سَابَقَهُ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي طَلَبِ إِعْجَازِ الْآخَرِ، فَإِذَا سَبَقَهُ قِيلَ أَعْجَزَهُ وَعَجَّزَهُ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَقِيلَ:
Onunla yarıştı [demektir]; zira her ikisi de diğerini âciz bırakma peşindedir. Onu geçtiğinde "a'cezehû" (أَعْجَزَهُ) ve "accezehû" (عَجَّزَهُ) denir. Bunu el-Ahfeş söylemiştir. Şöyle de denilmiştir:
مَعْنَى مُعَاجِزِينَ: ظَانِّينَ وَمُقَدِّرِينَ أَنْ يُعْجِزُوا اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَيَفُوتُوهُ فَلَا يُعَذِّبُهُمْ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقِيلَ: مُعَانِدِينَ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ.
Muâcizîn (مُعَاجِزِينَ) kelimesinin manası: Allah Sübhânehu'yu âciz bırakacaklarını, O'ndan kaçıp kurtulacaklarını ve böylece kendilerine azap etmeyeceğini zannedenler ve hesap edenler demektir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. İnatçılık edenler [anlamında olduğu] da söylenmiştir; bunu da el-Ferrâ söylemiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قَالَ: خَرِبَةٌ لَيْسَ فِيهَا أَحَدٌ وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ عَطَّلَهَا أَهْلُهَا وَتَرَكُوهَا وَقَصْرٍ مَشِيدٍ قَالَ: شَيَّدُوهُ وَحَصَّنُوهُ فَهَلَكُوا وَتَرَكُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ قَالَ: الَّتِي تُرِكَتْ لَا أَهْلَ لَهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ قَالَ: هُوَ الْمُجَصَّصُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَطَاءٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ قَالَ: مِنَ الْأَيَّامِ السِّتَّةِ الَّتِي خَلَقَ اللَّهُ فيها السموات وَالْأَرْضَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ، قَالَ فِي الْآيَةِ:
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “duvarları çatılarının üzerine çökmüş” ayeti hakkında: «İçinde kimse bulunmayan harabe demektir; { وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ } “kullanılmaz hale gelmiş nice kuyular”, sahiplerinin işe yaramaz hale getirip terk ettiği kuyulardır; { وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “ve nice muhkem köşkler” ise, sağlam yapıp tahkim ettikleri, sonra da helak olup terk ettikleri köşklerdir» demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ } hakkında: «Terk edilmiş, sahibi kalmamış olandır» demiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre { وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } hakkında: «Alçıyla sıvanmış olandır» demiştir. Abd b. Humeyd, Mücâhid'den de benzerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Atâ'dan da yine benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Şüphesiz Rabbinin nezdinde bir gün, saydıklarınızdan bin yıl gibidir” ayeti hakkında: «Allah'ın gökleri ve yeri kendisinde yarattığı altı günden biridir» demiştir. İbnü'l-Münzir'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir:
هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الدُّنْيَا جُمْعَةٌ مِنْ جُمَعِ الْآخِرَةِ سَبْعَةُ آلَافِ سَنَةٍ، فَقَدْ مَضَى مِنْهَا سِتَّةُ آلَافٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مُعاجِزِينَ قَالَ: مُرَاغِمِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: مُشَاقِينَ.
«O, kıyamet günüdür.» İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Dünya, ahiretin haftalarından yedi bin yıllık bir haftadır; nitekim ondan altı bin yılı geçmiştir.» İbn Adiy ve ed-Deylemî de Enes'ten merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { مُعاجِزِينَ } kelimesi hakkında: «Burun sürtmeye çalışanlar (karşı gelenler)» demiştir. İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre de o: «Muhalefet edenler» demiştir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٢ الى ٥٧]
[Hac Suresi (22), Ayet 52'den 57'ye]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤) وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦)
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤) وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) } “(Ey Muhammed!) Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey arzuladığı (veya okuduğu) zaman şeytan onun arzusuna (veya okuyuşuna) bir şey katmış olmasın. Fakat Allah, şeytanın kattığı şeyi derhal giderir; sonra da kendi ayetlerini muhkem kılar. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (52) Şeytanın kattığı şeyi, kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri kaskatı olanlar için bir fitne (sınav) kılmak içindir. Şüphesiz ki o zalimler, derin bir ayrılık içindedirler. (53) Bir de kendilerine ilim verilenler, onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilsinler de ona iman etsinler ve kalpleri ona saygı ile boyun eğsin diyedir. Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola iletendir. (54) İnkâr edenler ise, ansızın kıyamet kendilerine gelinceye veya o kısır günün azabı kendilerine çatıncaya kadar ondan şüphe içinde kalmaya devam ederler. (55) O gün mülk (hükümranlık) yalnız Allah'ındır. Onların arasında O hükmeder. Artık iman edip salih ameller işleyenler Naim cennetlerindedirler. (56)”
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧) } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır. (57)”
قَوْلُهُ: مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ قِيلَ: الرَّسُولُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَى الْخَلْقِ بِإِرْسَالِ جِبْرِيلَ إِلَيْهِ عِيَانًا ومحاورته
{ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ } buyruğu hakkında: Resul, Cebrail'in bizzat kendisine gelip yüz yüze konuşması suretiyle insanlara gönderilen kimsedir;
شِفَاهًا، وَالنَّبِيُّ: الَّذِي يَكُونُ إِلْهَامًا أَوْ مَنَامًا. وَقِيلَ: الرَّسُولُ: مَنْ بُعِثَ بِشَرْعٍ وَأُمِرَ بِتَبْلِيغِهِ، وَالنَّبِيُّ: مَنْ أُمِرَ أَنْ يَدْعُوَ إِلَى شَرِيعَةِ مَنْ قَبْلَهُ، وَلَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ كِتَابٌ، وَلَا بُدَّ لَهُمَا جَمِيعًا مِنَ الْمُعْجِزَةِ الظَّاهِرَةِ. إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ مَعْنَى تَمَنَّى: تَشَهَّى وَهَيَّأَ فِي نَفْسِهِ مَا يَهْوَاهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ:
Nebi ise vahyin ilham veya rüya yoluyla olduğu kimsedir denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Resul, müstakil bir şeriatla gönderilip onu tebliğ etmekle emrolunan kimsedir; Nebi ise kendisine kitap indirilmeyip kendisinden öncekilerin şeriatına davet etmekle emrolunan kimsedir. Her ikisinin de apaçık bir mucizeye sahip olması zorunludur. { إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } buyruğunda "temennâ" (تَمَنَّى) kelimesinin manası: Arzuladı ve gönlünde arzu ettiği şeyi tasarladı demektir. El-Vâhidî demiştir ki: Müfessirler şöyle demiştir:
مَعْنَى تَمَنَّى: تَلَا. قَالَ جَمَاعَةُ الْمُفَسِّرِينَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الآية: إنه ﷺ لَمَّا شَقَّ عَلَيْهِ إِعْرَاضُ قَوْمِهِ عَنْهُ تَمَنَّى فِي نَفْسِهِ أَنْ لَا يَنْزِلَ عَلَيْهِ شَيْءٌ يُنَفِّرُهُمْ عَنْهُ لِحِرْصِهِ عَلَى إِيمَانِهِمْ، فَكَانَ ذَاتَ يَوْمٍ جَالِسًا فِي نَادٍ مِنْ أَنْدِيَتِهِمْ وَقَدْ نَزَلَ عَلَيْهِ سُورَةُ وَالنَّجْمِ إِذا هَوى فَأَخَذَ يَقْرَؤُهَا عَلَيْهِمْ حَتَّى بَلَغَ قَوْلَهُ: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى- وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى وَكَانَ ذَلِكَ التَّمَنِّي فِي نَفْسِهِ، فَجَرَى عَلَى لِسَانِهِ مِمَّا أَلْقَاهُ الشَّيْطَانُ عَلَيْهِ: تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَى، وَإِنَّ شَفَاعَتَهَا لَتُرْتَجَى، فَلَمَّا سَمِعَتْ قُرَيْشٌ ذَلِكَ فَرِحُوا وَمَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قِرَاءَتِهِ حَتَّى خَتَمَ السُّورَةَ، فَلَمَّا سَجَدَ فِي آخِرِهَا سَجَدَ مَعَهُ جَمِيعُ مَنْ فِي النَّادِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ، فَتَفَرَّقَتْ قُرَيْشٌ مسرورين بذلك وقالوا: قَدْ ذَكَرَ مُحَمَّدٌ آلِهَتَنَا بِأَحْسَنِ الذِّكْرِ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ: مَا صَنَعْتَ؟ تَلَوْتَ عَلَى النَّاسِ مَا لَمْ آتِكَ بِهِ عَنِ اللَّهِ، فَحَزِنَ رسول الله ﷺ وَخَافَ خَوْفًا شَدِيدًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. هَكَذَا قَالُوا.
Temennâ (تَمَنَّى) fiilinin manası: Okudu demektir. Müfessirler topluluğu bu ayetin iniş sebebi hakkında şöyle demiştir: Kavminin kendisinden yüz çevirmesi ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) ağır gelince, onların iman etmesine duyduğu hırstan dolayı, içinden kendilerini ürkütüp uzaklaştıracak hiçbir şeyin inmemesini arzuladı. Bir gün onların meclislerinden birinde otururken kendisine { وَالنَّجْمِ إِذا هَوى } suresi indi. Sureyi onlara okumaya başladı; nihayet { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى- وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } ayetine ulaşınca —ki bu temenni onun içindeydi— şeytanın ona telkin etmesiyle dilinden şu sözler döküldü: «Bunlar yüce kuğulardır (putlardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur.» Kureyş bunu işitince çok sevindi ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) surenin sonuna kadar okumaya devam etti. Surenin sonunda secde edince mecliste bulunan bütün Müslümanlar ve müşrikler onunla birlikte secdeye kapandılar. Kureyş sevinç içinde dağıldı ve: «Muhammed ilahlarımızı en güzel şekilde andı» dediler. Bunun üzerine Cebrail ona gelerek: «Ne yaptın? İnsanlara, Allah'tan sana getirmediğim şeyleri okudun» dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) pek üzüldü ve çok şiddetli bir korkuya kapıldı; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. İşte böyle demişlerdir.
وَلَمْ يَصِحَّ شَيْءٌ مِنْ هَذَا، وَلَا ثَبَتَ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَمَعَ عَدَمِ صِحَّتِهِ بَلْ بُطْلَانُهُ فَقَدْ دَفَعَهُ الْمُحَقِّقُونَ بِكِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، قَالَ اللَّهُ: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ- لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ- ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ وقوله: وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى وَقَوْلُهُ: وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ فَنَفَى الْمُقَارَبَةَ لِلرُّكُونِ فَضْلًا عَنِ الرُّكُونِ. قَالَ الْبَزَّارُ: هَذَا حَدِيثٌ لَا نَعْلَمُهُ يُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِإِسْنَادٍ مُتَّصِلٍ.
Fakat bunlardan hiçbir şey sahih değildir ve hiçbir vecihle sabit olmamıştır. Sahih olmaması bir yana, bilakis batıl olmasına rağmen muhakkik âlimler bunu Allah Sübhânehu'nun Kitabı ile reddetmişlerdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ- لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ- ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ } “Eğer o (Peygamber) bize atfen bazı sözler uydursaydı, elbette onu kıskıvrak yakalardık. Sonra da onun şah damarını koparırdık”; yine O'nun: { وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى } “O, nefsinin arzusuna göre konuşmaz” buyruğu ve O'nun: { وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ } “Eğer biz sana sebat vermemiş olsaydık, neredeyse onlara meyledecektin” buyruğu vardır; burada meyletmek şöyle dursun, meyletmeye yaklaşmayı bile nefyetmiştir. El-Bezzâr şöyle demiştir: «Bu hadisin Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) muttasıl bir isnadla rivayet edildiğini bilmiyoruz.»
وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: هَذِهِ الْقِصَّةُ غَيْرُ ثَابِتَةٍ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ، ثُمَّ أَخَذَ يَتَكَلَّمُ أَنَّ رُوَاةَ هَذِهِ الْقِصَّةَ مَطْعُونٌ فِيهِمْ. وَقَالَ إِمَامُ الْأَئِمَّةِ ابْنُ خُزَيْمَةَ: إِنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ مِنْ وَضْعِ الزَّنَادِقَةِ. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ في «الشفا» : إِنَّ الْأُمَّةَ أَجْمَعَتْ فِيمَا طَرِيقُهُ الْبَلَاغُ أَنَّهُ مَعْصُومٌ فِيهِ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنْ شَيْءٍ بِخِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ، لَا قَصْدًا وَلَا عَمْدًا وَلَا سَهْوًا وَلَا غَلَطًا. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: قَدْ ذَكَرَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ هَاهُنَا قِصَّةَ الْغَرَانِيقِ، وَمَا كَانَ مِنْ رُجُوعِ كَثِيرٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ إِلَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ قَدْ أَسْلَمُوا، وَلَكِنَّهَا مَنْ طُرُقٍ كُلِّهَا مُرْسَلَةٍ، وَلَمْ أَرَهَا مُسْنَدَةً مِنْ وَجْهٍ صَحِيحٍ. وَإِذَا تَقَرَّرَ لَكَ بُطْلَانُ ذَلِكَ عَرَفْتَ أَنَّ مَعْنَى تَمَنَّى قَرَأَ وَتَلَا، كَمَا قَدَّمْنَا مِنْ حِكَايَةِ الْوَاحِدِيِّ لِذَلِكَ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ. وَكَذَا قَالَ الْبَغَوِيُّ: إِنَّ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا مَعْنَى تَمَنَّى تَلَا وَقَرَأَ كِتَابَ اللَّهِ، وَمَعْنَى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ أَيْ: فِي تِلَاوَتِهِ وَقِرَاءَتِهِ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: هَذَا الْقَوْلُ أَشْبَهُ بِتَأْوِيلِ الْكَلَامِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قوله: لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ وَقِيلَ: مَعْنَى تَمَنَّى حَدَّثَ، وَمَعْنَى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فِي حَدِيثِهِ، رُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: مَعْنَى تَمَنَّى:
El-Beyhakî şöyle demiştir: «Bu kıssa nakil yönünden sabit değildir.» Sonra bu kıssanın râvilerinin ta'n edilmiş (kusurlu) olduğunu açıklamaya girişmiştir. İmamların imamı İbn Huzeyme de şöyle demiştir: «Şüphesiz bu kıssa zındıkların uydurmasıdır.» Kādî İyâz «eş-Şifâ»da şöyle demiştir: «Ümmet, tebliğ yoluyla olan hususlarda peygamberin kasıtlı, bilerek, yanılarak veya sehven gerçeğe aykırı bir şey bildirmekten masum olduğu hususunda icma etmiştir.» İbn Kesîr demiştir ki: «Pek çok müfessir burada Ğarânîk kıssasını ve Kureyş müşriklerinin Müslüman olduğu zannıyla Habeşistan'daki muhacirlerin birçoğunun geri dönmesini zikretmiştir; ancak bunların rivayet yollarının hepsi mürseldir ve ben bunun sahih bir vecihle müsned olarak rivayet edildiğini görmedim.» Bunun batıl olduğu senin nezdinde açıklığa kavuştuğunda, daha önce el-Vâhidî'nin müfessirlerden naklettiği gibi "temennâ"nın "kıraat etti ve okudu" manasına geldiğini anlamış olursun. Nitekim el-Begavî de şöyle demiştir: «Müfessirlerin çoğu "temennâ"nın manasının "Allah'ın kitabını tilavet etti ve okudu" olduğunu, { أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } buyruğunun manasının ise "onun tilavetine ve okuyuşuna [bir şeyler kattı]" olduğunu söylemişlerdir.» İbn Cerîr şöyle demiştir: «Bu görüş sözün anlamına en uygun olanıdır.» Bunu, O'nun: { لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ } buyruğunun tefsirinde geçen hususlar da desteklemektedir. "Temennâ"nın manasının "konuştu", { أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } buyruğunun manasının da "onun konuşmasına [bir şeyler kattı]" olduğu da söylenmiştir; bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. "Temennâ"nın manasının:
قَالَ. فَحَاصِلُ مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ الشَّيْطَانَ أَوْقَعَ فِي مَسَامِعِ الْمُشْرِكِينَ ذَلِكَ مِنْ دُونِ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ،
[Kādî İyâz] şöyle demiştir: Ayetin manasının özeti şudur: Şeytan, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu telaffuz etmeksizin, bu sözü müşriklerin kulaklarına duyurmuştur (işittirmiştir);
