَيْتَةُ وَمَا ذُكِرَ مَعَهَا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ. وَقِيلَ: فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ . فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ الرِّجْسُ: الْقَذَرُ، وَالْوَثَنُ: التِّمْثَالُ، وَأَصْلُهُ مِنْ وَثَنَ الشَّيْءَ، أَيْ: أَقَامَ فِي مَقَامِهِ، وَسُمِّيَ الصَّلِيبُ وَثَنًا لِأَنَّهُ يُنْصَبُ وَيُرْكَزُ فِي مَقَامِهِ، فَلَا يَبْرَحُ عَنْهُ وَالْمُرَادُ اجْتِنَابُ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، وَسَمَّاهَا رِجْسًا لِأَنَّهَا سَبَبُ الرِّجْسِ، وَهُوَ الْعَذَابُ. وَقِيلَ: جَعَلَهَا سُبْحَانَهُ رِجْسًا حُكْمًا، وَالرِّجْسُ: النَّجَسُ، وَلَيْسَتِ النَّجَاسَةُ وَصْفًا ذَاتِيًّا لَهَا وَلَكِنَّهَا وَصْفٌ شَرْعِيٌّ، فَلَا تَزُولُ إِلَّا بِالْإِيمَانِ، كَمَا أَنَّهَا لَا تَزُولُ النَّجَاسَةُ الْحِسِّيَّةُ إِلَّا بِالْمَاءِ.
{ ذلِكَ } “İşte böyle” lafzının iraptaki yeri, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfûdur; yani: «Emir böyledir» [demektir]; yahut haberi mahzuf bir mübtedadır veya mahzuf bir fiil ile mansub konumundadır, yani: «Bunu yapınız» [demektir]. Kendisine işaret edilen husus, haccın daha önce geçen amelleridir. Bu ve benzeri ifadeler iki kelam arasını ya da tek bir kelamın iki tarafını ayırmak için kullanılır. Hurumât; «hurmet»in çoğuludur. Zeccâc: «Hurmet; yerine getirilmesi vacip olan ve ihmal edilmesi haram kılınan şeydir» demiştir; bu ayette ise nehyedilen ve içine düşülmesi menedilen hususlardır. Sebebi özel olsa bile lafzın ifade ettiği gibi ayetin zahirinden anlaşılan, hacdaki ve haccın dışındaki bütün hurmetlerin genelliğidir; onları yüceltmek ise onlara bulaşmayı terk etmektir. { فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ } “Bu kendisi için daha hayırlıdır” yani: O hürmetleri yüceltmek, onlardan herhangi birini hafife almaktan Rabbi katında -yani ahirette- kendisi için daha hayırlıdır. Buradaki tafdil sîgasının hakiki manasının kastedilmediği, bilakis o tazimin kendisinden istifade edilen bir hayır olduğunun murad edildiği söylenmiştir; dolayısıyla bu bir hayır vaadidir. { وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ } “Davarlar size helal kılındı”; bunlar deve, sığır ve davardır. { إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ } “Size okunanlar müstesna” yani: Aziz Kitap'ta haram kılınan leş ve Mâide Suresi'nde onunla birlikte zikredilen şeyler müstesnadır. { إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ } ifadesinde, ihramlı iken avlanmayı helal saymamak kaydıyla kastedildiği de söylenmiştir. { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Artık o pislik putlardan kaçının”. Rics; pisliktir. Vesen ise put/heykeltir; aslı bir şeyin sabit kalması anlamındaki «vesene'ş-şey'»den gelir; yani yerinde durdu [demektir]. Haça vesen denilmiştir çünkü dikilir ve yerine sabitlenir, oradan ayrılmaz. Kastedilen, putlara tapmaktan kaçınmaktır; onları rics olarak adlandırmıştır çünkü onlar azap olan ricsin sebebidirler. Allah Subhânehu'nun onları hükmen pislik kıldığı da söylenmiştir. Rics necistir; necislik onlar için zâti bir vasıf olmayıp şer'î bir vasıftır, dolayısıyla maddi pisliğin ancak su ile temizlenmesi gibi bu da ancak iman ile ortadan kalkar.
قَالَ الزَّجَّاجُ: «مِنْ» هُنَا لِتَخْلِيصِ جِنْسٍ مِنْ أَجْنَاسٍ، أَيْ: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ الَّذِي هُوَ وَثَنٌ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ الَّذِي هُوَ الْبَاطِلُ، وَسُمِّيَ زُورًا لِأَنَّهُ مَائِلٌ عَنِ الْحَقِّ، ومنه قوله تعالى: تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ، وَقَوْلُهُمْ مَدِينَةٌ زَوْرَاءَ، أَيْ: مَائِلَةٌ، وَالْمُرَادُ هُنَا قَوْلُ الزُّورِ عَلَى الْعُمُومِ، وَأَعْظَمُهُ الشِّرْكُ بِاللَّهِ بِأَيِّ لَفْظٍ كَانَ.
Zeccâc şöyle demiştir: Buradaki «min» edatı, cinsler arasından bir cinsi ayırt etmek içindir; yani: Put olan o pislikten sakınınız. { وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ } “Ve yalan sözden sakının”; bu da batıl sözdür. Haktan meyledip saptığı için ona «zûr» denilmiştir. Nitekim Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: { تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ } “Mağaralarından meyleder” ve Arapların «meyilli şehir» anlamında «medînetün zevrâ» demeleri de böyledir. Burada genel anlamda yalan/batıl söz kastedilmektedir; onun en büyüğü ise hangi lafızla olursa olsun Allah'a şirk koşmaktır.
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِ الزُّورِ هَاهُنَا تَحْلِيلُهُمْ بَعْضَ الْأَنْعَامِ وَتَحْرِيمُهُمْ بَعْضَهَا، وَقَوْلُهُمْ: هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ شَهَادَةُ الزُّورِ، وَانْتِصَابُ حُنَفاءَ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مُسْتَقِيمِينَ عَلَى الْحَقِّ، أَوْ مَائِلِينَ إِلَى الْحَقِّ. وَلَفْظُ حُنَفَاءَ مِنَ الْأَضْدَادِ، يَقَعُ عَلَى الِاسْتِقَامَةِ، وَيَقَعُ عَلَى الْمَيْلِ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ حُجَّاجًّا، وَلَا وَجْهَ لِهَذَا غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ هُوَ حَالٌ كَالْأَوَّلِ، أَيْ: غَيْرُ مُشْرِكِينَ بِهِ شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ كَمَا يُفِيدُهُ الْحَذْفُ مِنَ الْعُمُومِ، وَجُمْلَةُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ مُبْتَدَأَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنَ الْأَمْرِ بِالِاجْتِنَابِ، وَمَعْنَى خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ: سَقَطَ إِلَى الْأَرْضِ، أَيْ: انْحَطَّ مِنْ رَفِيعِ الْإِيمَانِ إِلَى حَضِيضِ الْكُفْرِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ، يُقَالُ: خَطَفَهُ يَخْطَفُهُ إِذَا سَلَبَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ أَيْ: تَخْطَفُ لَحْمَهُ وَتَقْطَعُهُ بِمَخَالِبِهَا. قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَنَافِعٌ بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ، وَقُرِئَ بِكَسْرِ الْخَاءِ وَالطَّاءِ وَبِكَسْرِ التَّاءِ مَعَ كَسْرِهِمَا أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ أَيْ: تَقْذِفُهُ وَتَرْمِي بِهِ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ أَيْ: بِعِيدٍ، يُقَالُ: سحق يسحق سحقا فهو سحيق إِذَا بَعُدَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّ بُعْدَ مَنْ أَشْرَكَ بِهِ مِنَ الْحَقِّ كَبُعْدِ مَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ، فَتَذْهَبُ بِهِ الطَّيْرُ، أَوْ هَوَتْ بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ بَعِيدٍ ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ الْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْإِشَارَةِ قَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبًا، وَالشَّعَائِرُ: جَمْعُ الشَّعِيرَةِ، وَهِيَ كُلُّ شَيْءٍ فِيهِ لِلَّهِ تَعَالَى شعار، ومنه شعار القوم في الحرب،
Zeccâc şöyle demiştir: Burada yalan sözden kasıt, onların bazı en'âmı (koyun, keçi, sığır ve deveyi) helal, bazılarını da haram kılmaları ve { هَذَا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ } “Bu helaldir, şu da haramdır” demeleridir. Bir görüşe göre de bundan maksat yalan şahitliktir. { حُنَفَاءَ } “Hakk'a yönelen kimseler olarak” lafzının mansub oluşu hâl (durum bildiren öge) olmasındandır; yani: Hakk üzere dosdoğru bulunanlar veya Hakk'a meyledip yönelenler [demektir]. «Hunefâ» lafzı ezdâd (zıt anlamlı) kelimelerdendir; hem dosdoğru olma hem de meyledip yönelme anlamına gelir. Bir görüşe göre anlamı «hacılar olarak» demektir; fakat bunun bir dayanağı yoktur. { غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ } “O'na ortak koşmaksızın” ifadesi de ilki gibi hâldir; yani: [Mef'ûlün] hazfedilmesinin umum (genellik) ifade ettiği üzere, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayanlar [olarak demektir]. { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ } “Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de...” cümlesi müstakil bir başlangıç cümlesi olup kendisinden önceki [şirk ve yalandan] sakınma emrini tekit etmektedir. «Gökten düştü» ifadesinin anlamı, yere yuvarlandı [demektir]; yani imanın yüce mertebesinden küfrün en aşağı çukuruna düşmüştür. { فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ } “Kuşlar onu kapışır”. Bir şeyi çekip aldığında «hatafehu yahtafuhu» (خَطَفَهُ يَخْطَفُهُ) denir. Nitekim Teâlâ'nın: { يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ } “Gözlerini neredeyse kapıverecek” kavli de bundandır; yani: [Kuşlar] onun etini kapıp pençeleriyle parçalar. Ebû Ca'fer ve Nâfi', tâ (ط) harfinin şeddesi ve hā (خ) harfinin fethasıyla [fetahaṭṭafuhu] okumuşlardır. Hā ve tâ harflerinin kesresiyle [fetihiṭṭifuhu] ve her ikisinin kesresiyle beraber [baştaki] tâ harfinin de kesresiyle [fitihiṭṭifuhu] de okunmuştur. { أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ } “Yahut rüzgâr onu savurur”; yani onu fırlatıp atar. { فِي مَكانٍ سَحِيقٍ } “Uzak bir yere”; yani uzak [bir mekana]. Bir şey uzaklaştığı zaman «sehuka yeshuku sahkan fe-hüve sehîk» (سَحُقَ يَسْحُقُ سُحْقًا فَهُوَ سَحِيقٌ) denir. Zeccâc şöyle demiştir: Allah, kendisine ortak koşan kimsenin haktan uzaklığını, gökten düşüp de kuşların kendisini kapıp götürdüğü yahut rüzgârın uzak bir yere savurduğu kimsenin uzaklığı gibi olduğunu bildirmiştir. { ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ } “İşte böyle. Kim Allah'ın şiarlarına saygı gösterirse...”. Bu işaret lafzı hakkındaki açıklama az önce geçmişti. «Şeâir» (الشَّعَائِر), «şaîre» (شَعِيرَة) kelimesinin çoğuludur; o da içinde Allah Teâlâ'ya ait bir şiar (alamet/nişane) bulunan her şeydir. Bir topluluğun savaştaki parolasına «şiâr» denmesi de bundandır;
وَهُوَ عَلَامَتُهُمُ الَّتِي يَتَعَارَفُونَ بِهَا، وَمِنْهُ إِشْعَارُ البدنة، وَهُوَ الطَّعْنُ فِي جَانِبِهَا الْأَيْمَنِ، فَشَعَائِرُ اللَّهِ أَعْلَامُ دِينِهِ، وَتَدْخُلُ الْهَدَايَا فِي الْحَجِّ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ رَاجِعٌ إِلَى الشَّعَائِرِ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: فَإِنَّ تَعْظِيمَهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ، أَيْ: مِنْ أَفْعَالِ الْقُلُوبِ الَّتِي هِيَ مِنَ التَّقْوَى، فَإِنَّ هَذَا التَّعْظِيمَ نَاشِئٌ مِنَ التَّقْوَى لَكُمْ فِيها مَنافِعُ أَيْ: فِي الشَّعَائِرِ عَلَى الْعُمُومِ، أَوْ عَلَى الْخُصُوصِ، وَهِيَ الْبُدْنُ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ. وَمِنْ مَنَافِعِهَا: الرُّكُوبُ وَالدَّرُّ وَالنَّسْلُ وَالصُّوفُ وَغَيْرُ ذَلِكَ. إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَهُوَ وَقْتُ نَحْرِهَا ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ أَيْ: حَيْثُ يَحُلُّ نَحْرُهَا، وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا تَنْتَهِي إِلَى الْبَيْتِ وَمَا يَلِيهِ مِنَ الْحَرَمِ، فَمَنَافِعُهُمُ الدُّنْيَوِيَّةُ الْمُسْتَفَادَةُ مِنْهَا مُسْتَمِرَّةٌ إِلَى وَقْتِ نَحْرِهَا، ثُمَّ تَكُونُ مَنَافِعُهَا بَعْدَ ذَلِكَ دِينِيَّةً. وَقِيلَ: إِنَّ مَحِلَّهَا هَاهُنَا مَأْخُوذٌ مِنْ إِحْلَالِ الْحَرَامِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ شَعَائِرَ الْحَجِّ كُلَّهَا مِنَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ وَرَمْيِ الْجِمَارِ وَالسَّعْيِ تَنْتَهِي إِلَى طَوَافِ الْإِفَاضَةِ بِالْبَيْتِ، فَالْبَيْتُ عَلَى هَذَا مُرَادٌ بِنَفْسِهِ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً الْمَنْسَكُ هَاهُنَا الْمَصْدَرُ مِنْ نَسَكَ يَنْسَكُ إِذَا ذَبَحَ الْقُرْبَانَ، وَالذَّبِيحَةُ نَسِيكَةٌ، وَجَمْعُهَا نُسُكٌ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْمَنْسَكِ فِي الْآيَةِ مَوْضِعُ النَّحْرِ، وَيُقَالُ: مَنْسِكٌ بِكَسْرِ السِّينِ وَفَتْحِهَا لُغَتَانِ، قَرَأَ بِالْكَسْرِ الْكُوفِيُّونَ إِلَّا عَاصِمًا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَنْسَكُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْمَوْضِعُ الْمُعْتَادُ فِي خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً: أَيْ مَذْهَبًا مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ. وَرُوِيَ عَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّ الْمَنْسَكَ الْعِيدُ، وَقِيلَ: الْحَجُّ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ: لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ إِلَى آخِرِهِ، وَالْأُمَّةُ: الْجَمَاعَةُ الْمُجْتَمِعَةُ عَلَى مَذْهَبٍ وَاحِدٍ، وَالْمَعْنَى: وَجَعَلَنَا لِكُلِّ أَهْلِ دِينٍ مِنَ الْأَدْيَانِ ذَبْحًا يَذْبَحُونَهُ وَدَمًا يُرِيقُونَهُ، أَوْ مُتَعَبَّدًا أَوْ طَاعَةً أَوْ عِيدًا أَوْ حَجًّا يَحُجُّونَهُ، لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ وَحْدَهُ، وَيَجْعَلُوا نُسُكَهُمْ خَاصًّا بِهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ أَيْ: عَلَى ذَبْحِ مَا رَزَقَهُمْ مِنْهَا، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْقُرْبَانَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ الْأَنْعَامِ دُونَ غَيْرِهَا، وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الذَّبْحِ الْمَذْكُورِ هُوَ ذِكْرُ اسْمِ اللَّهِ عَلَيْهِ. ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ سُبْحَانَهُ بِتَفَرُّدِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ وَأَنَّهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَالْفَاءُ لِتَرْتِيبِ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِالْإِسْلَامِ لَهُ، وَالِانْقِيَادِ لِطَاعَتِهِ وَعِبَادَتِهِ، وَتَقْدِيمُ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ عَلَى الْفِعْلِ لِلْقَصْرِ، وَالْفَاءُ هُنَا كَالْفَاءِ الَّتِي قَبْلَهَا، ثُمَّ أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يُبَشِّرَ الْمُخْبِتِينَ مِنْ عِبَادِهِ أَيْ: المتواضعين الخاشعين المخلصين، وهو مأخوذ من الخبت، وَهُوَ الْمُنْخَفِضُ مِنَ الْأَرْضِ، وَالْمَعْنَى: بَشِّرْهُمْ يَا مُحَمَّدُ بِمَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ جَزِيلِ ثَوَابِهِ وَجَلِيلِ عَطَائِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُخْبِتِينَ هُمُ الذي لَا يَظْلِمُونَ غَيْرَهُمْ وَإِذَا ظَلَمَهُمْ غَيْرُهُمْ لَمْ يَنْتَصِرُوا، ثُمَّ وَصَفَ سُبْحَانَهُ هَؤُلَاءِ الْمُخْبِتِينَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ أَيْ: خَافَتْ وَحَذَرَتْ مُخَالَفَتُهُ، وَحُصُولُ الْوَجَلِ مِنْهُمْ عِنْدَ الذِّكْرِ لَهُ سُبْحَانَهُ دَلِيلٌ عَلَى كَمَالِ يَقِينِهِمْ وَقُوَّةِ إِيمَانِهِمْ، وَوَصَفَهُمْ بِالصَّبْرِ عَلى مَا أَصابَهُمْ مِنَ الْبَلَايَا وَالْمِحَنِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ ثُمَّ وَصَفَهُمْ بِإِقَامَةِ الصَّلاةِ أَيِ: الْإِتْيَانِ بِهَا فِي أَوْقَاتِهَا عَلَى وَجْهِ الْكَمَالِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: «وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ» بِالْجَرِّ عَلَى مَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِالنَّصْبِ عَلَى تَوَهُّمِ بَقَاءِ النُّونِ، وأنشد سيبويه على ذلك قول الشاعر:
O, birbirlerini tanıdıkları alametleridir. Kurbanlık deveyi işaretlemeye «iş'âr» denmesi de bundandır; o da devenin sağ tarafını yararak iz bırakmaktır. Allah'ın şiarları, O'nun dininin nişaneleridir; hacdaki hedy (kurbanlık) hayvanlar buna öncelikle dahildir. { فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } “Şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” kavlindeki zamir, mahzuf bir muzaf takdiriyle şiarlara racidir; yani: 'Şüphesiz onları yüceltmek kalplerin takvasındandır'; yani takvadan sayılan kalp amellerindendir; zira bu tazim takvadan doğmaktadır. { لَكُمْ فِيها مَنافِعُ } “Onlarda sizin için birtakım menfaatler vardır” yani: Genel olarak şiarlarda yahut siyakın delalet ettiği üzere özel olarak kurbanlık develerde (büdn). Bunların menfaatleri arasında; binmek, sütünden ve neslinden yararlanmak, yününden istifade etmek ve diğer hususlar vardır. { إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Belirlenmiş bir süreye kadar”; o da onların kesim vaktidir. { ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'e kadardır” yani: Kesilmelerinin helal olacağı yere kadardır. Mana şudur: Onlar Beyt'e ve Harem'den Beyt'e komşu olan yerlere ulaşırlar; dolayısıyla onlardan elde edilen dünyevi menfaatler kesim vaktine kadar devam eder, ondan sonraki menfaatleri ise dinî olur. Buradaki «mahill» kelimesinin haramın helal kılınmasından (ihramdan çıkıştan) alındığı da söylenmiştir; mana şöyledir: Arafat'ta vakfe, şeytan taşlama ve sa'y gibi hac şiarlarının tamamı, Beyt'i tavaf etmeye (ifâza tavafına) varıp dayanır; buna göre bizzat Beyt'in kendisi murad edilmiştir. { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً } “Her ümmet için bir ibadet/kurban yeri kıldık”. Buradaki «mensek», kurban kestiğinde söylenen «neseke yensekü» fiilinin masdarıdır; kurban edilen hayvana «nesîke», çoğuluna ise «nüsük» denir. Ezherî şöyle demiştir: Ayetteki mensekten maksat kesim yeridir. Sîn harfinin kesresi ve fethasıyla «mensek» ve «mensik» denilir ki bunlar iki lügattir; Kûfeliler Âsım müstesna kesre ile okumuşlar, diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. Ferrâ: «Arap kelamında mensek; hayır veya şerde mutat olarak gidilen yerdir» demiştir. İbn Arafe: «{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً } yani Allah'a itaatten bir yol [kıldık]» demiştir. Ferrâ'dan mensekin «bayram» olduğu da rivayet edilmiştir; hac olduğu da söylenmiştir. { لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ } “Allah'ın adını ansınlar diye” sonuna kadar devam eden buyruktan ötürü birinci görüş daha evladır. Ümmet; tek bir mezhep/yol üzerinde toplanmış cemaattir. Mana şudur: Sadece Allah'ın adını ansınlar ve ibadetlerini yalnızca O'na has kılsınlar diye her din ehline kesecekleri bir kurban ve akıtacakları bir kan yahut bir ibadethane veya bir itaat, bir bayram ya da yapacakları bir hac kıldık. { عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } “Kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine” yani: Kendilerine bunlardan rızık olarak verdiklerini boğazlarken [Allah'ın adını ansınlar]. Bunda kurbanın diğer hayvanlardan değil sadece en'âmdan (deve, sığır, davar) olacağına işaret vardır; ayette zikredilen boğazlamadan maksadın üzerine Allah'ın adını anmak olduğuna delil bulunmaktadır. Sonra Allah Subhânehu ilahlıkta tek olduğunu ve hiçbir ortağının bulunmadığını onlara haber vermiştir; fâ harfi sonrasının öncesine tertibi içindir. Ardından kendisini O'na teslim etmelerini, itaatine ve ibadetine boyun eğmelerini emretmiştir; cer ve mecrurun fiilden önce gelmesi hasr (yalnız O'na tahsis) içindir; buradaki fâ harfi de önceki fâ gibidir. Sonra Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e kullarından «muhbitîn» olanları müjdelemesini emretmiştir; yani mütevazı, huşû sahibi ve ihlaslı olanları. Bu kelime, yerin alçak kısmı anlamına gelen «el-habt» kökünden alınmıştır. Mana şudur: Ey Muhammed! Allah'ın kendileri için hazırladığı bol mükafatı ve yüce ihsanı onlara müjdele. Muhbitlerin; başkalarına zulmetmeyen ve kendilerine zulmedildiğinde intikam peşine düşmeyen kimseler olduğu da söylenmiştir. Ardından Allah Subhânehu bu muhbitleri şu buyruğuyla nitelemiştir: { الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Onlar ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir” yani: Korkar ve O'na muhalefetten sakınırlar; Subhânehu zikredildiğinde onlarda ürpertinin meydana gelmesi, yakînlerinin kemaline ve imanlarının kuvvetine delildir. { الصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ } “Başlarına gelenlere sabrederler” diyerek Allah'a itaat uğrunda başlarına gelen belalara ve sıkıntılara karşı onları sabırla nitelemiştir. Sonra da { وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ } “ve namazı dosdoğru kılarlar” yani: Onu vakitlerinde eksiksiz bir şekilde yerine getirirler diyerek nitelemiştir. Cumhur, zahir olan kural üzere cer ile «ve'l-mukīmi's-salâti» şeklinde okumuştur. Ebû Amr ise nûn harfinin baki kaldığı varsayımıyla nasb ile okumuştur; Sîbeveyhi buna şairin şu sözünü şahit getirmiştir:
الحافظو عورة العشيرة
Akrabaların ayıplarını örtenler
............... .....
............... .....
الْبَيْتَ بِنَصْبِ عَوْرَةَ. وَقِيلَ: لَمْ يَقْرَأْ بِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَبُو عَمْرٍو، وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ «وَالْمُقِيمِينَ» : بإثبات النون في الْأَصْلِ، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، ثُمَّ وَصَفَهُمْ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ أَيْ: يَتَصَدَّقُونَ بِهِ وَيُنْفِقُونَهُ فِي وُجُوهِ الْبِرِّ، وَيَضَعُونَهُ فِي مَوَاضِعِ الْخَيْرِ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ، وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ .
beytini «avrete» lafzının nasbıyla okumuştur. Ebû Amr'ın bu kıraati okumadığı da söylenmiştir. İbn Muhaysın ise asıldaki nûn harfini sabit tutarak «ve'l-mukīmîne» şeklinde okumuştur; bu kıraat İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. Sonra Subhânehu onları şu buyruğuyla nitelemiştir: { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler” yani: Ondan sadaka verirler, onu hayır yollarına sarf ederler ve hayırlı yerlere koyarlar. Bu ayetin bir benzeri Subhânehu'nun şu buyruğudur: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ، وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; O'nun ayetleri kendilerine okunduğu zaman imanlarını artırır ve yalnız Rablerine tevekkül ederler”.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: حُرُماتِ اللَّهِ قَالَ: الْحُرْمَةُ مَكَّةُ وَالْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ وَمَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ مِنْ مَعَاصِيهِ كُلِّهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ يَقُولُ: اجْتَنِبُوا طَاعَةَ الشَّيْطَانِ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ يَعْنِي الِافْتِرَاءَ عَلَى اللَّهِ وَالتَّكْذِيبَ بِهِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَيْمَنِ بْنِ خُرَيْمٍ قَالَ: قَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَطِيبًا فَقَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ عَدَلَتْ شَهَادَةُ الزُّورِ شِرْكًا بِاللَّهِ- ثَلَاثًا- ثُمَّ قَرَأَ: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ» قَالَ أَحْمَدُ: غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سفيان بن زياد. وَقَدِ اخْتُلِفَ عَنْهُ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ، وَلَا نَعْرِفُ لِأَيْمَنِ بْنِ خُرَيْمٍ سَمَاعًا مِنَ النبي ﷺ. وقد أخرجه أحمد وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، مِنْ حَدِيثِ خُرَيْمٍ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَلَا أُنْبِئُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ ثَلَاثًا؟ قُلْنَا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ، وَكَانَ مُتَّكِئًا فَجَلَسَ فَقَالَ: أَلَا وَقَوْلَ الزُّورِ، أَلَا وَشَهَادَةُ الزُّورِ، فَمَا زَالَ يُكَرِّرُهَا حَتَّى قُلْنَا: لَيْتَهُ سَكَتَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابن عباس فِي قَوْلِهِ: حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ قَالَ: حُجَّاجًا لِلَّهِ. غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْجَاهِلِيَّةَ كَانُوا يَحُجُّونَ مُشْرِكِينَ، فَلَمَّا أَظْهَرَ اللَّهُ الْإِسْلَامَ، قَالَ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ: حُجُّوا الْآنَ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِاللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ قَالَ: الْبُدْنُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ قَالَ: الِاسْتِسْمَانُ وَالِاسْتِحْسَانُ وَالِاسْتِعْظَامُ، وَفِي قَوْلِهِ: لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى قَالَ: إِلَى أَنْ تُسَمَّى بُدْنًا. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ، وَفِيهِ قَالَ: وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمَّى، فِي ظُهُورِهَا وَأَلْبَانِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا وَأَصْوَافِهَا إِلَى أَنْ تُسَمَّى هَدْيًا، فَإِذَا سُمِّيَتْ هَدْيًا ذَهَبَتِ الْمَنَافِعُ ثُمَّ مَحِلُّها يَقُولُ: حِينَ تُسَمَّى إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ.
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre o, { حُرُماتِ اللَّهِ } “Allah'ın hürmetleri” kavli hakkında: «Hürmet; Mekke, hac, umre ve Allah'ın nehyettiği bütün günahlardır» demiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Artık o pislik putlardan kaçının” ayeti hakkında şöyle demektedir: «Putlara tapma hususunda şeytana itaatten kaçının; { وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ } “ve yalan sözden sakının” kavli ise Allah'a iftira etmekten ve O'nu yalanlamaktan sakının demektir.» Ahmed, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdeveyh'in Eymen b. Hureym'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe vermek üzere ayağa kalktı ve: «'Ey insanlar! Yalan şahitlik Allah'a şirk koşmaya denk kılındı' -üç defa buyurdu- sonra da şu ayeti okudu: { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ } “Artık o pislik putlardan kaçının ve yalan sözden sakının.”» Ahmed: «Bu hadis gariptir, biz onu ancak Süfyân b. Ziyâd'ın hadisinden biliyoruz; bu hadisin rivayetinde ondan ihtilaf edilmiştir ve Eymen b. Hureym'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir semâı olduğunu bilmiyoruz» demiştir. Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdeveyh ve Şuab'da Beyhakî bunu Hureym'in hadisinden tahriç etmişlerdir. Sahihayn'da ve diğer kaynaklarda Ebû Bekre'den rivayetle sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «'Büyük günahların en büyüğünü size haber vereyim mi?' -üç defa söyledi-. 'Evet, ey Allah'ın Resulü' dedik. 'Allah'a ortak koşmak, anne-babaya itaatsizlik etmek' buyurdu; dayanmış vaziyette iken doğrulup oturdu ve: 'Dikkat edin, bir de yalan söz; dikkat edin, bir de yalan şahitlik!' buyurdu. Bunu durmadan tekrarladı, öyle ki 'Keşke sussa' dedik.» İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ } “Allah'a yönelen hanifler olun, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” kavli hakkında: «Allah için O'na şirk koşmaksızın haccedenler [demektir]. Bu da şundandır: Cahiliye halkı şirk koşarak haccederlerdi; Allah İslam'ı üstün kılınca Müslümanlara: 'Artık Allah'a ortak koşmaksızın haccedin' buyurdu» demiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Bekr es-Sıddîk'tan benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ } “Kim Allah'ın şiarlarını yüceltirse” ayeti hakkında: «Kurbanlık develerdir» demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o, { وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ } ayeti hakkında: «Semizini seçmek, güzelini beğenmek ve büyüğünü tercih etmektir» demiştir; { لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Onlarda sizin için belirlenmiş bir süreye kadar menfaatler vardır” buyruğu hakkında ise: «Kurbanlık deve (bedene) olarak isimlendirilinceye kadardır» demiştir. Bu müellifler Mücâhid'den de benzerini rivayet etmişlerdir; onda Mücâhid şöyle demiştir: «'Onlarda sizin için belirlenmiş bir süreye kadar menfaatler vardır' yani sırtlarına binmekte, sütlerinde, yünlerinde ve kıllarında menfaat vardır; ta hedy (kurbanlık) olarak adlandırılıncaya kadar. Hedy olarak adlandırıldığında bu menfaatler biter; { ثُمَّ مَحِلُّها } “sonra onların varacağı yer” kavli de; Beyt-i Atîk'e kurban olarak adlandırıldığı vakittir demektedir.»