وَلَا جَرَى عَلَى لِسَانِهِ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ تَسْلِيَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَيْ: لَا يَهُولَنَّكَ ذَلِكَ وَلَا يُحْزِنْكَ، فَقَدْ أَصَابَ مِثْلُ هَذَا مَنْ قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ وَالْأَنْبِيَاءِ، وَعَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ مَعْنَى تَمَنَّى حَدَّثَ نَفْسَهُ، كَمَا حَكَاهُ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ، فَإِنَّهُمَا قَالَا: تَمَنَّى إِذَا حَدَّثَ نَفْسَهُ، فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِذَا حَدَّثَ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ تَكَلَّمَ بِهِ الشَّيْطَانُ وَأَلْقَاهُ فِي مَسَامِعِ النَّاسِ مِنْ دُونِ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَا جَرَى عَلَى لِسَانِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لَا خِلَافَ أَنَّ إِلْقَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّمَا هُوَ لِأَلْفَاظٍ مَسْمُوعَةٍ وَقَعَتْ بِهَا الْفِتْنَةُ. وَقَدْ قِيلَ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْغَرَانِيقِ: الْمَلَائِكَةُ، وَيُرَدُّ بِقَوْلِهِ: فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ أَيْ: يُبْطِلُهُ، وَشَفَاعَةُ الْمَلَائِكَةِ غَيْرُ بَاطِلَةٍ. وَقِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ جَرَى عَلَى لِسَانِهِ ﷺ سَهْوًا وَنِسْيَانًا، وَهُمَا مُجَوَّزَانِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، وَيُرَدُّ بِأَنَّ السَّهْوَ وَالنِّسْيَانَ فِيمَا طَرِيقُهُ الْبَلَاغُ غَيْرُ جَائِزٍ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي مَوَاطِنِهِ، ثُمَّ لَمَّا سَلَّاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِهَذِهِ التَّسْلِيَةِ، وَأَنَّهَا قَدْ وَقَعَتْ لِمَنْ قَبْلَهُ مِنَ الرُّسُلِ والأنبياء، بيّن سبحانه أن يُبْطِلُ ذَلِكَ، وَلَا يُثْبِتُهُ، وَلَا يَسْتَمِرُّ تَغْرِيرُ الشَّيْطَانِ بِهِ، فَقَالَ: فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ أَيْ: يُبْطِلُهُ وَيَجْعَلُهُ ذَاهِبًا غَيْرَ ثَابِتٍ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ أَيْ: يُثْبِتُهَا وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ أَيْ: كَثِيرُ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ فِي كُلِّ أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ، وَجُمْلَةُ لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ:
Ve bu söz onun dilinden dökülmemiştir. Dolayısıyla bu ayet Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir teselli olmaktadır; yani: «Bu durum seni korkutmasın ve seni üzmesin; senden önceki resullerin ve nebilerin de başına benzeri gelmiştir.» "Temennâ"nın manasının el-Ferrâ ve el-Kisâî'nin naklettiği gibi "içinden geçirdi/kendi kendine konuştu" olduğu takdirde de —çünkü onlar «İçinden geçirdiği zaman temennâ denir» demişlerdir— mana şöyledir: O içinden bir şey geçirdiğinde şeytan onu seslendirmiş ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) konuşmaksızın ve bu söz dilinden dökülmeksizin onu insanların kulaklarına fısıldamıştır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Şeytanın ilkasının (katmasının), kendisi sebebiyle fitnenin meydana geldiği işitilen lafızlar olduğu hususunda ihtilaf yoktur.» Ayetin yorumunda: Ğarânîk ile kastedilenin melekler olduğu söylenmişse de bu görüş, { فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ } yani «onu iptal eder» buyruğuyla reddedilir; zira meleklerin şefaati batıl değildir. Bu durumun onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) diline sehven ve unutarak geldiği, bunların ise peygamberler hakkında caiz olduğu da söylenmiştir; fakat bu da tebliğ makamındaki hususlarda sehiv ve unutmanın caiz olmamasıyla reddedilir, nitekim bu kendi yerinde tespit edilmiştir. Sonra Allah Sübhânehu onu bu şekilde teselli edip bu durumun kendisinden önceki resullerin ve nebilerin de başına geldiğini belirttikten sonra, Kendisinin bunu iptal edeceğini, sabit bırakmayacağını ve şeytanın onunla yaptığı aldatmacanın sürüp gitmeyeceğini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ } yani onu iptal eder ve geçersiz kılıp hükümsüz bırakır; { ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ } yani onları sağlamlaştırır; { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } yani bütün söz ve fiillerinde ilmi ve hikmeti pek çok olandır. { لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً } cümlesi ise illet (gerekçe) bildirmektedir; yani:
ذَلِكَ الْإِلْقَاءُ الَّذِي يُلْقِيهُ الشَّيْطَانُ فِتْنَةً، أَيْ: ضَلَالَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَيْ: شَكٌّ وَنِفَاقٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ هُمُ الْمُشْرِكُونَ، فَإِنَّ قُلُوبَهُمْ لَا تَلِينُ لِلْحَقِّ أَبَدًا، وَلَا تَرْجِعُ إِلَى الصَّوَابِ بِحَالٍ، ثُمَّ سَجَّلَ سُبْحَانَهُ عَلَى هَاتَيْنِ الطَّائِفَتَيْنِ، وَهُمَا: مَنْ فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ، وَمَنْ فِي قَلْبِهِ قَسْوَةٌ بِأَنَّهُمْ ظَالِمُونَ، فَقَالَ:
Şeytanın bu kattığı şeyi bir fitne, yani { لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “kalplerinde hastalık bulunanlar” yani şüphe ve nifak bulunan kimseler ile { وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } “kalpleri kaskatı olanlar” —ki onlar müşriklerdir; zira onların kalpleri asla hakka karşı yumuşamaz ve hiçbir şekilde doğruya dönmez— için bir sapıklık [kılsın diye]. Sonra Sübhânehu bu iki zümrenin, yani kalbinde hastalık bulunanlar ile kalbinde katılık bulunanların zalim olduklarını tescil ederek şöyle buyurmuştur:
وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ أَيْ: عَدَاوَةٍ شَدِيدَةٍ، وَوَصْفُ الشِّقَاقِ بِالْبُعْدِ مُبَالَغَةٌ، وَالْمَوْصُوفُ بِهِ فِي الْحَقِيقَةِ مَنْ قَامَ بِهِ. وَلَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ ذَلِكَ الْإِلْقَاءَ كَانَ فِتْنَةً فِي حَقِّ أَهْلِ النِّفَاقِ وَالشَّكِّ وَالشِّرْكِ بَيَّنَ أَنَّهُ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ الْعَالِمِينَ بِاللَّهِ الْعَارِفِينَ بِهِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْعِلْمِ لَهُمْ بِأَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ وَصِدْقٌ، فَقَالَ: وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ أَيِ: الْحَقُّ النَّازِلُ مِنْ عِنْدِهِ، وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي «أَنَّهُ» رَاجِعٌ إِلَى تَمْكِينِ الشَّيْطَانِ مِنَ الإلقاء لأنه مما جرت به عادته مع أَنْبِيَائِهِ، وَلَكِنَّهُ يَرُدُّ هَذَا قَوْلُهُ: فَيُؤْمِنُوا بِهِ فإن المراد الإيمان بِالْقُرْآنِ، أَيْ: يَثْبُتُوا عَلَى الْإِيمَانِ بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ أَيْ: تَخْشَعُ وَتَسْكُنُ وَتَنْقَادُ، فَإِنَّ الْإِيمَانَ بِهِ وَإِخْبَاتَ الْقُلُوبِ لَهُ لَا يُمْكِنُ أن يكونا تمكين من الشيطان بل للقرآن وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا فِي أُمُورِ دِينِهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ أَيْ: طَرِيقٍ صَحِيحٍ لَا عِوَجَ بِهِ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا بِالتَّنْوِينِ وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ
{ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “Şüphesiz o zalimler, derin bir ayrılık içindedirler” yani şiddetli bir düşmanlık içindedirler. Ayrılığın (şikāk) "uzaklık/derinlik" ile nitelenmesi mübalağadır; gerçekte bu niteliğin sahibi ise bu ayrılığı sergileyen kimsedir. Sübhânehu o katmanın (ilkanın), nifak, şüphe ve şirk ehli hakkında bir fitne olduğunu beyan ettikten sonra, Allah'ı bilen ve O'nu tanıyan müminler hakkında ise Kur'an'ın hak ve doğru olduğuna dair kendilerinde ilmin meydana gelmesine bir vesile olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Bir de kendilerine ilim verilenler, onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilsinler” yani O'nun katından inen hak olduğunu bilsinler; { أَنَّهُ } ifadesindeki zamirin şeytana ilka etme imkânı verilmesine raci olduğu da söylenmiştir; çünkü bu, peygamberleriyle cereyan eden sünnetindendir. Fakat bunu { فَيُؤْمِنُوا بِهِ } “ve ona iman etsinler” buyruğu reddetmektedir; zira burada kastedilen Kur'an'a imandır, yani onun üzerindeki imanlarında sebat etsinler; { فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ } “ve kalpleri ona saygı ile boyun eğsin” yani huşû duysun, mutmain olsun ve teslimiyet göstersin. Zira ona iman etmek ve kalplerin ona teslim olması, şeytana imkân tanınması için değil, ancak Kur'an için mümkündür. { وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا } dinleri hususunda iman edenleri iletendir { إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “dosdoğru bir yola” yani içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru bir yola. Ebû Hayve { وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا } kısmını tenvin ile (hâdin) okumuştur. { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ } “İnkâr edenler ise ondan şüphe içinde kalmaya devam ederler”
أَيْ: فِي شَكٍّ مِنَ الْقُرْآنِ، وَقِيلَ: فِي الدِّينِ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ ذِكْرُ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ، وَقِيلَ: فِي إِلْقَاءِ الشَّيْطَانِ، فَيَقُولُونَ: مَا بَالُهُ ذَكَرَ الْأَصْنَامَ بِخَيْرٍ ثُمَّ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ؟ وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ «فِي مِرْيَةٍ» بِضَمِّ الْمِيمِ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ أَيِ: الْقِيَامَةُ بَغْتَةً أَيْ: فَجْأَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ لِأَنَّهُ لَا يَوْمَ بَعْدَهُ، فَكَانَ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ عَقِيمًا، وَالْعَقِيمُ فِي اللُّغَةِ: مَنْ لَا يَكُونُ لَهُ ولد، ولما كانت الأيام نتوالى جُعِلَ ذَلِكَ كَهَيْئَةِ الْوِلَادَةِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ بَعْدَ ذَلِكَ الْيَوْمِ يَوْمٌ وُصِفَ بِالْعُقْمِ وَقِيلَ: يَوْمُ حَرْبٍ يُقْتَلُونَ فِيهِ كَيَوْمِ بَدْرٍ وَقِيلَ إِنَّ الْيَوْمَ وُصِفَ بِالْعُقْمِ لِأَنَّهُ لَا رَأْفَةَ فِيهِ وَلَا رَحْمَةَ، فَكَأَنَّهُ عَقِيمٌ مِنَ الْخَيْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ أي:
Yani Kur'an'dan yana bir şüphe içindedirler. Bir görüşe göre, dosdoğru yolun (es-Sırâtü'l-Müstakîm) zikredilmesinin delalet ettiği din hususunda [şüphe içindedirler]. Bir diğer görüşe göre ise şeytanın katması (ilkası) hususunda [şüphe içindedirler] ve: “Ona ne oldu da putları hayırla andı, sonra da bundan vazgeçti?” derler. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî «فِي مِرْيَةٍ» ibaresini mîm harfinin ötresiyle [fî müryetin şeklinde] okumuştur. { حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ } “kendilerine o saat gelinceye” yani kıyamet { بَغْتَةً } “ansızın” yani apansız [gelinceye] { أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ } “yahut kendilerine kısır bir günün azabı gelinceye kadar”. Bu da kıyamet günüdür; çünkü kendisinden sonra başka bir gün yoktur ve bu mülahazayla akîm (kısır) olmuştur. Lügatte akîm (الْعَقِيم), çocuğu olmayan kimsedir. Günler peş peşe birbirini takip ettiği için bu durum doğuma benzetilmiştir; o günden sonra başka bir gün olmayınca da kısırlıkla nitelenmiştir. Bir görüşe göre [bu], Bedir günü gibi içinde öldürülecekleri bir savaş günüdür. Bir diğer görüşe göre ise günün kısırlıkla nitelenmesi onda hiçbir şefkat ve merhametin bulunmayışındandır; sanki o, hayırdan yana kısırdır. Yüce Allah'ın: { إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ } “Hani onların üzerine o kısır rüzgârı göndermiştik” buyruğu da bu kabildendir. Yani:
الَّتِي لَا خَيْرَ فِيهَا وَلَا تَأْتِي بِمَطَرٍ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ أَيِ: السُّلْطَانُ الْقَاهِرُ وَالِاسْتِيلَاءُ التَّامُّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ وَحْدَهُ، لَا مُنَازِعَ لَهُ فِيهِ، وَلَا مُدَافِعَ لَهُ عَنْهُ، وَجُمْلَةُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابًا عَنْ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، ثُمَّ فَسَّرَ هَذَا الْحُكْمَ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ أَيْ: كَائِنُونَ فِيهَا، مُسْتَقِرُّونَ فِي أَرْضِهَا، مُنْغَمِسُونَ فِي نَعِيمِهَا وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أَيْ: جَمَعُوا بَيْنَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ وَالتَّكْذِيبِ بِآيَاتِهِ فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ أَيْ: عَذَابٌ مُتَّصِفٌ بِأَنَّهُ مُهِينٌ لِلْمُعَذَّبِينَ، بَالِغٌ مِنْهُمُ الْمَبْلَغَ الْعَظِيمَ.
İçinde hiçbir hayır bulunmayan ve yağmur getirmeyen [rüzgâr]. { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün mülk (hükümranlık) yalnız Allah'ındır” yani kıyamet gününde mutlak hâkimiyet ve tam tasarruf yalnızca Allah Sübhânehu'ya aittir; onda O'na hiçbir ortak ve O'na karşı çıkacak kimse yoktur. { يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “Onların arasında hükmeder” cümlesi, takdiri bir soruya cevap olarak gelen müstakil bir cümledir (müste'nefedir). Sonra Sübhânehu bu hükmü şu buyruğuyla açıklamıştır: { فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Artık iman edip salih ameller işleyenler Naim cennetlerindedirler” yani orada bulunurlar, onun topraklarında ikamet ederler ve onun nimetlerine dalarlar. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince” yani Allah'ı inkâr etmek ile O'nun ayetlerini yalanlamayı bir araya getirenlere gelince, { فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır” yani azap edilenleri küçük düşürücü, onlara son derece ağır gelen bir azap vardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي «الْمَصَاحِفِ» عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ:
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Enbârî «el-Mesâhif»te Amr b. Dînâr'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs şöyle okurdu:
«وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ وَلَا مُحَدَّثٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ مِثْلَهُ، وَزَادَ: فَنُسِخَتْ مُحَدَّثٍ، قَالَ: وَالْمُحَدَّثُونَ: صَاحِبُ يس، وَلُقْمَانُ، وَمُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ، وَصَاحِبُ مُوسَى. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، قَالَ السُّيُوطِيُّ: بِسَنَدٍ رِجَالُهُ ثِقَاتٌ، مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قرأ: أفرأيتم اللات والعزّى ومنات الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى، تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَى، وَإِنَّ شَفَاعَتَهُنَّ لَتُرْتَجَى. فَفَرِحَ الْمُشْرِكُونَ بِذَلِكَ وَقَالُوا: قَدْ ذَكَرَ آلِهَتَنَا، فَجَاءَهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ: اقْرَأْ عَلَيَّ مَا جئت به، فقرأ: أفرأيتم اللات والعزّى ومنات الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى، تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَى، وَإِنَّ شَفَاعَتَهُنَّ لِتُرْتَجَى، فَقَالَ: مَا أَتَيْتُكَ بِهَذَا، هَذَا مِنَ الشَّيْطَانِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، قَالَ السُّيُوطِيُّ: بِسَنَدٍ صَحِيحٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ: قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِمَكَّةَ النَّجْمَ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ، وَلَمْ يَذْكُرِ ابْنَ عَبَّاسٍ. وَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ وَالسُّدِّيِّ عَنْ سَعِيدٍ مُرْسَلًا. ورواه عبد ابن حُمَيْدٍ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ مُرْسَلًا. وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ مُرْسَلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ نَحْوَهُ مُرْسَلًا أَيْضًا. وَالْحَاصِلُ أَنَّ جَمِيعَ الرِّوَايَاتِ فِي هَذَا الْبَابِ إِمَّا مُرْسَلَةٌ أَوْ مُنْقَطِعَةٌ لَا تَقُومُ الْحُجَّةُ بِشَيْءٍ مِنْهَا. وَقَدْ أَسْلَفْنَا عَنِ الْحُفَّاظِ فِي أَوَّلِ هَذَا الْبَحْثِ مَا فيه كفاية، وفي الباب روايات من أجبّ الْوُقُوفَ عَلَى جَمِيعِهَا فَلْيَنْظُرْهَا فِي «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ» لِلسُّيُوطِيِّ، وَلَا يَأْتِي التَّطْوِيلُ بِذِكْرِهَا هُنَا بِفَائِدَةٍ، فَقَدْ عَرَّفْنَاكَ أَنَّهَا جَمِيعَهَا لَا تَقُومُ بِهَا الْحُجَّةُ.
«Senden önce hiçbir resul, hiçbir nebi ve hiçbir muhaddes göndermedik». İbn Ebî Hâtim, Sa‘d b. İbrâhîm b. Abdirrahmân b. Avf'tan benzerini rivayet etmiş ve şu ilaveyi yapmıştır: «Muhaddes» [lafzı] nesh edildi (metinden çıkarıldı). [Sa'd] şöyle demiştir: Muhaddesler; Yâsîn [sahasındaki] zât, Lokmân, Firavun ailesinin mümini ve Mûsâ'nın arkadaşıdır. Bezzâr, Taberânî, İbn Merdûye ve «el-Muhtâre»de Ziyâ -Süyûtî: «Ricali güvenilir (sika) bir senetle» demiştir- Saîd b. Cübeyr tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü olan Menât'ı? Bunlar yüce kuğulardır (putlardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur' [sözlerini] okudu. Müşrikler buna sevindiler ve: 'İlahlarımızı andı' dediler. Bunun üzerine Cibrîl ona gelip: 'Sana getirdiklerimi bana oku' dedi. O da: 'Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü olan Menât'ı? Bunlar yüce kuğulardır ve şüphesiz onların şefaati umulur' şeklinde okuyunca [Cibrîl]: 'Ben sana bunu getirmedim; bu şeytandandır' dedi. Bunun üzerine Allah: 'Senden önce hiçbir resul ve nebi göndermedik ki, o bir şey arzuladığı zaman...' ayetini indirdi». İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim -Süyûtî: «Sahih bir senetle» demiştir- Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de Necm [suresini] okudu...' deyip benzerini zikretmiş, fakat İbn Abbâs'ı anmamıştır. Aynı şekilde bunu İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den ve es-Süddî'den Saîd tarikiyle mürsel olarak rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd de es-Süddî'den Ebû Sâlih tarikiyle mürsel olarak rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim de İbn Şihâb'dan mürsel olarak rivayet etmiştir. İbn Cerîr de Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'dan yine mürsel olarak benzerini rivayet etmiştir. Netice itibarıyla bu konudaki rivayetlerin tamamı ya mürsel ya da munkatı'dır (kopuktur); hiçbirisiyle hüccet (delil) kaim olmaz. Bu bahsin başında hadis hafızlarından yeteri kadar nakilde bulunmuştuk. Bu konuda [başka] rivayetler de vardır; onların hepsine vâkıf olmak isteyen kimse Süyûtî'nin «ed-Dürrü'l-Mensûr» adlı eserine baksın. Onları burada zikrederek sözü uzatmanın bir faydası yoktur; nitekim sana bunların hiçbiriyle delil ikame edilemeyeceğini bildirmiş bulunuyoruz.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عن ابن عباس إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ يَقُولُ: إِذَا حَدَّثَ أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي حَدِيثِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ، قَالَ: يَعْنِي بِالتَّمَنِّي التِّلَاوَةَ وَالْقِرَاءَةَ، «أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ» : فِي تِلَاوَتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ يَنْسَخُ جِبْرِيلُ بِأَمْرِ اللَّهِ مَا أَلْقَى الشَّيْطَانُ عَلَى لِسَانِ النَّبِيِّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ إِذا تَمَنَّى قَالَ: تَكَلَّمَ فِي أُمْنِيَّتِهِ قَالَ: كَلَامِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ قَالَ: يَوْمَ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ قال: يوم بدر. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وعكرمة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } hakkında: «Konuştuğu zaman şeytan onun konuşmasına bir şey katar» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in ed-Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Temennî ile tilavet ve okuyuş kastedilir; { أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ }
مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا لَيْلَةَ لَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن الضحّاك مثله.
Benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında: «Gecesi olmayan kıyamet günüdür» demiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Sa'd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim de ed-Dahhâk'tan benzerini rivayet etmişlerdir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٨ الى ٦٦]
[Hac Suresi (22), Ayet 58'den 66'ya]
وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢)
{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢) } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenlere gelince, Allah onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. (58) O, onları hoşnut olacakları bir yere elbette girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, halimdir (hemen cezalandırmayandır). (59) Bu böyledir. Kim kendisine yapılan haksızlığın misliyle karşılık verir de sonra yine kendisine zulmedilirse, Allah ona mutlaka yardım eder. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (60) Bu böyledir; çünkü Allah geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (61) Bu böyledir; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir. O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise batılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, yücedir, büyüktür. (62)”
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥) وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥) وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦) } “Görmedin mi, Allah gökten bir su indirdi de yer yemyeşil oluverdi? Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır. (63) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Şüphesiz Allah, zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir), övgüye layık olandır. (64) Görmedin mi ki Allah, yeryüzündekileri ve emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi. İzni olmaksızın yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutar. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (65) Sizi dirilten, sonra öldürecek olan, sonra yine diriltecek olan O'dur. Gerçekten insan çok nankördür. (66)”
أَفْرَدَ سُبْحَانَهُ الْمُهَاجِرِينَ بِالذِّكْرِ تَخْصِيصًا لَهُمْ بِمَزِيدِ الشَّرَفِ، فَقَالَ: وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: هُمُ الَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الَّذِينَ هَاجَرُوا مِنَ الْأَوْطَانِ فِي سَرِيَّةٍ أَوْ عَسْكَرٍ، وَلَا يَبْعُدُ حَمْلُ ذَلِكَ على الأمرين، والكلّ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا أَيْ: فِي حَالِ الْمُهَاجَرَةِ، وَاللَّامُ فِي لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً
Sübhânehu, muhacirleri kendilerine fazladan bir şeref tahsis etmek üzere müstakil olarak zikredip şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda hicret edenler”. Bazı müfessirler: «Onlar Mekke'den Medine'ye hicret edenlerdir» demiştir. Bazıları da: «Vatanlarından bir müfreze veya bir ordu içinde hicret edenlerdir» demiştir; bunun her iki duruma hamledilmesi de uzak değildir; hepsi de Allah yolundadır. { ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا } “sonra öldürülen veya ölenler” yani hicret hâlindeyken. { لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً } “Allah onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır” ifadesindeki lâm harfi,
جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ الْمَوْصُولِ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ، وَانْتِصَابُ رِزْقًا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ، أَيْ: مَرْزُوقًا حَسَنًا، أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدَةٌ، وَالرِّزْقُ الْحَسَنُ:
Mahzuf bir yeminin cevabıdır. Cümle, sözün (kavl) takdiriyle mevsûlün haberidir. "Rızkan" kelimesinin mensûb oluşu ikinci mef'ûl olması sebebiyledir, yani «güzel bir şekilde merzuk kılınmış (rızıklandırılmış) olarak» demektir veya tekit edici bir masdar olması sebebiyledir. Güzel rızık (er-rızku'l-hasen):
هُوَ نَعِيمُ الْجَنَّةِ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ، وَقِيلَ: هُوَ الْغَنِيمَةُ لِأَنَّهُ حَلَالٌ، وَقِيلَ: هُوَ الْعِلْمُ وَالْفَهْمُ كقول شعيب:
Cennetin kesintisiz nimetidir. Helal olduğu için ganimettir de denilmiştir. Şuayb'ın şu sözünde olduğu gibi ilim ve anlayıştır da denilmiştir:
وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الشَّامِ «ثُمَّ قُتِّلُوا» بِالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ. وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ يَرْزُقُ بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَكُلُّ رِزْقٍ يَجْرِي عَلَى يَدِ الْعِبَادِ لِبَعْضِهِمُ الْبَعْضِ، فَهُوَ مِنْهُ سُبْحَانَهُ، لَا رَازِقَ سِوَاهُ وَلَا مُعْطِيَ غَيْرُهُ، وَالْجُمْلَةُ تَذْيِيلٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَجُمْلَةُ لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ مُسْتَأْنَفَةٌ، أَوْ بَدَلٌ مِنْ جُمْلَةِ لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ. قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ «مَدْخَلًا» بِفَتْحِ الْمِيمِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّهَا، وَهُوَ اسْمُ مَكَانٍ أُرِيدَ بِهِ الْجَنَّةُ، وَانْتِصَابُهُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ أَوْ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ مُؤَكِّدٌ لِلْفِعْلِ الْمَذْكُورِ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى مِثْلِ هَذَا فِي سُورَةِ سُبْحَانَ. وَفِي هَذَا مِنَ الِامْتِنَانِ عَلَيْهِمْ وَالتَّبْشِيرِ لَهُمْ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ، فَإِنَّ الْمُدْخَلَ الَّذِي يَرْضَوْنَهُ هُوَ الْأَوْفَقُ لِنُفُوسِهِمْ وَالْأَقْرَبُ إِلَى مَطْلَبِهِمْ، عَلَى أَنَّهُمْ يَرَوْنَ فِي الْجَنَّةِ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بِشَرٍ، وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي يَرْضَوْنَهُ وَفَوْقَ الرِّضَا. وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ بِدَرَجَاتِ الْعَامِلِينَ وَمَرَاتِبِ اسْتِحْقَاقِهِمْ حَلِيمٌ عَنْ تَفْرِيطِ الْمُفَرِّطِينَ مِنْهُمْ لَا يُعَاجِلُهُمْ بِالْعُقُوبَةِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ الْأَمْرُ مَا قَصَصْنَا عَلَيْكُمْ مِنْ إِنْجَازِ الْوَعْدِ لِلْمُهَاجِرِينَ
{ وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً } “ve katından bana güzel bir rızık vermişse”. İbn Âmir ve Şam ehli, çokluk ifade etmek üzere şeddeli olarak «sümme kuttilû» şeklinde okumuş; diğerleri ise şeddesiz (hafif) okumuşlardır. { وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır”; zira Sübhânehu hesapsız rızık verir. Kulların birbirine eliyle ulaşan her rızık da Sübhânehu'dandır; O'ndan başka rızık veren ve O'ndan başka ihsan eden yoktur. Cümle, öncesini pekiştiren bir tezyîldir. { لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ } “O, onları hoşnut olacakları bir yere elbette girdirecektir” cümlesi ise müstakil bir cümledir (müste'nefedir) veya { لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ } cümlesinden bedeldir. Medine ehli mîm harfinin fethasıyla «medhalen» şeklinde okumuş, diğerleri ise dammesiyle okumuşlardır; bu bir mekân ismidir ve bununla cennet kastedilmiştir. Mensûb olması ikinci mef'ûl olması veya zikredilen fiili pekiştiren mîmli masdar olması sebebiyledir. Bunun benzerine dair açıklama İsrâ (Sübhân) suresinde geçmişti. Bunda onlar için ölçülemeyecek büyüklükte bir minnet ve müjde vardır; zira razı olacakları o giriş yeri, nefislerine en uygun ve taleplerine en yakın olan yerdir. Bununla birlikte cennette ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ve ne de bir beşerin kalbine gelen şeyleri göreceklerdir; işte hoşnut olacakları ve hoşnutluğun da ötesinde olan şey budur. { وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ } amel edenlerin derecelerini ve hak ediş mertebelerini hakkıyla bilendir; { حَلِيمٌ } onlardan kusur işleyenlerin kusurlarına karşı hilm sahibidir, onları cezalandırmada acele etmez. { ذلِكَ } “Bu böyledir” buyruğundaki işaret öncesine yöneliktir. Ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yani durum, muhacirlere vaadin yerine getirilmesi hususunda size anlattığımız gibidir,
خَاصَّةً إِذَا قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا، فَهُوَ عَلَى هَذَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَمَعْنَى وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ مَنْ جَازَى الظَّالِمَ بِمِثْلِ مَا ظَلَمَهُ، وَسُمِّيَ الِابْتِدَاءُ بِاسْمِ الْجَزَاءِ مُشَاكَلَةً كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَالْعُقُوبَةُ فِي الْأَصْلِ إِنَّمَا تَكُونُ بَعْدَ فِعْلٍ تَكُونُ جَزَاءً عَنْهُ، وَالْمُرَادُ بِالْمِثْلِيَّةِ أَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَى الْمِقْدَارِ الَّذِي ظُلِمَ بِهِ وَلَمْ يَزِدْ عَلَيْهِ، وَمَعْنَى ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ أَنَّ الظَّالِمَ لَهُ فِي الِابْتِدَاءِ عَاوَدَهُ بِالْمَظْلَمَةِ بَعْدَ تِلْكَ الْمَظْلَمَةِ الْأُولَى، قِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذَا الْبَغْيِ: هُوَ مَا وَقَعَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ إِزْعَاجِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَوْطَانِهِمْ بَعْدَ أَنْ كَذَّبُوا نَبِيَّهُمْ وَآذَوْا مَنْ آمَنَ بِهِ، وَاللَّامُ فِي لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: لَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ الْمَبْغِيَّ عَلَيْهِ عَلَى الْبَاغِي إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ أَيْ: كَثِيرُ الْعَفْوِ وَالْغُفْرَانِ لِلْمُؤْمِنِينَ فِيمَا وَقَعَ مِنْهُمْ مَنِ الذُّنُوبِ. وَقِيلَ: الْعَفْوُ وَالْغُفْرَانُ لِمَا وَقَعَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ تَرْجِيحِ الِانْتِقَامِ عَلَى الْعَفْوِ، وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ أَيْ: ثُمَّ كَانَ الْمُجَازِي مَبْغِيًّا عَلَيْهِ، أَيْ: مَظْلُومًا، وَمَعْنَى «ثُمَّ» تَفَاوُتُ الرُّتْبَةِ لِأَنَّ الِابْتِدَاءَ بِالْقِتَالِ مَعَهُ نَوْعُ ظُلْمٍ، كَمَا قِيلَ فِي أَمْثَالِ الْعَرَبِ: الْبَادِي أَظْلِمُ.
Özellikle de öldürüldüklerinde veya öldüklerinde; dolayısıyla bu, mahzuf bir mübtedanın haberidir. { وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ } “Kim kendisine yapılan haksızlığın misliyle karşılık verir” ifadesinin manası: Zâlime, kendisine yaptığı zulmün misliyle karşılık veren kimsedir. Teâlâ'nın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” ve Teâlâ'nın: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Kim size saldırırsa siz de ona size saldırdığı gibi saldırın” buyruklarında olduğu gibi, başlangıçtaki eylem müşâkele (söz uyumu) yoluyla ceza ismiyle adlandırılmıştır. Aslında ukūbet (ceza), ancak bir fiilden sonra gelen ve onun karşılığı olan şeydir. Misliyet ile kastedilen, kendisine zulmedilen miktarla yetinip onun üzerine çıkmamasıdır. { ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ } “sonra yine kendisine zulmedilirse” ifadesinin manası ise, başlangıçta zulmeden zâlimin o ilk haksızlıktan sonra ona tekrar haksızlık yapmasıdır. Bu bağy (zulüm) ile kastedilenin, peygamberlerini yalanlayıp ona iman edenlere eziyet ettikten sonra müşriklerin Müslümanları yurtlarından çıkarması olduğu söylenmiştir. { لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } “Allah ona mutlaka yardım eder” ifadesindeki lâm mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani: Allah, zulme uğrayana zâlime karşı mutlaka yardım edecektir. { إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” yani müminlerin işlemiş olduğu günahları çokça affeden ve bağışlayandır. Affetmeyi tercih etmek yerine intikam almayı tercih ettikleri için müminleri affetmesi ve bağışlamasıdır da denilmiştir. { ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ } ifadesinin manasının «sonra karşılık veren kişi zulme uğrayan (mazlum) durumunda kalmıştır» demek olduğu da söylenmiştir; buradaki «sümme» (ثُمَّ) mertebe farkını ifade eder, zira onunla savaşa ilk başlamak bir tür zulümdür; nitekim Arap atasözlerinde: «İlk başlayan daha zalimdir» denilmiştir.
وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَدَنِيَّةٌ، وَهِيَ فِي الْقِصَاصِ وَالْجِرَاحَاتِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ نَصْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِلْمَبْغِيِّ عَلَيْهِ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ جُمْلَةُ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ، وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَادِرٌ، وَمِنْ كَمَالِ قُدْرَتِهِ إِيلَاجُ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ وَالنَّهَارِ فِي اللَّيْلِ، وَعَبَّرَ عَنِ الزِّيَادَةِ بِالْإِيلَاجِ لِأَنَّ زِيَادَةَ أَحَدِهِمَا تَسْتَلْزِمُ نُقْصَانَ الْآخَرِ، وَالْمُرَادُ تَحْصِيلُ أَحَدِ الْعَرَضَيْنِ فِي مَحَلِّ الْآخَرِ. وَقَدْ مَضَى فِي آلِ عِمْرَانَ مَعْنَى هَذَا الْإِيلَاجِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ يَسْمَعُ كُلَّ مَسْمُوعٍ بَصِيرٌ يُبْصِرُ كُلَّ مُبْصَرٍ، أَوْ سَمِيعٌ لِلْأَقْوَالِ مُبْصِرٌ لِلْأَفْعَالِ، فَلَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ اتِّصَافِهِ سُبْحَانَهُ بِكَمَالِ القدرة الباهرة وَالْعِلْمِ التَّامِّ، أَيْ: هُوَ سُبْحَانَهُ ذُو الْحَقِّ، دينه حَقٌّ، وَعِبَادَتُهُ حَقٌّ، وَنَصْرُهُ لِأَوْلِيَائِهِ عَلَى أَعْدَائِهِ حَقٌّ، وَوَعْدُهُ حَقٌّ، فَهُوَ ﷿ فِي نَفْسِهِ وَأَفْعَالِهِ وَصِفَاتِهِ حَقٌّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَشُعْبَةُ «تَدْعُونَ» بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ لِلْمُشْرِكِينَ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو حَاتِمٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى الْخَبَرِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عبيدة.
Bu ayetin Medenî olduğu, kısas ve yaralamalar hakkında olduğu da söylenmiştir. { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } “Bu böyledir; çünkü Allah geceyi gündüzün içine sokar” buyruğundaki işaret, Allah Sübhânehu'nun zulme uğrayana yardım etmesine yöneliktir; bu mübtedadır, haberi ise { بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ } cümlesidir; ba harfi sebebiyet içindir, yani: Bu, O Sübhânehu'nun kādir olmasından ve O'nun kemâl-i kudretinden gecenin gündüze, gündüzün de geceye sokulması sebebiyledir. Fazlalık "idhal etme/sokma" (îlâc) lafzıyla ifade edilmiştir; çünkü birinin artması diğerinin eksilmesini gerektirir; kastedilen ise iki arazdan birinin diğerinin yerinde var edilmesidir. Bu îlâcın (gece ile gündüzün birbirine katılmasının) manası Âl-i İmrân'da geçmişti. { وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } işitilen her şeyi işitendir { بَصِيرٌ } görülen her şeyi görendir; yahut sözleri işiten, fiilleri görendir; dolayısıyla zerre ağırlığınca bir şey bile O'ndan gizli kalmaz. { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } “Bu böyledir; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir” buyruğundaki işaret, Sübhânehu'nun göz kamaştırıcı kemâl-i kudret ve tam ilim ile nitelenmesine yöneliktir; yani: O Sübhânehu hakkın sahibidir; O'nun dini haktır, O'na ibadet haktır, dostlarına düşmanlarına karşı yardım etmesi haktır, vaadi haktır; dolayısıyla O Azze ve Celle zatında, fiillerinde ve sıfatlarında haktır. { وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ } “O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise batılın ta kendisidir”. Nâfi, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Şu'be, müşriklere hitap olarak üstteki tâ ile «ted'ûne» şeklinde okumuşlardır; Ebû Hâtim bu kıraati tercih etmiştir. Diğerleri ise gaip haberi olarak alttaki yâ ile okumuşlardır; Ebû Ubeyde bu kıraati tercih etmiştir.