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: إِذَا دَخَلَتِ الْحَرَمَ فَقَدْ بَلَغَتْ مَحِلَّهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً قال: عيدا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِهْرَاقُ الدِّمَاءِ. وأخرج ابن أبي حاتم عن عكرمة
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den rivayet ettiklerine göre o: «[Kurbanlık hayvan] Harem'e girdiği zaman varacağı yere ulaşmış demektir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً } “Biz her ümmete bir ibadet yeri/kurban ibadeti kıldık” kavli hakkında: «Bir bayram» demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bu ayet hakkında Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre o: «[Kurban] kanlarının akıtılmasıdır» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre
قَالَ: ذَبْحًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَكَّةُ لم يجعل الله لأمة قط مَنْسَكًا غَيْرَهَا.
O: «Kurban kesmektir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: «Mekke'dir; Allah hiçbir ümmete oradan başka bir mensek kılmamıştır» demiştir.
وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ فِي الْأُضْحِيَةِ لَيْسَ هَذَا مَوْضِعُ ذِكْرِهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ قَالَ: الْمُطَمْئِنِينَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي ذَمِّ الْغَضَبِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ قَالَ: الْمُخْبِتُونَ فِي الْآيَةِ الَّذِينَ لَا يَظْلِمُونَ النَّاسَ، وَإِذَا ظُلِمُوا لَمْ ينتصروا.
Kurban hakkında birtakım hadisler varit olmuştur ki burası onları zikretme yeri değildir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre o, { وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ } “O muhbitleri müjdele” kavli hakkında: «Huzura ermiş, mutmain kimseleri» demiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Zemmü'l-Gadab'da İbn Ebi'd-Dünyâ, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Amr b. Evs'ten rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Ayetteki muhbitler; insanlara zulmetmeyen ve kendilerine zulmedildiğinde intikam peşine düşmeyen kimselerdir.»
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Hac Suresi (22), Ayetler 36-37]
وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦) لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧)
{ وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦) لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧) } “Kurbanlık iri cüsseli develeri de sizin için Allah'ın şiarlarından kıldık; onlarda sizin için hayır vardır. Artık onlar saf saf dururken üzerlerine Allah'ın adını anın. Yanları yere yaslandığı (canları çıktığı) vakit de onlardan yiyin; kanaat edip istemeyene de, isteyene de yedirin. İşte böylece şükredesiniz diye onları sizin hizmetinize verdik. (36) Onların ne etleri ne de kanları asla Allah'a ulaşmaz; fakat O'na sizden bir takva ulaşır. İşte böylece, sizi doğru yola ilettiği için Allah'ı tekbir edesiniz diye onları sizin buyruğunuza verdi. O iyilik edenleri müjdele! (37)”
قَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ «وَالْبُدُنَ» بِضَمِّ الْبَاءِ وَالدَّالِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِإِسْكَانِ الدَّالِّ، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَهَذَا الِاسْمُ خَاصٌّ بِالْإِبِلِ، وَسَمِّيَتْ بَدَنَةً لِأَنَّهَا تَبْدُنُ، وَالْبَدَانَةُ: السِّمَنُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَالِكٌ: إِنَّهُ يُطْلَقُ عَلَى غَيْرِ الْإِبِلِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِمَا سَيَأْتِي مِنَ الْأَوْصَافِ الَّتِي هِيَ ظَاهِرَةٌ فِي الْإِبِلِ، وَلِمَا تُفِيدُهُ كُتُبُ اللُّغَةِ مِنِ اخْتِصَاصِ هَذَا الِاسْمِ بِالْإِبِلِ. وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: وَاخْتَلَفُوا فِي صِحَّةِ إِطْلَاقِ الْبَدَنَةِ عَلَى الْبَقَرَةِ على قولين: أصحهما أنه يطلق عليها ذَلِكَ شَرْعًا كَمَا صَحَّ فِي الْحَدِيثِ. جَعَلْناها لَكُمْ وَهِيَ مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ قَرِيبًا لَكُمْ فِيها خَيْرٌ أَيْ: مَنَافِعُ دِينِيَّةٌ وَدُنْيَوِيَّةٌ كَمَا تَقَدَّمَ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها أَيْ: عَلَى نحرها، وَمَعْنَى صَوافَّ أَنَّهَا قَائِمَةٌ قَدْ صُفَّتْ قَوَائِمُهَا، لِأَنَّهَا تُنْحَرُ قَائِمَةً مَعْقُولَةً، وَأَصْلُ هَذَا الْوَصْفِ فِي الْخَيْلِ، يُقَالُ: صَفَنَ الْفَرَسُ فَهُوَ صَافِنٌ إِذَا قَامَ عَلَى ثَلَاثِ قَوَائِمَ وَثَنَى الرَّابِعَةَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْرَجُ وَمُجَاهِدٌ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَأَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ «صَوَافِي» أَيْ: خَوَالِصُ لِلَّهِ لا يشركون بِهِ فِي التَّسْمِيَةِ عَلَى نَحْرِهَا أَحَدًا، وَوَاحِدُ صَوَافٍّ صَافَّةٌ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ. وَوَاحِدُ صَوَافِي صَافِيَةٌ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عباس وأبو جعفر محمد بْنُ عَلِيٍّ «صَوَافِنَ» بِالنُّونِ جَمْعُ صَافِنَةٍ، وَالصَّافِنَةُ: هِيَ الَّتِي قَدْ رَفَعَتْ إِحْدَى يَدَيْهَا بِالْعَقْلِ لِئَلَّا تَضْطَرِبَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İbn Ebî İshâk bâ ve dâl harflerinin dammesiyle «ve'l-büdüne» şeklinde okumuş; diğerleri ise dâl harfinin sükûnuyla okumuşlardır ki ikisi iki ayrı lügattir. Bu isim özellikle develere mahsustur; iri cüsseli ve semiz olduğu için ona «bedene» denilmiştir; bedânet; semizliktir. Ebû Hanîfe ve Mâlik bunun develer dışındaki hayvanlar için de kullanılabileceğini söylemişlerdir. Ancak birazdan gelecek olan ve develer hakkında açık olan vasıflardan ötürü ve lügat kitaplarının bu ismin develere has olduğunu bildirmesi sebebiyle birinci görüş daha evladır. İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: «Bedene lafzının sığır hakkında da kullanılmasının sahih olup olmadığı hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir; en sahih olanı hadiste sahih olarak sabit olduğu üzere şer'an onun hakkında da kullanıldığıdır.» { جَعَلْناها لَكُمْ } “Onları sizin için kıldık” buyruğu az önce beyan edilen husustur. { لَكُمْ فِيها خَيْرٌ } “Onlarda sizin için hayır vardır” yani: Daha önce geçtiği gibi dinî ve dünyevi menfaatler vardır. { فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها } “Onların üzerine Allah'ın adını anın” yani: Kesimleri esnasında. { صَوافَّ } “Saf saf dururken” ifadesinin manası; ayakta olup ayakları hizaya dizilmiş halde demektir; zira develer ayakta ve bir ayağı bağlanmış halde boğazlanır. Bu vasfın aslı atlar hakkındadır; at üç ayağı üzerinde durup dördüncüsünü büktüğü vakit «safene'l-feresü fe hüve sâfinün» denir. Hasan, A'rec, Mücâhid, Zeyd b. Eslem ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî «savâfiye» şeklinde okumuşlardır; yani boğazlanmaları esnasında besmele çekerken O'na hiç kimseyi ortak koşmaksızın «Allah'a halis kılınmışlar olarak» [demektir]. «Savâff» kelimesinin tekili «sâffe» olup bu cumhurun kıraatidir; «savâfî» kelimesinin tekili ise «sâfiye»dir. İbn Mes'ûd, İbn Ömer, İbn Abbâs ve Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali nûn harfi ile «sâfine»nin çoğulu olan «savâfine» şeklinde okumuşlardır. Sâfine; çırpınmasın diye ön ayaklarından biri bağlanarak kaldırılmış olan devedir. Nitekim Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır:
الصَّافِناتُ الْجِيادُ ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:
{ الصَّافِناتُ الْجِيادُ } “Üç ayağı üzerinde durup bir ayağını büken soylu atlar” ve Amr b. Kulsûm'un şu sözü de bundandır:
تَرَكْنَا الْخَيْلَ عَاكِفَةً عَلَيْهِ ... مُقَلَّدَةً أَعِنَّتُهَا صُفُونَا
Atları onun başında bekler vaziyette bıraktık ... Dizginleri takılı, tek ayaklarını büküp durmuşlardı.
وَقَالَ الْآخَرُ:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
أَلِفَ الصُّفُونَ فَمَا يَزَالُ كَأَنَّهُ ... مِمَّا يَقُومُ على الثّلاث كسيرا
Tek ayağını büküp durmaya alıştı, öyle ki ... Sanki üç ayak üstünde durmaktan topallamış gibidir.
فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها الوجوب: السقوط، أي: فإذا سَقَطَتْ بَعْدَ نَحْرِهَا، وَذَلِكَ عِنْدَ خُرُوجِ رُوحِهَا فَكُلُوا مِنْها ذَهَبَ الْجُمْهُورُ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ للندب وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ هذا الأمر قبل هُوَ لِلنَّدْبِ كَالْأَوَّلِ، وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَالنَّخْعِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ سُرَيْجٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَجَمَاعَةٌ: هو للوجوب.
{ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا } “Yanları yere yaslandığı (canları çıktığı) zaman”; el-vücûb (الْوُجُوب), düşmek demektir. Yani: Boğazlandıktan sonra yere düştüklerinde -ki bu da canlarının çıkması anındadır-. { فَكُلُوا مِنْهَا } “onlardan yiyin”. Âlimlerin çoğunluğu (cumhûr), bu emrin nedb (müstehaplık) ifade ettiği görüşüne varmıştır. { وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “hem kanaat edip istemeyene hem de isteyene yedirin”. Bu emrin de bir önceki gibi nedb ifade ettiği söylenmiştir. Mücâhid, en-Nehaî, İbn Cerîr ve İbn Süreyc bu görüştedir. Şâfiî ve bir grup [âlim] ise: “Bu [emir] vücûb (farziyet/gereklilik) ifade eder.” demiştir.
وَاخْتُلِفَ فِي الْقَانِعِ مَنْ هُوَ؟ فَقِيلَ: هُوَ السَّائِلُ، يُقَالُ: قَنَعَ الرَّجُلُ بِفَتْحِ النُّونِ يَقْنِعُ بِكَسْرِهَا إِذَا سَأَلَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّمَّاخِ:
Kâni' (الْقَانِع) kimsenin kim olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: «O dilenen/isteyen kimsedir» denilmiştir. Kişi istediği vakit nûn harfinin fethası ve kesresiyle «kanea'r-raculü yakneu/yakniu» denir. Şemmâh'ın şu sözü de bundandır:
لَمَالُ الْمَرْءِ يُصْلِحُهُ فَيُغْنِي ... مَفَاقِرَهُ أَعَفُّ مِنَ الْقُنُوعِ
Kişinin ıslah edip yoksulluğunu giderdiği malı ... Dilenmekten çok daha iffetlidir.
أَيِ: السُّؤَالِ، وَقِيلَ: هُوَ الْمُتَعَفِّفُ عَنِ السُّؤَالِ المستغني ببلغة، ذكر معناه الْخَلِيلُ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ:
Yani: İstemekten [daha iffetlidir]. «O istemekten sakınan, yetecek kadar olanla yetinen kimsedir» de denilmiştir; bunun anlamını Halîl zikretmiştir. İbnu's-Sikkît şöyle demiştir:
مِنَ الْعَرَبِ مَنْ ذَكَرَ الْقُنُوعَ بِمَعْنَى الْقَنَاعَةِ، وَهِيَ الرِّضَا وَالتَّعَفُّفُ وَتَرْكُ الْمَسْأَلَةِ. وَبِالْأَوَّلِ قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَابْنُهُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَبِالثَّانِي قَالَ عِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ. وَأَمَّا المعترّ، فقال محمد ابن كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ وَمُجَاهِدٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَالْكَلْبِيُّ وَالْحَسَنُ أَنَّهُ الَّذِي يَتَعَرَّضُ مِنْ غَيْرِ سُؤَالٍ. وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي يَعْتَرِيكَ وَيَسْأَلُكَ. وَقَالَ مَالِكٌ: أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ أَنَّ الْقَانِعَ: الْفَقِيرُ، وَالْمُعْتَرَّ: الزَّائِرُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ كِلَاهُمَا الَّذِي لَا يَسْأَلُ، وَلَكِنَّ الْقَانِعَ الَّذِي يَرْضَى بِمَا عِنْدَهُ وَلَا يَسْأَلُ، وَالْمُعْتَرُّ الَّذِي يَتَعَرَّضُ لَكَ وَلَا يَسْأَلُكَ.
«Araplardan bazısı kunû' (الْقُنُوع) kelimesini kanâat (الْقَنَاعَة) manasında zikretmiştir; o da razı olmak, iffetli davranmak ve istemeyi terk etmektir.» Birinci görüşü Zeyd b. Eslem ve oğlu, Saîd b. Cübeyr ve Hasan söylemiş, İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. İkinci görüşü ise İkrime ve Katâde söylemiştir. Mu'terre (الْمُعْتَرّ) gelince; Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Mücâhid, İbrâhîm, Kelbî ve Hasan, onun istemeksizin halini arz eden kişi olduğunu söylemişlerdir. «Sana gelip senden isteyen kimsedir» de denilmiştir. Mâlik: «İşittiğimin en güzeli, kâni'in fakir, mu'terrin ise ziyaretçi olduğudur» demiştir. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Her ikisi de istemeyen kimsedir; ancak kâni' elindekine razı olup istemeyen, mu'terr ise sana halini arz edip senden istemeyendir.