والمعنى: إن الذين تدعونه آلِهَةً، وَهِيَ الْأَصْنَامُ، هُوَ الْبَاطِلُ الَّذِي لَا ثُبُوتَ لَهُ وَلَا لِكَوْنِهِ إِلَهًا. وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ أَيِ: الْعَالِي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ بِقُدْرَتِهِ الْمُتَقَدِّسُ عَلَى الْأَشْبَاهِ وَالْأَنْدَادِ الْمُتَنَزِّهُ عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ مِنَ الصِّفَاتِ الْكَبِيرُ أَيْ: ذُو الْكِبْرِيَاءِ، وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ كَمَالِ ذَاتِهِ وَتَفَرُّدِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ، ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ دَلِيلًا بَيِّنًا عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ، فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى «أَنْزَلَ» ، وَارْتَفَعَ الفعل بعد الفاء لكون اسْتِفْهَامَ التَّقْرِيرِ بِمَنْزِلَةِ الْخَبَرِ كَمَا قَالَهُ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ.
Mana şudur: İlah olarak yalvardığınız şeyler —ki onlar putlardır— hiçbir gerçekliği ve ilah olma vasfı bulunmayan batılın ta kendisidir. { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ } yani kudretiyle her şeyin üzerinde yüce olan, benzerlerden ve ortaklardan münezzeh bulunan, zalimlerin nitelediği sıfatlardan pâk olandır. { الْكَبِيرُ } yani kibriyâ sahibidir; bu da O'nun zatının kemalini ve ilahlıkta tek oluşunu ifade eder. Sonra Sübhânehu kemâl-i kudretine dair apaçık bir delil zikrederek şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً } “Görmedin mi, Allah gökten bir su indirdi de yer yemyeşil oluverdi?” Soru takrir (onaylatma) içindir; fâ harfi «enzele» üzerine atıftır; fâ'dan sonraki fiil ise takrir istifhamının haber makamında olması sebebiyle merfû olmuştur; nitekim el-Halîl ve Sîbeveyh böyle söylemiştir.
قَالَ الْخَلِيلُ: الْمَعْنَى أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَكَانَ كَذَا وَكَذَا، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ :
El-Halîl şöyle demiştir: «Mana; gökten su indirdi de şöyle şöyle oldu demektir», nitekim şair de şöyle demiştir:
ألم تسأل الرّبع القواء فينطق ... وهل تخبرنّك اليوم بيداء سملق
Issız ve bomboş yurdu sormadın mı ki dile gelsin... / Yoksa bugün sana bir şey haber verir mi ki çorak ve dümdüz çöl!
مَعْنَاهُ: قَدْ سَأَلَتْهُ فَنَطَقَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: «أَلَمْ تَرَ» خَبَرٌ كَمَا تَقُولُ فِي الْكَلَامِ: إِنِ اللَّهَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً أَيْ: ذَاتِ خُضْرَةٍ، كَمَا تَقُولُ مُبْقِلَةٌ وَمُسْبِعَةٌ أَيْ: ذَوَاتِ بَقْلٍ وَسِبَاعٍ، وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ اسْتِعْجَالِهَا أَثَرَ نُزُولِ الْمَاءِ بِالنَّبَاتِ وَاسْتِمْرَارِهَا كَذَلِكَ عَادَةً، وَصِيغَةُ الِاسْتِقْبَالِ لِاسْتِحْضَارِ صُورَةِ الِاخْضِرَارِ مَعَ الْإِشْعَارِ بِتَجَدُّدِ الْإِنْزَالِ وَاسْتِمْرَارِهِ، وَهَذَا الْمَعْنَى لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْمُسْتَقْبَلِ، وَالرَّفْعُ هُنَا مُتَعَيِّنٌ لِأَنَّهُ لَوْ نُصِبَ لَانْعَكَسَ الْمَعْنَى الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ فَيَنْقَلِبُ إِلَى نَفْيِ الِاخْضِرَارِ، وَالْمَقْصُودُ إِثْبَاتُهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:
Manası: «Ona sordun da konuştu» demektir. El-Ferrâ demiştir ki: «Elem tera» sözdeki «Allah gökten bir su indirir de yer yemyeşil olur» ifaden gibi bir haberdir; yani «mubkıletün» (otlu) ve «müsbiatün» (yırtıcı hayvanlı) dediğin gibi yeşillik sahibi olur demektir. Bu da suyun inişinin hemen ardından bitkilerin yetişmesini ve bunun âdet üzere sürekliliğini ifade eder. Muzâri (geniş/şimdiki zaman) kipi, inişin yenilenip sürekliliğini hissettirmekle beraber yeşillenme manzarasını zihinde canlandırmak içindir. Bu mana ancak muzâri ile hasıl olur. Buradaki ref' (ötreli okunuş) zorunludur; zira mansûb kılınsaydı ayetten kastedilen mana tersine döner ve yeşillenmenin nefyine dönüşürdü, oysa maksat onu ispat etmektir. İbn Atıyye demiştir ki:
هَذَا لَا يَكُونُ، يَعْنِي الِاخْضِرَارُ فِي صَبَاحِ لَيْلَةِ الْمَطَرِ، إِلَّا بِمَكَّةَ وَتِهَامَةَ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالِاخْضِرَارِ اخْضِرَارُ الْأَرْضِ فِي نَفْسِهَا لَا بِاعْتِبَارِ النَّبَاتِ فِيهَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:
Yağmur gecesinin sabahında bu yeşillenme ancak Mekke ve Tihâme'de olur. Zahir olan şudur ki, yeşillenme ile kastedilen —üzerindeki bitkiler dikkate alınmaksızın— bizzat toprağın yeşillenmesidir; nitekim O'nun: { فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ } “Biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır” buyruğunda da böyledir. O'nun şu buyruğuyla kastedilen:
إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ أَنَّهُ يَصِلُ عِلْمُهُ إِلَى كُلِّ دَقِيقٍ وَجَلِيلٍ، وَقِيلَ: «لَطِيفٌ» بِأَرْزَاقِ عِبَادِهِ، وَقِيلَ: «لَطِيفٌ» بِاسْتِخْرَاجِ النَّبَاتِ، وَمَعْنَى خَبِيرٌ أَنَّهُ ذُو خِبْرَةٍ بِتَدْبِيرِ عِبَادِهِ وَمَا يَصْلُحُ لَهُمْ، وَقِيلَ: «خَبِيرٌ» بِمَا يَنْطَوُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْقُنُوطِ عِنْدَ تَأْخِيرِ الْمَطَرِ، وَقِيلَ: «خَبِيرٌ» بِحَاجَتِهِمْ وَفَاقَتِهِمْ. لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ خَلْقًا وَمُلْكًا وَتَصَرُّفًا، وَكُلُّهُمْ مُحْتَاجُونَ إِلَى رِزْقِهِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ فَلَا يحتاج إلى شيء الْحَمِيدُ المستوجب للحمد فِي كُلِّ حَالٍ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ هَذِهِ نِعْمَةٌ أُخْرَى ذَكَرَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ، فَأَخْبَرَ عِبَادَهُ بِأَنَّهُ سَخَّرَ لَهُمْ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنَ الدَّوَابِّ وَالشَّجَرِ وَالْأَنْهَارِ، وَجَعَلَهُ لِمَنَافِعِهِمْ وَالْفُلْكَ عَطْفٌ عَلَى «مَا» ، أَوْ عَلَى اسْمِ «أَنَّ» ، أَيْ: وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ فِي حَالِ جَرْيِهَا فِي الْبَحْرِ، وَقَرَأَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجُ «وَالْفُلْكُ» بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُهُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ. وَمَعْنَى تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ أَيْ: بِتَقْدِيرِهِ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ أَيْ: كَرَاهَةَ أَنْ تَقَعَ، وَذَلِكَ بِأَنَّهُ خَلَقَهَا عَلَى صِفَةٍ مُسْتَلْزِمَةٍ لِلْإِمْسَاكِ، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى تَجْرِي إِلَّا بِإِذْنِهِ أَيْ: بِإِرَادَتِهِ وَمَشِيئَتِهِ، وذلك يوم القيامة إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ أَيْ: كَثِيرُ الرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ حَيْثُ سَخَّرَ هَذِهِ الْأُمُورَ لِعِبَادِهِ، وَهَيَّأَ لَهُمْ أَسْبَابَ الْمَعَاشِ، وَأَمْسَكَ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ فَتُهْلِكُهُمْ تَفَضُّلًا مِنْهُ عَلَى عِبَادِهِ وَإِنْعَامًا عَلَيْهِمْ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ نِعْمَةً أُخْرَى فَقَالَ: وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ بَعْدَ أَنْ كُنْتُمْ جَمَادًا ثُمَّ يُمِيتُكُمْ عِنْدَ انْقِضَاءِ أَعْمَارِكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ عِنْدَ الْبَعْثِ للحساب والعقاب وإِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ أَيْ: كَثِيرُ الْجُحُودِ لِنِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ مَعَ كَوْنِهَا ظَاهِرَةً غَيْرَ مُسْتَتِرَةٍ، وَلَا يُنَافِي هَذَا خُرُوجُ بَعْضِ الْأَفْرَادِ عَنْ هَذَا الْجَحْدِ لِأَنَّ الْمُرَادَ وَصْفُ جَمِيعِ الْجِنْسِ بِوَصْفِ مَنْ يُوجَدُ فِيهِ ذَلِكَ مِنْ أَفْرَادِهِ مُبَالَغَةً.
{ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ } ilminin her ince ve celil şeye ulaştığıdır. «Latîf» kullarının rızıklarına karşı lütufkârdır da denilmiştir. «Latîf» bitkileri çıkarmada lütuf sahibidir de denilmiştir. { خَبِيرٌ } kelimesinin manası ise: Kullarını çekip çevirmede ve onlar için neyin hayırlı olduğunu bilmede tam bir haberdarlık sahibidir. Yağmur geciktiğinde onların içlerinde sakladıkları ümitsizliği «bilendir» de denilmiştir. Onların ihtiyacını ve yoksulluğunu «bilendir» de denilmiştir. { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } yaratma, mülkiyet ve tasarruf bakımından [O'nundur]; hepsi de O'nun rızkına muhtaçtır. { وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ } hiçbir şeye muhtaç değildir; { الْحَمِيدُ } her hâlükârda övgüye layık olandır. { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ } bu, Allah Sübhânehu'nun zikrettiği bir diğer nimettir; kullarına, ihtiyaç duydukları hayvanları, ağaçları ve nehirleri onların hizmetine verdiğini ve bunları onların menfaatine kıldığını haber vermiştir. { وَالْفُلْكَ } kelimesi «mâ» üzerine veya «enne»nin ismi üzerine atıftır; yani «denizde aktığı halde gemileri de sizin hizmetinize verdi». Abdurrahman el-A'rec mübteda olarak ref' ile «ve'l-fülkü» şeklinde okumuştur; sonrası da onun haberidir. Diğerleri ise nasb ile okumuşlardır. { تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } ifadesinin manası: O'nun takdiriyle [akar] demektir ve cumhurun kıraatine göre bu cümle hâl konumunda mansûbdur. { وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ } yani düşmesini istemediği için [tutmaktadır]; bu da göğü tutulmayı gerektiren bir nitelikte yaratmasıyladır. Cümle «tecrî» üzerine matuftur. { إِلَّا بِإِذْنِهِ } yani iradesi ve dilemesi müstesna; bu da kıyamet günüdür. { إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir”; zira bu hususları kullarının hizmetine vermiş, onlar için geçim sebeplerini hazırlamış ve kullarına bir lütuf ve ihsan olarak onları helak etmesin diye göğü yerin üzerine düşmekten tutmuştur. Sonra Sübhânehu bir diğer nimeti zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ } siz cansız varlıklar iken [size hayat verdi], { ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } ömürleriniz sona erdiğinde [sizi öldürecek], { ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } hesap ve ceza için diriliş vaktinde [sizi diriltecektir]; { إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ } “Gerçekten insan çok nankördür” yani apaçık ve gizli olmamasına rağmen Allah'ın üzerindeki nimetlerini çokça inkâr edendir. Bazı fertlerin bu inkârın dışında kalması bu duruma aykırı değildir; zira maksat, mübalağa yoluyla bütün cinsi, fertlerinden kendisinde bu durum bulunan kimsenin vasfıyla nitelemektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَنْ مَاتَ مُرَابِطًا أَجْرَى اللَّهُ عَلَيْهِ مِثْلَ ذَلِكَ الْأَجْرِ، وَأَجْرَى عَلَيْهِ الرِّزْقَ وَأَمِنَ مِنَ الْفَتَّانِينَ، وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا إِلَى قَوْلِهِ: حَلِيمٌ» ، وَإِسْنَادُ ابْنِ أَبِي حاتم هكذا: حدّثنا المسيب ابن وَاضِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ الْحَارِثِ، عن أبي عقبة، يعني
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Selmân-ı Fârisî [radıyallâhu anh]'tan [şöyle] rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Kim nöbet tutarken vefat ederse, Allah ona aynı şekilde o mükâfatı akıtır (kesintisiz kılar), rızkını da akıtır ve o, kabirde fitneye düşürenlerden (sorgu meleklerinden) emin olur. Dilerseniz: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenler...” ayetinden { حَلِيمٌ } buyruğuna kadar okuyun». İbn Ebî Hâtim'in isnadı şöyledir: Bize el-Müseyyeb b. Vâdıh rivayet etti, bize İbnu'l-Mübârek, Abdurrahman b. Şüreyh'ten, o da Abdülkerîm b. el-Hâris'ten, o da Ebû Ukbe'den —yani...
أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ عُقْبَةَ قَالَ: قَالَ شُرَحْبِيلُ بْنُ السِّمْطِ: طَالَ رِبَاطُنَا وَإِقَامَتُنَا عَلَى حِصْنٍ بِأَرْضِ الرُّومِ، فَمَرَّ بِي سَلْمَانُ يَعْنِي الْفَارِسِيَّ، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ الْأَنْصَارِيِّ الصَّحَابِيِّ أَنَّهُ كَانَ بِرُودِسَ، فَمَرُّوا بِجِنَازَتَيْنِ أَحَدُهُمَا قَتِيلٌ وَالْآخَرُ مُتَوَفًّى، فَمَالَ النَّاسُ عَنِ القتيل، فقال فضالة: مالي أَرَى النَّاسَ مَالُوا مَعَ هَذَا وَتَرَكُوا هَذَا؟ فَقَالُوا: هَذَا الْقَتِيلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أُبَالِي مِنْ أَيْ حُفْرَتَيْهِمَا بُعِثْتُ، اسْمَعُوا كِتَابَ اللَّهِ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا الْآيَةَ. وَإِسْنَادُهُ عِنْدَ ابْنِ أَبِي حَاتِمٍ هَكَذَا: حَدَّثَنَا أَبُو زُرْعَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ بِشْرٍ، أَخْبَرَنِي ضِمَامٌ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا قُبَيْلٍ وَرَبِيعَةَ بْنَ سَيْفٍ الْمُغَافِرِيَّ يَقُولَانِ: كُنَّا بِرُودُسَ وَمَعَنَا فَضَالَةُ بْنُ عُبَيْدٍ الْأَنْصَارِيُّ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَهُ. قُلْتُ: وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ قَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ سَرِيَّةً فِي لَيْلَتَيْنِ بَقِيَتَا مِنَ الْمُحَرَّمِ فَلَقَوُا الْمُشْرِكِينَ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: قَاتِلُوا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ فَإِنَّهُمْ يُحَرِّمُونَ الْقِتَالَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَإِنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ نَاشَدُوهُمْ وَذَكَّرُوهُمْ بِاللَّهِ أَنْ يَعْرِضُوا لِقِتَالِهِمْ فَإِنَّهُمْ لَا يَسْتَحِلُّونَ الْقِتَالَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ إِلَّا مَنْ بَادَأَهُمْ، وإن المشركين بدءوا فَقَاتَلُوهُمْ، فَاسْتَحَلَّ الصَّحَابَةُ قِتَالُهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ فَقَاتَلُوهُمْ وَنَصَرَهُمُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَهُوَ مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ عاقَبَ الْآيَةَ قَالَ: تَعَاوَنَ الْمُشْرِكُونَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ فَأَخْرَجُوهُ، فَوَعَدَهُ اللَّهُ أَنْ يَنْصُرَهُ، وَهُوَ فِي الْقِصَاصِ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ قَالَ: الشَّيْطَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ قَالَ: يَعُدُّ الْمُصِيبَاتِ وَيَنْسَى النِّعَمَ.
Ebû Ubeyde b. Ukbe'yi kastediyor— rivayet etti ki: Şurahbîl b. es-Simt şöyle dedi: Bizim Bizans topraklarındaki bir kalede nöbetimiz ve ikametimiz uzamıştı. Yanıma Selmân —yani el-Fârisî— uğradı ve şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i [şöyle buyururken] işittim... deyip hadisi zikretti. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, sahabi olan Fedâle b. Ubeyd el-Ensârî'den nakletmişlerdir ki o Rodos'taydı; yanlarından biri öldürülmüş (şehit), diğeri [eceliyle] vefat etmiş iki cenaze geçti. İnsanlar öldürülenin yanından geçip gittiler (ona yöneldiler). Bunun üzerine Fedâle: «Neden insanların buna yönelip diğerini bıraktıklarını görüyorum?» dedi. Onlar: «Bu, Allah yolunda öldürülen kimsedir» dediler. O da şöyle dedi: «Allah'a yemin olsun ki bu ikisinin hangi çukurundan (kabrinden) diriltileceğime aldırış etmem. Allah'ın Kitabı'nı dinleyin: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenler...” ayet[ini okudu].» İbn Ebî Hâtim'in nezdinde bunun isnadı şöyledir: Bize Ebû Zür'a rivayet etti, o Zeyd b. Bişr'den, bana Dımâm haber verdi ki o Ebû Kubeyl ve Rebîa b. Seyf el-Muğâfirî'yi şöyle derlerken işitmiştir: «Biz Rodos'taydık, yanımızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Fedâle b. Ubeyd el-Ensârî de vardı...» deyip [hadisi] zikretti. Derim ki: Bunu Allah Sübhânehu'nun şu buyruğu da teyit etmektedir: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim evinden Allah'a ve Resûlü'ne hicret etmek üzere çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir”. İbn Ebî Hâtim, Mukātil'den { وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ } “Kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verirse...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Muharrem ayından iki gece kala bir seriyye gönderdi. Müşriklerle karşılaştılar. Müşrikler birbirlerine: «Muhammed'in ashabıyla savaşın; çünkü onlar haram ayda savaşmayı haram sayarlar» dediler. Muhammed'in ashabı ise kendileriyle savaşmamaları için onlara yalvarıp Allah'ı hatırlattılar; zira kendilerine ilk saldıran olmadıkça haram ayda savaşmayı helal saymıyorlardı. Müşrikler ilk saldırıyı başlatıp onlarla savaştılar. Bunun üzerine sahabi[ler] o anda onlarla savaşmayı helal gördüler, onlarla savaştılar ve Allah onlara karşı kendilerine yardım etti. Bu [rivayet] mürseldir. İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc'den { وَمَنْ عاقَبَ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına karşı yardımlaşıp onu [yurdundan] çıkardılar. Allah da ona yardım edeceğini vadetti. Bu aynı zamanda kısas hakkındadır.» İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ } “O'ndan başka yalvardıkları şeylerin ise batılın ta kendisi olduğunu...” ayeti hakkında: «[O batıl] şeytandır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Hasan['dan] { إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ } “Gerçekten insan çok nankördür” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «[İnsan] musibetleri sayar, nimetleri ise unutur.»
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٧ الى ٧٢]
[Hac Suresi (22), Ayet 67'den 72'ye]
لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧) وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١)
{ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧) وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) } “Biz her ümmete, uygulayageldikleri bir ibadet yolu (şeriat) kıldık. Öyleyse bu işte seninle asla çekişmesinler. Sen Rabbine davet et; şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin. (67) Eğer seninle mücadele ederlerse de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir.' (68) Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler hususunda kıyamet günü aranızda Allah hüküm verecektir. (69) Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde olan her şeyi bilir? Şüphesiz bu bir kitaptadır. Kuşkusuz bu, Allah'a pek kolaydır. (70) Onlar Allah'ı bırakıp, O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları şeylere tapıyorlar. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (71)”
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢) } “Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman, o inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluğu (inkârı) hemen anlarsın. Kendilerine ayetlerimizi okuyanların neredeyse üzerlerine saldıracaklar! De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vadetmiştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!' (72)”
عَادَ سُبْحَانَهُ إِلَى بَيَانِ أَمْرِ التَّكَالِيفِ مَعَ الزَّجْرِ لِمُعَاصِرِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَهْلِ الْأَدْيَانِ عَنْ مُنَازَعَتِهِ فَقَالَ:
Sübhânehu, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) çağdaşı olan din mensuplarını onunla çekişmekten men ederek dinî yükümlülükler konusunu beyan etmeye dönmüş ve şöyle buyurmuştur:
لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً أَيْ: لِكُلِّ قَرْنٍ مِنَ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ وَضَعْنَا شَرِيعَةً خَاصَّةً، بِحَيْثُ لَا تَتَخَطَّى أُمَّةٌ مِنْهُمْ شَرِيعَتَهَا الْمُعَيَّنَةَ لَهَا إلى شريعة أخرى، وَجُمْلَةُ هُمْ ناسِكُوهُ صِفَةٌ لِمَنْسِكًا، وَالضَّمِيرُ لِكُلِّ أمة، أي:
{ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً } “Biz her ümmete bir ibadet tarzı (şeriat) koyduk” yani: Geçmiş nesillerden her bir nesil için özel bir şeriat koyduk; öyle ki onlardan hiçbir ümmet, kendisi için belirlenmiş şeriatını aşıp başka bir şeriata geçemez. { هُمْ ناسِكُوهُ } “onlar ona uymaktadırlar” cümlesi { مَنْسَكاً } kelimesinin sıfatıdır; [buradaki] zamir ise “her ümmet”e aittir. Yani:
تِلْكَ الْأُمَّةُ هِيَ الْعَامِلَةُ بِهِ لَا غَيْرُهَا، فَكَانَتِ التَّوْرَاةُ مَنْسَكَ الْأُمَّةِ الَّتِي كَانَتْ مِنْ مَبْعَثِ مُوسَى إِلَى مَبْعَثِ عِيسَى، وَالْإِنْجِيلُ مَنْسَكُ الْأُمَّةِ الَّتِي مِنْ مَبْعَثِ عِيسَى إِلَى مَبْعَثِ محمد ﷺ، وَالْقُرْآنُ مَنْسَكُ الْمُسْلِمِينَ، وَالْمَنْسَكُ مَصْدَرٌ لَا اسْمُ مَكَانٍ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ هُمْ نَاسِكُوهُ، وَلَمْ يُقِلْ نَاسِكُونَ فِيهِ. وَقِيلَ: الْمَنْسَكُ مَوْضِعُ أَدَاءِ الطَّاعَةِ، وَقِيلَ:
Onunla amel eden başkası değil bizzat o ümmettir. Nitekim Tevrat, Mûsâ'nın gönderilişinden Îsâ'nın gönderilişine kadar olan ümmetin şeriatı idi; İncil, Îsâ'nın gönderilişinden Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilişine kadar olan ümmetin şeriatı idi; Kur'an ise Müslümanların şeriatıdır. Mensek (مَنْسَك) ise bir mekân ismi değil masdardır; nitekim «hüm nâsikû fîhi» denilmeyip { هُمْ ناسِكُوهُ } buyrulması buna delalet eder. Mensek'in taatin ifa edildiği yer olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
هُوَ الذَّبَائِحُ، وَلَا وَجْهَ لِلتَّخْصِيصِ، وَلَا اعْتِبَارَ بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ لِتَرْتِيبِ النَّهْيِ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْأُمَمِ الْبَاقِيَةِ آثَارُهُمْ، أَيْ: قَدْ عَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ شَرِيعَةً، وَمِنْ جُمْلَةِ الْأُمَمِ هَذِهِ الْأُمَّةُ الْمُحَمَّدِيَّةُ، وَذَلِكَ مُوجِبٌ لِعَدَمِ مُنَازَعَةِ مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ لرسول الله ﷺ وَمُسْتَلْزِمٌ لِطَاعَتِهِمْ إِيَّاهُ فِي أَمْرِ الدِّينِ، وَالنَّهْيُ إِمَّا عَلَى حَقِيقَتِهِ، أَوْ كِنَايَةً عَنْ نهيه ﷺ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى نِزَاعِهِمْ لَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
O kurbanlardır; ancak tahsis etmenin hiçbir vechi yoktur ve sebebin hususiliğine de itibar edilmez. { فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ } “Öyleyse bu işte seninle asla çekişmesinler” buyruğundaki fâ harfi, nehyin öncesine bağlanması içindir. Zamir ise izleri devam eden ümmetlere racidir; yani: Biz her ümmete bir şeriat belirledik; bu ümmetlerden biri de bu Muhammedî ümmettir. Bu durum, onlardan geriye kalanların Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile çekişmemesini gerektirir ve din hususunda ona itaat etmelerini zorunlu kılar. Nehiy ya hakiki anlamındadır ya da onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların çekişmelerine itibar etmesini yasaklamaktan kinayedir. Ez-Zeccâc demiştir ki:
إِنَّهُ نَهْيٌ لَهُ ﷺ عَنْ مُنَازَعَتِهِمْ، أَيْ: لَا تُنَازِعْهُمْ أَنْتَ، كَمَا تَقُولُ: لَا يُخَاصِمْكَ فُلَانٌ، أَيْ: لَا تُخَاصِمْهُ، وَكَمَا تَقُولُ لَا يُضَارِبَنَّكَ فُلَانٌ، أَيْ: لَا تُضَارِبْهُ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُفَاعَلَةَ تَقْتَضِي الْعَكْسَ ضِمْنًا، وَلَا يَجُوزُ: لَا يَضْرِبَنَّكَ فُلَانٌ وَأَنْتَ تُرِيدُ لَا تَضْرِبْهُ. وَحُكِيَ عَنِ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ قال في معنى الآية: «فلا ينزعنك» أَيْ: فَلَا يُجَادِلُنَّكَ. قَالَ: وَدَلَّ عَلَى هَذَا وَإِنْ جادَلُوكَ وَقَرَأَ أَبُو مِجْلِزٍ «فَلَا يَنْزِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ» أَيْ: لَا يَسْتَخِفُّنَّكَ وَلَا يَغْلِبُنَّكَ عَلَى دِينِكَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يُنازِعُنَّكَ مِنَ الْمُنَازَعَةِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ أَيْ: وَادْعُ هَؤُلَاءِ الْمُنَازِعِينَ، أَوِ ادْعُ النَّاسَ عَلَى الْعُمُومِ إِلَى دِينِ اللَّهِ وَتَوْحِيدِهِ وَالْإِيمَانِ بِهِ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ أَيْ:
Bu, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlarla çekişmesini yasaklamaktır; yani: «Sen onlarla çekişme» demektir. Nitekim senin «Falanca seninle hasımlaşmasın» yani «sen onunla hasımlaşma» ve «falanca seninle vuruşmasın» yani «sen onunla vuruşma» demen gibidir. Çünkü mufâale bâbı zımnen karşılıklılık gerektirir; oysa «Sen ona vurma» manasını kastederek «Falanca sana vurmasın» demek caiz olmaz. Ez-Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre o ayetin manası hakkında: «Seninle münazaa etmesinler» yani «seninle mücadele etmesinler» demiştir. O: { وَإِنْ جادَلُوكَ } buyruğunun buna delalet ettiğini söylemiştir. Ebû Miclez «fe lâ yenzi'unneke fi'l-emri» şeklinde okumuştur; yani «seni hafife almasınlar ve dinin konusunda sana üstün gelmesinler». Diğerleri ise münazaadan türeyen { يُنازِعُنَّكَ } şeklinde okumuşlardır. { وَادْعُ إِلى رَبِّكَ } “Sen Rabbine davet et” yani bu çekişenleri veya genel olarak insanları Allah'ın dinine, O'nun tevhidini ikrara ve O'na imana davet et. { إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin” yani:
طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ وَإِنْ جادَلُوكَ أَيْ: وَإِنْ أَبَوْا إِلَّا الْجِدَالَ بعد البيان لهم وَظُهُورِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ أَيْ: فَكِلْ أَمْرَهُمْ إِلَى اللَّهِ، وَقُلْ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلَ الْمُشْتَمِلَ عَلَى الْوَعِيدِ اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ أَيْ: بَيْنِ الْمُسْلِمِينَ وَالْكَافِرِينَ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ مِنْ أَمْرِ الدِّينِ فَيَتَبَيَّنُ حِينَئِذٍ الْحَقُّ مِنَ الْبَاطِلِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَعْلِيمٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ بِمَا يَنْبَغِي لَهُمْ أَنْ يُجِيبُوا بِهِ مَنْ أَرَادَ الْجِدَالَ بِالْبَاطِلِ، وَقِيلَ: إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ، وَجُمْلَةُ أَلَمْ تَعْلَمْ مُسْتَأْنَفَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ، أَيْ: قَدْ عَلِمْتَ يَا مُحَمَّدُ وتيقنت أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ مَا أَنْتُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ إِنَّ ذلِكَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِنْ مَعْلُومَاتِهِ فِي كِتابٍ أَيْ: مَكْتُوبٌ عِنْدَهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ أَيْ: إِنَّ الْحُكْمَ مِنْهُ سُبْحَانَهُ بَيْنَ عِبَادِهِ فِيمَا يَخْتَلِفُونَ فِيهِ يَسِيرٌ عَلَيْهِ غَيْرُ عَسِيرٍ، أَوْ إِنَّ إِحَاطَةَ عِلْمِهِ بِمَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ يَسِيرٌ عَلَيْهِ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً هَذَا حِكَايَةٌ لِبَعْضِ فَضَائِحِهِمْ، أَيْ: إِنَّهُمْ يَعْبُدُونَ أَصْنَامًا لَمْ يَتَمَسَّكُوا فِي عِبَادَتِهَا بِحُجَّةٍ نَيِّرَةٍ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ مِنْ دَلِيلِ عَقْلٍ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ ذَلِكَ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ يَنْصُرُهُمْ وَيَدْفَعُ عَنْهُمْ عَذَابَ اللَّهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي آلِ عِمْرَانَ. وَجُمْلَةُ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ مَعْطُوفَةٌ عَلَى «يَعْبُدُونَ» ، وَانْتِصَابُ «بَيِّنَاتٍ» عَلَى الْحَالِ، أَيْ: حَالَ كَوْنِهَا وَاضِحَاتٍ ظَاهِرَاتِ الدَّلَالَةِ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ أَيِ: الْأَمْرَ الَّذِي يُنْكَرُ، وهو غضبهم وعبوسهم عند سماعها، أَوِ الْمُرَادُ بِالْمُنْكَرِ الْإِنْكَارُ، أَيْ: تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ إِنْكَارَهَا، وَقِيلَ: هُوَ التَّجَبُّرُ وَالتَّرَفُّعُ، وَجُمْلَةُ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا ذَلِكَ المنكر
İçinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru bir yol üzerindesin. { وَإِنْ جادَلُوكَ } “Eğer seninle mücadele ederlerse” yani kendilerine açıklama yapıldıktan ve aleyhlerine hüccet ortaya konduktan sonra mücadeleden başka bir şeye yanaşmazlarsa, { فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } “de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir.'” yani onların işini Allah'a havale et ve onlara tehdit içeren bu sözü söyle. { اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ } “Allah aranızda hüküm verecektir” yani kıyamet gününde din hususunda { يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler hususunda” Müslümanlar ile kâfirler arasında hükmedecektir ve o zaman hak batıldan ayrışacaktır. Bu ayette, batıl ile mücadele etmek isteyene karşı bu ümmetin nasıl cevap vermesi gerektiğine dair bir talim vardır. Bunun kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. { أَلَمْ تَعْلَمْ } “Bilmez misin?” cümlesi müstakil (müste'nefe) olup öncesinin içeriğini tekit etmektedir; soru ise takrir içindir; yani: Ey Muhammed, sen kesin olarak bildin ve yakinen anladın ki { أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Allah, gökte ve yerde olan her şeyi bilir”; aranızda ihtilaf ettiğiniz şeyler de buna dâhildir. { إِنَّ ذلِكَ } O'nun bildiklerinden gökte ve yerde olanlar { فِي كِتابٍ } “bir kitaptadır” yani O'nun katında Ümmü'l-Kitâb'da yazılıdır. { إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Kuşkusuz bu, Allah'a pek kolaydır” yani Sübhânehu'nun kulları arasında ihtilaf ettikleri hususlarda hüküm vermesi O'na pek kolaydır, asla zor değildir; yahut gökte ve yerde olanları ilminin kuşatması O'na pek kolaydır. { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “Onlar Allah'ı bırakıp, O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği şeylere tapıyorlar”. Bu onların rezilliklerinden bir kısmının hikâye edilmesidir; yani onlar kendilerine ibadet etme hususunda Allah Sübhânehu'dan apaçık hiçbir delile tutunmadıkları putlara tapmaktadırlar; { وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ } “ve kendilerinin de hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları” yani bunun hiçbir şekilde caiz olduğuna delalet eden akli bir delile dayanmadıkları şeylere [tapıyorlar]; { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” kendilerine yardım edecek ve Allah'ın azabını kendilerinden savuşturacak hiçbir yardımcıları yoktur. Bu ayet hakkındaki açıklama daha önce Âl-i İmrân'da geçmişti. { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ } “Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman” cümlesi «ya'budûne» üzerine matuftur; «beyyinâtin» kelimesinin mansûb oluşu hâl olması sebebiyledir; yani delaleti apaçık ve aşikâr iken. { تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ } “o inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluğu (inkârı) hemen anlarsın” yani inkâr edilen şeyi [anlarsın] ki o da ayetleri işittikleri andaki öfkeleri ve asık suratlılıklarıdır; yahut münkerden maksat inkârdır, yani yüzlerinde ayetleri inkâr ettiklerini anlarsın. Bunun zorbalık ve kibirlenme olduğu da söylenmiştir. { يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا } “Kendilerine ayetlerimizi okuyanların neredeyse üzerlerine saldıracaklar” cümlesi, takdiri bir soruya cevap olarak gelen müstakil bir cümledir (müste'nefedir); sanki: «Yüzlerinde anlaşılan o münker nedir?» denilmiş,
الَّذِي يُعْرَفُ فِي وُجُوهِهِمْ؟ فَقِيلَ: يَكَادُونَ يَسْطُونَ، أَيْ: يَبْطِشُونَ، وَالسَّطْوَةُ: شِدَّةُ الْبَطْشِ، يُقَالُ:
Bunun üzerine: «Neredeyse saldıracaklar», yani şiddetle yakalayacaklar denilmiştir. Satve (السَّطْوَةُ): Şiddetli yakalayıştır (saldırmaktır). Denir ki:
سَطَا بِهِ يَسْطُو إِذَا بَطَشَ بِهِ بِضَرْبٍ، أَوْ شَتْمٍ، أَوْ أَخْذٍ بِالْيَدِ، وَأَصْلُ السَّطْوِ: الْقَهْرُ.