وَقَرَأَ الْحَسَنُ
Hasan şöyle okumuştur:
«وَالْمُعْتَرِي»
«ve'l-mu'terî»
وَمَعْنَاهُ كَمَعْنَى الْمُعْتَرِّ. وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Bunun manası da «mu'terr» manası gibidir. Züheyr'in şu sözü de bundandır:
عَلَى مُكْثِرِيهِمْ رِزْقُ مَنْ يَعْتَرِيهِمْ ... وَعِنْدَ الْمُقِلِّينَ السَّمَاحَةُ وَالْبَذْلُ
Zenginlerinin üzerinde kendilerine gelenlerin rızkı vardır ... Darda olanların yanında ise cömertlik ve bağış vardır.
يُقَالُ: اعْتَرَّهُ وَاعْتَرَاهُ وَعَرَّهُ وَعَرَّاهُ إِذَا تَعَرَّضَ لِمَا عِنْدَهُ أو طلبه، ذكر النَّحَّاسُ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ أَيْ: مِثْلُ ذَلِكَ التَّسْخِيرِ الْبَدِيعِ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ، فَصَارَتْ تَنْقَادُ لَكُمْ إِلَى مَوَاضِعِ نَحْرِهَا فَتَنْحَرُونَهَا وَتَنْتَفِعُونَ بِهَا بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مُسَخَّرَةً لِلْحَمْلِ عَلَيْهَا وَالرُّكُوبِ عَلَى ظَهْرِهَا وَالْحَلْبِ لَهَا وَنَحْوِ ذَلِكَ. لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ هَذِهِ النِّعْمَةَ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها أَيْ: لَنْ يَصْعَدَ إِلَيْهِ، وَلَا يَبْلُغَ رِضَاهُ، وَلَا يَقَعُ مَوْقِعَ الْقَبُولِ مِنْهُ لُحُومُ هَذِهِ الْإِبِلِ الَّتِي تَتَصَدَّقُونَ بِهَا، وَلَا دِمَاؤُهَا الَّتِي تَنْصَبُّ عِنْدَ نَحْرِهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا لُحُومٌ وَدِمَاءٌ وَلكِنْ يَنالُهُ أَيْ: يَبْلُغُ إِلَيْهِ تَقْوَى قُلُوبِكُمْ، وَيَصِلُ إِلَيْهِ إِخْلَاصُكُمْ لَهُ وَإِرَادَتُكُمْ بِذَلِكَ وَجْهَهُ، فَإِنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي يَقْبَلُهُ اللَّهُ وَيُجَازِي عَلَيْهِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَصْحَابُ اللُّحُومِ وَالدِّمَاءِ، أَيْ: لَنْ يَرْضَى الْمُضَحُّونَ وَالْمُتَقَرِّبُونَ إِلَى رَبِّهِمْ بِاللُّحُومِ وَالدِّمَاءِ وَلَكِنْ بِالتَّقْوَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّ الَّذِي يَصِلُ إِلَيْهِ تَقْوَاهُ وَطَاعَتُهُ فِيمَا يَأْمُرُ بِهِ، وَحَقِيقَةُ مَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ تَعُودُ إِلَى الْقَبُولِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَا يَقْبَلُهُ الْإِنْسَانُ يُقَالُ قَدْ نَالَهُ وَوَصَلَ إِلَيْهِ، فَخَاطَبَ اللَّهُ الْخَلْقَ كَعَادَتِهِمْ فِي مُخَاطَبَتِهِمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ كَرَّرَ هَذَا لِلتَّذْكِيرِ، وَمَعْنَى لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ هُوَ قَوْلُ النَّاحِرِ: اللَّهُ أَكْبَرُ عِنْدَ النَّحْرِ، فَذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى الْأَمْرَ بِذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ عَلَيْهَا، وَذَكَرَ هُنَا التَّكْبِيرَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الْجَمْعِ بَيْنَ التَّسْمِيَةِ وَالتَّكْبِيرِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالتَّكْبِيرِ وَصْفُهُ سُبْحَانَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْكِبْرِيَاءِ. وَمَعْنَى عَلى مَا هَداكُمْ عَلَى مَا أَرْشَدَكُمْ إِلَيْهِ مِنْ عِلْمِكُمْ بِكَيْفِيَّةِ التَّقَرُّبِ بها، و «ما» مَصْدَرِيَّةٌ، أَوْ مَوْصُولَةٌ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ قِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمُ الْمُخْلِصُونَ، وَقِيلَ: الْمُوَحِّدُونَ.
Kişi birinin yanındakine göz diktiğinde yahut onu istediğinde «i'tärrahu», «i'terâhu», «arrahu» ve «arâhu» denir; bunu Nehhas zikretmiştir. { كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ } “İşte böylece onları sizin emrinize verdik” yani: Böyle eşsiz bir boyun eğdirişle onları sizin emrinize verdik; öyle ki boğazlanacakları yerlere size boyun eğerek gider oldular, siz de daha önce yük taşımaya, sırtlarına binmeye, sütlerini sağmaya ve benzeri işlere boyun eğdirilmiş olduktan sonra onları boğazlar ve onlardan faydalanırsınız. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz” diye Allah'ın size bahşettiği bu nimete. { لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها } “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır” yani: Sadaka olarak verdiğiniz bu develerin etleri ve boğazlandıklarında dökülen kanları, et ve kan olmaları hasebiyle asla O'na yükselmez, O'nun rızasına ulaşmaz ve O'nun katında kabul görmez. { وَلكِنْ يَنالُهُ } “Fakat O'na ulaşır” yani: O'na ulaşacak olan kalplerinizin takvası, O'na olan ihlasınız ve bununla O'nun rızasını gözetmenizdir; zira Allah'ın kabul edeceği ve karşılığını vereceği şey ancak budur. Bir görüşe göre kastedilen, etlerin ve kanların sahipleridir; yani: Kurban kesenler ve Rablerine yakınlaşmak isteyenler etler ve kanlar ile değil, takva ile hoşnut edilirler. Zeccâc şöyle demiştir: «Allah, kendisine ulaşacak olanın O'nun takvası ve emrettiği husustaki itaati olduğunu bildirmiştir. Bu sözün hakiki manası kabul edilmeye dayanır; çünkü insanın kabul ettiği şeye 'ona ulaştı, nail oldu' denir. Allah da kullara, onların kendi aralarındaki hitap alışkanlıklarına göre hitap etmiştir.» { كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ } “İşte böylece onları sizin emrinize verdi” ifadesini hatırlatmak için tekrarlamıştır. { لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } “Sizi doğru yola ilettiğinden dolayı Allah'ı tekbir etmeniz için” buyruğunun manası; boğazlayan kişinin kurban kesimi esnasında 'Allahu ekber' demesidir. İlk ayette onların üzerine Allah'ın adını anma emrini zikretmiş, burada ise besmele ile tekbiri bir arada getirmenin meşruiyetine delalet etmesi için tekbiri zikretmiştir. Tekbirden maksadın, Sübhânehu'yu büyüklüğe delalet eden sıfatlarla nitelemek olduğu da söylenmiştir. { عَلى مَا هَداكُمْ } “Sizi doğru yola ilettiğinden dolayı” ifadesinin manası; kurbanla yakınlaşmanın nasıl olacağı hususundaki bilginize sizi irşad etmesine karşılık demektir. «Mâ» mastariyye yahut mevsûledir. { وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ } “O iyilik edenleri müjdele”. Onların ihlas sahipleri olduğu söylenmiştir; muvahhidler olduğu da söylenmiştir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمْ كُلُّ مَنْ يَصْدُرُ مِنْهُ مِنَ الْخَيْرِ مَا يَصِحُّ بِهِ إِطْلَاقُ اسْمِ الْمُحْسِنِ عَلَيْهِ.
Zâhir olan şudur ki onlardan murat, kendisinden "muhsin" (iyilik eden) isminin verilmesini sahih kılacak düzeyde hayır sâdır olan herkestir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: لَا نَعْلَمُ الْبُدْنَ إِلَّا مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الْبُدْنُ ذَاتُ الجوف. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَيْسَ الْبُدْنُ إِلَّا مِنَ الْإِبِلِ، وَأَخْرَجُوا عَنِ الْحَكَمِ نَحْوَهُ، وَأَخْرَجُوا عَنْ عَطَاءٍ نَحْوَ مَا قَالَ ابْنُ عُمَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عن يعقوب الرّياحي عن أبيه قال: أوصى إليّ رجل، وأوصى بِبَدَنَةٍ، فَأَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ لَهُ: إِنَّ رَجُلًا أَوْصَى إِلَيَّ وَأَوْصَى بِبَدَنَةٍ، فَهَلْ تُجْزِئُ عَنِّي بَقَرَةٌ؟ قَالَ: نَعَمْ، ثُمَّ قَالَ: مِمَّنْ صاحبكم؟ فقلت:
Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, Abdullah b. Ömer'den şöyle dediğini nakletmiştir: «Biz büdün'ü (kurbanlık hayvanları) sadece deve ve sığırdan ibaret biliriz.» İbn Ebî Hâtim ondan: «Büdün, cüsseli olandır» dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: «Büdün sadece devedendir» dediğini nakletmiş, Hakem'den de benzerini nakletmişlerdir. Atâ'dan ise İbn Ömer'in dediğine benzer bir rivayette bulunmuşlardır. İbn Ebî Şeybe, Saîd b. el-Müseyyeb'den benzerini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan da benzerini nakletmiştir. İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd, Ya'kûb er-Riyâhî'den, o da babasından şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bir adam bana vasiyette bulundu ve bir kurbanlık deve (bedene) adadı. Bunun üzerine İbn Abbâs'a gelip ona dedim ki: 'Bir adam bana vasiyette bulundu ve bir deve adadı; benim yerime bir sığır kurban etmek yeterli olur mu?' 'Evet' dedi. Sonra: 'Arkadaşınız kimlerdendir?' diye sordu. Dedim ki:
من بني رياح، فقال: ومتى اقتنى بنو رياح الْبَقَرَ إِلَى الْإِبِلِ؟ وَهِمَ صَاحِبُكُمْ، إِنَّمَا الْبَقَرُ لأسد وَعَبْدِ الْقَيْسِ.
Riyahoğullarındandır.' Bunun üzerine şöyle dedi: 'Riyahoğulları ne zamandan beri develerin yanında sığır edindiler? Arkadaşınız yanılmıştır; sığır ancak Esed ve Abdülkays kabilelerine aittir.'»
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي الْأَضَاحِي، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ أَبِي ظِبْيَانٍ قَالَ: سَأَلَتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ قَوْلِهِ: فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ قَالَ: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَنْحَرَ الْبَدَنَةَ فَأَقِمْهَا عَلَى ثَلَاثِ قَوَائِمَ مَعْقُولَةٍ، ثُمَّ قُلْ: بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
Abd b. Humeyd, İbn Ebî'd-Dünyâ el-Edâhî'de, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —ve bunu sahihlemiştir— ile Beyhakî Sünen'inde Ebû Zabyân'dan nakletmiştir; o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a { فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ } ayetini sordum, şöyle dedi: «Kurbanlık deveyi kesmek istediğin vakit, [ön ayaklarından biri] bağlanmış halde üç ayağı üzerinde dik, sonra 'Bismillâhi vallâhu ekber' de.» Feryâbî, Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim muhtelif yollarla İbn Abbâs'tan şu buyruğu hakkında rivayet etmişlerdir:
صَوافَّ قَالَ: قِيَامًا مَعْقُولَةً. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا عَنْهُ أَنَّهُ رَأَى رَجُلًا قَدْ أَنَاخَ بَدَنَتَهُ وَهُوَ يَنْحَرُهَا، فَقَالَ: ابْعَثْهَا قِيَامًا مُقَيَّدَةً سُنَّةَ محمد ﷺ. وأخرج أبو عبيدة وعبد بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ «صَوَافِنَ» يَعْنِي قِيَامًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَإِذا وَجَبَتْ قَالَ: سَقَطَتْ عَلَى جَنْبِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: نُحِرَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْقانِعَ الْمُتَعَفِّفُ وَالْمُعْتَرَّ السَّائِلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: الْقَانِعُ الَّذِي يَقْنَعُ بِمَا آتَيْتَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْقَانِعُ الَّذِي يَقْنَعُ بِمَا أُوتِيَ، وَالْمُعْتَرُّ الَّذِي يَعْتَرِضُ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْقَانِعُ الَّذِي يَجْلِسُ فِي بَيْتِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْهُ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: أَمَّا الْقَانِعُ فَالْقَانِعُ بِمَا أَرْسَلْتَ إِلَيْهِ فِي بَيْتِهِ، وَالْمُعْتَرُّ الَّذِي يَعْتَرِيكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْقَانِعُ الَّذِي يَسْأَلُ، وَالْمُعْتَرُّ الَّذِي يَتَعَرَّضُ وَلَا يَسْأَلُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ التَّابِعِينَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَقْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ، وَالْمَرْجِعُ الْمَعْنَى اللُّغَوِيُّ لَا سِيَّمَا مَعَ الِاخْتِلَافِ بَيْنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي تَفْسِيرِ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا ذَبَحُوا اسْتَقْبَلُوا الْكَعْبَةَ بِالدِّمَاءِ فَيَنْضَحُونَ بِهَا نَحْوَ الْكَعْبَةِ، فَأَرَادَ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نحوه.