"Satâ bihî yestû" (سَطَا بِهِ يَسْطُو), vurarak, söverek veya eliyle yakalayarak ona saldırdığı zaman söylenir. Satv (السطو) kelimesinin aslı ise kahretmek (zorla alt etmek) demektir.
وَهَكَذَا تَرَى أَهْلَ الْبِدَعِ الْمُضِلَّةِ إِذَا سَمِعَ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ مَا يَتْلُوهُ الْعَالِمُ عَلَيْهِمْ مِنْ آيَاتِ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ، أَوْ مِنَ السُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ، مُخَالِفًا لِمَا اعْتَقَدَهُ مِنَ الْبَاطِلِ وَالضَّلَالَةِ رَأَيْتَ فِي وَجْهِهِ مِنَ الْمُنْكَرِ مَا لَوْ تَمَكَّنَ مِنْ أَنْ يَسْطُوَ بِذَلِكَ الْعَالِمِ لَفَعَلَ بِهِ مَا لَا يَفْعَلُهُ بِالْمُشْرِكِينَ، وَقَدْ رَأَيْنَا وَسَمِعْنَا مِنْ أَهْلِ الْبِدَعِ مَا لَا يُحِيطُ بِهِ الْوَصْفُ، وَاللَّهُ نَاصِرُ الْحَقِّ، وَمُظْهِرُ الدِّينِ، وَدَاحِضُ الْبَاطِلِ، وَدَامِغُ الْبِدَعِ، وَحَافِظُ الْمُتَكَلِّمِينَ بِمَا أَخَذَهُ عَلَيْهِمُ الْمُبَيِّنِينَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ، وَهُوَ حَسْبُنَا وَنِعْمَ الْوَكِيلُ.
İşte saptırıcı bidat ehlini de böyle görürsün; onlardan biri, bir âlimin kendilerine Aziz Kitap'ın ayetlerinden veya sahih sünnetten, kendi inandığı bâtıl ve sapıklığa aykırı bir şey okuduğunu işittiğinde, yüzünde öyle bir münker (öfke ve hoşnutsuzluk) görürsün ki şayet o âlime saldırmaya gücü yetseydi, müşriklere bile yapmadığı şeyi ona yapardı. Nitekim bidat ehlinden tarif edilemeyecek şeyler görüp işittik. Allah hakkın yardımcısı, dinin galip kılıcısı, bâtılın yok edicisi, bidatlerin ezicisi ve insanlara kendilerine indirileni açıklayıp Allah'ın kendilerinden aldığı ahdi yerine getiren ilim ehlinin koruyucusudur. O bize yeter, O ne güzel vekildir.
ثُمَّ أَمَرَ رَسُولَهُ أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ أَيْ: أُخَبَّرُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ الَّذِي فِيكُمْ مِنَ الْغَيْظِ عَلَى مَنْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ وَمُقَارَبَتُكُمْ لِلْوُثُوبِ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ النَّارُ الَّتِي أَعَدَّهَا اللَّهُ لَكُمْ، فَالنَّارُ مُرْتَفِعَةٌ عَلَى أَنَّهَا خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالْجُمْلَةُ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا هَذَا الْأَمْرُ الَّذِي هُوَ شَرٌّ مِمَّا نُكَابِدُهُ وَنُنَاهِدُهُ عِنْدَ سَمَاعِنَا مَا تَتْلُوهُ عَلَيْنَا؟ فَقَالَ هُوَ: النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقِيلَ: إِنَّ النَّارَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ جُمْلَةُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَفَأُخَبِّرُكُمْ بِشَرٍّ مِمَّا يَلْحَقُ تَالِي الْقُرْآنِ مِنْكُمْ مِنَ الْأَذَى وَالتَّوَعُّدِ لَهُمْ وَالتَّوَثُّبِ عَلَيْهِمْ، وَقُرِئَ «النَّارَ» بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ أَعْنِي، وَقُرِئَ بِالْجَرِّ بَدَلًا مِنْ شَرٍّ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ أَيِ: الْمَوْضِعُ الَّذِي تَصِيرُونَ إِلَيْهِ، وَهُوَ النَّارُ.
Sonra Resûlüne onlara cevap vermesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ } “De ki: Size bildireyim mi?” yani size haber vereyim mi; { بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ } “bundan daha kötüsünü” yani Allah'ın ayetlerini size okuyan kimseye karşı içinizde hissettiğiniz öfkeden ve onların üzerine atılmaya yeltenmenizden daha kötüsünü; o da Allah'ın sizin için hazırladığı ateştir. «en-Nâr» (ateş) kelimesi mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfûdur. Bu cümle, sanki şöyle denilmiş gibi takdiri bir sorunun cevabıdır: «Bize okuduğun şeyleri işittiğimizde çektiğimiz ve katlandığımız bu sıkıntıdan daha kötü olan o şey nedir?» Bunun üzerine Allah şöyle buyurmuştur: { النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ateştir; Allah onu inkâr edenlere vaad etmiştir.” «en-Nâr» kelimesinin mübteda, { وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } cümlesinin ise onun haberi olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: «Kur'an okuyan kişiye sizden ulaşan eziyet, tehdit ve üzerlerine saldırmaktan daha kötüsünü size haber vereyim mi?» «en-Nâr» kelimesi "a'nî" (kastediyorum) takdiriyle mensûb olarak da okunmuştur; «şerrin» kelimesinden bedel olarak mecrûr da okunmuştur. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir varış yeridir!” yani varacağınız o yer ne kötüdür ki o da ateştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: هُمْ ناسِكُوهُ قَالَ: يَعْنِي هُمْ ذَابِحُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ يَعْنِي فِي أَمْرِ الذَّبْحِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ قَوْلُ أَهْلِ الشِّرْكِ: أَمَّا مَا ذَبَحَ اللَّهُ بِيَمِينِهِ فَلَا تَأْكُلُوهُ، وَأَمَّا مَا ذَبَحْتُمْ بِأَيْدِيكُمْ فَهُوَ حَلَالٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ لمسيرة مِائَةِ عَامٍ، وَقَالَ لِلْقَلَمِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ وَهُوَ عَلَى الْعَرْشِ: اكْتُبْ، قَالَ: مَا أَكْتُبُ؟ قَالَ: عِلْمِي فِي خَلْقِي إِلَى يَوْمِ تَقُومُ السَّاعَةُ، فَجَرَى الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَذَلِكَ قوله للنبي ﷺ: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ يَعْنِي مَا فِي السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَالْأَرَضِينَ السَّبْعِ إِنَّ ذلِكَ الْعِلْمُ فِي كِتابٍ يَعْنِي فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مَكْتُوبٌ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرَضِينَ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ يَعْنِي: هَيِّنٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عباس يَكادُونَ يَسْطُونَ يبطشون.
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { هُمْ ناسِكُوهُ } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Yani kurbanı kesecek olanlar onlardır. { فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ } «Öyleyse bu işte seninle asla çekişmesinler», yani kurban kesme konusunda.” Abd b. Humeyd de İkrime'den benzerini nakletmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de Mücâhid'den yine benzerini nakletmişlerdir. İbnu'l-Münzir, Mücâhid'in şöyle dediğini nakletmiştir: “{ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ } şirk ehlinin: «Allah'ın sağ eliyle kestiğini yemiyorsunuz da kendi ellerinizle kestiğiniz helal oluyor, öyle mi?» sözüdür.” İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Allah Levh-i Mahfûz'u yüz yıllık bir mesafe genişliğinde yarattı. Henüz mahlukatı yaratmadan önce Arş'ın üzerindeyken kaleme: «Yaz!» buyurdu. Kalem: «Ne yazayım?» dedi. Allah: «Kıyamet kopacağı güne kadar mahlukatım hakkındaki ilmimi» buyurdu. Bunun üzerine kalem, kıyamet gününe kadar Allah'ın ilminde olacak olan şeyleri yazdı. İşte Allah'ın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediği şu sözün manası budur: { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ } «Bilmez misin ki Allah gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir?» Yani yedi kat gökte ve yedi kat yerde olanları. { إِنَّ ذلِكَ } Bu ilim { فِي كِتابٍ } «şüphesiz bir kitaptadır», yani gökleri ve yerleri yaratmadan önce Levh-i Mahfûz'da yazılmıştır. { إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } «Şüphesiz bu, Allah'a çok kolaydır», yani pek basittir.” İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: “{ يَكادُونَ يَسْطُونَ }, şiddetle yakalamak isterler demektir.”
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٣ الى ٧٨]
[Hac Suresi (22): Ayetler 73-78]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤) اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤) اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧) } “Ey insanlar! Bir temsil getirildi; şimdi onu dinleyin: Şüphesiz Allah'tan başka yalvardıklarınız, hepsi bunun için bir araya gelseler dahi bir sinek bile yaratamazlar. Eğer sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa, bunu ondan geri kurtaramazlar. İsteyen de aciz, istenen de! (73) Onlar Allah'ı O'na yaraşır şekilde takdir edemediler. Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, mutlak galiptir. (74) Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (75) O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (76) Ey iman edenler! Rükû edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz. (77)”
وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)
{ وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨) } “Ve Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihad edin. O sizi seçti ve dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi; babanız İbrahim'in dininde [olduğu gibi]. O, bundan önce de bunda da size 'Müslümanlar' adını verdi ki Resûl sizin üzerinize şahit olsun, siz de insanlar üzerine şahitler olasınız. Artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah'a sımsıkı sarılın. O sizin mevlanızdır. O ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır! (78)”
قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً قَالَ الْأَخْفَشُ: لَيْسَ ثَمَّ مَثَلٌ، وَإِنَّمَا الْمَعْنَى ضَرَبُوا لِي مَثَلًا فَاسْتَمِعُوا قَوْلَهُمْ، يَعْنِي أَنَّ الْكُفَّارَ جَعَلُوا لِلَّهِ مَثَلًا بِعِبَادَتِهِمْ غَيْرَهُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: جَعَلُوا لِي شَبَهًا فِي عِبَادَتِي فاستمعوا خبر هذا الشبه. وقال القتبي: إِنَّ الْمَعْنَى:
Allah'ın { يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ } “Ey insanlar! Bir temsil getirildi” sözü, { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } ayetiyle bağlantılıdır. Ahfeş şöyle demiştir: “Burada [klasik anlamda] bir mesel yoktur; mana şudur: Bana bir benzer koştular, öyleyse onların sözünü dinleyin. Yani kâfirler O'ndan başkasına ibadet etmekle Allah'a bir benzer koştular. Sanki Allah şöyle buyurmuştur: Bana ibadette bir benzer koştular, öyleyse bu benzerin haberini dinleyin.” Kutebî ise şöyle demiştir: Mana şudur:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَثَلُ مَنْ عَبَدَ آلِهَةً لَمْ تَسْتَطِعْ أَنْ تَخْلُقَ ذُبَابًا، وَإِنْ سَلَبَهَا شَيْئًا لَمْ تَسْتَطِعْ أَنْ تَسْتَنْقِذَهُ مِنْهُ. قَالَ النَّحَّاسُ:
«Ey insanlar! Bir sinek bile yaratamayan ve sinek kendisinden bir şey kapıp kaçırdığında onu ondan geri kurtaramayan ilahlara tapan kimsenin durumu budur.» Nehhas şöyle demiştir:
الْمَعْنَى ضَرَبَ اللَّهُ ﷿ لِمَا يَعْبُدُونَهُ مِنْ دُونِهِ مَثَلًا. قَالَ: وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِيهِ، أَيْ: بَيَّنَ اللَّهُ لَكُمْ شَبَهًا وَلِمَعْبُودِكُمْ. وَأَصْلُ الْمَثَلِ: جُمْلَةٌ مِنَ الْكَلَامِ مُتَلَقَّاةٌ بِالرِّضَا وَالْقَبُولِ، مُسَيَّرَةٌ فِي النَّاسِ، مُسْتَغْرَبَةٌ عِنْدَهُمْ، وَجَعَلُوا مَضْرِبَهَا مَثَلًا لِمَوْرِدِهَا، ثُمَّ قَدْ يَسْتَعِيرُونَهَا لِلْقِصَّةِ أَوِ الْحَالَةِ أَوِ الصِّفَةِ الْمُسْتَغْرَبَةِ لِكَوْنِهَا مُمَاثِلَةً لَهَا فِي الْغَرَابَةِ كَهَذِهِ الْقِصَّةِ الْمَذْكُورَةِ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَالْمُرَادُ بِمَا يَدْعُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ: الْأَصْنَامُ الَّتِي كَانَتْ حَوْلَ الْكَعْبَةِ وَغَيْرِهَا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمُ السَّادَةُ الَّذِينَ صَرَفُوهُمْ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ لِكَوْنِهِمْ أَهْلَ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ فِيهِمْ. وَقِيلَ: الشَّيَاطِينُ الَّذِينَ حَمَلُوهُمْ عَلَى مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَالْأَوَّلُ أَوْفَقُ بِالْمَقَامِ وَأَظْهَرُ فِي التَّمْثِيلِ، وَالذُّبَابُ: اسْمٌ لِلْوَاحِدِ يُطْلَقُ عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، وَجَمْعُ الْقِلَّةِ أَذِبَّةٌ، وَالْكَثْرَةِ ذِبَّانٌ، مِثْلُ غُرَابٍ وَأَغْرِبَةٍ وَغِرْبَانٍ، وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الذُّبَابُ مَعْرُوفٌ الْوَاحِدُ ذُبَابَةٌ. وَالْمَعْنَى: لَنْ يَقْدِرُوا عَلَى خَلْقِهِ مَعَ كَوْنِهِ صَغِيرَ الْجِسْمِ حَقِيرَ الذَّاتِ. وَجُمْلَةُ وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةٍ أُخْرَى شَرْطِيَّةٍ مَحْذُوفَةٍ، أَيْ: لَوْ لَمْ يَجْتَمِعُوا لَهُ لَنْ يَخْلُقُوهُ وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ، وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَنْ يَخْلُقُوهُ وَهُمَا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: لَنْ يَخْلُقُوهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ كَمَالَ عَجْزِهِمْ وَضَعْفَ قُدْرَتِهِمْ، فَقَالَ: وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ أَيْ. إِذَا أَخَذَ مِنْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى تَخْلِيصِهِ مِنْهُ لِكَمَالِ عَجْزِهِمْ وَفَرْطِ ضعفهم، والاستنقاذ والإنقاذ:
“Mana: Allah Azze ve Celle O'ndan başka taptıkları şeyler için bir mesel getirdi demektir.” Nehhas: “Bu, bu konuda söylenenlerin en güzelidir. Yani Allah size ve taptığınız şeylere dair bir benzeri açıkladı” demiştir. Meselin aslı: İnsanlar arasında kabul görüp benimsenen, dillerde dolaşan, onlara ilginç gelen ve asıl söylendiği yer (madrab), ilk ortaya çıktığı olaya (mevrid) örnek kılınan söz dizisidir. Daha sonra bu kelime, bu ayette zikredilen kıssa gibi, gariplikte ona benzediği için garip bir kıssa, durum veya nitelik için ödünç (istiare) olarak kullanılır. Allah'tan başka yalvardıkları şeylerden maksat: Kâbe'nin etrafında ve başka yerlerde bulunan putlardır. Kendilerini Allah'a itaatten çeviren efendileri olduğu da söylenmiştir; zira onlar aralarında hüküm ve karar sahibi kimselerdir. Kendilerini Allah'a isyana sevk eden şeytanlar olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş makama daha uygun ve temsil açısından daha açıktır. Zübâb (ذُبَاب), tekil bir isim olup hem erkeğe hem dişiye verilir; cemi kılleti (azlık çoğulu) ezibbe (أَذِبَّة), çokluk çoğulu ise zibbân (ذِبَّان) gelir; tıpkı gurâb, ağribe ve gırbân gibi. Cevherî ise şöyle demiştir: Zübâb (sinek) bilinmektedir, tekili zübâbe (ذُبَابَة) gelir. Mana: Cisminin küçüklüğüne ve zatının hakirliğine rağmen onu asla yaratmaya güç yetiremezler demektir. { وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } “hepsi bunun için bir araya gelseler dahi” cümlesi, mahzuf başka bir şart cümlesine matuftur; yani: Onun için bir araya gelmeseler de onu asla yaratamazlar, onun için bir araya gelseler de... Cevap mahzuftur ve takdiri şöyledir: Onu asla yaratamazlar. Bu iki cümle hâl olarak mahallen mansûbtur; yani her hâlükârda onu asla yaratamazlar. Sonra Sübhânehu onların mutlak acziyetini ve güçlerinin zayıflığını açıklayarak şöyle buyurdu: { وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ } “Eğer sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa, bunu ondan geri kurtaramazlar.” Yani sinek onlardan herhangi bir şeyi aldığında, tam acziyetleri ve aşırı zayıflıkları sebebiyle onu sinekten kurtarmaya güç yetiremezler. İstinkâz (اَلِاسْتِنْقَاذُ) ve inkâz (اَلْإِنْقَاذُ):