{ صَوافَّ } “Saf saf dururken” buyruğunda: «Ayakta ve [biri] bağlanmış halde» dedi. Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda ondan nakledildiğine göre o, kurbanlık devesini çöktürmüş halde kesen bir adam gördü ve şöyle dedi: «Onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti üzere ayakta ve bağlı olarak kaldırıp [kes].» Ebû Ubeyde, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, Meymûn b. Mihrân'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «İbn Mes'ûd'un kıraatinde 'savâfine'dir; yani ayakta demektir.» İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { فَإِذا وَجَبَتْ } “Yanları yere yaslandığı zaman” hakkında: «Yan üstü düştüğü vakit» dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim ondan: «Boğazlandığı vakit» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim yine ondan: «Kâni' iffetli davranan, mu'terr ise dilenen kimsedir» dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Ömer'den: «Kâni', kendisine verdiğin şeye kanaat edendir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: «Kâni', kendisine verilene kanaat eden; mu'terr ise [karşına çıkıp] halini arz edendir.» Ondan yine: «Kâni', evinde oturandır» dediği nakledilmiştir. Abd b. Humeyd ve Beyhakî Sünen'inde ondan nakletmiştir ki kendisine bu ayet sorulmuş, o da şöyle demiştir: «Kâni'e gelince; o, evindeyken kendisine gönderdiğin şeye kanaat edendir. Mu'terr ise sana gelip başvurandır.» İbnu'l-Münzir yine ondan şöyle dediğini nakletmiştir: «Kâni' isteyen, mu'terr ise istemeksizin halini arz edendir.» Bu ayetin tefsirinde tâbiînden farklı görüşler rivayet edilmiştir; bilhassa sahabe ve onlardan sonrakiler arasında bu hususun tefsirinde ihtilaf varken müracaat edilecek merci lügat manasıdır. İbnu'l-Münzir ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Müşrikler kurban kestikleri vakit kanlarla Kâbe'ye yönelir ve onu Kâbe'ye doğru serperlerdi; Müslümanlar da bunu yapmak istediler. Bunun üzerine Allah { لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها } “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır” ayetini indirdi.» İbn Ebî Hâtim de İbn Cüreyc'den benzerini nakletmiştir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٨ الى ٤١]
[Hac Suresi (22), Ayetler: 38-41]
إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠) الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١)
{ إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠) الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١) } “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur. Muhakkak ki Allah, hiçbir hain nankörü sevmez. (38) Kendilerine savaş açılan kimselere, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi. Şüphesiz Allah'ın onlara yardım etmeye gücü yeter. (39) Onlar, sırf «Rabbimiz Allah'tır» dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarıldılar. Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı; manastırlar, kiliseler, havralar ve içlerinde Allah'ın adı çokça anılan mescitler mutlaka yıkılıp giderdi. Elbette Allah, kendisine yardım edene yardım edecektir. Şüphesiz Allah, çok kuvvetlidir, mutlak galiptir. (40) Onlar ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler, kötülükten nehyederler. İşlerin akıbeti ise Allah'a aittir. (41)”
قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ «يَدْفَعُ» وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يُدَافِعُ، وَصِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ هُنَا مُجَرَّدَةٌ عَنْ مَعْنَاهَا الْأَصْلِيِّ، وَهُوَ وُقُوعُ الْفِعْلِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةُ الْأُخْرَى. وَقَدْ تَرِدُ هَذِهِ الصِّيغَةُ وَلَا يُرَادُ بِهَا مَعْنَاهَا الْأَصْلِيُّ كَثِيرًا، مِثْلُ عَاقَبْتُ اللِّصَّ وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا تَحْقِيقَهُ. وَقِيلَ: إِنَّ إِيرَادَ هَذِهِ الصِّيغَةِ هُنَا لِلْمُبَالَغَةِ، وَقِيلَ:
Ebû Amr ve İbn Kesîr «yedfeu» şeklinde okumuş, diğerleri ise { يُدَافِعُ } şeklinde okumuştur. Buradaki müfâale kalıbı, diğer kıraatin de gösterdiği üzere, fiilin iki taraftan meydana gelmesi şeklindeki asıl anlamından sıyrılmıştır. Bu kalıp çoklukla asıl manası kastedilmeksizin gelir; tıpkı «âkabtü'l-lıssa (hırsızı cezalandırdım)» ve benzeri ifadelerde olduğu gibi. Bunun tahkikini daha önce sunmuştuk. Bu kalıbın burada mübalağa için getirildiği söylenmiştir; bir görüşe göre de:
لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَكَرُّرِ الْوَاقِعِ. والمعنى: يدفع عَنِ الْمُؤْمِنِينَ غَوَائِلَ الْمُشْرِكِينَ، وَقِيلَ: يُعْلِي حُجَّتَهُمْ، وَقِيلَ:
Vuku bulan hadisenin tekerrürüne delalet etmek içindir. Mana şudur: Müminlerden müşriklerin kötülük ve hilelerini savar. «Hüccetlerini üstün kılar» denilmiştir; bir görüşe göre de:
يُوَفِّقُهُمْ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ هَذِهِ الْمَزِيَّةِ الْحَاصِلَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَأَنَّهُ الْمُتَوَلِّي لِلْمُدَافَعَةِ عَنْهُمْ، وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى، فَإِنَّ الْمُدَافَعَةَ مِنَ اللَّهِ لَهُمْ عَنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ مُشْعِرَةٌ أَتَمَّ إِشْعَارٍ بِأَنَّهُمْ مُبْغَضُونَ إِلَى اللَّهِ غَيْرُ مَحْبُوبِينَ لَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَنْ ذَكَرَ غَيْرَ اسْمِ اللَّهِ وَتَقَرَّبَ إِلَى الْأَصْنَامِ بِذَبِيحَتِهِ فَهُوَ خَوَّانٌ كَفُورٌ، وَإِيرَادُ صِيغَتَيِ الْمُبَالَغَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ كَذَلِكَ فِي الْوَاقِعِ لَا لِإِخْرَاجِ مَنْ خَانَ دُونَ خِيَانَتِهِمْ، أَوْ كَفَرَ دُونَ كُفْرِهِمْ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا قُرِئَ «أُذِنَ» مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ وَمَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَكَذَلِكَ «يُقَاتَلُونَ» ، قُرِئَ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ وَمَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَعَلَى كِلَا الْقِرَاءَتَيْنِ فَالْإِذْنُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُمْ إِذَا صَلَحُوا لِلْقِتَالِ، أَوْ قَاتَلَهُمُ الْمُشْرِكُونَ قَاتَلُوهُمْ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ:
«Onları muvaffak kılar» demektir. Cümle, Âlemlerin Rabbi'nden müminlere hasıl olan bu meziyeti ve onları savunmayı O'nun bizzat üstlendiğini beyan etmek üzere müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır). { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ } “Muhakkak ki Allah, hiçbir hain nankörü sevmez” cümlesi ise ilk cümlenin muhtevasını pekiştirmektedir; zira Allah'ın mümin kulları adına onları savunması, onların Allah katında buğzedilen, O'nun sevmediği kimseler olduğunu en mükemmel şekilde hissettirmektedir. Zeccâc şöyle demiştir: «Kim Allah'ın adından başkasını anar ve kestiği kurbanla putlara yakınlaşırsa o, alabildiğine hain ve nankördür.» İki mübalağa kalıbının zikredilmesi, onların gerçekten böyle olduklarını göstermek içindir; yoksa onların hıyanetinden daha az hıyanette bulunanı yahut onların küfründen daha aşağı derecede küfredeni [hükmün] dışına çıkarmak için değildir. { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Kendilerine savaş açılan kimselere, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi” buyruğunda «üzine» hem meçhul hem de ma'lum olarak okunmuştur. Aynı şekilde «yukâtelûne» fiili de hem ma'lum hem meçhul okunmuştur. Her iki kıraate göre de izin Allah Sübhânehu'dan mümin kullarınadır; şayet savaşa güç yetirirlerse yahut müşrikler onlarla savaşırlarsa onlarla savaşmaları içindir. Müfessirler şöyle demiştir:
كَانَ مُشْرِكُو مَكَّةَ يُؤْذُونَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِأَلْسِنَتِهِمْ وَأَيْدِيهِمْ، فَيَشْكُونَ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فيقول لهم: «اصبروا فإني لم أومر بِالْقِتَالِ» حَتَّى هَاجَرَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذِهِ الْآيَةَ بِالْمَدِينَةِ، وَهِيَ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْقِتَالِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مُقَرِّرَةٌ أَيْضًا لِمَضْمُونِ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ فَإِنَّ إِبَاحَةَ الْقِتَالِ لَهُمْ هِيَ مِنْ جُمْلَةِ دَفْعِ اللَّهِ عَنْهُمْ، وَالْبَاءُ فِي بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: بِسَبَبِ أَنَّهُمْ ظُلِمُوا بِمَا كَانَ يَقَعُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ سَبٍّ وَضَرْبٍ وَطَرْدٍ، ثُمَّ وَعَدَهُمْ سُبْحَانَهُ النَّصْرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، فَقَالَ: وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ وَفِيهِ تَأْكِيدٌ لِمَا مَرَّ مِنَ الْمُدَافَعَةِ أَيْضًا. ثُمَّ وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنَ الَّذِينَ يُقَاتَلُونَ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَدْحِ، أَوْ مَحَلِّ رَفْعٍ بِإِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، وَالْمُرَادُ بِالدِّيَارِ مَكَّةُ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ قَالَ سِيبَوَيْهِ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنْ لِقَوْلِهِمْ رَبُّنَا اللَّهُ، أَيْ أُخْرِجُوا بِغَيْرِ حَقٍّ يُوجِبُ إِخْرَاجَهُمْ لَكِنْ لِقَوْلِهِمْ رَبُّنَا اللَّهُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ، وَالتَّقْدِيرُ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِلَا حَقٍّ إِلَّا بِأَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ، فَيَكُونُ مِثْلَ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ:
Mekke müşrikleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına dilleriyle ve elleriyle eziyet ederlerdi; onlar da bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ederlerdi. O da kendilerine: «Sabredin, zira bana savaş emredilmedi» derdi. Nihayet hicret etti ve Allah Sübhânehu Medine'de bu ayeti indirdi; bu, savaş hakkında inen ilk ayettir. Bu ayet aynı zamanda { إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ } “Şüphesiz Allah savunur” buyruğunun muhtevasını da pekiştirmektedir; zira onlara savaşın mubah kılınması Allah'ın onlardan [düşmanı] savmasının bir cüzüdür. { بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Zulme uğramış olmaları sebebiyle” ifadesindeki «bâ» harfi sebebiyet içindir; yani müşriklerden kendilerine isabet eden sövgü, darp ve sürgün sebebiyle zulme uğramalarından ötürü demektir. Sonra Sübhânehu onlara müşriklere karşı yardım vaat ederek: { وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah'ın onlara yardım etmeye gücü yeter” buyurmuştur ki bunda da daha önce geçen savunmanın bir teyidi vardır. Sonra bu müminleri şu buyruğu ile nitelemiştir: { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Onlar, haksız yere yurtlarından çıkarıldılar”. Bu ifadenin «ellezîne yukâtelûne»den bedel olması, yahut övgü üzere nasb mahallinde olması, yahut takdirî bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olması caizdir; diyarlardan kasıt ise Mekke'dir. { إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ } “Sırf «Rabbimiz Allah'tır» dedikleri için”. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Bu münkatı' bir istisnadır; yani: Fakat 'Rabbimiz Allah'tır' demelerinden ötürü [çıkarıldılar]; çıkarılmalarını gerektirecek hiçbir hak olmaksızın sırf 'Rabbimiz Allah'tır' demelerinden ötürü çıkarıldılar demektir.» Ferrâ ve Zeccâc ise: «Bu muttasıl bir istisnadır; takdiri de 'Rabbimiz Allah'tır demelerinden başka hiçbir hak olmaksızın yurtlarından çıkarılanlar' şeklindedir» demişlerdir. Bu durumda Sübhânehu'nun şu buyruğu gibi olur:
وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
{ وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا } “Sen sırf iman ettik diye bizden intikam alıyorsun” ve Nâbiga'nın şu sözü gibi olur:
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولُ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ
Onlarda hiçbir ayıp yoktur, ancak kılıçlarında ... Birliklerle çarpışmaktan kaynaklanan çentikler vardır.
وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ قَرَأَ نَافِعٌ «وَلَوْلَا دِفَاعُ» وَقَرَأَ الْبَاقُونَ وَلَوْلا دَفْعُ وَالْمَعْنَى: لَوْلَا مَا شَرَعَهُ اللَّهُ لِلْأَنْبِيَاءِ وَالْمُؤْمِنِينَ مِنْ قِتَالِ الْأَعْدَاءِ لَاسْتَوْلَى أَهْلُ الشِّرْكِ، وَذَهَبَتْ مَوَاضِعُ الْعِبَادَةِ مِنَ الْأَرْضِ، وَمَعْنَى لَهُدِّمَتْ لَخُرِّبَتْ بِاسْتِيلَاءِ أَهْلِ الشِّرْكِ عَلَى أَهْلِ الْمِلَلِ فَالصَّوَامِعُ: هِيَ صَوَامِعُ الرُّهْبَانِ، وَقِيلَ: صَوَامِعُ الصَّابِئِينَ، وَالْبِيَعُ: جَمْعُ بِيعَةٍ، وَهِيَ كَنِيسَةُ النَّصَارَى، وَالصَّلَوَاتُ هِيَ كنائس اليهود، واسمها بالعبرانية صلوثا
{ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ } “Eğer Allah’ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı” âyetini Nâfi‘ «وَلَوْلَا دِفَاعُ» (Ve levlâ difâ‘u) şeklinde, diğer kırâat imamları ise { وَلَوْلا دَفْعُ } şeklinde okumuşlardır. Bunun mânâsı şudur: Şayet Allah’ın peygamberlere ve müminlere düşmanlarla savaşmayı meşru kılması olmasaydı, şirk ehli hâkimiyet kurar ve yeryüzünden ibadet yerleri silinip giderdi. { لَهُدِّمَتْ } “Elbette yıkılırdı” ifadesinin mânâsı; şirk ehlinin diğer din mensuplarına üstün gelmesiyle [bu ibadethanelerin] tahrip edilip yıkılmasıdır. «es-Savâmi‘» (الصَّوَامِعُ), rahiplerin manastırlarıdır; Sâbiîlerin ibadethaneleridir de denilmiştir. «el-Biye‘» (الْبِيَعُ) ise «bî‘a» (بِيعَة) kelimesinin çoğulu olup Hristiyanların kilisesidir. «es-Salavât» (الصَّلَوَاتُ) ise Yahudilerin havralarıdır ve bunun İbrânîcedeki adı «salûsâ»dır (صلوثا)
بِالْمُثَلَّثَةِ فَعُرِّبَتْ، وَالْمَسَاجِدُ هِيَ مَسَاجِدُ الْمُسْلِمِينَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَوْلَا هَذَا الدَّفْعُ لَهُدِّمَتْ فِي زَمَنِ مُوسَى الْكَنَائِسُ، وَفِي زَمَنِ عِيسَى الصَّوَامِعُ وَالْبِيَعُ، وَفِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ الْمَسَاجِدُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَذَا أَصْوَبُ مَا قِيلَ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ ظُلْمَ الظَّلَمَةِ بِعَدْلِ الْوُلَاةِ وَقِيلَ: لَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ الْعَذَابَ بِدُعَاءِ الْأَخْيَارِ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَالصَّوَامِعُ: جَمْعُ صَوْمَعَةٍ، وَهِيَ بِنَاءٌ مُرْتَفِعٌ، يُقَالُ: صَمَعَ الثَّرِيدَةَ إذا رفّع رأسها، ورجل أَصْمَعَ الْقَلْبِ: أَيْ حَادَّ الْفِطْنَةِ، وَالْأَصْمَعُ مِنَ الرِّجَالِ: الْحَدِيدُ الْقَوْلِ، وَقِيلَ: الصَّغِيرُ الْأُذُنِ. ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي الْمَوَاضِعِ الَّتِي يُؤَذَّنُ عَلَيْهَا فِي الْإِسْلَامِ، وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ فِي صَلَوَاتٌ تِسْعَ قِرَاءَاتٍ، وَوَجْهُ تَقْدِيمِ مَوَاضِعِ عِبَادَاتِ أَهْلِ الْمِلَلِ عَلَى مَوْضِعِ عِبَادَةِ الْمُسْلِمِينَ كَوْنُهَا أَقْدَمَ بِنَاءً وَأَسْبَقَ وُجُودًا. وَالظَّاهِرُ مِنَ الْهَدْمِ الْمَذْكُورِ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيُّ كَمَا ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ الْمَعْنَى الْمَجَازِيُّ، وَهُوَ تُعَطُّلُهَا مِنَ الْعِبَادَةِ، وَقُرِئَ «لَهُدِّمَتْ» بِالتَّشْدِيدِ، وَانْتِصَابُ كَثِيرًا فِي قَوْلِهِ: يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: ذِكْرًا كَثِيرًا، أَوْ وَقْتًا كَثِيرًا، وَالْجُمْلَةُ صِفَةٌ لِلْمَسَاجِدِ، وَقِيلَ: لِجَمِيعِ الْمَذْكُورَاتِ وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ اللَّامُ هِيَ جَوَابٌ لِقَسَمٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَاللَّهِ لَيَنْصُرُ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ، وَالْمُرَادُ بِمَنْ يَنْصُرُ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُ دِينَهُ وَأَوْلِيَاءَهُ، وَالْقَوِيُّ: الْقَادِرُ عَلَى الشَّيْءِ، وَالْعَزِيزُ: الْجَلِيلُ الشَّرِيفُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ، وَقِيلَ: الْمُمْتَنِعُ الَّذِي لَا يُرَامُ وَلَا يُدَافَعُ وَلَا يُمَانَعُ، وَالْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ صِفَةٌ لِمَنْ فِي قَوْلِهِ مَنْ يَنْصُرُهُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ غَيْرُهُ: هُوَ فِي مَوْضِعِ جَرٍّ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ «لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ» . وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمُ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ وَالتَّابِعُونَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ، وَقِيلَ: أَهْلُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، وَقِيلَ: وُلَاةُ الْعَدْلِ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَفِيهِ إِيجَابُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ عَلَى مَنْ مَكَّنَهُ اللَّهُ فِي الْأَرْضِ وَأَقْدَرَهُ عَلَى الْقِيَامِ بِذَلِكَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْآيَةِ، وَمَعْنَى وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ أَنَّ مَرْجِعَهَا إِلَى حُكْمِهِ وَتَدْبِيرِهِ دُونَ غَيْرِهِ.
Üç noktalı sâ harfi iledir ve Arapçalaştırılmıştır; mescitler ise Müslümanların mescitleridir. Şöyle de denilmiştir: Mana şudur; bu savma olmasaydı Mûsâ devrinde havralar, Îsâ devrinde manastırlar ve kiliseler, Muhammed devrinde ise mescitler yıkılırdı. İbn Atıyye: «Bu, ayetin tefsirinde söylenenlerin en isabetlisidir» demiştir. Mananın şöyle olduğu da söylenmiştir: Eğer Allah'ın zalimlerin zulmünü yöneticilerin adaletiyle savması olmasaydı... Bir görüşe göre de: Eğer Allah'ın azabı hayırlı kimselerin duasıyla savması olmasaydı... Bunlardan başka şeyler de söylenmiştir. Savâmi', yüksek yapı demek olan «savmaa»nın çoğuludur. Tirit yemeğinin tepesi yükseltildiğinde «samea's-serîdete» denir. Kalbi kavrayışlı adama «racülün asmeu'l-kalb» denir. İnsanlardan «el-asme'»; sözünde keskin olan, kulağı küçük olan kimsedir de denilmiştir. Sonradan İslam'da ezan okunan yüksek yerler (minareler) için kullanılmıştır. İbn Atıyye { صَلَواتٌ } kelimesinde dokuz kıraat zikretmiştir. Diğer din mensuplarının ibadethanelerinin Müslümanların ibadet yerine takdim edilmesinin gerekçesi, bina bakımından daha kadim ve varlıkça daha önce olmalarıdır. Zikredilen yıkımdan zahir olan mana, Zeccâc ve başkalarının belirttiği üzere hakiki manasıdır; mecazi mana olup ibadetten hali kalması olduğu da söylenmiştir. «Lehüddimet» şeddeli olarak da okunmuştur. { يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً } “İçlerinde Allah'ın adı çokça anılan” buyruğundaki { كَثِيراً } kelimesinin nasbı, mahzuf bir mastarın sıfatı olması üzerinedir; yani 'çokça anılmakla' yahut 'çoğu vakitte' demektir. Cümle mescitlerin sıfatıdır; zikredilenlerin tamamının sıfatı olduğu da söylenmiştir. { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } “Elbette Allah, kendisine yardım edene yardım edecektir” buyruğundaki lâm, mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani: Vallahi Allah, kendisine yardım edene elbette yardım edecektir. Allah'a yardım edenden kasıt; O'nun dinine ve dostlarına yardım eden kimsedir. Kavî (الْقَوِيُّ); bir şeye gücü yetendir. Azîz (الْعَزِيزُ); ulu ve şerefli olandır; bunu Zeccâc söylemiştir. Bir görüşe göre: Karşı konulamayan, mağlup edilemeyen ve engellenemeyen galiptir. { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde” buyruğundaki ism-i mevsûl, Zeccâc'ın belirttiğine göre { مَنْ يَنْصُرُهُ } buyruğundaki «men» için nasb mahallinde sıfattır. Başkası ise: «Lillezîne yukâtelûne» buyruğu için cer mahallinde sıfattır demiştir. Onlardan maksadın muhacirler, ensar ve onlara güzellikle tabi olanlar olduğu söylenmiştir; beş vakit namaz kılanlar olduğu, adil yöneticiler olduğu ve başka şeyler de söylenmiştir. Bu ayette, Allah'ın yeryüzünde iktidar verip bunu yapmaya muktedir kıldığı kimselere iyiliği emredip kötülükten nehyetmenin vacip kılındığı hükmü vardır; ayetin tefsiri daha önce geçmişti. { وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ } “İşlerin akıbeti ise Allah'a aittir” buyruğunun manası; işlerin dönüşünün başkasına değil, sadece O'nun hükmüne ve tedbirine ait olduğudur.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أُخْرِجَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ مَكَّةَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ: أَخْرَجُوا نبيهم: إنّا لله وإنا إليه راجعون، لَيَهْلِكَنَّ الْقَوْمُ، فَنَزَلَتْ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا الْآيَةَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَهِيَ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْقِتَالِ.
Abdurrezzâk, Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî —ve bunu hasen görmüştür—, Nesâî, İbn Mâce, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Taberânî, Hâkim —ve bunu sahihlemiştir—, İbn Merdûye ve Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan nakletmiştir; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den çıkarıldığı zaman Ebû Bekir: «Peygamberlerini çıkardılar, innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn, bu kavim mutlaka helak olacak» dedi. Bunun üzerine { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Kendilerine savaş açılan kimselere, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi” ayeti nazil oldu. İbn Abbâs: «Bu, savaş hakkında inen ilk ayettir» demiştir.
قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَسَنٌ، وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الثَّوْرِيِّ، وَلَيْسَ فِيهِ ابْنُ عَبَّاسٍ، انْتَهَى. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ أَيْ: مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ بِغَيْرِ حَقٍّ، يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ وَأَصْحَابَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ: فِينَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ وَالْآيَةُ بَعْدَهَا، أخرجنا من ديارنا بغير حق، ثم مكّنّا في الأرض، فأقمنا الصَّلَاةَ، وَآتَيْنَا الزَّكَاةَ، وَأَمَرْنَا بِالْمَعْرُوفِ، وَنَهَيْنَا عَنِ الْمُنْكَرِ، فَهِيَ لِي وَلِأَصْحَابِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عن عليّ ابن أَبِي طَالِبٍ قَالَ: إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ الْآيَةَ: قَالَ لَوْلَا دَفْعُ
Tirmizî: «Hasendir; bunu Sevrî'den birden fazla kişi rivayet etmiştir ve o rivayette İbn Abbâs yoktur» demiştir, [sözü] bitti. Tâbiînden bir topluluktan da buna benzer rivayetler nakledilmiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Onlar yurtlarından çıkarıldılar” yani: Haksız yere Mekke'den Medine'ye [çıkarıldılar]; kastedilen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıdır. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Osman b. Affân'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «{ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Onlar haksız yere yurtlarından çıkarıldılar” ayeti ve ondan sonraki ayet bizim hakkımızda inmiştir; haksız yere yurtlarımızdan çıkarıldık, sonra yeryüzünde iktidara kavuşturulduk da namazı kıldık, zekâtı verdik, iyiliği emredip kötülükten nehyettik; bu [ayet] benim ve arkadaşlarım hakkındadır.» İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediğini nakletmiştir: «Bu ayet ancak Muhammed'in ashabı hakkında inmiştir: { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ } ayeti hakkında şöyle demiştir: Eğer Allah'ın
اللَّهِ بِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ عَنِ التَّابِعِينَ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
Muhammed'in ashabı vasıtasıyla tâbiînden [şerri] savması olmasaydı manastırlar mutlaka yıkılırdı.» Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şu buyruğu hakkında rivayet etmiştir:
لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ الْآيَةَ قَالَ: الصَّوَامِعُ الَّتِي تَكُونُ فِيهَا الرُّهْبَانُ، وَالْبِيَعُ مَسَاجِدُ الْيَهُودِ وَصَلَوَاتٌ كَنَائِسُ النَّصَارَى، وَالْمَسَاجِدُ مَسَاجِدُ الْمُسْلِمِينَ. وَأَخْرَجَا عَنْهُ قَالَ: الْبِيَعُ بِيَعُ النَّصَارَى، وَصَلَوَاتٌ كَنَائِسُ الْيَهُودِ.
{ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ } “Manastırlar mutlaka yıkılıp giderdi” ayeti hakkında şöyle dedi: «Savâmi', içinde rahiplerin bulunduğu yerlerdir; biye', Yahudilerin mescitleridir; salavât, Hristiyanların kiliseleridir; mescitler ise Müslümanların mescitleridir.» İkisi yine ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Biye', Hristiyanların kiliseleridir; salavât ise Yahudilerin havralarıdır.»
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ قَالَ: أَرْضُ الْمَدِينَةِ أَقامُوا الصَّلاةَ قَالَ: الْمَكْتُوبَةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ قَالَ: الْمَفْرُوضَةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ قال: بلا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ قَالَ: عَنِ الشِّرْكِ بِاللَّهِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ قَالَ: وعند الله ثواب ما صنعوا.
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den şu buyruğu hakkında rivayet etmiştir: { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Onlar ki kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde” Medine toprağıdır dedi; { أَقامُوا الصَّلاةَ } “Namazı kılarlar” farz namazı dedi; { وَآتَوُا الزَّكاةَ } “Zekâtı verirler” farz kılınanı dedi; { وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ } “İyiliği emrederler” 'Lâ ilâhe illallâh'ı dedi; { وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ } “Kötülükten nehyederler” Allah'a şirk koşmaktan dedi; { وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ } “İşlerin akıbeti ise Allah'a aittir” hakkında da: «Yaptıklarının sevabı Allah katındadır» dedi.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٢ الى ٥١]
[Hac Suresi (22), Ayetler: 42-51]
وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤) فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦)
{ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤) فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦) } “Eğer seni yalanlarlarsa, bil ki onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı. (42) İbrâhîm'in kavmi de, Lût'un kavmi de, (43) Medyen halkı da [yalanlamıştı]. Mûsâ da yalanlandı. Ben de o kâfirlere mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Beni inkâr ediş nasılmış [görsünler]! (44) Halkı zalim olan nice memleketleri helak ettik; artık onlar tavanları üzerine çökmüş vaziyettedir. Nice terk edilmiş kuyular ve yükseltilmiş saraylar [vardır]! (45) Yeryüzünde dolaşmadılar mı ki, kendileriyle akledecekleri kalpleri veya kendileriyle işitecekleri kulakları olsun? Şüphesiz gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur. (46)”
وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨) قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١)
{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨) قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١) } “Senden azabı çarçabuk istiyorlar. Hâlbuki Allah vaadinden asla dönmez. Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir. (47) Halkı zalim olan nice memlekete mühlet verdim, sonra da onu yakalayıverdim. Dönüş ancak banadır. (48) De ki: «Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım.» (49) İman edip salih ameller işleyenlere bir bağışlanma ve bol bir rızık vardır. (50) Ayetlerimizi boşa çıkarmak için yarışanlara gelince; işte onlar cehennem ehlidirler. (51)”
قَوْلُهُ: وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ إِلَخْ هَذِهِ تَسْلِيَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَتَعْزِيَةٌ لَهُ مُتَضَمِّنَةٌ لِلْوَعْدِ لَهُ بِإِهْلَاكِ الْمُكَذِّبِينَ لَهُ، كَمَا أَهْلَكَ سُبْحَانَهُ الْمُكَذِّبِينَ لِمَنْ كَانَ قَبْلَهُ. وَفِيهِ إِرْشَادٌ لَهُ ﷺ إِلَى الصَّبْرِ عَلَى قَوْمِهِ وَالِاقْتِدَاءِ بِمَنْ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي ذَلِكَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ هَذِهِ الْأُمَمِ وَمَا كَانَ مِنْهُمْ وَمِنْ أَنْبِيَائِهِمْ وَكَيْفَ كَانَتْ عَاقِبَتُهُمْ، وَإِنَّمَا غَيَّرَ النَّظْمَ فِي قَوْلِهِ: وَكُذِّبَ مُوسى فَجَاءَ بِالْفِعْلِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ لِأَنَّ قَوْمَ مُوسَى لَمْ يُكَذِّبُوهُ وَإِنَّمَا كَذَّبَهُ غَيْرُهُمْ مِنَ الْقِبْطِ فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ أَيْ: أَخَّرْتُ عَنْهُمُ الْعُقُوبَةَ وَأَمْهَلَتْهُمْ، وَالْفَاءُ لِتَرْتِيبِ الْإِمْهَالِ عَلَى التَّكْذِيبِ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ أَيْ: أَخَذْتُ كُلَّ فَرِيقٍ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ بِالْعَذَابِ بَعْدَ انْقِضَاءِ مُدَّةِ الْإِمْهَالِ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ، أي: فانظر كيف كان إنكاري عليهم وتغيير مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ النِّعَمِ وَإِهْلَاكُهُمْ، وَالنَّكِيرُ اسْمٌ مِنَ الْمُنْكَرِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ: ثُمَّ أَخَذَتُهُمْ فَأَنْكَرْتُ أَبْلَغَ إِنْكَارٍ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: النَّكِيرُ وَالْإِنْكَارُ: تَغْيِيرُ الْمُنْكَرِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ كَيْفَ عَذَّبَ أَهْلَ الْقُرَى الْمُكَذِّبَةِ فَقَالَ: فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَيْ: أَهْلَكْنَا أَهْلَهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا التَّرْكِيبِ فِي آلِ عِمْرَانَ، وَقُرِئَ: «أَهْلَكْتُهَا» ، وَجُمْلَةُ وَهِيَ ظالِمَةٌ حَالِيَّةٌ، وَجُمْلَةُ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَطْفٌ عَلَى «أَهْلَكْناها» ، لَا عَلَى ظَالِمَةٌ لِأَنَّهَا حَالِيَّةٌ، وَالْعَذَابُ لَيْسَ فِي حَالِ الظُّلْمِ، وَالْمُرَادُ بِنِسْبَةِ الظُّلْمِ إِلَيْهَا نِسْبَتُهُ إِلَى أَهْلِهَا: وَالْخَوَاءُ: بِمَعْنَى السُّقُوطِ، أَيْ: فَهِيَ سَاقِطَةٌ عَلى
{ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ } “Eğer seni yalanlarlarsa...” ifadesi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve gönül almadır; kendisinden öncekileri yalanlayanları helak ettiği gibi kendisini yalanlayanları da helak edeceğine dair bir vaat içermektedir. Bunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için kavmine karşı sabretmeye ve bu hususta kendisinden önceki peygamberlere uymaya bir irşad vardır. Bu ümmetler, başlarına gelenler, peygamberlerinin durumu ve akıbetlerinin nasıl olduğu daha önce geçmişti. { وَكُذِّبَ مُوسى } “Mûsâ da yalanlandı” buyruğunda üslubu değiştirip fiili meçhul getirmesi; Mûsâ'nın kavminin onu yalanlamamış olmasındandır, onu yalanlayanlar Kıptîlerden olan başkalarıydı. { فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ } “Ben de o kâfirlere mühlet verdim” yani: Onlardan cezayı erteledim ve onlara mühlet tanıdım; fâ harfi mühlet tanımanın yalanlama üzerine tertibi içindir. { ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ } “Sonra da onları yakalayıverdim” yani: Mühlet süresi bittikten sonra yalanlayan fırkaların her birini azapla yakaladım. { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Beni inkâr ediş nasılmış [görsünler]!”. Bu istifham takrir (onaylatma) içindir; yani: Onları inkâr edişimin (cezalandırmamın), içinde bulundukları nimetleri değiştirmemin ve onları helak etmemin nasıl olduğunu bir gör! Nekîr (النَّكِير); münker kökünden bir isimdir. Zeccâc şöyle demiştir: «Yani: Sonra onları yakaladım ve en şiddetli şekilde cezalandırıp inkâr ettim.» Cevherî: «Nekîr ve inkâr; kötülüğü değiştirmektir» demiştir. Sonra Sübhânehu yalanlayan memleketlerin ahalisini nasıl azaplandırdığını zikrederek şöyle buyurmuştur: { فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } “Nice memleketleri helak ettik” yani: Halkını helak ettik. Bu terkip hakkındaki açıklama Âl-i İmrân'da geçmişti. «Ehlektühâ» şeklinde de okunmuştur. { وَهِيَ ظالِمَةٌ } “Halkı zalim iken” cümlesi hâl cümlesidir. { فَهِيَ خاوِيَةٌ } “Artık o çökmüş vaziyettedir” cümlesi ise { أَهْلَكْناها } fiiline matuftur; «zâlimetün»e matuf değildir, zira o hâl cümlesidir ve azap zulüm anında [hemen] gelmemiştir. Zulmün memlekete nispet edilmesinden maksat, onun halkına nispet edilmesidir. Havâ' (الْخَوَاء); düşmek manasınadır; yani o düşmüştür şunun üzerine:
عُرُوشِها
{ عُرُوشِها } “Tavanları üzerine.”