التخليص، وَإِذَا عَجَزُوا عَنْ خَلْقِ هَذَا الْحَيَوَانِ الضَّعِيفِ، وَعَنِ اسْتِنْقَاذِ مَا أَخَذَهُ عَلَيْهِمْ، فَهُمْ عَنْ غَيْرِهِ مِمَّا هُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ جُرْمًا وَأَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً أَعْجَزُ وَأَضْعَفُ. ثُمَّ عَجِبَ سُبْحَانَهُ مِنْ ضَعْفِ الْأَصْنَامِ وَالذُّبَابِ، فَقَالَ:
Kurtarmak (çekip almak) demektir. Onlar bu zayıf hayvanı yaratmaktan ve onun kendilerinden aldığını geri kurtarmaktan aciz olunca, cisimce ondan daha büyük ve güççe ondan daha kuvvetli olan diğer mahlukatı yaratmaktan ve onlara karşı koymaktan çok daha aciz ve çok daha zayıftırlar. Sonra Sübhânehu putların ve sineğin zayıflığına dikkat çekerek (hayret ifade ederek) şöyle buyurdu:
ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ فَالصَّنَمُ كَالطَّالِبِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَطْلُبُ خَلْقَ الذُّبَابِ أَوْ يَطْلُبُ اسْتِنْقَاذَ مَا سَلَبَهُ مِنْهُ، وَالْمَطْلُوبُ الذُّبَابُ. وَقِيلَ: الطَّالِبُ عَابِدُ الصَّنَمِ، وَالْمَطْلُوبُ الصَّنَمُ. وَقِيلَ: الطَّالِبُ الذُّبَابُ وَالْمَطْلُوبُ الْآلِهَةُ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ عَبَدُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً عَاجِزَةً إِلَى هَذِهِ الْغَايَةِ فِي الْعَجْزِ مَا عَرَفُوا اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ، فَقَالَ: مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ أَيْ: مَا عَظَّمُوهُ حَقَّ تَعْظِيمِهِ، وَلَا عَرَفُوهُ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ، حَيْثُ جَعَلُوا هَذِهِ الْأَصْنَامَ شُرَكَاءَ لَهُ مَعَ كَوْنِ حَالِهَا هَذَا الْحَالَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْأَنْعَامِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَلَى خَلْقِ كُلِّ شَيْءٍ عَزِيزٌ غَالِبٌ لَا يُغَالِبُهُ أَحَدٌ، بِخِلَافِ آلِهَةِ الْمُشْرِكِينَ، فَإِنَّهَا جَمَادٌ لَا تَعْقِلُ وَلَا تَنْفَعُ وَلَا
{ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ } “İsteyen de aciz, istenen de!” Put, sineği yaratmayı istemesi veya kendisinden kaptığı şeyi geri kurtarmayı istemesi bakımından isteyen (tâlib) gibidir; istenen (matlûb) ise sinektir. İsteyenin puta tapan kişi, istenenin ise put olduğu da söylenmiştir. İsteyenin sinek, istenenin ise ilahlar olduğu da söylenmiştir. Sonra Sübhânehu, Allah'tan başka bu derece aciz ilahlara tapan müşriklerin Allah'ı hakkıyla tanıyamadıklarını açıklayarak şöyle buyurdu: { مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı O'na yaraşır şekilde takdir edemediler.” Yani durumları bu halde olan putları O'na ortak koştukları için, Allah'ı lâyıkıyla yüceltmediler ve O'nu hakkıyla tanıyamadılar. Bu konudaki açıklama daha önce el-En'âm'da geçmişti. { إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ } “Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir” her şeyi yaratmaya gücü yeter; { عَزِيزٌ } “mutlak galiptir” hiçbir kimsenin kendisine üstün gelemeyeceği galiptir. Müşriklerin ilahları ise böyle değildir; çünkü onlar akıl etmeyen, fayda vermeyen,
تَضُرُّ وَلَا تَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ. ثُمَّ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ مَا يَعْتَقِدُونَهُ فِي النُّبُوَّاتِ وَالْإِلَهِيَّاتِ فَقَالَ: اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا كَجِبْرِيلَ وَإِسْرَافِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَعِزْرَائِيلَ وَيصطفي أَيْضًا رُسُلًا مِنَ النَّاسِ وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ، فَيُرْسِلُ الْمَلَكَ إِلَى النَّبِيِّ، وَالنَّبِيَّ إِلَى النَّاسِ، أَوْ يُرْسِلُ الْمَلَكَ لَقَبْضِ أَرْوَاحِ مَخْلُوقَاتِهِ، أَوْ لِتَحْصِيلِ مَا ينفعكم، أَوْ لِإِنْزَالِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ لِأَقْوَالِ عِبَادِهِ بَصِيرٌ بِمَنْ يَخْتَارُهُ مِنْ خَلْقِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ أَيْ: مَا قَدَّمُوا مِنَ الْأَعْمَالِ وَمَا يَتْرُكُونَهُ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ . وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ لَا إِلَى غَيْرِهِ، وَلَمَّا تَضَمَّنَ مَا ذَكَرَهُ- مِنْ أَنَّ الْأُمُورَ تُرْجَعُ إِلَيْهِ- الزَّجْرَ لِعِبَادِهِ عَنْ مَعَاصِيهِ، وَالْحَضَّ لهم على طاعاته صرح بالمقصود، فقال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا أَيْ: صَلُّوا الصَّلَاةَ الَّتِي شَرَعَهَا اللَّهُ لَكُمْ، وَخَصَّ الصَّلَاةَ لِكَوْنِهَا أَشْرَفَ الْعِبَادَاتِ.
zarar dokundurmayan ve hiçbir şeye gücü yetmeyen cansız varlıklardır. Sonra Sübhânehu onların peygamberlikler ve ilahiyat konusundaki inançlarını reddetmek isteyerek şöyle buyurdu: { اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً } “Allah meleklerden elçiler seçer” Cebrail, İsrafil, Mikail ve Azrail gibi; { وَمِنَ النَّاسِ } “ve insanlardan da [elçiler seçer]” ki onlar da peygamberlerdir. Böylece meleği peygambere, peygamberi de insanlara elçi olarak gönderir; yahut meleği mahlukatının ruhlarını kabzetmek veya size fayda verecek şeyleri gerçekleştirmek ya da onların üzerine azabı indirmek için gönderir. { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir” kullarının sözlerini; { بَصِيرٌ } “hakkıyla görendir” yarattıklarından kimi seçeceğini. { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir.” Yani önceden işledikleri amelleri ve geride bıraktıkları hayır ve şerleri bilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ } «Önden gönderdiklerini ve eserlerini yazarız» buyurmuştur. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür” başkasına değil. Bütün işlerin Kendisine döndürüleceği yönündeki bu beyan, kullarını isyanlardan sakındırmayı ve itaatlere teşvik etmeyi içerince, asıl maksadı açıkça belirterek şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } “Ey iman edenler! Rükû edin, secde edin” yani Allah'ın sizin için meşru kıldığı namazı kılın. İbadetlerin en şereflisi olduğu için namazı özellikle zikretmiştir.
ثُمَّ عَمَّمَ فَقَالَ: وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ أَيِ: افْعَلُوا جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْعِبَادَةِ الَّتِي أَمَرَكُمُ اللَّهُ بِهَا وَافْعَلُوا الْخَيْرَ أَيْ: مَا هُوَ خَيْرٌ، وَهُوَ أَعَمُّ مِنَ الطَّاعَةِ الْوَاجِبَةِ وَالْمَنْدُوبَةِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْخَيْرِ هُنَا الْمَنْدُوبَاتُ. ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أَيْ: إِذَا فَعَلْتُمْ هَذِهِ كُلَّهَا رَجَوْتُمُ الْفَلَاحَ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ مَوَاطِنِ سُجُودِ التِّلَاوَةِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَمَنْ وَافَقَهُ، لَا عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ فُضِّلَتْ بِسَجْدَتَيْنِ، وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى ثُبُوتِ السُّجُودِ عِنْدَ تِلَاوَةِ هَذِهِ الْآيَةِ. ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِمَا هُوَ سَنَامُ الدِّينِ وَأَعْظَمُ أَعْمَالِهِ، فَقَالَ:
Sonra kapsamı genişleterek şöyle buyurdu: { وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinize kulluk edin” yani Allah'ın size emrettiği ibadetlerin her türlüsünü yapın; { وَافْعَلُوا الْخَيْرَ } “ve hayır işleyin” yani hayır olan şeyleri [yapın]. Bu ifade vacip ve mendup itaatlerden daha geneldir. Buradaki hayırdan maksadın menduplar (nafileler) olduğu da söylenmiştir. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “ki kurtuluşa eresiniz.” Yani bütün bunları yaptığınız takdirde kurtuluşu umarsınız. Bu ayet, Şâfiî ve ona muvafakat edenlere göre tilavet secdesi yerlerindendir; Ebû Hanîfe ve onun görüşünü benimseyenlere göre ise öyle değildir. Bu surenin iki secde ile faziletli kılındığı daha önce geçmişti; bu da bu ayetin tilavetinde secdetenin sabit olduğuna delildir. Sonra onlara dinin zirvesi ve amellerinin en büyüğü olan şeyi emrederek şöyle buyurdu:
وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ أَيْ: فِي ذَاتِهِ وَمِنْ أَجْلِهِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ، وَهُوَ الْغَزْوُ لِلْكُفَّارِ وَمُدَافَعَتُهُمْ إِذَا غَزَوْا بِلَادَ الْمُسْلِمِينَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْجِهَادِ هُنَا امْتِثَالُ مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، أَوِ امْتِثَالُ جَمِيعِ مَا أَمَرَ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ عَلَى الْعُمُومِ، وَمَعْنَى حَقَّ جِهادِهِ الْمُبَالَغَةُ فِي الْأَمْرِ بِهَذَا الْجِهَادِ لِأَنَّهُ أَضَافَ الْحَقَّ إِلَى الْجِهَادِ، وَالْأَصْلُ إِضَافَةُ الْجِهَادِ إِلَى الْحَقِّ، أَيْ: جِهَادًا خَالِصًا لِلَّهِ، فَعَكَسَ ذَلِكَ لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ، وَأَضَافَ الْجِهَادَ إِلَى الضَّمِيرِ اتِّسَاعًا، أَوْ لِاخْتِصَاصِهِ بِهِ سُبْحَانَهُ مِنْ حَيْثُ كَوْنِهِ مَفْعُولًا لَهُ وَمِنْ أَجْلِهِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِحَقِّ جِهَادِهِ هُوَ أَنْ لَا تَخَافُوا فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ اسْتِفْرَاغُ مَا فِي وُسْعِهِمْ فِي إِحْيَاءِ دِينِ اللَّهِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ:
{ وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ } “Ve Allah uğrunda cihad edin” yani O'nun zatı uğrunda ve O'nun rızası için. Bundan maksat büyük cihaddır ki o da kâfirlerle savaşmak ve Müslümanların beldelerine saldırdıklarında onları defetmektir. Buradaki cihaddan maksadın, bir önceki ayette Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri yerine getirmek olduğu da söylenmiştir; yahut genel anlamda emrettiği ve nehyettiği her şeye uymaktır. { حَقَّ جِهادِهِ } “hakkıyla” ifadesinin anlamı, bu cihad emrinde mübalağadır; zira «hakk» kelimesini «cihad»a izafe etmiştir. Asıl olan ise cihadın hakka izafe edilmesidir; yani «Allah için ihlaslı bir cihad» demektir. Mübalağa kastıyla bunu tersine çevirmiştir. Cihadı genişletme (ittisa') yoluyla zamire izafe etmiştir yahut O'nun için yapılan ve O'nun rızasına yönelik bir fiil olması bakımından Sübhânehu'ya has kılındığı içindir. «Hakka cihâdihî»den maksadın Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmamanız olduğu söylenmiştir. Ondan maksadın Allah'ın dinini ihya etme hususunda güçlerinin yettiği her şeyi harcamaları olduğu da söylenmiştir. Mukâtil ve Kelbî şöyle demiştir:
إِنَّ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ مَنْسُوخٌ بِذَلِكَ، وَرُدَّ ذَلِكَ بِأَنَّ التَّكْلِيفَ مَشْرُوطٌ بِالْقُدْرَةِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْمَصِيرِ إِلَى النَّسْخِ. ثُمَّ عَظَّمَ سُبْحَانَهُ شَأْنَ الْمُكَلَّفِينَ بِقَوْلِهِ: هُوَ اجْتَباكُمْ أَيِ: اخْتَارَكُمْ لِدِينِهِ، وَفِيهِ تَشْرِيفٌ لَهُمْ عَظِيمٌ. ثُمَّ لَمَّا كَانَ فِي التَّكْلِيفِ مَشَقَّةٌ عَلَى النَّفْسِ فِي بَعْضِ الْحَالَاتِ قَالَ: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ أَيْ: مِنْ ضِيقٍ وَشِدَّةٍ.
Bu ayet, { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” ayetiyle neshedilmiştir; nitekim { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Allah'tan O'na yaraşır şekilde hakkıyla korkun” ayeti de bununla neshedilmiştir. Bu görüş, mükellefiyetin güç yetirmeye bağlı olduğu, dolayısıyla nesh yoluna gitmeye gerek olmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Sonra Sübhânehu, mükelleflerin şanını şu sözüyle yüceltti: { هُوَ اجْتَباكُمْ } “O sizi seçti” yani sizi dini için seçti; bunda onlar için büyük bir şereflendirme vardır. Sonra mükellefiyette bazı durumlarda nefse zorluk olabildiği için şöyle buyurdu: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “ve dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” yani hiçbir darlık ve zorluk [yüklemedi].
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا الْحَرَجِ الَّذِي رَفَعَهُ اللَّهُ، فَقِيلَ: هُوَ مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ وَمِلْكِ الْيَمِينِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ قَصْرُ الصَّلَاةِ، وَالْإِفْطَارُ لِلْمُسَافِرِ، وَالصَّلَاةُ بِالْإِيمَاءِ عَلَى مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى غَيْرِهِ، وَإِسْقَاطُ الْجِهَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ وَالْأَعْمَى وَالْمَرِيضِ، وَاغْتِفَارُ الْخَطَأِ فِي تَقْدِيمِ الصِّيَامِ وَتَأْخِيرِهِ لِاخْتِلَافِ الْأَهِلَّةِ، وَكَذَا فِي الْفِطْرِ وَالْأَضْحَى. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَا جَعَلَ عَلَيْهِمْ حرجا بتكليف ما يشقّ عليهم، ولكن
Âlimler, Allah'ın [bu ümmetten] kaldırdığı bu güçlük (harec) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre bu; Allah'ın kadınlardan ikişer, üçer, dörder [almayı] ve cariyeleri helal kılmasıdır. Bir görüşe göre maksat; namazın kısaltılması, yolcunun oruç tutmaması, başka türlüsüne güç yetiremeyen kimsenin ima ile namaz kılması, topaldan, körden ve hastadan cihadın düşürülmesi, hilallerin [farklı görülmesi] sebebiyle oruca erken başlama veya geç kalma hususundaki hatanın bağışlanması ve aynı şekilde Ramazan ve Kurban bayramlarındaki [hataların da affedilmesi]dir. Bir diğer görüşe göre mana şudur: Sübhânehu, kendilerine meşakkat verecek şeyleri yüklemek suretiyle onlara bir güçlük kılmamış, lakin
كلّفهم بما يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ، وَرَفَعَ عَنْهُمُ التَّكَالِيفَ الَّتِي فِيهَا حَرَجٌ، فَلَمْ يَتَعَبَّدْهُمْ بِهَا كَمَا تَعَبَّدَ بِهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ.