أي على سقوفها، وذلك بسب تَعَطُّلِ سُكَّانِهَا حَتَّى تَهَدَّمَتْ فَسَقَطَتْ حِيطَانُهَا فَوْقَ سُقُوفِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْبَقَرَةِ وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ مَعْطُوفٌ عَلَى قَرْيَةٍ، وَالْمَعْنَى: وَكَمْ مِنْ أَهْلِ قَرْيَةٍ، وَمِنْ أَهْلِ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ هَكَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى عُرُوشِهَا، وَالْمُرَادُ بِالْمُعَطَّلَةِ الْمَتْرُوكَةُ. وَقِيلَ:
“Tavanları üzerine [çökmüş vaziyettedir]” yani tavanları üzerine; bu da ahalisinin yok olması sebebiyle harap olup nihayet duvarlarının tavanlarının üzerine yıkılmasıyla meydana gelmiştir. Bu ayetin tefsiri Bakara'da geçmişti. { وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ } “Nice terk edilmiş kuyular” ifadesi «karyetin» lafzına matuftur. Mana şudur: Nice memleket halkı ve nice terk edilmiş kuyu halkı [helak edildi]; Zeccâc böyle demiştir. Ferrâ ise bunun «urûşihâ» lafzına matuf olduğunu söylemiştir. Muattala (الْمُعَطَّلَة) ile kastedilen terk edilmiş olandır. Bir görüşe göre:
الْخَالِيَةُ عَنْ أَهْلِهَا لِهَلَاكِهِمْ، وَقِيلَ: الْغَائِرَةُ، وَقِيلَ: مُعَطَّلَةٌ مِنَ الدِّلَاءِ وَالْأَرْشِيَةِ، وَالْقَصْرُ الْمَشِيدُ: هُوَ الْمَرْفُوعُ الْبُنْيَانِ كَذَا قَالَ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُ عَدِيِّ بْنِ زَيْدٍ:
Halkının helak olması sebebiyle ahalisinden yoksun kalandır. Suyun derine çekilmesidir de denilmiştir; kovalardan ve iplerden yoksun kalandır da denilmiştir. Meşîd saray (الْقَصْرُ الْمَشِيدُ) ise; binası yükseltilmiş olan saraydır; Katâde ve Dahhâk böyle demiştir. Adiy b. Zeyd'in şu sözü de buna delalet eder:
شَادَهُ مَرْمَرًا وجلّله كل ... سا فَلِلطَّيْرِ فِي ذُرَاهُ وُكُورُ
Onu mermerle yükseltti ve kireçle sıvadı ... Böylece doruklarında kuşlara yuvalar oldu.
شَادَهُ: أَيْ رَفَعَهُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ وَعِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ: الْمُرَادُ بِالْمَشِيدِ الْمُجَصَّصِ، مَأْخُوذٌ مِنَ الشِّيدِ، وَهُوَ الْجَصُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ :
Şâdehû (شَادَهُ); yani onu yükseltti demektir. Saîd b. Cübeyr, Atâ, İkrime ve Mücâhid: «Meşîd ile kastedilen kireçle sıvanmış olandır; kireç demek olan şîd (الشِّيد) kelimesinden türetilmiştir» demişlerdir. Recez şairinin şu sözü de bundandır :
لَا تَحْسَبَنِّي وَإِنْ كُنْتُ امْرَأً غَمِرًا ... كَحَيَّةِ الْمَاءِ بَيْنَ الطِّينِ وَالشِّيدِ
Her ne kadar tecrübesiz bir adam olsam da beni sanma ... Çamur ile kireç arasındaki su yılanı gibi.
وَقِيلَ: الْمَشِيدُ الْحَصِينُ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْمَشِيدُ الْمَعْمُولُ بِالشِّيدِ، وَالشِّيدُ بِالْكَسْرِ: كُلُّ شَيْءٍ طَلَيْتُ بِهِ الْحَائِطَ مِنْ جِصٍّ أَوْ بَلَاطٍ، وَبِالْفَتْحِ الْمَصْدَرُ، تَقُولُ: شَادَهُ يَشِيدُهُ: جَصَّصَهُ، وَالْمُشَيَّدُ بِالتَّشْدِيدِ الْمُطَوَّلُ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: لِلْوَاحِدِ مِنْ قوله تعالى: فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ. وَالْمَعْنَى الْمَعْنِيُّ: وَكَمْ مِنْ قَصْرٍ مُشَيَّدٍ مُعَطَّلٍ مِثْلِ الْبِئْرِ الْمُعَطَّلَةِ. وَمَعْنَى التَّعْطِيلُ فِي الْقَصْرِ هُوَ أَنَّهُ مُعَطَّلٌ مِنْ أَهْلِهِ، أَوْ مِنْ آلَاتِهِ، أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ.
Meşîd'in müstahkem (korunaklı) olduğu da söylenmiştir; bunu Kelbî demiştir. Cevherî şöyle demiştir: «Meşîd, kireçle yapılmış olandır. Kesre ile şîd (الشِّيد); kireç veya sıva kabilinden duvarı sıvadığın her şeydir; fetha ile olanı (şeyd) mastardır. Şâdehû yeşîdühû denir ki: Onu kireçle sıvadı demektir. Şeddeli olan el-müşeyyed ise yükseltilmiş olandır.» Kisâî Teâlâ'nın { فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } buyruğunun tekili için demiştir. Kastedilen mana şudur: Tıpkı terk edilmiş kuyu gibi, nice yükseltilmiş/sıvanmış ve terk edilmiş saray vardır! Saraydaki tatil/terk edilmişlik manası; ahalisinden yahut alet edevatından veya benzeri şeylerden yoksun kalmasıdır.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تفسيره: ويقال: إن هذه البئر والقصر بحضر موت مَعْرُوفَانِ، فَالْقَصْرُ مُشْرِفٌ عَلَى قُلَّةِ جَبَلٍ لَا يُرْتَقَى إِلَيْهِ بِحَالٍ، وَالْبِئْرُ فِي سَفْحِهِ لَا تُقِرُّ الرِّيحُ شَيْئًا سَقَطَ فِيهَا إِلَّا أَخْرَجَتْهُ، وَأَصْحَابُ الْقَصْرِ مُلُوكُ الْحَضَرِ، وَأَصْحَابُ الْبِئْرِ مُلُوكُ البوادي. حَكَى الثَّعْلَبِيُّ وَغَيْرُهُ: أَنَّ الْبِئْرَ كَانَ بَعَدَنَ مِنَ الْيَمَنِ فِي بَلَدٍ يُقَالُ لَهَا حَضُورَاءُ، نَزَلَ بِهَا أَرْبَعَةُ آلَافٍ مِمَّنْ آمَنَ بِصَالِحٍ، وَنَجَوَا مِنَ الْعَذَابِ، وَمَعَهُمْ صَالِحٌ، فَمَاتَ صَالِحٌ، فسمّي المكان حضر موت لِأَنَّ صَالِحًا لَمَّا حَضَرَهُ مَاتَ فَبَنَوْا حَضُورَاءَ وَقَعَدُوا عَلَى هَذِهِ الْبِئْرِ، وَأَمَّرُوا عَلَيْهِمْ رَجُلًا، ثُمَّ ذَكَرَ قِصَّةً طَوِيلَةً، وَقَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: وَأَمَّا الْقَصْرُ الْمُشَيَّدُ فَقَصْرٌ بَنَاهُ شَدَّادُ بْنُ عَادِ بْنِ إِرَمَ، لَمْ يُبْنَ فِي الْأَرْضِ مِثْلُهُ فِيمَا ذَكَرُوا وَزَعَمُوا، وَحَالُهُ أَيْضًا كَحَالِ هَذِهِ الْبِئْرِ الْمَذْكُورَةِ فِي إِيحَاشِهِ بَعْدَ الْأُنْسِ، وَإِقْفَارِهِ بَعْدَ الْعُمْرَانِ، وَأَنَّ أَحَدًا لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَدْنُوَ مِنْهُ عَلَى أَمْيَالٍ، لِمَا يَسْمَعُ فِيهِ مِنْ عَزِيفِ الْجِنِّ وَالْأَصْوَاتِ الْمُنْكَرَةِ بَعْدَ النَّعِيمِ وَالْعَيْشِ الرَّغَدِ وَبَهَاءِ الْمُلْكِ، وَانْتِظَامِ الْأَهْلِ كالسلك فبادوا وَمَا عَادُوا، فَذَكَرَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَوْعِظَةً وَعِبْرَةً.
Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: «Denilir ki: Bu kuyu ile saray Hadramut'ta bilinen iki yerdir; saray, hiçbir surette tırmanılamayan bir dağın tepesine nâzırdır, kuyu ise onun eteğindedir ve rüzgâr içine düşen hiçbir şeyi dışarı fırlatmadıkça bırakmaz. Saray sahipleri şehir kralları, kuyu sahipleri ise çöl krallarıdır. Sa'lebî ve başkaları şöyle nakletmiştir: Kuyu Yemen'in Aden bölgesinde Hadûrâ denilen bir beldedeydi; oraya Sâlih'e iman edip azaptan kurtulan dört bin kişi indi, Sâlih de yanlarındaydı. Sâlih orada vefat etti ve Sâlih'e ölüm hazır olduğu için mekâna Hadramut adı verildi. Hadûrâ'yı inşa edip bu kuyunun başına yerleştiler ve başlarına bir adamı emir tayin ettiler.» Sonra uzun bir kıssa zikretti ve ardından şöyle dedi: «Yükseltilmiş saraya gelince; o, Şeddâd b. Âd b. İrem'in inşa ettiği bir saraydır. Zikrettiklerine ve iddialarına göre yeryüzünde onun bir benzeri inşa edilmemiştir. Onun hali de ünsiyetten sonra ıssızlaşma, imardan sonra viran olma bakımından zikredilen bu kuyunun hali gibidir; nitekim nimet, bol geçim, mülkün görkemi ve dizilmiş inci gibi aile düzeninden sonra helak olup bir daha dönmeyişlerinin ardından, içeride işitilen cin uğultuları ve korkunç sesler yüzünden miller boyu kimse ona yaklaşamamaktadır. Allah Sübhânehu bu ayette bir öğüt ve ibret olsun diye onları zikretmiştir.»
قَالَ: وَقِيلَ إِنَّهُمُ الَّذِينَ أَهْلَكَهُمْ بُخْتَنَصَّرُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَكَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ فَتَعَطَّلَتْ بِئْرُهُمْ وَخُرِّبَتْ قُصُورُهُمُ، انْتَهَى.
Şöyle devam etti: «Enbiyâ Suresi'nde geçen { وَكَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ } “Biz nice memleketleri kırıp geçirdik” buyruğunda daha önce belirtildiği üzere, onların Buhtunnasr'ın helak ettiği kimseler olduğu da söylenmiştir; böylece kuyuları terk edilmiş ve sarayları harabeye dönmüştür», [sözü] bitti.