güç yetirebilecekleri şeylerle onları mükellef tuttuğu ve içinde güçlük bulunan yükümlülükleri onlardan kaldırarak, İsrâiloğulları'nı ibadetle mükellef kıldığı gibi onları bunlarla mükellef tutmadığıdır.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ أَنَّهُ جَعَلَ لَهُمْ مِنَ الذَّنْبِ مَخْرَجًا بِفَتْحِ بَابِ التَّوْبَةِ وقبول الاستغفار وَالتَّكْفِيرِ فِيمَا شَرَعَ فِيهِ الْكَفَّارَةَ وَالْأَرْشَ ، أَوِ الْقِصَاصَ فِي الْجِنَايَاتِ، وَرَدَّ الْمَالِ أَوْ مِثْلِهِ أَوْ قِيمَتِهِ فِي الْغَصْبِ وَنَحْوِهِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْآيَةَ أَعَمُّ مِنْ هَذَا كُلِّهِ، فَقَدْ حَطَّ سُبْحَانَهُ مَا فِيهِ مَشَقَّةٌ مِنَ التَّكَالِيفِ عَلَى عِبَادِهِ، إِمَّا بِإِسْقَاطِهَا مِنَ الْأَصْلِ وَعَدَمِ التَّكْلِيفِ بِهَا كَمَا كَلَّفَ بِهَا غَيْرَهُمْ، أَوْ بِالتَّخْفِيفِ وَتَجْوِيزِ الْعُدُولِ إِلَى بَدَلٍ لَا مَشَقَّةَ فِيهِ، أَوْ بِمَشْرُوعِيَّةِ التَّخَلُّصِ عَنِ الذَّنْبِ بِالْوَجْهِ الَّذِي شَرَعَهُ اللَّهُ، وَمَا أَنْفَعَ هَذِهِ الْآيَةَ وَأَجَلَّ مَوْقِعَهَا وَأَعْظَمَ فَائِدَتَهَا، وَمِثْلُهَا قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ:
Denildi ki: Bundan maksat, tövbe kapısını açarak, istiğfarı kabul ederek, hakkında kefaret ve erş meşru kıldığı hususlarda kefaret ödeyerek veya cinayetlerde kısas uygulayarak, gasb ve benzeri durumlarda malın kendisini ya da benzerini veya bedelini iade ettirerek kendilerine günahtan bir çıkış yolu kılmasıdır. Zahir olan şudur ki bu ayet bütün bunlardan daha geneldir; zira Sübhânehu, ya başkalarını mükellef tuttuğu gibi onları mükellef tutmayıp kökten düşürerek ya hafifleterek ve meşakkat bulunmayan bir bedele yönelmeyi caiz kılarak ya da Allah'ın meşru kıldığı şekilde günahtan kurtulmayı meşru kılarak kullarının üzerindeki meşakkatli yükümlülükleri hafifletmiştir. Bu ayet ne kadar faydalı, yeri ne kadar yüce ve faydası ne kadar büyüktür! Sübhânehu'nun şu sözleri de bunun gibidir:
فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَقَوْلُهُ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَقَوْلُهُ: رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: «قَدْ فَعَلْتُ» كَمَا سَبَقَ بَيَانُهُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا كَثِيرَةٌ، وَانْتِصَابُ مِلَّةَ فِي مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ بِفِعْلٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ، أَيْ: وَسَّعَ عَلَيْكُمْ دِينَكُمْ تَوْسِعَةَ مِلَّةِ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى اتَّبِعُوا مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: انْتَصَبَ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْكَافِ، أَيْ: كَمِلَّةِ. وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ: وَافْعَلُوا الْخَيْرَ كَفِعْلِ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ، فَأَقَامَ الْمِلَّةَ مَقَامَ الْفِعْلِ، وَقِيلَ: عَلَى الْإِغْرَاءِ، وَقِيلَ: عَلَى الِاخْتِصَاصِ، وَإِنَّمَا جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ أَبَاهُمْ لِأَنَّهُ أَبُو الْعَرَبِ قَاطِبَةً، وَلِأَنَّ لَهُ عِنْدَ غَيْرِ الْعَرَبِ الَّذِينَ لَمْ يَكُونُوا مِنْ ذُرِّيَّتِهِ حُرْمَةً عَظِيمَةً كَحُرْمَةِ الْأَبِ عَلَى الِابْنِ لِكَوْنِهِ أبا لنبيهم ﷺ: هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ أَيْ: فِي الْكُتُبِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَفِي هَذَا أَيِ: الْقُرْآنِ، وَالضَّمِيرُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، وَقِيلَ: رَاجِعٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ. وَالْمَعْنَى هُو: أَيْ إِبْرَاهِيمُ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قبل النبي ﷺ، «وَفِي هَذَا» أَيْ: فِي حُكْمِهِ أَنَّ مَنِ اتَّبَعَ مُحَمَّدًا فَهُوَ مُسْلِمٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ مُخَالِفٌ لِقَوْلِ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ. ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun”, { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” ve { رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ } “Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme. Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyleri taşıtma”. Sahih hadiste geçtiği üzere O Sübhânehu: «Bunu yaptım» buyurmuştur; nitekim bu ayetin tefsirinde açıklaması geçmişti. Bu husustaki hadisler pek çoktur. { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } “babanız İbrahim'in dininde [olduğu gibi]” ifadesindeki «millete» kelimesinin mensûb oluşu, kendisinden önceki ifadenin delalet ettiği bir fiille mefulü mutlak olması sebebiyledir; yani babanız İbrahim'in dininin genişletilmesi gibi dininizi size genişletti. Zeccâc: «Mana; babanız İbrahim'in dinine uyun demektir» demiştir. Ferrâ: «Kâf harfinin hazfedilmesi takdiriyle mensûb olmuştur, yani 'kâmilleti' (dini gibi) demektir» demiştir. Takdirin: «Babanız İbrahim'in yaptığı gibi hayır işleyin» şeklinde olduğu, böylece din (mille) kelimesinin fiil makamına kaim kılındığı da söylenmiştir. İğrâ (teşvik) üzere mensûb olduğu veya ihtisâs (özel kılma) üzere mensûb olduğu da söylenmiştir. Sübhânehu'nun onu onların babası kılması, hem bütün Arapların babası olmasından hem de onun zürriyetinden olmayan Arap dışındakiler nezdinde de peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in babası olması hasebiyle bir babanın oğul üzerindeki hürmeti gibi büyük bir hürmete sahip olmasındandır. { هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ } “O, bundan önce de size 'Müslümanlar' adını verdi” yani önceki kitaplarda; { وَفِي هَذَا } “ve bunda da” yani Kur'an'da. Zamir Allah Sübhânehu'ya aittir; İbrahim'e raci olduğu da söylenmiştir. [Bu takdirde] mana: Yani İbrahim, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce size Müslümanlar adını verdi; «ve bunda da» yani Muhammed'e tabi olanın Müslüman olduğuna dair hükmünde [size bu adı verdi] demektir. Nehhas şöyle demiştir: «Bu görüş ümmetin âlimlerinin görüşüne muhaliftir.» Sonra Sübhânehu bunu şu sözüyle gerekçelendirdi:
لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ أَيْ: بِتَبْلِيغِهِ إِلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ أَنَّ رُسُلَهُمْ قَدْ بَلَّغَتْهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْبَقَرَةِ. ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِمَا هُوَ أَعْظَمُ الْأَرْكَانِ الْإِسْلَامِيَّةِ فَقَالَ: فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَتَخْصِيصُ الْخَصْلَتَيْنِ بِالذِّكْرِ لِمَزِيدِ شَرَفِهِمَا وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ أَيِ: اجْعَلُوهُ عِصْمَةً لَكُمْ مِمَّا تَحْذَرُونَ، وَالْتَجِئُوا إِلَيْهِ فِي جَمِيعِ أُمُورِكُمْ، وَلَا تَطْلُبُوا ذَلِكَ إِلَّا مِنْهُ هُوَ مَوْلاكُمْ أَيْ: نَاصِرُكُمْ وَمُتَوَلِّي أُمُورِكُمْ دَقِيقِهَا وَجَلِيلِهَا فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ أَيْ: لَا مُمَاثِلَ لَهُ فِي الْوِلَايَةِ لِأُمُورِكُمْ وَالنُّصْرَةِ عَلَى أَعْدَائِكُمْ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ «اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ» : تَمَسَّكُوا بِدِينِ اللَّهِ، وَقِيلَ: ثِقُوا بِهِ تَعَالَى.
{ لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ } “ki Resûl sizin üzerinize şahit olsun” yani dini size tebliğ ettiğine dair; { وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “siz de insanlar üzerine şahitler olasınız” peygamberlerinin kendilerine tebliğde bulunduklarına dair. Bu ayetin anlamının açıklaması daha önce el-Bakara'da geçmişti. Sonra İslâm'ın rükünlerinin en büyüğünü onlara emrederek şöyle buyurdu: { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin”. Bu iki hasletin özellikle zikredilmesi şereflerinin büyüklüğündendir. { وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ } “ve Allah'a sımsıkı sarılın” yani sakındığınız şeylere karşı O'nu kendinize sığınak kılın ve bütün işlerinizde O'na iltica edin, bunu O'ndan başkasından istemeyin. { هُوَ مَوْلاكُمْ } “O sizin mevlanızdır” yani yardımcınız ve küçük büyük bütün işlerinizi üstlenen yöneticinizdir. { فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “O ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır!” Yani işlerinizi üstlenmede ve düşmanlarınıza karşı yardım etmede O'nun benzeri yoktur. «Allah'a sarılın» sözünden maksadın Allah'ın dinine sarılın demek olduğu söylenmiştir; Allah Teâlâ'ya güvenin demek olduğu da söylenmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ قَالَ: نَزَلَتْ فِي صَنَمٍ.
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Bir put hakkında nazil oldu.”
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ قَالَ: الطَّالِبُ آلِهَتُهُمْ، وَالْمَطْلُوبُ الذُّبَابُ.
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, ondan { ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “İsteyen (tâlib) onların ilahları, istenen (matlûb) ise sinektir.”
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ قَالَ: لَا تَسْتَنْقِذُ الْأَصْنَامُ ذَلِكَ الشَّيْءَ مِنَ الذُّبَابِ. وأخرج الحاكم وصحّحه عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إنّ الله اصطفى موسى
Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in İkrime'den naklettiğine göre o, { لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ } “ondan kurtaramazlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Putlar o şeyi sinekten kurtaramazlar.” Hâkim de rivayet edip sahih olduğunu belirttiğine göre yine ondan şöyle dediği nakledilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إنّ الله اصطفى موسى... » «Şüphesiz Allah, Musa'yı...»
بِالْكَلَامِ، وَإِبْرَاهِيمَ بِالْخُلَّةِ» . وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ أَنَسٍ وصحّحه أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ صَفِيُّ اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ: قَالَ لِي عُمَرُ: أَلَسْنَا كُنَّا نَقْرَأُ فِيمَا نَقْرَأُ: «وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ جِهَادَهُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ كَمَا جَاهَدْتُمْ فِي أَوَّلِهِ» ؟ قُلْتُ: بَلَى، فَمَتَى هَذَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ قَالَ: إِذَا كَانَتْ بَنُو أُمَيَّةَ الْأُمَرَاءَ، وَبَنُو الْمُغِيرَةِ الْوُزَرَاءَ. وَأَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ قَالَ: قَالَ عُمَرُ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ حِبَّانَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْعَسْكَرِيُّ فِي الْأَمْثَالِ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الْمُجَاهِدُ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا سَأَلَتِ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ قَالَ: الضِّيقُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدٍ قَالَ: قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَمَا عَلَيْنَا فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ فِي أَنْ نَسْرِقَ أَوْ نزني؟ قال: بلى، قال: فما وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ؟
kelâm (hitap) ile, İbrahim'i de dostluk (hulle) ile seçti.» Hâkim ayrıca Enes'ten rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İmran oğlu Musa Allah'ın seçkin kuludur (safiyyullah).» İbn Merdûye, Abdurrahman b. Avf'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Ömer bana dedi ki: “Biz okuduklarımız arasında: «Zamanın sonunda, başlangıcında cihad ettiğiniz gibi Allah uğrunda O'na yaraşır cihad edin» şeklinde okumuyor muyduk?” Ben de: “Evet, peki bu ne zamandır ey müminlerin emiri?” dedim. Dedi ki: “Ümeyyeoğulları emirler, Muğîreoğulları da vezirler olduğu zaman.” Beyhakî bunu Delâil'de Misver b. Mahrame'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ömer, Abdurrahman b. Avf'a dedi ki... diyerek hadisi zikretti. Tirmizî rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir; İbn Hibbân, İbn Merdûye ve el-Emsâl'de Askerî, Fadâle b. Ubeyd'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Mücahid, Allah'a itaat uğrunda nefsiyle cihad eden kimsedir.» İbn Cerîr, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtmiştir- ve İbn Merdûye Âişe'den rivayet etmişlerdir ki o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayeti: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } sordu; Efendimiz: «Darlık» buyurdu. İbn Ebî Hâtim, Muhammed'den nakletmiştir; o şöyle dedi: Ebû Hureyre, İbn Abbâs'a: “Hırsızlık yapmamızda veya zina etmemizde dinde bizim üzerimize bir güçlük (harec) yok mudur?” dedi. İbn Abbâs: “Aksine, vardır” dedi. Ebû Hureyre: “Peki o halde { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } ayeti nedir?” dedi.
قَالَ: الْإِصْرُ الَّذِي كَانَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وُضِعَ عَنْكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ شِهَابٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ كَانَ يَقُولُ: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ تَوْسِعَةُ الْإِسْلَامِ مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنَ التَّوْبَةِ وَالْكَفَّارَاتِ.
İbn Abbâs: «İsrâiloğulları'nın üzerindeki o ağır yük (ısr) sizden kaldırıldı» dedi. İbn Ebî Hâtim, İbn Şihâb tarikiyle nakletmiştir ki İbn Abbâs şöyle derdi: «{ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ }, İslâm'ın genişliği, Allah'ın kıldığı tövbe ve kefaretlerdir.»
وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عُثْمَانَ بْنِ يَسَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ قَالَ: هَذَا فِي هِلَالِ رَمَضَانَ إِذَا شَكَّ فِيهِ النَّاسُ، وَفِي الْحَجِّ إِذَا شَكُّوا فِي الْأَضْحَى، وَفِي الْفِطْرِ وَأَشْبَاهِهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ سُئِلَ عَنِ الْحَرَجِ فَقَالَ: ادْعُ لِي رَجُلًا مِنْ هُذَيْلٍ، فَجَاءَهُ فَقَالَ: مَا الْحَرَجُ فِيكُمْ؟ قَالَ: الْحَرِجَةُ مِنَ الشَّجَرِ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا مَخْرَجٌ، فَقَالَ ابن عباس: [هذا الحرج] الذي ليس له مخرج. وأخرج سعيد ابن منصور وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، مِنْ طَرِيقِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ سُئِلَ عَنِ الْحَرَجِ فَقَالَ: هَاهُنَا أَحَدٌ مِنْ هُذَيْلٍ؟ قَالَ رَجُلٌ: أَنَا، فَقَالَ: مَا تَعُدُّونَ الْحَرِجَةَ فِيكُمْ؟ قَالَ: الشَّيْءُ الضَّيِّقُ، قَالَ: هُوَ ذَاكَ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ هَذِهِ الآية وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ ثُمَّ قَالَ لِي: ادْعُ لِي رَجُلًا مِنْ بَنِي مُدْلِجٍ، قَالَ عُمَرُ:
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Osman b. Yesâr tarikiyle İbn Abbâs'tan { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: «Bu, insanların şüpheye düştükleri Ramazan hilali hakkında, Kurban bayramında şüpheye düştükleri hac hakkında, Ramazan bayramı ve benzerleri hakkındadır.» Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr tarikiyle nakletmişlerdir ki İbn Abbâs'a harec (güçlük) hakkında soruldu; o da: «Bana Hüzeyl kabilesinden bir adam çağırın» dedi. Adam yanına gelince: «Aranızda harec nedir?» dedi. Adam: «İçinden çıkış yolu bulunmayan sık ağaçlıktır (el-harice)» dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: «İşte [bu güçlük], çıkış yolu olmayan şeydir» dedi. Saîd b. Mansûr, İbnu'l-Münzir ve Sünen'inde Beyhakî, Ubeydullah b. Ebî Yezîd tarikiyle nakletmişlerdir ki İbn Abbâs'a harec hakkında soruldu; o: «Burada Hüzeyl'den kimse var mı?» dedi. Bir adam: «Ben varım» dedi. İbn Abbâs: «Aranızda el-hariceyi ne sayarsınız?» dedi. Adam: «Dar olan şey» dedi. İbn Abbâs: «İşte odur» dedi. Beyhakî Sünen'inde Muhammed b. Zeyd b. Abdillâh b. Ömer'den nakletmiştir; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb şu ayeti okudu: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ }. Sonra bana: «Bana Müdlicoğullarından bir adam çağır» dedi. Ömer:
مَا الْحَرَجُ فِيكُمْ؟ قَالَ: الضِّيقُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: مِلَّةَ أَبِيكُمْ [قال: دين أَبِيكُمْ] . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ قَالَ اللَّهُ ﷿: سَمَّاكُمْ. وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ الطَّيَالِسِيُّ وَأَحْمَدُ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ خُزَيْمَةَ وَابْنُ حِبَّانَ وَالْبَغَوِيُّ وَالْبَارُودِيُّ وَابْنُ قَانِعٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنِ الْحَارِثِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ
«Aranızda harec nedir?» [diye sordu]. O da: «Darlıktır» dedi. İbn Ebî Hâtim, { مِلَّةَ أَبِيكُمْ } “Babanızın dinine” kavli hakkında Süddî'den nakletti: [«Babanızın dinine [uymayı emretti]» dedi.] İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim muhtelif tariklerle İbn Abbâs'tan nakletmişlerdir; { سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce de... sizi Müslümanlar olarak adlandıran O'dur” kavli hakkında şöyle dedi: «Sizi [Müslümanlar olarak] isimlendiren Azîz ve Celîl olan Allah'tır.» Tâbiînden bir topluluktan da benzeri rivayet edilmiştir. Tayâlisî, Ahmed, et-Târîh'inde Buhârî, Tirmizî (sahih olduğunu belirtmiştir), Nesâî, Ebû Ya'lâ, İbn Huzeyme, İbn Hibbân, Begavî, Bârûdî, İbn Kâni', Taberânî, Hâkim, İbn Merdûye ve Şu'abü'l-îmân'da Beyhakî, Hâris el-Eş'arî'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle nakletmişlerdir:
قَالَ: «مَنْ دَعَا بِدَعْوَةِ الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّهُ مِنْ جثا جَهَنَّمَ ، قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَإِنْ صَامَ وَصَلَّى؟
Buyurdu ki: «Kim Câhiliye davasıyla çağrıda bulunursa, o cehennemin diz çökmüş topluluklarındandır. Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Oruç tutsa ve namaz kılsa da mı?' dedi.
قَالَ: نَعَمْ، فَادْعُوا بِدَعْوَةِ اللَّهِ الَّتِي سَمَّاكُمْ بِهَا الْمُسْلِمِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ عِبَادَ اللَّهِ» .
[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Evet [öyle olsa bile]! O halde siz Allah'ın sizi kendisiyle isimlendirdiği; müslümanlar, müminler ve Allah'ın kulları olan Allah'ın davetiyle çağrıda bulunun.»