ثُمَّ أَنْكَرَ سبحانه على أهل مكة عدم اعتبارهم بِهَذِهِ الْآثَارِ قَائِلًا: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ حَثًّا لَهُمْ عَلَى السَّفَرِ لِيَرَوْا مَصَارِعَ تِلْكَ الْأُمَمِ فَيَعْتَبِرُوا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونُوا قَدْ سَافَرُوا وَلَمْ يَعْتَبِرُوا، فَلِهَذَا أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ، كَمَا فِي
Sonra Sübhânehu ve Teâlâ Mekkelilerin bu kalıntılardan ibret almayışlarını kınayarak şöyle buyurmuştur: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı?”. Bu, o milletlerin helak oldukları yerleri görüp ibret alsınlar diye onları seyahate bir teşviktir. Seyahat etmiş olup da ibret almamış olmaları da muhtemeldir; nitekim şu buyrukta olduğu gibi bu sebeple onları kınamıştır:
قَوْلِهِ: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ- وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ
Şu buyruğunda: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ- وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip duruyorsunuz. Hâlâ akletmeyecek misiniz?”
وَمَعْنَى: فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَنَّهُمْ بِسَبَبِ مَا شَاهَدُوا مِنَ الْعِبَرِ تَكُونُ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا مَا يَجِبُ أَنْ يَتَعَقَّلُوهُ، وَأَسْنَدَ التَّعَقُّلَ إِلَى الْقُلُوبِ لِأَنَّهَا مَحَلُّ الْعَقْلِ، كَمَا أَنَّ الْآذَانَ مَحَلُّ السَّمْعِ، وَقِيلَ: إِنَّ الْعَقْلَ مَحَلُّهُ الدِّمَاغُ وَلَا مَانِعَ مِنْ ذَلِكَ، فَإِنَّ الْقَلْبَ هُوَ الَّذِي يَبْعَثُ عَلَى إِدْرَاكِ الْعَقْلِ وَإِنْ كَانَ مَحَلُّهُ خَارِجًا عَنْهُ.
“Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip duruyorsunuz. Hâlâ akletmeyecek misiniz?”. { فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها } “Böylece kendileriyle akledecekleri kalpleri olsun” ifadesinin manası; müşahede ettikleri ibretler sebebiyle akletmeleri gereken şeyleri kendisiyle akledecekleri kalpleri olsun demektir. Akletmeyi kalplere isnat etmiştir, çünkü kulaklar işitme mahalli olduğu gibi kalpler de aklın mahallidir. Aklın mahallinin beyin olduğu da söylenmiştir ve buna bir engel yoktur; zira aklın mahalli kalbin dışında olsa bile, aklî idraki harekete geçiren kalptir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الْمَعْقُولِ فِي مَحَلِّ الْعَقْلِ وَمَاهِيَّتِهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا لَا حَاجَةَ إِلَى التَّطْوِيلِ بِذِكْرِهِ أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها أَيْ: مَا يَجِبُ أَنْ يَسْمَعُوهُ مِمَّا تَلَاهُ عَلَيْهِمْ أَنْبِيَاؤُهُمْ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ، وَمَا نَقَلَهُ أَهْلُ الْأَخْبَارِ إِلَيْهِمْ مِنْ أَخْبَارِ الْأُمَمِ الْمُهْلَكَةِ فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ قَالَ الْفَرَّاءُ: الْهَاءُ عِمَادٌ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: فَإِنَّهُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، التَّذْكِيرُ عَلَى الْخَبَرِ، وَالتَّأْنِيثُ عَلَى الْأَبْصَارِ أَوِ الْقِصَّةِ، أَيْ: فَإِنَّ الْأَبْصَارَ لَا تَعْمَى، أَوْ فَإِنَّ الْقِصَّةَ لَا تُعْمِي الْأَبْصَارَ: أَيْ أَبْصَارَ الْعُيُونِ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ أَيْ: لَيْسَ الْخَلَلُ فِي مَشَاعِرِهِمْ، وَإِنَّمَا هُوَ فِي عُقُولِهِمْ، أَيْ: لَا تُدْرِكُ عُقُولُهُمْ مُوَاطِنَ الْحَقِّ وَمَوَاضِعَ الِاعْتِبَارِ.
Akıl ilmi âlimleri, aklın mahalli ve mahiyeti hususunda zikriyle sözü uzatmaya gerek olmayan pek çok ihtilafa düşmüşlerdir. { أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها } “Veya kendileriyle işitecekleri kulakları [olsun]” yani: Peygamberlerinin kendilerine okuduğu Allah'ın kelamından ve haber ehlinin kendilerine aktardığı helak olmuş ümmetlerin haberlerinden işitmeleri gereken şeyleri [işitsinler]. { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ } “Şüphesiz gözler kör olmaz”. Ferrâ şöyle demiştir: «Hâ zamiri imaddır (kıssa zamiridir); 'feinnehû' denilmesi de caizdir ve bu Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatidir; mana birdir. Müzekker kılınması habere göredir, müennes kılınması ise ebsâra (gözlere) yahut kıssaya göredir; yani gözler kör olmaz yahut kıssa gözleri kör etmez demektir; yani baş gözlerini.» { وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” yani: Kusur onların duyu organlarında değildir, aksine onların akıllarındadır; yani akılları hakkın yerlerini ve ibret mahallerini idrak etmez.
قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: إِنَّ قَوْلَهُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ مِنَ التَّوْكِيدِ الَّذِي تَزِيدُهُ الْعَرَبُ فِي الْكَلَامِ كقوله: عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ويَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ويَطِيرُ بِجَناحَيْهِ . ثُمَّ حَكَى سُبْحَانَهُ عَنْ هَؤُلَاءِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ التَّكْذِيبِ وَالِاسْتِهْزَاءِ فَقَالَ: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِمَجِيئِهِ أَشَدَّ إِنْكَارٍ، فَاسْتِعْجَالُهُمْ لَهُ هُوَ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِهْزَاءِ وَالسُّخْرِيَةِ، وَكَأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ ذَلِكَ عِنْدَ سَمَاعِهِمْ لِمَا تَقُولُهُ الْأَنْبِيَاءُ عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنَ الْوَعْدِ مِنْهُ ﷿ بِوُقُوعِهِ عَلَيْهِمْ وَحُلُولِهِ بِهِمْ، وَلِهَذَا قَالَ: وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ قَالَ الْفَرَّاءُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَعِيدٌ لَهُمْ بِالْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَذَكَرَ الزَّجَّاجُ وَجْهًا آخَرَ فَقَالَ: أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ لَا يَفُوتُهُ شَيْءٌ، وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَهُ وَأَلْفَ سَنَةٍ فِي قُدْرَتِهِ وَاحِدٌ، ولا فرق بين وقوع ما يستعجلون بِهِ مِنَ الْعَذَابِ وَتَأَخُّرِهِ فِي الْقُدْرَةِ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَفَضَّلَ بِالْإِمْهَالِ، انْتَهَى، وَمَحَلُّ جُمْلَةِ: «وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ» النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّهُ لَا يُخْلِفُ وَعْدَهُ أَبَدًا، وَقَدْ سَبَقَ الْوَعْدُ فَلَا بُدَّ مِنْ مَجِيئِهِ حَتْمًا، أَوْ هِيَ اعْتِرَاضِيَّةٌ مُبَيِّنَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَعَلَى الْأَوَّلِ تَكُونُ جُمْلَةُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ مُسْتَأْنَفَةً، وَعَلَى الثَّانِي تَكُونُ مَعْطُوفَةً عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا مَسُوقَةً لِبَيَانِ حَالِهِمْ فِي الِاسْتِعْجَالِ، وَخِطَابُهُمْ فِي ذَلِكَ بِبَيَانِ كَمَالِ حِلْمِهِ لَكَوْنِ الْمُدَّةِ الْقَصِيرَةِ عِنْدَهُ كَالْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ عِنْدَهُمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً- وَنَراهُ قَرِيباً قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا وَعِيدٌ لَهُمْ بِامْتِدَادِ عَذَابِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، أَيْ: يَوْمٌ مِنْ أَيَّامِ عَذَابِهِمْ فِي الْآخِرَةِ كَأَلْفِ سَنَةٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَإِنَّ يَوْمًا مِنَ الْخَوْفِ وَالشِّدَّةِ فِي الْآخِرَةِ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِنْ سِنِي الدُّنْيَا فِيهَا خَوْفٌ وَشِدَّةٌ، وكذلك يوم النعيم قياسا. وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي «ممّا يعدّون» بِالتَّحْتِيَّةِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عَبِيدٍ لِقَوْلِهِ: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ، وَاخْتَارَهَا أَبُو حَاتِمٍ. وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ هَذَا إِعْلَامٌ مِنْهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ أَخَذَ قَوْمًا بَعْدَ الْإِمْلَاءِ وَالتَّأْخِيرِ. قِيلَ: وَتَكْرِيرُ هَذَا مَعَ ذِكْرِهِ قبله
el-Ferrâ ve ez-Zeccâc şöyle demişlerdir: Şüphesiz { الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “göğüslerde olan” buyruğu, Arapların kelamda pekiştirmek için fazladan getirdikleri tekit kabilindendir; tıpkı { عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ } “tam on [gün]”, { يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ } “ağızlarıyla söylüyorlar” ve { يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ } “iki kanadıyla uçan” buyruklarında olduğu gibi. Sonra [Allah] Sübhânehu, onların içinde bulundukları yalanlama ve alay durumunu haber vererek şöyle buyurdu: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini isterler.” Zira onlar azabın geleceğini şiddetle inkâr etmekteydiler; bu sebeple onun çarçabuk gelmesini istemeleri alay ve eğlence yoluyladır. Sanki onlar bunu, peygamberlerin Allah Sübhânehu'dan naklettikleri, o azabın üzerlerine vuku bulacağına ve başlarına ineceğine dair [azze ve celle]'nin vadini işittiklerinde söylüyorlardı. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Hâlbuki Allah vadinden asla dönmez.” el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu ayette onlar için dünyada ve ahirette azap ile bir tehdit bulunmaktadır. ez-Zeccâc ise başka bir vecih zikrederek şöyle demiştir: Bil ki Allah’tan hiçbir şey kaçmaz; O’nun katında bir gün ile kudretinde bin sene birdir. Kudret bakımından, onların acele istedikleri azabın vuku bulması ile gecikmesi arasında hiçbir fark yoktur; şu kadar var ki Allah mühlet vererek lütufta bulunmuştur (sözü bitti). { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Hâlbuki Allah vadinden asla dönmez” cümlesinin mahalli hâl olmak üzere mansubdur; yani O asla vadinden dönmez ve vaad önceden geçmiş olduğuna göre onun mutlaka gelmesi kaçınılmazdır. Yahut bu cümle kendisinden öncekini açıklayan bir itiraziyye (ara cümle) cümlesidir. Birinci ihtimale göre { وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Şüphesiz Rabbinin katında bir gün, sizin sayageldiklerinizden bin yıl gibidir” cümlesi müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olur. İkinci ihtimale göre ise kendisinden önceki cümleye matuf olup onların acele etme hallerini beyan etmek ve O'nun katında kısa bir sürenin onların yanındaki uzun bir süre gibi olması sebebiyle O'nun hilminin kemalini açıklamak üzere onlara hitap için sevk edilmiştir; nitekim { إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً - وَنَرَاهُ قَرِيباً } “Şüphesiz onlar onu uzak görürler, biz ise onu yakın görmekteyiz” buyruğunda olduğu gibidir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu, ahiretteki azaplarının uzayıp gitmesine dair onlara yönelik bir tehdittir; yani ahirette onların azap günlerinden bir gün, [dünyadaki] bin yıl gibidir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; ahiretteki korku ve şiddet günlerinden bir gün, içinde korku ve şiddet bulunan dünya senelerinden bin sene gibidir. Kıyas gereği nimet günü de böyledir. İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî «مِمَّا يَعُدُّونَ» (mimma ye'uddûn) şeklinde ya harfi ile (üçüncü şahıs olarak) okumuşlardır; Ebû Ubeyd, { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ } buyruğundan ötürü bu kıraati tercih etmiştir. Geri kalanlar ise muhatap sîgasıyla tâ harfi ile okumuşlardır; Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir. { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ } “Halkı zalim olan nice beldeye mühlet verdim, sonra onu yakalayıverdim. Dönüş ancak banadır.” Bu, Allah Sübhânehu'nun bir kavmi mühlet ve tehir verdikten sonra yakaladığını bildirmesidir. Bunun daha önce zikredilmiş olmasına rağmen tekrar edilmesinin...
لِلتَّأْكِيدِ، وَلَيْسَ بِتَكْرَارٍ فِي الْحَقِيقَةِ لِأَنَّ الْأَوَّلَ سيق لبيان الإهلاك مناسبا لقوله: «فيكف كَانَ نَكِيرِ» ، وَلِهَذَا عُطِفَ بِالْفَاءِ بَدَلًا عَنْ ذَلِكَ وَالثَّانِي سِيقَ لِبَيَانِ الْإِمْلَاءِ مُنَاسِبًا لِقَوْلِهِ: وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَكَمْ مِنْ أَهْلِ قَرْيَةٍ كَانُوا مِثْلَكُمْ ظَالِمِينَ قَدْ أَمْهَلْتُهُمْ حِينًا، ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ بِالْعَذَابِ، وَمَرْجِعُ الْكُلِّ إِلَى حُكْمِي. فَجُمْلَةُ: «وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ» تَذْيِيلٌ لِتَقْرِيرِ مَا قَبْلَهَا. ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُخْبِرَ النَّاسَ بِأَنَّهُ نَذِيرٌ لَهُمْ بَيْنَ يَدَيِ السَّاعَةِ مُبَيِّنٌ لَهُمْ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ، فَمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَازَ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرِّزْقِ الْكَرِيمِ وَهُوَ الْجَنَّةُ، وَمَنْ كَانَ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ فَهُوَ فِي النَّارِ، وَهُمُ الَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِ اللَّهِ مُعَاجِزِينَ يُقَالُ: عَاجَزَهُ:
Tekit için olduğu söylenmiştir; aslında bu hakikatte bir tekrar değildir, çünkü birincisi «fe keyfe kâne nekîr» buyruğuna münasip olarak helak etmeyi beyan etmek için sevk edilmiştir ve bu yüzden bunun yerine fâ harfiyle atfedilmiştir. İkincisi ise { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ } buyruğuna münasip olarak mühlet vermeyi beyan etmek için sevk edilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Sizin gibi zalim olan nice memleket halkına bir süre mühlet verdim, sonra onları azapla yakaladım; hepsinin dönüşü de benim hükmümedir. Dolayısıyla «ve ileyye'l-masîr» cümlesi, öncesini pekiştiren bir tezyîldir (tamamlayıcı hükümdür). Sonra Allah Sübhânehu ona, kıyametin önü sıra kendisinin onlar için bir uyarıcı olduğunu ve kendilerine indirileni onlara açıklayan biri olduğunu insanlara haber vermesini emretmiştir; kim iman edip salih amel işlerse mağfirete ve bol rızka —ki o cennettir— kavuşur. Bunun aksine olan kimse ise cehennemdedir; onlar Allah'ın ayetlerini boşa çıkarmak için yarışanlardır. Âcezehû (عَاجَزَهُ) denir: