قَلِيلُ الْأَلَايَا حَافِظٌ لِيَمِينِهِ ... وَإِنْ بَدَرَتْ مِنْهُ الْأَلِيَّةُ بَرَّتِ
Yeminleri azdır, yeminini korur ... Şayet ağzından bir yemin kaçıverse yerine getirir.
يُقَالُ: ائْتَلَى يَأْتَلِي إِذَا حَلَفَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: هُوَ مِنْ أَلَوْتُ فِي كَذَا إِذَا قَصَرْتُ، وَمِنْهُ: لَمْ آلُ جُهْدًا، أَيْ: لَمْ أُقَصِّرْ، وَكَذَا مِنْهُ قَوْلُهُ: لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا ومنه قول الشاعر:
Bir kimse yemin ettiğinde ائْتَلَى يَأْتَلِي denir. Nitekim Allah Sübhânehû'nun: { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için...” buyruğu da bundandır. Bir grup âlim ise: Bu [kelime], kusur ettiğin zaman söylediğin أَلَوْتُ فِي كَذَا ifadesindendir; nitekim 'elimden geleni esirgemedim / kusur etmedim' manasında لَمْ آلُ جُهْدًا denilir, demiştir. Nitekim [Allah Teâlâ'nın]: { لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } “Size fenalık etmekten geri durmazlar” buyruğu da bundandır. Şairin şu sözü de bundandır:
وما المرء مادامت حَشَاشَةُ نَفْسِهِ ... بِمُدْرِكِ أَطْرَافِ الْخُطُوبِ وَلَا آلِ
İnsan, canının son nefesi bedeninde kaldığı sürece ... İşlerin sonuna bütünüyle erişemez ve kusur da etmez.
وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى بِدَلِيلِ سَبَبِ النُّزُولِ، وَهُوَ مَا سَيَأْتِي، وَالْمُرَادُ بِالْفَضْلِ: الْغِنَى وَالسَّعَةُ فِي الْمَالِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى وَالْمَساكِينَ وَالْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ: عَلَى أَنْ لَا يُؤْتُوا. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَنْ لَا يُؤْتُوا فَحَذَفَ لَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Birinci [görüş], az sonra gelecek olan iniş sebebi deliliyle daha uygundur. Fazl (الْفَضْل) ile kastedilen: Zenginlik ve mal genişliğidir. { أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى وَالْمَساكِينَ وَالْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “akrabaya, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermemeye...” ifadesi; yani vermemek üzere [yemin etmesinler] demektir. Zeccâc: [İfadenin aslı] أَنْ لَا يُؤْتُوا şeklindedir, 'lâ' (لَا) edatı hazfedilmiştir, demiştir. Şairin şu sözü de bundandır:
فَقُلْتُ يَمِينَ اللَّهِ أَبْرَحُ قَاعِدًا ... وَلَوْ قَطَعُوا رَأْسِي لَدَيْكَ وَأَوْصَالِي
Dedim ki: Allah'a yemin olsun oturup kalmam ... Senin huzurunda başımı ve uzuvlarımı kesseler bile.
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: لَا حَاجَةَ إِلَى إِضْمَارِ لَا، وَالْمَعْنَى: لَا يَحْلِفُوا عَلَى أَنْ لَا يُحْسِنُوا إِلَى الْمُسْتَحِقِّينَ لِلْإِحْسَانِ الْجَامِعِينَ لِتِلْكَ الْأَوْصَافِ، وَعَلَى الْوَجْهِ الْآخَرِ يَكُونُ الْمَعْنَى: لَا يُقَصِّرُوا فِي أَنْ يُحْسِنُوا إِلَيْهِمْ وَإِنْ كَانَتْ بَيْنَهُمْ شَحْنَاءُ لِذَنْبٍ اقْتَرَفُوهُ، وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ «أَنْ تُؤْتُوا» بِتَاءِ الْخِطَابِ عَلَى الِالْتِفَاتِ. ثُمَّ عَلَّمَهُمْ سُبْحَانَهُ أَدَبًا آخَرَ فَقَالَ: وَلْيَعْفُوا عَنْ ذَنْبِهِمُ الَّذِي أَذْنَبُوهُ عَلَيْهِمْ وَجِنَايَتِهِمُ الَّتِي اقْتَرَفُوهَا، مِنْ عَفَا الرَّبْعُ أَيْ: دَرَسَ، وَالْمُرَادُ: مَحْوُ الذَّنْبِ حَتَّى يَعْفُوَ كَمَا يَعْفُو أَثَرُ الرَّبْعِ وَلْيَصْفَحُوا بِالْإِغْضَاءِ عَنِ الْجَانِي وَالْإِغْمَاضِ عَنْ جِنَايَتِهِ، وَقُرِئَ بِالْفَوْقِيَّةِ فِي الْفِعْلَيْنِ جَمِيعًا. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ تَرْغِيبًا عَظِيمًا لِمَنْ عَفَا وَصَفَحَ فَقَالَ: أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ بِسَبَبِ عَفْوِكُمْ وَصَفْحِكُمْ عَنِ الْفَاعِلِينَ لِلْإِسَاءَةِ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ: كَثِيرُ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ لِعِبَادِهِ مَعَ كَثْرَةِ ذُنُوبِهِمْ، فَكَيْفَ لَا يَقْتَدِي الْعِبَادُ بِرَبِّهِمْ فِي الْعَفْوِ وَالصَّفْحِ عَنِ الْمُسِيئِينَ إِلَيْهِمْ إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ قَدْ مَرَّ تَفْسِيرُ الْمُحْصَنَاتِ وَذَكَرَنَا الْإِجْمَاعَ عَلَى أَنَّ حُكْمَ الْمُحْصَنِينَ مِنَ الرِّجَالِ حُكْمُ الْمُحْصَنَاتِ مِنَ النِّسَاءِ فِي حَدِّ الْقَذْفِ.
Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: 'Lâ' edatını takdir etmeye ihtiyaç yoktur. Anlam: İhsana müstahak olan ve bu vasıfları kendisinde toplayan kimselere iyilik yapmamak üzere yemin etmesinler, demektir. Diğer yaklaşıma göre ise anlam: İşledikleri bir günahtan ötürü aralarında bir husumet bulunsa dahi onlara iyilik etmekte kusur etmesinler, şeklinde olur. Ebû Hayve, iltifat yoluyla muhatap 'te'si ile «أَنْ تُؤْتُوا» şeklinde okumuştur. Sonra [Allah] Sübhânehû onlara bir başka edep öğreterek şöyle buyurmuştur: { وَلْيَعْفُوا } “affetsinler”; yani kendilerine karşı işledikleri günahı ve irtikâp ettikleri suçu [bağışlasınlar]. [Bu kelime], evin izi silindi manasındaki عَفَا الرَّبْعُ ifadesinden gelir; kastedilen ise, evin izinin silinip yok olması gibi günahın silinmesidir. { وَلْيَصْفَحُوا } “ve hoş görsünler”; suçluyu görmezden gelerek ve işlediği suça göz yumarak [bağışlasınlar]. Her iki fiilde de [muhatap sığası olarak] 'te' harfiyle okunmuştur. Sonra [Allah] Sübhânehû, affeden ve hoş gören kimse için büyük bir teşvik zikrederek: { أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizi bağışlamasını arzu etmez misiniz?” buyurmuştur; yani size karşı kötülük yapanları affetmeniz ve hoş görmeniz sebebiyle [Allah'ın sizi bağışlamasını istemez misiniz]? { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; yani günahları çok olmasına rağmen kullarına karşı mağfireti ve merhameti pek bol olandır. Kullar, kendilerine kötülük edenleri affetme ve hoş görme konusunda Rablerine nasıl uymazlar? { إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “Namuslu [...] kadınlara iftira atanlar”; muhsanât (namuslu kadınlar) kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti ve kazif cezasında hür ve iffetli erkeklerin hükmünün iffetli kadınların hükmü gibi olduğuna dair icmâı zikretmiştik.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَلْ هِيَ خَاصَّةٌ أَوْ عَامَّةٌ؟ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هِيَ خَاصَّةٌ فِيمَنْ رَمَى عَائِشَةَ ﵂. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هِيَ خَاصَّةٌ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ رَأْسِ الْمُنَافِقِينَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَالْكَلْبِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ هِيَ فِي عَائِشَةَ وَسَائِرِ أَزْوَاجِ النبيّ ﷺ دُونَ سَائِرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ، فَمَنْ قَذَفَ إحدى أزواج النبيّ ﷺ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْآيَةِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: وَمِنْ أَحْكَامِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا تَوْبَةَ لِمَنْ رَمَى إِحْدَى أَزْوَاجِهِ ﷺ، وَمَنْ قَذَفَ غَيْرَهُنَّ فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ التَّوْبَةَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ خَاصَّةٌ بِمَنْ أَصَرَّ عَلَى الْقَذْفِ وَلَمْ يَتُبْ، وَقِيلَ: إِنَّهَا تَعُمُّ كُلَّ قَاذِفٍ وَمَقْذُوفٍ مِنَ الْمُحْصَنَاتِ وَالْمُحَصَنِينَ، وَاخْتَارَهُ النَّحَّاسُ، وَهُوَ الْمُوَافِقُ لِمَا قَرَّرَهُ أَهْلُ الْأُصُولِ مِنْ أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السبب. وقيل: إنها
Bu ayetin [hükmünün] özel mi yoksa genel mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: "Bu ayet, [özellikle] Âişe radıyallâhu anhâ'ya iftira atan kimseler hakkındadır." Mukâtil: "Bu ayet, münafıkların başı Abdullah b. Übeyy'e hastır" demiştir. Dahhâk ve el-Kelbî ise şöyle demişlerdir: "Bu ayet, diğer mümin erkek ve kadınlar hariç olmak üzere, [yalnızca] Âişe ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer eşleri hakkındadır. Dolayısıyla kim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından birine iftira atarsa bu ayetin kapsamına girer." Dahhâk şöyle devam etmiştir: "Bu ayetin hükümlerinden biri de şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından birine iftira atan kimse için tevbe [imkânı] yoktur. Onların dışındaki kadınlara iftira atan kimse için ise Allah Teâlâ, daha önce geçen { إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا } “Tevbe edenler müstesna” buyruğunda belirtildiği üzere tevbe [kapısını açık] kılmıştır." Bir diğer görüşe göre bu ayet, iftirasında ısrar edip tevbe etmeyen kimselere mahsustur. Ayetin, iffetli kadın ve erkeklerden iftira atan ve iftiraya uğrayan herkesi kapsadığı da söylenmiştir; en-Nehhâs da bu görüşü tercih etmiştir. Bu görüş, usûl âlimlerinin "İtibar, sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir" şeklindeki yerleşik kuralına da uygundur. [Bir başka görüşe] göre ise bu ayet,
خَاصَّةٌ بِمُشْرِكِي مَكَّةَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لِلْمَرْأَةِ إِذَا خَرَجَتْ مُهَاجِرَةً إِنَّمَا خَرَجَتْ لِتَفْجُرَ. قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ:
Mekke müşriklerine hastır; çünkü onlar bir kadın hicret etmek üzere yola çıktığında, 'O ancak kötülük yapmak için çıktı' derlerdi. İlim ehli şöyle demiştir:
إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ المؤمنون مِنَ الْقَذَفَةِ، فَالْمُرَادُ بِاللَّعْنَةِ الْإِبْعَادُ، وَضَرْبُ الْحَدِّ وَهَجْرُ سَائِرِ الْمُؤْمِنِينَ لَهُمْ، وَزَوَالُهُمْ عَنْ رُتْبَةِ الْعَدَالَةِ، وَالْبُعْدُ عَنِ الثَّنَاءِ الْحَسَنِ عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهَا مَنْ قَذَفَ عَائِشَةَ خَاصَّةً كَانَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ فِي جَانِبِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ رَأْسِ الْمُنَافِقِينَ، وَإِنْ كَانَتْ فِي مُشْرِكِي مَكَّةَ فَإِنَّهُمْ مَلْعُونُونَ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ وَالْمُرَادُ بِالْغَافِلَاتِ: اللَّاتِي غَفَلْنَ عَنِ الْفَاحِشَةِ بِحَيْثُ لَا تَخْطُرُ بِبَالِهِنَّ وَلَا يَفْطِنَّ لَهَا، وَفِي ذَلِكَ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى كَمَالِ النَّزَاهَةِ وَطَهَارَةِ الْجَيْبِ مَا لم يكن في المحصنات، ويقل: هُنَّ السَّلِيمَاتُ الصُّدُورِ النَّقِيَّاتُ الْقُلُوبِ يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا مُبَيِّنَةٌ لِوَقْتِ حُلُولِ ذَلِكَ الْعَذَابِ بِهِمْ وَتَعْيِينُ الْيَوْمِ لِزِيَادَةِ التَّهْوِيلِ بِمَا فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي لَا يُحِيطُ بِهِ وَصْفٌ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «يَوْمَ تَشْهَدُ» بِالْفَوْقِيَّةِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ: أَبُو حاتم، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ: أَبُو عَبِيدٍ لِأَنَّ الْجَارَّ وَالْمَجْرُورَ قَدْ حَالَ بَيْنَ الِاسْمِ وَالْفِعْلِ. وَالْمَعْنَى:
Eğer bu ayet ile kastedilenler iftiracı müminler ise lânet ile kastedilen: [Rahmetten] uzaklaştırılmak, had cezasına çarptırılmak, diğer müminlerin onlarla ilişkiyi kesmesi, adalet vasıflarını yitirmeleri ve müminlerin dillerindeki güzel övgüden mahrum kalmalarıdır. Şayet bununla özel olarak Âişe'ye iftira atanlar kastedilmişse, bu hususlar münafıkların başı Abdullah b. Übeyy tarafında gerçekleşmiştir. Şayet Mekke müşrikleri kastedilmişse, şüphesiz onlar dünyada da ahirette de lânetlenmişlerdir ve onlar için büyük bir azap vardır. { الْغافِلاتِ } (habersizler) ile kastedilen: Akıllarından dahi geçmeyecek ve onu kavrayamayacak derecede çirkin hayâsızlıktan habersiz olan kadınlardır. Bunda, muhsanât (namuslu kadınlar) kelimesinde bulunmayan tam bir nezihliğe ve iffet temizliğine delalet vardır. [Bir görüşe göre] denildi ki: Onlar göğüsleri selim, kalpleri temiz kadınlardır. { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ } “O gün dilleri [...] aleyhlerine şahitlik edecektir”; bu cümle kendisinden öncekini pekiştirmekte ve o azabın onlara ineceği vakti açıklamaktadır. Günün tayin edilmesi ise, vasfedilmesi mümkün olmayan o azabın dehşetini daha da artırmak içindir. Âlimlerin çoğunluğu «يَوْمَ تَشْهَدُ» şeklinde 'te' harfiyle okumuştur; Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiştir. A'meş, Yahyâ b. Vessâb, Hamza, Kisâî ve Halef ise 'ye' harfiyle [yeşhedü şeklinde] okumuşlardır; Ebû Ubeyd de car ve mecrurun isim ile fiil arasına girmiş olması sebebiyle bu kıraati tercih etmiştir. Anlam şudur:
تَشْهَدُ أَلْسِنَةُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَقِيلَ: تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ بِمَا تَكَلَّمُوا بِهِ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا عَمِلُوا بِهَا فِي الدُّنْيَا، وَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُنْطِقُهَا بِالشَّهَادَةِ عَلَيْهِمْ، وَالْمَشْهُودُ مَحْذُوفٌ وَهُوَ ذُنُوبُهُمُ الَّتِي اقْتَرَفُوهَا، أَيْ: تَشْهَدُ هَذِهِ عَلَيْهِمْ بِذُنُوبِهِمُ الَّتِي اقْتَرَفُوهَا وَمَعَاصِيهِمُ الَّتِي عَمِلُوهَا يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ أَيْ: يَوْمَ تشهد عليهم جوارحهم بأعمالهم القبيحة ويعطيهم اللَّهُ جَزَاءَهُمْ عَلَيْهَا مُوَفَّرًا، فَالْمُرَادُ بِالدِّينِ هَاهُنَا: الْجَزَاءُ، وَبِالْحَقِّ الثَّابِتِ الَّذِي لَا شَكَّ فِي ثُبُوتِهِ. قَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ «يُوفِيهِمْ» مُخَفَّفًا مَنْ أَوْفَى، وَقَرَأَ مَنْ عَدَاهُ بِالتَّشْدِيدِ مِنْ وَفَّى. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ وَمُجَاهِدٌ «الْحَقُّ» بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِلَّهِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِدِينِهِمْ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَلَوْلَا كَرَاهَةُ خِلَافِ النَّاسِ لَكَانَ الْوَجْهُ الرَّفْعَ، لِيَكُونَ نَعْتًا لِلَّهِ ﷿ وَلِتَكُونَ مُوَافِقَةً لِقِرَاءَةِ أُبَيٍّ، وَذَلِكَ أَنَّ جَرِيرَ بْنَ حَازِمٍ قَالَ: رَأَيْتُ فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ «يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ الْحَقَّ دِينَهُمْ» . وَهَذَا الْكَلَامُ مِنْ أَبِي عُبَيْدَةَ غَيْرُ مَرْضِيٍّ، لِأَنَّهُ احْتَجَّ بِمَا هُوَ مُخَالِفٌ لِلسَّوَادِ الْأَعْظَمِ، وَلَا حُجَّةَ أَيْضًا فِيهِ، لِأَنَّهُ لَوْ صَحَّ أنه في مصحف أبيّ كذلك جَازَ أَنْ يَكُونَ دِينُهُمْ بَدَلًا مِنَ الْحَقِّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ أَيْ: وَيَعْلَمُونَ عِنْدَ مُعَايَنَتِهِمْ لِذَلِكَ وَوُقُوعِهِ عَلَى مَا نَطَقَ بِهِ الْكِتَابُ الْعَزِيزُ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الثَّابِتُ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ، الْمُبِينُ الْمُظْهِرُ لِلْأَشْيَاءِ كَمَا هِيَ فِي أَنْفُسِهَا، وَإِنَّمَا سُمِّيَ سُبْحَانَهُ الْحَقُّ لِأَنَّ عِبَادَتَهُ هِيَ الْحَقُّ دُونَ عِبَادَةِ غَيْرِهِ. وَقِيلَ: سُمِّيَ بِالْحَقِّ، أَيْ: الْمَوْجُودُ لِأَنَّ نَقِيضَهُ الْبَاطِلُ وَهُوَ الْمَعْدُومُ.
O gün bazılarının dilleri diğerlerinin aleyhine şahitlik edecektir. Şöyle de denilmiştir: O gün dilleri konuştukları şeylere, elleri ve ayakları da dünyada işledikleri amellere karşı onların aleyhine şahitlik edecektir ve şüphesiz Allah Sübhânehû onları aleyhlerine şahitlik etmek üzere konuşturacaktır. Şahitlik edilen husus hazfedilmiştir ki o da irtikâp ettikleri günahlardır; yani bu [uzuvlar], işledikleri günahlar ve yaptıkları isyanlar hususunda onların aleyhine şahitlik edecektir. { يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ } “O gün Allah onlara hak ettikleri cezalarını tastamam verecektir”; yani uzuvlarının çirkin amellerine şahitlik ettiği o gün Allah onlara cezalarını eksiksiz olarak verecektir. Buradaki dîn (الدِّين) ile kastedilen: Karşılık / cezadır. Hak (الْحَقّ) ile kastedilen ise: Sabit olan, varlığında şüphe bulunmayandır. Zeyd b. Ali, أَوْفَى kökünden hafifleterek «يُوفِيهِمْ» şeklinde okumuş; onun dışındakiler ise وَفَّى kökünden şeddeli olarak okumuşlardır. Ebû Hayve ve Mücâhid, Allah lafzının sıfatı olmak üzere «الْحَقُّ» kelimesini merfu (ötreli) okumuşlardır; bu İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. Diğerleri ise dîn kelimesinin sıfatı olmak üzere mensub (üstünlü) okumuşlardır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: İnsanlara muhalefet etme mekruhiyeti olmasaydı, Allah'ın azze ve celle sıfatı olması ve Übeyy'in kıraatine uygun düşmesi için üstün olan yön merfu okunması olurdu. Şöyle ki, Cerîr b. Hâzim: Übeyy'in mushafında «يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ الْحَقَّ دِينَهُمْ» şeklinde gördüm, demiştir. Ebû Ubeyde'nin bu sözü makbul değildir; zira o ezici çoğunluğa (sevâd-ı a'zam) muhalif olan bir şeyle delil getirmiştir; ayrıca bunda bir delil de yoktur; zira Übeyy'in mushafında böyle olduğu sahih kabul edilse bile, دِينَهُمْ kelimesinin الْحَقَّ kelimesinden bedel olması caizdir. { وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ } “ve onlar Allah'ın apaçık Hak olduğunu bileceklerdir”; yani onlar bunu bizzat gördüklerinde ve Azîz Kitab'ın bildirdiği şekilde vuku bulduğunda, Allah'ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde sabit olan Hak olduğunu; her şeyi kendi hakikati üzere apaçık ortaya çıkaran Mübîn olduğunu bileceklerdir. [Allah] Sübhânehû'ya ancak O'na ibadet etmek hak olup O'ndan başkasına ibadet batıl olduğu için el-Hak ismi verilmiştir. Bir diğer görüşe göre: Mevcut olduğu için el-Hak olarak isimlendirilmiştir; zira O'nun zıddı madum (yokluk) olan batıldır.
ثُمَّ خَتَمَ سُبْحَانَهُ الْآيَاتِ الْوَارِدَةَ فِي أَهْلِ الْإِفْكِ بِكَلِمَةٍ جَامِعَةٍ فَقَالَ: الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ أَيِ: الْخَبِيثَاتُ مِنَ النِّسَاءِ لِلْخَبِيثِينَ مِنَ الرِّجَالِ، أَيْ: مُخْتَصَّةٌ بِهِمْ لَا تَتَجَاوَزُهُمْ، وَكَذَا الْخَبِيثُونَ مُخْتَصُّونَ بِالْخَبِيثَاتِ لَا يَتَجَاوَزُونَهُنَّ، وَهَكَذَا قَوْلُهُ: وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمَعْنَى: الْكَلِمَاتُ الْخَبِيثَاتُ مِنَ الْقَوْلِ لِلْخَبِيثِينِ مِنَ الرِّجَالِ، وَالْخَبِيثُونَ مِنَ الرِّجَالِ لِلْخَبِيثَاتِ مِنَ الْكَلِمَاتِ، وَالْكَلِمَاتُ الطَّيِّبَاتُ مِنَ الْقَوْلِ لِلطَّيِّبِينَ مِنَ النَّاسِ، وَالطَّيِّبُونَ مِنَ النَّاسِ لِلطَّيِّبَاتِ مِنَ الْكَلِمَاتِ.
Sonra [Allah] Sübhânehû, İfk ehli hakkında inen ayetleri toparlayıcı ve kapsamlı bir ifadeyle mühürleyerek şöyle buyurmuştur: { الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ } “Kötü kadınlar kötü erkeklere”; yani kötü kadınlar kötü erkeklere aittir; yani onlara mahsustur, onları aşıp başkasına geçmez. Aynı şekilde kötü erkekler de kötü kadınlara mahsustur, onları aşıp başkalarına geçmezler. { وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ } “temiz kadınlar temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz kadınlara [layıktır]” buyruğu da böyledir. Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Atâ ve müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Anlam şudur: Sözün kötüsü kötü erkeklere, kötü erkekler sözün kötüsüne; sözün temizi temiz insanlara, temiz insanlar da sözün temizine layıktır.
قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَعْنَاهُ لَا يَتَكَلَّمُ بِالْخَبِيثَاتِ إِلَّا الخبيث من الرجال والنساء،
en-Nehhâs: Bu söylenenlerin en güzelidir, demiştir. Zeccâc da şöyle demiştir: Bunun manası, kötü sözleri ancak erkek ve kadınlardan kötü olanlar söyler;
ولا يتكلم بالطيبات إلا الطيب مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، وَهَذَا ذَمٌّ لِلَّذِينَ قَذَفُوا عائشة بالخبث ومدح للذين برّؤوها.
temiz sözleri de ancak erkek ve kadınlardan temiz olanlar söyler, demektir. Bu, Âişe'ye kötülük isnat edenler için bir kınama, onu temize çıkaranlar için ise bir övgüdür.
وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى قَوْلِهِ: الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً فَالْخَبِيثَاتُ: الزَّوَانِي، وَالطَّيِّبَاتُ: الْعَفَائِفُ، وَكَذَا الْخَبِيثُونَ وَالطَّيِّبُونَ، والإشارة بقوله: أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ إِلَى الطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبَاتِ، أَيْ:
Denildi ki: Bu ayet, { الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً } “Zina eden erkek ancak zina eden kadınla evlenir” buyruğuna dayanmaktadır. Buna göre habîsât: Zina eden kadınlar; tayyibât: İffetli kadınlardır. Habîsûn ve tayyibûn da böyledir. { أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ } “İşte bunlar onların söylediklerinden tamamen uzaktırlar” buyruğundaki işaret temiz erkeklere ve temiz kadınlaradır; yani:
هُمْ مبرّؤون مِمَّا يَقُولُهُ الْخَبِيثُونَ وَالْخَبِيثَاتُ، وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ إِلَى أزواج النبيّ ﷺ، وَقِيلَ: إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَائِشَةَ وَصَفْوَانَ بْنِ الْمُعَطَّلِ، وَقِيلَ: عَائِشَةَ وَصَفْوَانَ فَقَطْ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَجَمَعَ كَمَا قَالَ: فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ وَالْمُرَادُ أَخَوَانِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ أي: هؤلاء المبرّؤون لَهُمْ مَغْفِرَةٌ عَظِيمَةٌ لِمَا لَا يَخْلُو عَنْهُ البشر من الذنوب وَرِزْقٌ كَرِيمٌ وهو رِزْقُ الْجَنَّةِ.
Onlar, kötü erkek ve kötü kadınların söylediklerinden uzaktırlar / beridirler. Denildi ki: İşaret Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarınadır. Denildi ki: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, Âişe'ye ve Safvân b. Muattal'adır. Denildi ki: Yalnızca Âişe ve Safvân'adır. Ferrâ şöyle demiştir: Tıpkı { فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ } “Eğer kardeşleri varsa” buyruğunda olduğu gibi çoğul getirilmiştir ki burada kastedilen iki kardeştir. { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “Onlar için bir bağışlanma [...] vardır”; yani bu temize çıkarılan kimseler için, beşerin uzak kalamayacağı günahlar sebebiyle büyük bir mağfiret vardır; { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve değerli bir rızık [vardır]”; o da cennet rızkıdır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَأْتَلِ الْآيَةَ، يَقُولُ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَلا يَأْتَلِ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
لَا يُقْسِمُوا أَنْ لَا يَنْفَعُوا أَحَدًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ مِسْطَحُ بْنُ أُثَاثَةَ مِمَّنْ تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْ أَهْلِ الْإِفْكِ، وَكَانَ قَرِيبًا لِأَبِي بَكْرٍ وَكَانَ فِي عِيَالِهِ، فَحَلَفَ أَبُو بَكْرٍ أَنْ لَا يُنِيلَهُ خَيْرًا أبدا، فأنزل الله وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ الْآيَةَ، قَالَتْ: فَأَعَادَهُ أَبُو بَكْرٍ إِلَى عِيَالِهِ وَقَالَ: لَا أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا تَحَلَّلْتُهَا وَأَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا مِنْ طُرُقٍ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَدْ رَمَوْا عَائِشَةَ بِالْقَبِيحِ وَأَفْشَوْا ذَلِكَ وَتَكَلَّمُوا فِيهَا، فَأَقْسَمَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ أَنْ لَا يَتَصَدَّقُوا عَلَى رَجُلٍ تَكَلَّمَ بِشَيْءٍ مِنْ هَذَا وَلَا يصلوه، فقال: لا يقسم أولو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يَصِلُوا أَرْحَامَهُمْ، وَأَنْ يعطوهم من أموالهم كالذي كانوا يفعلون قَبْلِ ذَلِكَ، فَأَمَرَ اللَّهُ أَنْ يُغْفَرَ لَهُمْ وَأَنْ يُعْفَى عَنْهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْآيَةَ، قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَائِشَةَ خَاصَّةً. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: هذه هي عائشة وأزواج النبي ﷺ، وَلَمْ يُجْعَلْ لِمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ تَوْبَةٌ، وَجُعِلَ لِمَنْ رَمَى امْرَأَةً مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ مِنْ غير أزواج النبي ﷺ التَّوْبَةُ، ثُمَّ قَرَأَ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا . وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ أَبِي سَعِيدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ عُرِفَ الْكَافِرُ بِعَمَلِهِ فَجَحَدَ وَخَاصَمَ، فَيُقَالُ: هَؤُلَاءِ جِيرَانُكَ يَشْهَدُونَ عَلَيْكَ فَيَقُولُ: كَذَبُوا، فَيُقَالُ:
Hiç kimseye fayda sağlamamak üzere yemin etmesinler. İbnü'l-Münzir Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: Mıstah b. Üsâse, İfk hadisesine karışanlardan biriydi; Ebû Bekir'in akrabasıydı ve onun nafakasındaydı. Ebû Bekir ona ebediyen hiçbir hayır ulaştırmayacağına yemin etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ } “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar [...] yemin etmesinler” ayetini indirdi. [Âişe] dedi ki: Bunun üzerine Ebû Bekir onu tekrar nafakasına dâhil etti ve: 'Bir yeminde bulunup da başkasını ondan daha hayırlı gördüğümde yeminimi bozar ve daha hayırlı olanı yaparım' dedi. Bu rivayet, tâbiînden bir cemaatten muhtelif yollarla rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım kimseler Âişe'ye çirkin iftirada bulunmuş, bunu yaymış ve onun hakkında konuşmuşlardı. Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından, aralarında Ebû Bekir'in de bulunduğu bazı kimseler bu hususta bir şey konuşan hiçbir kimseye sadaka vermemeye ve akrabalık bağını gözetmemeye yemin ettiler. Bunun üzerine Allah: İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar sıla-i rahim yapmamaya ve bundan önce yaptıkları gibi mallarından onlara vermemeye yemin etmesinler, buyurdu. Böylece Allah onların bağışlanmasını ve affedilmesini emretti. İbn Ebî Hâtim, Hâkim —ve bunu sahih kabul etmiştir— ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } ayeti hakkında: «Özel olarak Âişe hakkında inmiştir» dediğini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdeveyh yine İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu, Âişe ve Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarıdır; bunu yapan kimseye tevbe [imkânı] tanınmamıştır; Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları dışındaki mümin kadınlardan birine iftira atan kimseye ise tevbe [imkânı] tanınmıştır. Sonra [İbn Abbâs] { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } ayetinden { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } kavline kadar okudu. Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh Ebû Saîd'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kıyamet günü olduğunda kâfir yaptığı amelle teşhir edilir; o ise inkâr eder ve çekişir. Kendisine: 'İşte şu komşuların aleyhine şahitlik ediyor' denilir; o: 'Yalan söylediler' der. Bunun üzerine:
أَهْلُكَ وَعَشِيرَتُكَ، فَيَقُولُ: كَذَبُوا، فَيُقَالُ: احْلِفُوا فَيَحْلِفُونَ، ثُمَّ يُصْمِتُهُمُ اللَّهُ وَتَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ، ثُمَّ يُدْخِلُهُمُ النَّارَ» . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ طَرِيقِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ مَا يَتَضَمَّنُ شَهَادَةَ الْجَوَارِحِ عَلَى الْعُصَاةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ قَالَ: حِسَابُهُمْ، وَكُلُّ شَيْءٍ في القرآن: الدين: فَهُوَ الْحِسَابُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ يومئذ يوفيهم الله الحقّ دينهم. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: الْخَبِيثاتُ قَالَ: مِنَ الكلام لِلْخَبِيثِينَ قال:
«...ailen ve aşiretindir. O: 'Yalan söylediler' der. Bunun üzerine: 'Yemin edin' denilir, onlar da yemin ederler. Sonra Allah onları susturur; dilleri ve elleri aleyhlerine şahitlik eder, sonra da onları ateşe sokar.» Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahabîlerden bir topluluk kanalıyla, uzuvların günahkârlar aleyhine şahitlik edeceğini içeren [rivayetler] nakledilmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Allah Sübhânehu'nun: { يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ } “O gün Allah, onlara hak ettikleri cezalarını tastamam verecektir” buyruğu hakkında: "[Buradaki dîn,] onların hesabıdır. Kur'an'da geçen her 'ed-Dîn' (الدين) kelimesi 'hesap' demektir" dediğini rivayet etmişlerdir. Taberânî ve İbn Merdûye'nin Behz b. Hakîm'den, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem [ayeti]: { يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ الْحَقَّ دِينَهُمْ } şeklinde okumuştur. İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { الْخَبِيثاتُ } buyruğu hakkında: "Sözlerin [kötü olanı] { لِلْخَبِيثِينَ } [demektir]" demiş ve şöyle devam etmiştir:
مِنَ الرِّجَالِ وَالْخَبِيثُونَ مِنَ الرِّجَالِ لِلْخَبِيثاتِ مِنَ الْكَلَامِ وَالطَّيِّباتُ مِنَ الْكَلَامِ لِلطَّيِّبِينَ مِنَ النَّاسِ وَالطَّيِّبُونَ مِنَ النَّاسِ لِلطَّيِّباتِ مِنَ الْكَلَامِ، نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ قَالُوا فِي زَوْجَةِ النَّبِيِّ ﷺ مَا قَالُوا مِنَ الْبُهْتَانِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ أَيْضًا، وَكَذَا رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَائِشَةَ حِينَ رَمَاهَا الْمُنَافِقُونَ بِالْبُهْتَانِ وَالْفِرْيَةِ فَبَرَّأَهَا اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ، وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ هُوَ الْخَبِيثُ، فَكَانَ هُوَ أَوْلَى بِأَنْ تَكُونَ لَهُ الْخَبِيثَةُ وَيَكُونُ لَهَا، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ طَيِّبًا، فَكَانَ أَوْلَى أَنْ تَكُونَ لَهُ الطَّيِّبَةُ، وَكَانَتْ عَائِشَةُ الطَّيِّبَةُ، وَكَانَتْ أَوْلَى بِأَنْ يكون لها الطيب، وفي قوله: أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ قَالَ: هَاهُنَا بُرِئَّتْ عَائِشَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: لَقَدْ نَزَلَ عُذْرِي مِنَ السَّمَاءِ، وَلَقَدْ خُلِقْتُ طَيِّبَةً وَعِنْدَ طيب، ولقد وعدت مغفرة وأجرا عظيما.
Erkeklerdendir. Erkeklerin kötüleri kötü sözlere; sözlerin temizi insanların temizlerine ve insanların temizleri de temiz sözlere [layıktır]. Bu ayet, Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem zevcesi hakkında o iftirayı söyleyenler hakkında inmiştir. Abdürrezzâk, Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî, Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Taberânî, Katâde'den de benzerini rivayet etmişlerdir; nitekim tâbiînden bir topluluktan da böyle rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî, İbn Zeyd'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Münafıklar Âişe'ye bühtan ve iftirada bulunduklarında ve Allah onu bundan temize çıkardığında bu ayet onun hakkında indi. Abdullah b. Übeyy kötü (habîs) biriydi; dolayısıyla kötü olan kadına o daha layıktı, o kadın da ona layıktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise temiz (tayyib) idi; temiz kadına o daha layıktı. Âişe de temiz kadındı; temiz olan erkeğe o daha layıktı. [İbn Zeyd], { أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ } “İşte bunlar onların söylediklerinden tamamen uzaktırlar” buyruğu hakkında: «İşte burada Âişe temize çıkarılmıştır» dedi. İbn Merdeveyh Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Benim beraatim gökten indirildi; şüphesiz ben temiz olarak ve temiz bir kimsenin yanında yaratıldım; bana mağfiret ve büyük bir mükâfat vaat edildi.»
[سورة النور (٢٤) : الآيات ٢٧ الى ٢٩]
[Nûr Sûresi (24), Âyetler 27-29]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧) فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨) لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٢٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧) فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨) لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٢٩) } “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp halkına selam vermedikçe girmeyin. Bu sizin için daha hayırlıdır; ola ki düşünüp öğüt alırsınız. (27) Eğer orada kimseyi bulamazsanız, size izin verilinceye kadar oraya girmeyin. Şayet size 'Geri dönün' denilirse hemen dönün; bu sizin için daha temizdir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir. (28) İçinde kendinize ait bir menfaat bulunan, oturulmayan evlere girmenizde size bir günah yoktur. Allah açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir. (29)”
لِمَا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ ذِكْرِ الزَّجْرِ عَنِ الزِّنَا وَالْقَذْفِ، شَرَعَ فِي ذِكْرِ الزَّجْرِ عَنْ دُخُولِ الْبُيُوتِ بِغَيْرِ اسْتِئْذَانٍ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ مُخَالَطَةِ الرِّجَالِ بِالنِّسَاءِ، فَرُبَّمَا يؤدّي إلى أحد الأمرين المذكورين، وأيضا إِنَّ الْإِنْسَانَ يَكُونُ فِي بَيْتِهِ وَمَكَانِ خَلْوَتِهِ على حالة لَا يُحِبُّ أَنْ يَرَاهُ عَلَيْهَا غَيْرُهُ، فَنَهَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ دُخُولِ بُيُوتِ الْغَيْرِ إِلَى غَايَةٍ، هِيَ قَوْلُهُ: حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَالِاسْتِئْنَاسُ: الِاسْتِعْلَامُ والاستخبار، أي: حتى تستعلموا ما فِي الْبَيْتِ، وَالْمَعْنَى: حَتَّى تَعْلَمُوا أَنَّ صَاحِبَ الْبَيْتِ قَدْ عَلِمَ بِكُمْ وَتَعْلَمُوا أَنَّهُ قَدْ أَذِنَ بِدُخُولِكُمْ، فَإِذَا عَلِمْتُمْ ذَلِكَ دَخَلْتُمْ، وَمِنْهُ قوله: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً أَيْ: عَلِمْتُمْ. قَالَ الْخَلِيلُ: الِاسْتِئْنَاسُ: الِاسْتِكْشَافُ، مِنْ أَنِسَ الشَّيْءَ: إِذَا أَبْصَرَهُ، كَقَوْلِهِ: إِنِّي آنَسْتُ ناراً أَيْ: أَبْصَرْتُ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: إِنَّهُ بِمَعْنَى وَتُؤْنِسُوا أَنْفُسَكُمْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَتَصْرِيفُ الْفِعْلِ يَأْبَى أَنْ يَكُونَ مِنْ أَنِسَ. وَمَعْنَى كَلَامِ ابْنِ جَرِيرٍ هَذَا أَنَّهُ مِنَ الِاسْتِئْنَاسِ الَّذِي هُوَ خِلَافُ الِاسْتِيحَاشِ، لِأَنَّ الَّذِي يَطْرُقُ بَابَ غَيْرِهِ لَا يَدْرِي أَيُؤْذَنُ لَهُ أَمْ لَا؟ فَهُوَ كَالْمُسْتَوْحِشِ حَتَّى يُؤْذَنَ لَهُ، فَإِذَا أُذِنَ لَهُ اسْتَأْنَسَ، فَنَهَى سُبْحَانَهُ عَنْ دُخُولِ تِلْكَ الْبُيُوتِ حَتَّى يُؤْذَنَ لِلدَّاخِلِ. وَقِيلَ:
[Allah] Sübhânehû zina ve kaziften menetmeyi zikretmeyi bitirince, izin almadan evlere girmeyi menetmeyi açıklamaya başladı; çünkü bunda erkeklerin kadınlarla karışması söz konusudur ve bu durum zikredilen iki husustan birine yol açabilir. Ayrıca insan, evinde ve yalnız kaldığı yerde başkasının kendisini üzerinde görmesini istemediği bir hâlde olabilir. Bu sebeple Allah Sübhânehû, başkalarının evlerine girmeyi: { حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا } “izin almadıkça / fark ettirmedikçe” buyruğuyla bir gayeye bağlayarak nehyetmiştir. İsti'nâs (الِاسْتِئْنَاسُ): Bilgi edinmek ve haber sormaktır; yani evin içinde ne olduğunu öğreninceye kadar demektir. Anlam: Ev sahibinin sizden haberdar olduğunu ve girmenize izin verdiğini bilinceye kadar [girmeyin], demektir. Bunu bildiğiniz zaman girersiniz. Nitekim O'nun: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً } “Eğer onların olgunlaştıklarını görürseniz / bilirseniz” buyruğu da bundandır; yani bildiğiniz zaman demektir. Halîl şöyle demiştir: İsti'nâs, bir şeyi gördüğünde söylenen أَنِسَ الشَّيْءَ ifadesinden hareketle keşfetmek / araştırıp öğrenmektir; nitekim { إِنِّي آنَسْتُ ناراً } “Gerçekten ben bir ateş gördüm” ayetinde olduğu gibi gördüm manasındadır. İbn Cerîr: Bu, 'kendinizi güvende ve alışkın hissedinceye kadar' (تُؤْنِسُوا أَنْفُسَكُمْ) manasındadır, demiştir. İbn Atıyye: Fiilin sarfı (çekimi), bunun أَنِسَ kökünden olmasına manidir, demiştir. İbn Cerîr'in bu sözünün anlamı şudur: Bu, ürkmenin (istîhâş) zıddı olan isti'nâstır; çünkü başkasının kapısını çalan kimse kendisine izin verilip verilmeyeceğini bilemez. Dolayısıyla kendisine izin verilinceye kadar ürkek / tedirgin gibidir; izin verildiğinde ise rahatlar (isti'nâs eder). İşte Sübhânehû, giren kimseye izin verilinceye kadar o evlere girmeyi yasaklamıştır. Denildi ki:
هُوَ مِنَ الْإِنْسِ، وَهُوَ أَنْ يَتَعَرَّفَ هَلْ ثَمَّ إِنْسَانٌ أَمْ لَا؟ وَقِيلَ: مَعْنَى الِاسْتِئْنَاسِ: الِاسْتِئْذَانُ، أَيْ: لَا تَدْخُلُوهَا حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ جَمَاعَةُ الْمُفَسِّرِينَ: حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا، وَيُؤَيِّدُهُ مَا حَكَاهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأُبَيٍّ وَسَعِيدِ بْنِ جبير أنهم قرءوا «تَسْتَأْذِنُوا» قَالَ مَالِكٌ فِيمَا حَكَاهُ عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ: الِاسْتِئْنَاسُ فِيمَا يَرَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ: الِاسْتِئْذَانُ، وَقَوْلُهُ: وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها قَدْ بَيَّنَهُ النَّبِيُّ ﷺ كَمَا سَيَأْتِي بِأَنْ يَقُولَ:
Bu [kelime] ins (insan) kökündendir; o da orada bir insanın bulunup bulunmadığını öğrenmesidir. Denildi ki: İsti'nâsın manası izin istemektir (isti'zân); yani izin isteyinceye kadar o evlere girmeyin demektir. Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler cemaati: 'İzin isteyinceye kadar' [demektir], demişlerdir. Kurtubî'nin İbn Abbâs, Übeyy ve Saîd b. Cübeyr'den onların «تَسْتَأْذِنُوا» (izin isteyinceye kadar) şeklinde okuduklarına dair naklettiği rivayet de bunu desteklemektedir. Mâlik, İbn Vehb'in kendisinden naklettiğine göre şöyle demiştir: İsti'nâs, kendi görüşüne göre —Allah en iyisini bilir— izin istemektir. { وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } “ve halkına selam vermedikçe” buyruğunu ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, ileride geleceği üzere kişinin şöyle demesiyle açıklamıştır:
السلام عليكم، أأدخل؟ مَرَّةً أَوْ ثَلَاثًا كَمَا سَيَأْتِي.
Az sonra geleceği üzere bir ya da üç defa: «es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim?» demektir.
وَاخْتَلَفُوا هَلْ يُقَدِّمُ الِاسْتِئْذَانَ عَلَى السَّلَامِ أَوِ الْعَكْسَ، فَقِيلَ: يقدم الاستئذان، فيقول: أأدخل سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، لِتَقْدِيمِ الِاسْتِئْنَاسِ فِي الْآيَةِ عَلَى السَّلَامِ. وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: إِنَّهُ يُقَدِّمُ السَّلَامَ عَلَى الاستئذان فيقول:
İzin istemenin mi selamdan önce getirileceği yoksa aksinin mi yapılacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre: Ayette isti'nâs selamdan önce zikredildiği için izin isteme öne alınır ve: 'Girebilir miyim? Selâmün aleyküm' denilir. Çoğunluk ise selamın izin istemeden önce verileceğini söyleyerek şöyle der:
السلام عليكم أأدخل، وَهُوَ الْحَقُّ، لِأَنَّ الْبَيَانَ مِنْهُ ﷺ لِلْآيَةِ كَانَ هَكَذَا. وَقِيلَ: إِنْ وَقَعَ بَصَرُهُ عَلَى إِنْسَانٍ قَدَّمَ السَّلَامَ، وَإِلَّا قَدَّمَ الِاسْتِئْذَانَ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ الْإِشَارَةُ إِلَى الِاسْتِئْنَاسِ وَالتَّسْلِيمِ، أَيْ: دُخُولُكُمْ مَعَ الِاسْتِئْذَانِ وَالسَّلَامُ خَيْرٌ لَكُمْ مِنَ الدُّخُولِ بَغْتَةً لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ أَنَّ الِاسْتِئْذَانَ خَيْرٌ لَكُمْ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمُقَدَّرٍ، أَيْ: أُمِرْتُمْ بِالِاسْتِئْذَانِ، وَالْمُرَادُ بِالتَّذَكُّرِ: الِاتِّعَاظُ، وَالْعَمَلُ بِمَا أُمِرُوا بِهِ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ أَيْ: فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِي الْبُيُوتِ الَّتِي لِغَيْرِكُمْ أَحَدًا مِمَّنْ يُسْتَأْذَنُ عَلَيْهِ فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ بِدُخُولِهَا مِنْ جِهَةِ مَنْ يَمْلِكُ الْإِذْنَ. وَحَكَى ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: مَعْنَى الْآيَةِ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيهَا أَحَدًا، أَيْ: لَمْ يَكُنْ لَكُمْ فِيهَا مَتَاعٌ، وَضَعَّفَهُ وَهُوَ حَقِيقٌ بِالضَّعْفِ، فَإِنَّ الْمُرَادَ بِالْأَحَدِ الْمَذْكُورِ أَهْلُ الْبُيُوتِ الَّذِينَ يَأْذَنُونَ لِلْغَيْرِ بِدُخُولِهَا، لَا مَتَاعَ الدَّاخِلِينَ إِلَيْهَا وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا أي:
«es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim?» denilir. Doğru olan da budur; zira O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem ayeti açıklaması bu şekildeydi. Denildi ki: Gözü bir insana ilişirse önce selam verir; aksi takdirde önce izin ister. { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu sizin için daha hayırlıdır”; işaret izin istemeye ve selam vermeydir; yani izin isteyerek ve selam vererek girmeniz, aniden habersizce girmenizden sizin için daha hayırlıdır. { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “ola ki düşünüp öğüt alırsınız”; yani izin istemenin sizin için daha hayırlı olduğunu [düşünürsünüz]. Bu cümle mukadder bir ifadeye bağlıdır; yani 'Size izin istemeniz emredildi' demektir. Tezekkür ile kastedilen: İtibar edip öğüt almak ve kendilerine emredilen şeyle amel etmektir. { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ } “Eğer orada kimseyi bulamazsanız, size izin verilinceye kadar oraya girmeyin”; yani başkalarına ait evlerde kendisinden izin istenecek kimse bulamazsanız, izin vermeye yetkili kişi tarafından size girme izni verilinceye kadar o evlere girmeyin. İbn Cerîr, Mücâhid'den ayetteki 'Eğer orada kimseyi bulamazsanız' ifadesinin: «Orada size ait bir eşya bulunmazsa» anlamına geldiğini nakletmiş ve bu görüşü zayıf saymıştır ki zayıf sayılmaya da layıktır. Zira zikredilen 'ehad' (kimse) ile kastedilen, içeri girenlere ait eşyalar değil, başkalarının içeri girmesine izin verecek olan ev halkıdır. { وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا } “Şayet size 'Geri dönün' denilirse hemen dönün”; yani:
قَالَ لَكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا، وَلَا تُعَاوِدُوهُمْ بِالِاسْتِئْذَانِ مَرَّةً أُخْرَى، وَلَا تَنْتَظِرُوا بَعْدَ ذَلِكَ أَنْ يَأْذَنُوا لَكُمْ بَعْدَ أَمْرِهِمْ لَكُمْ بِالرُّجُوعِ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الرُّجُوعَ أَفْضَلُ مِنَ الْإِلْحَاحِ، وَتَكْرَارِ الِاسْتِئْذَانِ، وَالْقُعُودِ عَلَى الْبَابِ فَقَالَ: هُوَ أَزْكى لَكُمْ أَيْ: أَفْضَلُ «وَأَطْهَرُ» مِنَ التَّدَنُّسِ بِالْمُشَاحَّةِ عَلَى الدُّخُولِ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ سَلَامَةِ الصَّدْرِ، وَالْبُعْدِ مِنَ الرِّيبَةِ، وَالْفِرَارِ مِنَ الدَّنَاءَةِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ مِنْ أَعْمَالِكُمْ خَافِيَةٌ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ أَيْ لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي الدُّخُولِ بِغَيْرِ اسْتِئْذَانٍ إِلَى الْبُيُوتِ الَّتِي لَيْسَتْ بِمَسْكُونَةٍ.
Ev halkı size 'Dönün' derse hemen dönün; onlara tekrar izin istemek için ısrar etmeyin ve size dönmenizi emrettikten sonra izin vermelerini bekleyip durmayın. Sonra [Allah] Sübhânehû geri dönmenin ısrar etmekten, izin talebini tekrarlamaktan ve kapıda oturup beklemekten daha faziletli olduğunu açıklayarak: { هُوَ أَزْكى لَكُمْ } “bu sizin için daha temizdir”; yani girmek için diretme kirliliğinden [uzaklaşmak adına] daha faziletli ve daha temizdir, buyurmuştur; zira bunda gönül huzuru, şüpheden uzaklaşma ve bayağılıktan kaçınma vardır. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir”; amellerinizden hiçbir şey O'na gizli kalmaz. { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ } “İçinde kendinize ait bir menfaat bulunan, oturulmayan evlere girmenizde size bir günah yoktur”; yani içinde oturulmayan evlere izinsiz girmenizde sizin için bir vebal yoktur.
وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْمُرَادِ بِهَذِهِ الْبُيُوتِ، فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: هِيَ الْفَنَادِقُ الَّتِي فِي الطُّرُقِ السَّابِلَةِ الْمَوْضُوعَةِ لِابْنِ السَّبِيلِ يَأْوِي إِلَيْهَا. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَالشَّعْبِيُّ: هِيَ حَوَانِيتُ الْقَيْسَارِيَّاتِ، قَالَ الشَّعْبِيُّ:
İnsanlar bu evlerden ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Muhammed b. el-Hanefiyye, Katâde ve Mücâhid: Bunlar, ana yollar üzerinde bulunan ve yolcuların sığınması için yapılmış hanlardır (otellerdir), demişlerdir. İbn Zeyd ve Şa'bî ise: Bunlar bedesten dükkânlarıdır, demişlerdir. Şa'bî şöyle demiştir:
لِأَنَّهُمْ جَاءُوا بِبِيُوعِهِمْ فَجَعَلُوهَا فِيهَا، وَقَالُوا لِلنَّاسِ: هَلُمَّ. وَقَالَ عَطَاءٌ: الْمُرَادُ بِهَا الْخَرِبُ الَّتِي يَدْخُلُهَا النَّاسُ لِلْبَوْلِ وَالْغَائِطِ، فَفِي هَذَا أَيْضًا مَتَاعٌ. وَقِيلَ: هِيَ بُيُوتُ مَكَّةَ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ أَيْضًا، وَهُوَ مُوَافِقٌ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ النَّاسَ شُرَكَاءُ فِيهَا، وَلَكِنْ قَدْ قَيَّدَ سُبْحَانَهُ هَذِهِ الْبُيُوتَ الْمَذْكُورَةَ هُنَا بِأَنَّهَا غَيْرُ مَسْكُونَةٍ.
Çünkü onlar mallarını getirip oraya koymuşlar ve insanlara: 'Buyrun gelin' demişlerdir. Atâ ise: Bunlarla kastedilen, insanların küçük ve büyük abdest bozmak için girdikleri harabelerdir; zira bunda da bir menfaat vardır, demiştir. Bunların Mekke evleri olduğu da söylenmiştir; bu Muhammed b. el-Hanefiyye'den de rivayet edilmiştir ve insanların o evlerde ortak olduğunu söyleyen kimsenin görüşüne uygundur; ancak Allah Sübhânehû burada zikredilen evleri iskân edilmemiş (içinde oturulmayan) olmakla kayıtlamıştır.
وَالْمَتَاعُ: الْمَنْفَعَةُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ، فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ: فِيهَا مَنْفَعَةٌ لكم، ومنه قوله: «ومتّعوهنّ» وَقَوْلُهُمْ:
Metâ (الْمَتَاعُ) dil ehline göre menfaat demektir; buna göre ayetin anlamı: 'Orada sizin için bir menfaat vardır' şeklinde olur. Nitekim «ve metti'ûhünne» (onlara menfaat sağlayacak bağışta bulunun) buyruğu ile insanların:
أَمْتَعَ اللَّهُ بِكَ، وَقَدْ فَسَّرَ الشَّعْبِيُّ الْمَتَاعَ فِي كَلَامِهِ الْمُتَقَدِّمِ بِالْأَعْيَانِ الَّتِي تُبَاعُ. قَالَ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ: وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْمَتَاعِ الْجِهَازَ، وَلَكِنْ مَا سِوَاهُ مِنَ الْحَاجَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ حَسَنٌ مُوَافِقٌ لِلُّغَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ أَيْ: مَا تُظْهِرُونَ وما تخفون، وفيه وعيد لمن يَتَأَدَّبْ بِآدَابِ اللَّهِ فِي دُخُولِ بُيُوتِ الْغَيْرِ.
«أَمْتَعَ اللَّهُ بِكَ» (Allah seni faydalandırsın) sözleri de bundandır. Şa'bî yukarıdaki sözünde metâ kelimesini satılan ticari mallar olarak tefsir etmiştir. Câbir b. Zeyd: Metâ ile kastedilen ev eşyası değil, bunun dışındaki her türlü ihtiyaçtır, demiştir. en-Nehhâs: Bu, dile uygun güzel bir açıklamadır, demiştir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Allah açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir”; yani açıkladığınızı da gizlediğinizi de bilir. Bunda, başkalarının evlerine girme konusunda Allah'ın edepleriyle edeplenmeyen kimseler için bir tehdit vardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْفِرْيَابِيٌّ وَابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ قَالَ: قَالَتِ امْرَأَةٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَكُونُ فِي بَيْتِي عَلَى الْحَالَةِ الَّتِي لَا أُحِبُّ أَنْ يَرَانِي عَلَيْهَا أَحَدٌ وَلَدٌ وَلَا وَالِدٌ، فَيَأْتِينِي الْأَبُ فَيَدْخُلُ عَلَيَّ فَكَيْفَ أَصْنَعُ؟ وَلَفْظُ ابْنِ جَرِيرٍ: وَإِنَّهُ لَا يَزَالُ يَدْخُلُ عَلَيَّ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِي وَأَنَا عَلَى تِلْكَ الحالة، فنزلت:
Feryâbî ve İbn Cerîr, Adiy b. Sâbit yoluyla Ensâr'dan bir adamdan şöyle rivayet etmişlerdir: Bir kadın dedi ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben evimde ne bir evladın ne bir babanın beni üzerinde görmesini istemediğim bir hâlde bulunuyorum; derken babam geliyor ve yanıma giriveriyor, nasıl yapayım?» İbn Cerîr'in lafzında ise: «Ben o hâldeyken ailemden bir erkek sürekli yanıma giriveriyor» şeklindedir. Bunun üzerine:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ وَابْنُ مَنْدَهْ فِي غَرَائِبِ شُعْبَةَ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا قَالَ: أَخْطَأَ الْكَاتِبُ حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بن منصور وعبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيُّ قَالَ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ «حَتَّى تُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا وَتَسْتَأْذِنُوا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الِاسْتِئْنَاسُ: الاستئذان. وأخرج ابن أبي شيبة والحكيم الترمذي وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ قَالَ: «قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَرَأَيْتَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى:
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ } “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere [...] girmeyin” ayeti indi. Feryâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, Garâibü Şu'be'de İbn Mende, el-Hâkim —ve bunu sahih kabul etmiştir—, İbn Merdeveyh, Şuab'da Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ muhtelif yollarla İbn Abbâs'tan { حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا } ayeti hakkında: «Kâtip hata etti; [aslı] { حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } şeklindedir» dediğini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Beyhakî İbrâhim en-Nehaî'den Abdullah [b. Mes'ûd]'ın mushafında «حَتَّى تُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا وَتَسْتَأْذِنُوا» (halkına selam verip izin isteyinceye kadar) şeklinde olduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir İkrime'den benzerini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh İbn Abbâs'tan: «İsti'nâs, izin istemektir (isti'zân)» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Hakîm et-Tirmizî, Taberânî, İbn Merdeveyh ve İbn Ebî Hâtim Ebû Eyyûb'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Allah Teâlâ'nın:
حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها هذا التسليم قد عرفنا فَمَا الِاسْتِئْنَاسُ؟ قَالَ: يَتَكَلَّمُ الرَّجُلُ بِتَسْبِيحَةٍ وَتَكْبِيرَةٍ وَتَحْمِيدَةٍ وَيَتَنَحْنَحُ فَيُؤْذِنُ أَهْلَ الْبَيْتِ» . قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الِاسْتِئْنَاسُ: أَنْ يَدْعُوَ الْخَادِمَ حَتَّى يَسْتَأْنِسَ أَهْلُ الْبَيْتِ الَّذِينَ يُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ» .
{ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } buyruğunu gördün mü? Şu selamı bildik; peki isti'nâs nedir? Şöyle buyurdu: Kişinin tesbih, tekbir ve tahmid getirmesi ve öksürüp ses vererek ev halkını haberdar etmesidir.» İbn Kesîr: Bu garip bir hadistir, demiştir. Taberânî Ebû Eyyûb'dan Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «İsti'nâs: Kişinin, selam vereceği ev halkı kendisini fark edip alışıncaya kadar hizmetçiyi çağırmasıdır.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَأَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ مِنْ طَرِيقِ كَلَدَةَ «أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ بَعَثَهُ فِي الْفَتْحِ بِلِبَأِ وَضَغَابِيسَ ، وَالنَّبِيُّ ﷺ بِأَعْلَى الْوَادِي، قَالَ: فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ وَلَمْ أُسَلِّمْ وَلَمْ أَسْتَأْذِنْ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: ارْجِعْ فَقُلْ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ؟» قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَسَنٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ وَأَبُو دَاوُدَ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ مِنْ طَرِيقِ رِبْعِيٍّ، قَالَ: «حَدَّثَنَا رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَامِرٍ اسْتَأْذَنَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ فِي بَيْتٍ، فَقَالَ: أَأَلِجُ؟
İbn Sa'd, Ahmed, el-Edeb'de Buhârî, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve Şuab'da Beyhakî Kelede yoluyla rivayet etmişlerdir ki: «Safvân b. Ümeyye [Mekke'nin] fethinde kendisini süt aşı ve dağ hıyarları ile gönderdi; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ise vadinin yukarısındaydı. [Kelede] dedi ki: Yanına girdim; ne selam verdim ne de izin istedim. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Geri dön ve es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim? de' buyurdu.» Tirmizî: Hasen garip bir hadistir, bunu sadece onun hadisinden bilmekteyiz, demiştir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, el-Edeb'de Buhârî, Ebû Dâvûd ve es-Sünen'de Beyhakî Rib'î yoluyla rivayet etmişlerdir ki, o şöyle demiştir: «Benî Âmir'den bir adam bize anlattı; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir evdeyken yanına girmek için izin istedi ve: Gireyim mi? dedi.
فَقَالَ النبيّ ﷺ لِخَادِمِهِ: اخْرُجْ إِلَى هَذَا فَعَلِّمْهُ الِاسْتِئْذَانَ، فَقُلْ لَهُ: قُلِ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ؟» . وَأَخْرَجَ ابن جرير عن عمرو بْنِ سَعِيدٍ الثَّقَفِيِّ نَحْوَهُ مَرْفُوعًا، وَلَكِنَّهُ قَالَ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِأَمَةٍ لَهُ يُقَالُ لَهَا رَوْضَةُ:
Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hizmetçisine: 'Şunun yanına çık ve ona izin istemeyi öğret; ona: es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim? de, de' buyurdu.» İbn Cerîr Amr b. Saîd es-Sekafî'den benzerini merfû olarak rivayet etmiş, ancak rivayetinde şöyle demiştir: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Ravza denilen cariyesine:
قَوْمِي إِلَى هَذَا فَعَلِّمِيهِ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ وَغَيْرِهِمَا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ الْأَنْصَارِ فَجَاءَ أَبُو مُوسَى فَزِعًا، فَقُلْنَا لَهُ: مَا أَفْزَعَكَ؟ قَالَ: أَمَرَنِي عُمَرُ أَنْ آتِيَهُ فَأَتَيْتُهُ، فَاسْتَأْذَنْتُ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي، فَقَالَ: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَأْتِيَنِي؟ فَقُلْتُ: قَدْ جِئْتُ فَاسْتَأْذَنْتُ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي، وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدُكُمْ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَلْيَرْجِعْ» قَالَ: لَتَأْتِيَنِي عَلَى هَذَا بِالْبَيِّنَةِ، فَقَالُوا:
'Şunun yanına kalk ve ona [izin istemeyi] öğret' buyurdu.» Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ensâr meclislerinden bir mecliste oturuyordum; Ebû Mûsâ telaşla geldi. Ona: 'Seni telaşlandıran nedir?' dedik. Dedi ki: 'Ömer bana yanına gelmemi emretti, ben de gittim; üç defa izin istedim fakat bana izin verilmedi. [Sonra karşılaştığımızda Ömer]: Yanıma gelmene ne engel oldu? dedi. Ben de: Geldim, üç defa izin istedim ama bana izin verilmedi; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biriniz üç defa izin istediğinde kendisine izin verilmezse geri dönsün» buyurmuştur, dedim. [Ömer]: Bu hususta bana kesin bir delil getireceksin! dedi.' Meclistekiler:
لَا يَقُومُ إِلَّا أَصْغَرُ الْقَوْمِ، فَقَامَ أَبُو سَعِيدٍ مَعَهُ لِيَشْهَدَ لَهُ، فَقَالَ عُمَرُ لِأَبِي مُوسَى: إِنِّي لَمْ أَتَّهِمْكَ، وَلَكِنَّ الْحَدِيثِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ شَدِيدٌ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: اطَّلَعَ رَجُلٌ مِنْ جُحْرٍ فِي حُجْرَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَمَعَهُ مِدْرًى يَحُكُّ بِهَا رَأْسَهُ، قَالَ: لَوْ أَعْلَمُ أَنَّكَ تَنْظُرُ لَطَعَنْتُ بِهَا فِي عَيْنِكَ، إِنَّمَا جُعِلَ الِاسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ. وَفِي لَفْظِ: إِنَّمَا جُعِلَ الْإِذْنُ مِنْ أَجْلِ البصر. وأخرج أبو يعلى وابن جرير
[Bunun üzerine topluluktan]: 'Aramızdan sadece en küçüğümüz kalkacaktır' [denildi]. Ebû Saîd onun lehine şahitlik etmek üzere onunla birlikte kalktı. Ömer, Ebû Mûsâ'ya: 'Ben seni itham etmedim, fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına hadis rivayet etmek çok ciddi [ve ağır] bir iştir' dedi. Sahîhayn ve diğer eserlerde Sehl b. Sa'd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in odasındaki bir delikten içeri baktı. O sırada [Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in] yanında başını kaşıdığı bir midrâ vardı. [Allah Resûlü] buyurdu ki: «Senin baktığını bilseydim bunu gözüne saplardım! İzin istemek ancak göz[ün harama bakmasını önlemek] için meşru kılınmıştır». Bir lafızda ise: «İzin ancak göz için meşru kılınmıştır» [şeklindedir]. Ebû Ya'lâ ve İbn Cerîr...
وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ: لَقَدْ طَلَبْتُ عُمْرِي كُلَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَمَا أَدْرَكْتُهَا، أَنْ أَسْتَأْذِنَ عَلَى بَعْضِ إِخْوَانِي، فَيَقُولُ لِي ارْجِعْ، فَأَرْجِعُ وَأَنَا مُغْتَبِطٌ لِقَوْلِهِ: وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ وَأَبُو دَاوُدَ فِي النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ وَابْنُ جَرِيرٍ عن ابن عباس قال:
İbn Merdeveyh Enes'ten rivayet etti ki, o şöyle dedi: Muhacirlerden bir adam şöyle dedi: «Tüm ömrüm boyunca şu ayete mazhar olmayı arzuladım da buna nail olamadım: Din kardeşlerimden birinin yanına girmek için izin isteyeyim, o da bana 'Geri dön' desin; ben de [Allah Teâlâ'nın]: { وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ } “Şayet size 'Geri dönün' denilirse hemen dönün; bu sizin için daha temizdir” buyruğundan ötürü sevinçle geri döneyim.» Buhârî el-Edeb'de, Ebû Dâvûd en-Nâsih ve'l-mensûh'ta ve İbn Cerîr İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها فنسخ، واستثنى مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp halkına selam vermedikçe girmeyin” ayeti neshedilip bundan istisna yapıldı ve: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ } “İçinde kendinize ait bir menfaat bulunan, oturulmayan evlere girmenizde size bir günah yoktur” buyruldu.
[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٠ الى ٣١]
[Nûr Sûresi (24), Âyetler 30-31]
قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (٣٠) وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١)
{ قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (٣٠) وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١) } “Mümin erkeklere söyle, bakışlarını kıssınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu onlar için daha temizdir. Şüphesiz Allah onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır. (30) Mümin kadınlara da söyle, bakışlarını kıssınlar ve ırzlarını korusunlar; kendiliğinden görünen kısımlar müstesna olmak üzere ziynetlerini açmasınlar. Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar. Ziynetlerini kocalarından veya babalarından veya kocalarının babalarından veya kendi oğullarından veya kocalarının oğullarından veya erkek kardeşlerinden veya erkek kardeşlerinin oğullarından veya kız kardeşlerinin oğullarından veya kendi kadınlarından veya ellerinin altında bulunan cariyelerden veya erkeklikten kesilmiş hizmetçilerden veya kadınların mahrem yerlerini henüz anlamayan çocuklardan başkasına göstermesinler. Gizlemekte oldukları ziynetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar. Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tevbe ediniz ki kurtuluşa eresiniz. (31)”
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حُكْمَ الِاسْتِئْذَانِ، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ حُكْمِ النَّظَرِ عَلَى الْعُمُومِ، فَيَنْدَرِجُ تَحْتَهُ غَضُّ الْبَصَرِ مِنَ الْمُسْتَأْذِنِ، كَمَا قَالَ ﷺ: «إِنَّمَا جُعِلَ الْإِذْنُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ» وَخَصَّ الْمُؤْمِنِينَ مَعَ تَحْرِيمِهِ عَلَى غَيْرِهِمْ، لِكَوْنِ قِطْعِ ذَرَائِعِ الزِّنَا الَّتِي مِنْهَا النَّظَرُ، هُمْ أَحَقُّ مِنْ غَيْرِهِمْ بِهَا، وَأَوْلَى بِذَلِكَ مِمَّنْ سِوَاهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ فِي الْآيَةِ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ غَيْرُ مُخَاطَبِينَ بِالشَّرْعِيَّاتِ كَمَا يَقُولُهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ غُضُّوا يَغُضُّوا وَمَعْنَى غَضِّ الْبَصَرِ: إِطْبَاقُ الْجَفْنِ عَلَى الْعَيْنِ بِحَيْثُ تَمْتَنِعُ الرُّؤْيَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:
[Allah] Sübhânehû izin isteme hükmünü zikredince, hemen ardından genel olarak bakma hükmünü zikretti; böylece izin isteyenin gözünü sakınması da bunun kapsamına dâhil olur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İzin ancak göz [sakınması] içindir» buyurmuştur. Başkalarına haram olmakla birlikte müminleri tahsis etmesi; bakmanın da dâhil olduğu zina yollarını tıkamaya onların diğerlerinden daha layık ve bu hususta başkalarından daha öncelikli olmaları sebebiyledir. Denildi ki: Bazı ilim ehlinin söylediği gibi, ayette kâfirlerin şer'î hükümlerle muhatap olmadıklarına dair bir delil vardır. İfadede bir hazif vardır; takdiri: 'Müminlere gözlerini yummalarını söyle, yumarlar' (قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ غُضُّوا يَغُضُّوا) şeklindedir. Gözü kısmak (gadd-ı basar): Görmeyi engelleyecek şekilde göz kapağını gözün üzerine kapatmaktır. Cerîr'in şu sözü de bundandır:
فَغُضَّ الطَّرْفَ إِنَّكَ مِنْ نُمَيْرٍ ... فَلَا كَعْبًا بَلَغْتَ وَلَا كِلَابًا
Bakışlarını kıs, zira sen Nümeyr kabilesindensin ... Ne Kâ'b'a eriştin ne de Kilâb'a.
وَقَوْلُ عَنْتَرَةَ:
Antere'nin şu sözü de [öyledir]:
وَأَغُضُّ طَرَفِي مَا بَدَتْ لِي جَارَتِي ... حَتَّى يُوَارِيَ جَارَتِي مَأْوَاهَا
Komşum bana göründüğünde gözümü sakınırım ... Ta ki komşumu evi gizleyinceye kadar.
و «من» فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَبْصارِهِمْ هِيَ: التَّبْعِيضِيَّةُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ، وَبَيَّنُوهُ بِأَنَّ الْمَعْنَى غَضُّ الْبَصَرِ عَمَّا يَحْرُمُ وَالِاقْتِصَارُ بِهِ عَلَى مَا يَحِلُّ. وَقِيلَ: وَجْهُ التَّبْعِيضِ أَنَّهُ يُعْفَى لِلنَّاظِرِ أَوَّلَ نَظْرَةٍ تَقَعُ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ.
{ مِنْ أَبْصارِهِمْ } “bakışlarını [kıssınlar]” buyruğundaki 'min' (مِنْ) edatı ba'ziyyet (kısmîlik) bildirir; âlimlerin çoğunluğu bu görüşe meyletmiştir. Bunu da, anlamın; haram olan şeylerden gözü sakınmak ve helal olanlarla yetinmek olduğu şeklinde açıklamışlardır. Denildi ki: Bazıyetin sebebi, bakan kimse için kasıtsız olarak vuku bulan ilk bakışın bağışlanmış olmasıdır.
وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّهَا زَائِدَةٌ وَأَنْكَرَ ذَلِكَ سِيبَوَيْهِ. وَقِيلَ: إِنَّهَا لِبَيَانِ الْجِنْسِ قَالَهُ أَبُو الْبَقَاءِ. وَاعْتُرِضَ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ مُبْهَمٌ يَكُونُ مُفَسَّرًا بِمَنْ، وقيل: إنها لابتداء الغاية. قال ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقِيلَ: الْغَضُّ النُّقْصَانُ، يُقَالُ:
Ahfeş: Bu [edat] zaiddir, demiştir; Sîbeveyhi ise bunu reddetmiştir. Denildi ki: Cins beyanı içindir; bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir. Ancak buna, önceden 'min' ile açıklanacak müphem bir ifadenin geçmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Denildi ki: Başlangıç gayesi (ibtidâ-i gâye) içindir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Denildi ki: Gad (غَضّ) noksanlaştırmaktır. Nitekim:
غَضَّ فُلَانٌ مِنْ فُلَانٍ: أَيْ: وَضَعَ مِنْهُ، فَالْبَصَرُ إِذَا لَمْ يُمْكِنْ مِنْ عَمَلِهِ فَهُوَ مَغْضُوضٌ مِنْهُ وَمَنْقُوصٌ فَتَكُونُ «مِنْ» صِلَةً لِلْغَضِّ، وَلَيْسَتْ لِمَعْنًى مِنْ تِلْكَ الْمَعَانِي الْأَرْبَعَةِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى تَحْرِيمِ النَّظَرِ إِلَى غَيْرِ مَنْ يَحِلُّ النَّظَرُ إِلَيْهِ، وَمَعْنَى وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِمْ حِفْظُهَا عَمَّا يَحْرُمُ عَلَيْهِمْ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ سَتْرُ
غَضَّ فُلَانٌ مِنْ فُلَانٍ denilir; yani onu küçümsedi / eksiltti demektir. Dolayısıyla bakış işini yapmaktan alıkonulduğunda kısılmış ve eksiltilmiş olur. Bu durumda 'min', o dört anlamdan biri için olmayıp gad fiilinin sılası (bağlantı harfi) olur. Bu ayette, bakılması helal olmayan kimseye bakmanın haram olduğuna delil vardır. { وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ } “ve ırzlarını korusunlar” ifadesinin anlamı ise: Kendilerine haram kılınan şeylerden ırzlarını korumalarının üzerlerine vacip olduğudur. Denildi ki: Kastedilen,
فُرُوجِهِمْ عَنْ أَنْ يَرَاهَا مَنْ لَا تَحِلُّ لَهُ رُؤْيَتُهَا، وَلَا مَانِعَ مِنْ إِرَادَةِ الْمَعْنَيَيْنِ، فَالْكُلُّ يَدْخُلُ تَحْتَ حِفْظِ الْفَرْجِ.
avret yerlerini görmesi helal olmayan kimselerin görmesinden örtmeleridir. Her iki anlamın birden kastedilmesine de bir mani yoktur; zira hepsi de ırzın korunması kapsamına girmektedir.
قِيلَ: وَوَجْهُ الْمَجِيءِ بِمِنْ فِي الْأَبْصَارِ دُونَ الْفُرُوجِ أَنَّهُ مُوَسَّعٌ فِي النَّظَرِ فَإِنَّهُ لَا يَحْرُمُ مِنْهُ إِلَّا مَا اسْتُثْنِيَ، بِخِلَافِ حِفْظِ الْفَرْجِ فَإِنَّهُ مُضَيَّقٌ فِيهِ، فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ مِنْهُ إِلَّا مَا اسْتُثْنِيَ. وَقِيلَ: الْوَجْهُ أَنَّ غَضَّ الْبَصَرِ كُلِّهِ كَالْمُتَعَذِّرِ، بِخِلَافٍ حِفْظِ الْفَرْجِ فَإِنَّهُ مُمْكِنٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنَ الْغَضِّ وَالْحِفْظِ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ أَزْكى لَهُمْ أي: أظهر لَهُمْ مِنْ دَنَسِ الرِّيبَةِ وَأَطْيَبُ مِنَ التَّلَبُّسِ بِهَذِهِ الدَّنِيئَةِ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ صُنْعِهِمْ، وَفِي ذَلِكَ وَعِيدٌ لِمَنْ لَمْ يَغُضَّ بَصَرَهُ وَيَحْفَظْ فَرْجَهُ وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ خَصَّ سُبْحَانَهُ الْإِنَاثَ بِهَذَا الْخِطَابِ عَلَى طَرِيقِ التَّأْكِيدِ لِدُخُولِهِنَّ تَحْتَ خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ تَغْلِيبًا كَمَا فِي سائر الخطابات القرآنية، وظهر التضعيف في يغضضن وَلَمْ يَظْهَرْ فِي يَغُضُّوا، لِأَنَّ لَامَ الْفِعْلِ مِنَ الْأَوَّلِ مُتَحَرِّكَةٌ وَمِنَ الثَّانِي سَاكِنَةٌ وَهُمَا فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ جَوَابًا لِلْأَمْرِ، وَبَدَأَ سُبْحَانَهُ بِالْغَضِّ فِي الْمَوْضِعَيْنِ قَبْلَ حِفْظِ الْفَرْجِ، لِأَنَّ النَّظَرَ وَسِيلَةٌ إِلَى عَدَمِ حِفْظِ الْفَرْجِ، وَالْوَسِيلَةُ مُقَدَّمَةٌ عَلَى الْمُتَوَسَّلِ إِلَيْهِ، وَمَعْنَى: يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ كَمَعْنَى يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ، فَيُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى تَحْرِيمِ نَظَرِ النِّسَاءِ إِلَى مَا يَحْرُمُ عَلَيْهِنَّ، وَكَذَلِكَ يَجِبُ عَلَيْهِنَّ حِفْظُ فُرُوجِهِنَّ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي تَقَدَّمَ فِي حِفْظِ الرِّجَالِ لِفُرُوجِهِمْ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ أَيْ: مَا يَتَزَيَّنَّ بِهِ مِنَ الْحِلْيَةِ وَغَيْرِهَا، وَفِي النَّهْيِ عَنْ إِبْدَاءِ الزينة، نهى عَنْ إِبْدَاءِ مَوَاضِعِهَا مِنْ أَبْدَانِهِنَّ بِالْأَوْلَى. ثُمَّ اسْتَثْنَى سُبْحَانَهُ مِنْ هَذَا النَّهْيِ، فَقَالَ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها.
Denildi ki: Gözlerde 'min' (مِنْ) getirilip ırzlarda getirilmemesinin sebebi, bakış konusunda bir genişliğin bulunmasıdır; zira istisna edilenler dışında bakıştan hiçbir şey haram değildir. Irzın korunması ise bunun aksinedir; zira onda daraltma yapılmıştır, çünkü istisna edilenler dışında ondan hiçbir şey helal değildir. Yine denildi ki: Bunun sebebi, gözü bütünüyle kısmanın neredeyse imkânsız olmasıdır; ırzı korumak ise böyle değildir, çünkü o mutlak olarak mümkündür. { ذلِكَ } “Bu” buyruğundaki işaret, zikredilen gözü sakınma ve ırzı korumayadır. Bu ifade mübtedadır; haberi ise { أَزْكى لَهُمْ } “onlar için daha temizdir” ifadesidir. Yani: Şüphe kirinden onlar için daha temiz ve bu alçak fiile bulaşmaktan daha neziftir. { إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ } “Şüphesiz Allah, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır”; onların işlediklerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Bunda gözünü kısmayan ve ırzını korumayan kimse için bir tehdit vardır. { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ } “Mümin kadınlara da söyle, bakışlarını kıssınlar” buyruğuyla Allah Subhânehu, diğer Kur'an hitaplarında olduğu gibi tağlib yoluyla müminler hitabının altına dâhil olmalarına rağmen, tekit amacıyla kadınları bu hitaba has kılmıştır. { يَغْضُضْنَ } kelimesinde şedde çözülerek çift harf (taz'îf) zahir olmuş, { يَغُضُّوا } kelimesinde ise zahir olmamıştır; çünkü birincisinde fiilin lâm'ı (son harfi) harekeli, ikincisinde ise sakindir ve her ikisi de emrin cevabı olarak cezm mahallindedir. Allah Subhânehu her iki yerde de ırzın korunmasından önce gözü kısmakla başlamıştır; zira bakış, ırzı korumamaya bir vesiledir ve vesile, kendisine ulaşılan gayeden önce gelir. { يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ } ifadesinin anlamı, { يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ } ifadesinin anlamı gibidir; dolayısıyla bununla, kadınların da kendilerine haram olan şeylere bakmalarının haram olduğuna delil getirilir. Aynı şekilde erkeklerin ırzlarını koruması bahsinde daha önce geçtiği üzere, kadınların da ırzlarını korumaları kendilerine vaciptir. { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } “ve ziynetlerini açmasınlar”, yani takı ve benzeri süslendikleri şeyleri [göstermesinler]. Ziynetin açığa vurulmasının yasaklanmasında, bedenlerinden bu ziynetlerin takıldığı yerlerin açığa vurulmasının yasaklanması evleviyetle mevcuttur. Sonra Allah Subhânehu bu yasaktan bir istisna yaparak şöyle buyurmuştur: { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها } “ancak kendiliğinden görünen kısmı müstesna”.
وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي ظَاهِرِ الزينة ما هُوَ؟ فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: ظَاهِرُ الزِّينَةِ هُوَ الثِّيَابُ وَزَادَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ الْوَجْهُ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ: الْوَجْهُ وَالْكَفَّانِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ:
İnsanlar görünen ziynetin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes'ûd ve Saîd b. Cübeyr: 'Görünen ziynet elbiselerdir' demişlerdir; Saîd b. Cübeyr buna yüzü de eklemiştir. Atâ ve Evzâî: 'Yüz ve iki el ayasıdır' demişlerdir. İbn Abbâs, Katâde ve el-Misver b. Mahreme ise şöyle demişlerdir:
ظَاهِرُ الزِّينَةِ هُوَ الْكُحْلُ وَالسِّوَاكُ وَالْخِضَابُ إِلَى نِصْفِ السَّاقِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تُبْدِيَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِنَّ الْمَرْأَةَ لَا تُبْدِي شَيْئًا مِنَ الزِّينَةِ وَتُخْفِي كُلَّ شَيْءٍ مِنْ زِينَتِهَا، وَوَقَعَ الِاسْتِثْنَاءُ فِيمَا يَظْهَرُ مِنْهَا بِحُكْمِ الضَّرُورَةِ. وَلَا يَخْفَى عَلَيْكَ أَنَّ ظَاهَرَ النَّظْمِ الْقُرْآنِيَّ النَّهْيُ عَنْ إِبْدَاءِ الزِّينَةِ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا كَالْجِلْبَابِ وَالْخِمَارِ وَنَحْوِهِمَا مِمَّا عَلَى الْكَفِّ وَالْقَدَمَيْنِ مِنَ الْحِلْيَةِ وَنَحْوِهَا، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالزِّينَةِ مَوَاضِعَهَا كَانَ الِاسْتِثْنَاءُ رَاجِعًا إِلَى مَا يَشُقُّ عَلَى الْمَرْأَةِ سَتْرُهُ كَالْكَفَّيْنِ وَالْقَدَمَيْنِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَهَكَذَا إِذَا كَانَ النَّهْيُ عَنْ إِظْهَارِ الزِّينَةِ يَسْتَلْزِمُ النَّهْيَ عَنْ إِظْهَارِ مَوَاضِعِهَا بِفَحْوَى الْخِطَابِ، فَإِنَّهُ يُحْمَلُ الِاسْتِثْنَاءُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَأَمَّا إِذَا كَانَتِ الزِّينَةُ تَشْمَلُ مَوَاضِعَ الزِّينَةِ وَمَا تَتَزَيَّنُ بِهِ النِّسَاءُ فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ، وَالِاسْتِثْنَاءُ يَكُونُ مِنَ الْجَمِيعِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ:
Görünen ziynet; sürme, misvak, bacağın yarısına kadar olan kına ve benzeri şeylerdir; çünkü kadının bunları göstermesi caizdir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Kadın ziynetinden hiçbir şeyi gösteremez ve ziynetine dair her şeyi gizler; istisna ise zaruret gereği kendiliğinden açılan şeyler hakkında vaki olmuştur. Kur'an nazmının zahirinin, kadının ziynetini açığa vurmaktan nehyetmek olduğu; celbîb (dış örtü), hımâr (başörtüsü) ve benzeri şeyler ile el ve ayaklar üzerinde bulunan takı ve benzerlerinden kendiliğinden açığa çıkanların ise bundan müstesna kılındığı sana gizli kalmaz. Eğer ziynetle kastedilen ziynetin yerleri ise istisna, el ayaları ve ayaklar gibi kadının örtmesinde meşakkat bulunan yerlere râci olur. Aynı şekilde eğer ziynetin gösterilmesinin nehyedilmesi, fahva'l-hitâb (kavramın önceliği) gereğince ziynet yerlerinin gösterilmesinin nehyedilmesini gerektiriyorsa, bu durumda da istisna her iki yerde zikrettiğimiz anlama hamledilir. Şayet ziynet hem ziynet yerlerini hem de kadınların süslendikleri şeyleri kapsıyorsa o takdirde mesele açıktır ve istisna hepsinden yapılmış olur. Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir:
الزِّينَةُ عَلَى قِسْمَيْنِ: خِلْقِيَّةٌ، وَمُكْتَسَبَةٌ فَالْخِلْقِيَّةُ وَجْهُهَا فَإِنَّهُ أَصْلُ الزِّينَةِ، وَالزِّينَةُ الْمُكْتَسَبَةُ مَا تُحَاوِلُهُ الْمَرْأَةُ فِي تَحْسِينِ خَلْقِهَا كَالثِّيَابِ وَالْحُلِيِّ وَالْكُحْلِ وَالْخِضَابِ، وَمِنْهُ قوله تعالى: خُذُوا زِينَتَكُمْ وَقَوْلُ الشَّاعِرِ:
Ziynet iki kısımdır: Yaratılıştan olan (fıtrî) ve sonradan kazanılan (müktesep). Yaratılıştan olan ziynet kadının yüzüdür; çünkü yüz ziynetin aslıdır. Sonradan kazanılan ziynet ise kadının yaratılışını güzelleştirmek için başvurduğu elbise, takı, sürme ve kına gibi şeylerdir. Allah Teâlâ'nın: { خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ziynetinizi takının” buyruğu ile şairin şu sözü de bundandır:
يَأْخُذْنَ زِينَتَهُنَّ أَحْسَنَ مَا تَرَى ... وَإِذَا عُطِلْنَ فَهُنَّ خَيْرُ عَوَاطِلِ
Gördüğün en güzel ziynetlerini takınırlar ... Takısız kaldıklarında ise takısızların en hayırlısıdırlar.
وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِإِسْكَانِ اللَّامِ الَّتِي للأمر. وقرأ أبو عمرو بكسرها
{ وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ } “Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar” [ifadesindeki fiili] cumhur, emir için olan lâm harfini sükûn ile (ve'lyadribne şeklinde) okumuştur. Ebû Amr ise
عَلَى الْأَصْلِ لِأَنَّ أَصْلَ لَامِ الْأَمْرِ الْكَسْرُ، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَالْخُمُرُ جمع خمار، وَمِنْهُ:
asla uygun olarak kesre ile okumuştur; zira emir lâm'ının aslı kesrelidir. Bu kıraat İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Humur (الْخُمُر), hımâr (خِمَار) kelimesinin çoğuludur; nitekim:
اخْتَمَرَتِ الْمَرْأَةُ وَتَخَمَّرَتْ. وَالْجُيُوبُ: جَمْعُ جَيْبٍ، وَهُوَ مَوْضِعُ الْقَطْعِ مِنَ الدِّرْعِ وَالْقَمِيصِ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْجَوْبِ وَهُوَ الْقَطْعُ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ نِسَاءَ الْجَاهِلِيَّةِ كُنَّ يُسْدِلْنَ خُمُرَهُنَّ مِنْ خَلْفِهِنَّ، وكانت جيوبهنّ من الأمام واسعة، فكان تَنْكَشِفُ نُحُورُهُنَّ وَقَلَائِدُهُنَّ، فَأُمِرْنَ أَنْ يَضْرِبْنَ مَقَانِعَهُنَّ عَلَى الْجُيُوبِ لِتَسْتُرَ بِذَلِكَ مَا كَانَ يَبْدُو، وَفِي لَفْظِ الضَّرْبِ مُبَالَغَةٌ فِي الْإِلْقَاءِ الَّذِي هُوَ الْإِلْصَاقُ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «بِخُمُرِهِنَّ» بِتَحْرِيكِ الْمِيمِ، وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ بِسُكُونِهَا. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «جُيُوبِهِنَّ» بِضَمِّ الْجِيمِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَبَعْضُ الْكُوفِيِّينَ بِكَسْرِهَا، وَكَثِيرٌ مِنْ مُتَقَدِّمِي النَّحْوِيِّينَ لَا يُجَوِّزُونَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يُبَدِّلَ مِنَ الضَّمَّةِ كَسْرَةً، فَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنْ حَمْزَةَ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الضَّمِّ وَالْكَسْرِ، فَمُحَالٌ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يَنْطِقَ بِهِ إِلَّا عَلَى الْإِيمَاءِ، وَقَدْ فَسَّرَ الْجُمْهُورُ الْجُيُوبَ بِمَا قَدَّمْنَا، وَهُوَ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيُّ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ مَعْنَى عَلَى جُيُوبِهِنَّ: عَلَى صُدُورِهِنَّ، فَيَكُونُ فِي الْآيَةِ مُضَافٌ مَحْذُوفٌ، أَيْ: عَلَى مَوَاضِعِ جُيُوبِهِنَّ. ثُمَّ كَرَّرَ سُبْحَانَهُ النَّهْيَ عَنْ إِبْدَاءِ الزِّينَةِ لِأَجْلِ مَا سَيَذْكُرُهُ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ فَقَالَ: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ الْبَعْلُ: هُوَ الزَّوْجُ وَالسَّيِّدُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَقَدَّمَ الْبُعُولَةَ لِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُونَ بِالزِّينَةِ، وَلِأَنَّ كُلَّ بَدَنِ الزَّوْجَةِ والسرية حلال لهم، ومثله قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ ثُمَّ لَمَّا اسْتَثْنَى سُبْحَانَهُ الزَّوْجَ أَتْبَعَهُ بِاسْتِثْنَاءِ ذَوِي الْمَحَارِمِ فَقَالَ: أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ إِلَى قَوْلِهِ: أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ فَجَوَّزَ لِلنِّسَاءِ أَنْ يُبْدِينَ الزِّينَةَ لِهَؤُلَاءِ لِكَثْرَةِ الْمُخَالَطَةِ وَعَدَمِ خَشْيَةِ الْفِتْنَةِ لِمَا فِي الطِّبَاعِ مِنَ النُّفْرَةِ عَنِ الْقَرَائِبِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ ﵄ أَنَّهُمَا كَانَا لَا يَنْظُرَانِ إِلَى أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ، ذَهَابًا مِنْهُمَا إِلَى أَنَّ أَبْنَاءَ الْبُعُولَةِ لَمْ يُذْكَرُوا فِي الْآيَةِ الَّتِي فِي أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ وَهِيَ قَوْلُهُ: لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَالْمُرَادُ بِأَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ: ذُكُورُ أَوْلَادِ الْأَزْوَاجِ، وَيَدْخُلُ فِي قَوْلِهِ: أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْلَادُ الْأَوْلَادِ وَإِنْ سَفَلُوا، وَأَوْلَادُ بَنَاتِهِنَّ وَإِنْ سَفَلُوا، وَكَذَا آبَاءُ الْبُعُولَةِ، وَآبَاءُ الْآبَاءِ، وَآبَاءُ الْأُمَّهَاتِ وَإِنْ عَلَوْا، وَكَذَلِكَ أَبْنَاءُ الْبُعُولَةِ وَإِنْ سَفَلُوا، وَكَذَلِكَ أَبْنَاءُ الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ الْعَمَّ وَالْخَالَ كَسَائِرِ الْمَحَارِمِ فِي جَوَازِ النَّظَرِ إِلَى مَا يَجُوزُ لَهُمْ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ ذِكْرُ الرَّضَاعِ، وَهُوَ كَالنَّسَبِ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَعِكْرِمَةُ: لَيْسَ الْعَمُّ وَالْخَالُ مِنَ الْمَحَارِمِ، وَمَعْنَى أَوْ نِسائِهِنَّ هُنَّ الْمُخْتَصَّاتُ بِهِنَّ الْمُلَابِسَاتِ لَهُنَّ بِالْخِدْمَةِ أَوِ الصُّحْبَةِ، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الْإِمَاءُ، وَيَخْرُجُ مِنْ ذَلِكَ نِسَاءُ الْكُفَّارِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَغَيْرِهِمْ، فَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ لَهُنَّ لِأَنَّهُنَّ لَا يَتَحَرَّجْنَ عَنْ وَصْفِهِنَّ لِلرِّجَالِ. وَفِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ خِلَافٌ بَيْنِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَإِضَافَةُ النِّسَاءِ إِلَيْهِنَّ تَدُلُّ عَلَى اخْتِصَاصِ ذَلِكَ بِالْمُؤْمِنَاتِ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ ظَاهِرُ الْآيَةِ يَشْمَلُ الْعَبِيدَ وَالْإِمَاءَ، مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ أَنْ يَكُونُوا مُسْلِمِينَ أَوْ كَافِرِينَ، وَبِهِ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَتْ عَائِشَةُ وَأُمُّ سلمة وابن عباس ومالك. وقال سعيد ابن الْمُسَيِّبِ: لَا تَغُرَّنَّكُمْ هَذِهِ الْآيَةُ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ إِنَّمَا عَنَى بِهَا الْإِمَاءَ وَلَمْ يَعْنِ بِهَا الْعَبِيدَ. وَكَانَ الشَّعْبِيُّ يَكْرَهُ أَنْ يَنْظُرَ الْمَمْلُوكُ إِلَى شَعْرِ مَوْلَاتِهِ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَمُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ وَابْنِ سِيرِينَ، وَرُوِيَ عَنِ
[Arapçada] «ihtemerati'l-mer'etü ve tehammerat» (kadın başını örttü) [denir]. Cüyûb (الْجُيُوب), ceyb (جَيْب) kelimesinin çoğuludur. Bu da zırh ve gömleğin yaka kesim yeridir; kesmek anlamına gelen cevb (جَوْب) kelimesinden türetilmiştir. Müfessirler şöyle demişlerdir: Câhiliye kadınları başörtülerini arkalarına salıverirlerdi; yakaları da önden genişti. Dolayısıyla gerdanları ve kolyeleri açığa çıkardı. Bunun üzerine, açığa çıkan yerleri bununla örtmek için başörtülerini yakalarının üzerine salmaları emredildi. [Ayetteki] darb (الضَّرْب) lafzında, yapıştırmak anlamına gelen [örtüyü üzerine] bırakma hususunda mübalağa vardır. Cumhur { بِخُمُرِهِنَّ } kelimesini mîm'in harekesiyle (ötreli) okumuştur. Talha b. Musarrif ise mîm'in sükûnu ile okumuştur. Cumhur { جُيُوبِهِنَّ } kelimesini cîm'in zammesiyle okumuştur. İbn Kesîr ve Kûfelilerin bir kısmı ise cîm'in kesresiyle okumuştur. Mütekaddim (önceki dönem) nahivcilerin birçoğu bu kıraati caiz görmezler. Zeccâc şöyle demiştir: Zammenin yerine kesre getirilmesi caizdir. Hamza'dan rivayet edilen zamme ile kesreyi bir arada okuma (işmâm) meselesine gelince; bu imkânsızdır, ima yolu dışında hiç kimse bunu telaffuz etmeye güç yetiremez. Cumhur ise cüyûb kelimesini daha önce açıkladığımız şekilde tefsir etmiştir ki hakiki anlamı da budur. Mukâtil şöyle demiştir: { عَلَى جُيُوبِهِنَّ } ifadesinin anlamı "göğüslerinin üzerine" demektir. Buna göre ayette hazfedilmiş (düşürülmüş) bir muzaf vardır, yani: "yakalarının [bulunduğu] yerlerin üzerine" [demektir]. Sonra [Allah] Sübhânehu, zikredeceği istisna sebebiyle ziyneti açığa vurma yasağını tekrarlayarak şöyle buyurdu: { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ } “Ziynetlerini kocalarından başkasına göstermesinler”. Ba'l (الْبَعْل), Arap kelamında koca ve efendi demektir. Kocaları öne almıştır; çünkü ziynetten asıl kastedilen onlardır ve eşin ve cariyenin bütün bedeni onlara helaldir. [Allah] Sübhânehu'nun şu buyruğu da bunun gibidir: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ } “Onlar ki iffetlerini korurlar; ancak eşleri yahut ellerinin altında bulunan cariyeleri müstesnadır, bundan dolayı kınanmazlar”. Sonra [Allah] Sübhânehu kocayı istisna edince, ardından mahrem olan kimseleri istisna ederek { أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ } “yahut babalarına, yahut kocalarının babalarına” buyruğundan { أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ } “yahut kız kardeşlerinin oğullarına” kavline kadar [saydı]. İnsan tabiatında yakın akrabalara karşı [şehvani açıdan] bir çekinme hissi bulunması sebebiyle, bir arada çok bulunma ve fitneden endişe edilmemesi dolayısıyla kadınların ziynetlerini bu kimselere göstermelerini caiz kıldı. Hasan ve Hüseyin radıyallâhu anhümâ'dan, kocaların oğullarının Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları hakkındaki { لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ } “Onlara babaları hususunda bir günah yoktur” ayetinde zikredilmemiş olduğu gerekçesinden hareketle, Müminlerin Anneleri'ne bakmadıkları rivayet edilmiştir. Kocalarının oğullarından maksat: Kocaların erkek çocuklarıdır. { أَوْ أَبْنائِهِنَّ } “yahut oğullarına” kavlinin kapsamına, ne kadar aşağı inerse insin erkek çocukların çocukları (torunlar) ve ne kadar aşağı inerse insin kız çocuklarının çocukları da girer. Kocaların babaları, babaların babaları (dedeler) ve ne kadar yukarı çıkarsa çıksın annelerin babaları da böyledir. Aynı şekilde ne kadar aşağı inerse insin kocaların oğulları, erkek kardeşlerin ve kız kardeşlerin oğulları (yeğenler) da böyledir. Cumhur; amca ve dayının, kendilerine bakması caiz olan yerler hususunda diğer mahremler gibi olduğu görüşüne varmıştır. Ayette süt akrabalığı zikredilmemiştir; oysa süt akrabalığı da nesep gibidir. Şa'bî ve İkrime ise: "Amca ve dayı mahremlerden değildir" demişlerdir. { أَوْ نِسائِهِنَّ } “yahut kendi kadınlarına” ifadesinin anlamı ise; hizmet veya arkadaşlık yoluyla kendileriyle içli dışlı olan, kendilerine özel kadınlardır. Bunun içine cariyeler girer; zimmî ve diğer kâfir kadınlar ise bunun dışındadır. Dolayısıyla kadınların ziynetlerini onlara göstermesi helal değildir; zira onlar kadınları erkeklere vasfetmekten (anlatmaktan) çekinmezler. Bu meselede ilim ehli arasında ihtilaf vardır. Kadınların onlara [zamirle] izafe edilmesi, bu durumun mümin kadınlara has olduğuna delalet eder. { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } “yahut ellerinin altında bulunanlara” kavlinin zahiri, müslüman veya kâfir olmaları arasında bir fark olmaksızın köleleri ve cariyeleri kapsar. İlim ehlinden bir grup böyle demiştir; Âişe, Ümmü Seleme, İbn Abbâs ve Mâlik de bu görüşe varmıştır. Saîd b. el-Müseyyeb ise şöyle demiştir: "{ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } ‘yahut ellerinin altında bulunanlara’ ayeti sizi yanıltmasın; bununla sadece cariyeler kastedilmiştir, erkek köleler kastedilmemiştir." Şa'bî kölenin hanımefendisinin saçına bakmasını mekruh görürdü. Bu, Atâ, Mücâhid, Hasan ve İbn Sîrîn'in de görüşüdür. [Bu görüş]
ابْنِ مَسْعُودٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَابْنُ جريج أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ غَيْرِ:
Mes'ûd'dan da rivayet edilmiş olup Ebû Hanîfe ve İbn Cüreyc de bunu söylemiştir. { أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ } “yahut erkeklerden cinsî arzusu bulunmayan tâbi kimselere” buyruğunda cumhur { غَيْرِ } kelimesini
بِالْجَرِّ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ وَابْنِ عَامِرٍ بِالنَّصْبِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَقِيلَ: عَلَى الْقَطْعِ، وَالْمُرَادُ بِالتَّابِعِينَ: هُمُ الَّذِينَ يَتْبَعُونَ الْقَوْمَ فَيُصِيبُونَ مِنْ طَعَامِهِمْ لَا هِمَّةَ لَهُمْ إِلَّا ذلك، ولا حاجة لهم في النساء قال مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَالشَّعْبِيُّ، وَمِنَ الرِّجَالِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَأَصْلُ الْإِرْبَةِ وَالْأَرَبِ وَالْمَأْرَبَةِ الْحَاجَةُ وَالْجَمْعُ مَآرِبُ، أَيْ: حَوَائِجُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ سبحانه: وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى ومه قَوْلُ طَرَفَةَ:
cer ile okumuştur. Ebû Bekr ve İbn Âmir ise istisna veya kat' üzere nasb ile okumuşlardır. Tâbiîn (التَّابِعِينَ) ile kastedilenler: Bir topluluğa tâbi olup onların yemeklerinden yiyen, bundan başka bir gayeleri ve kadınlara karşı hiçbir arzuları bulunmayan kimselerdir; bunu Mücâhid, İkrime ve Şa'bî söylemiştir. { مِنَ الرِّجالِ } “erkeklerden” ifadesi hal olarak nasb mahallindedir. İrbe (الْإِرْبَةُ), ereb (الْأَرَبُ) ve me'rebe (الْمَأْرَبَةُ) kelimelerinin aslı ihtiyaç demektir; çoğulu meârib (مَآرِبُ) yani ihtiyaçlardır. Allah Subhânehu'nun: { وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى } “Benim onunla başka ihtiyaçlarım da vardır” buyruğu ile Tarafe'nin şu sözü de bundandır:
إِذَا الْمَرْءُ قَالَ الْجَهْلَ وَالْحَوْبَ وَالْخَنَا ... تَقَدَّمَ يَوْمًا ثُمَّ ضَاعَتْ مَآرِبُهُ
Kişi cahillik, günah ve çirkin söz söylediğinde ... Bir gün öne çıksa bile sonra gayeleri (ihtiyaçları) heba olur.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِغَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ الْحَمْقَى الَّذِينَ لَا حَاجَةَ لَهُمْ فِي النِّسَاءِ، وَقِيلَ: الْبَلِهُ، وَقِيلَ:
Denildi ki: Erkeklerden cinsî arzusu bulunmayan kimseler ile kastedilenler, kadınlara karşı arzusu olmayan ahmak kimselerdir. Denildi ki: Akıldan noksan kimselerdir (ebeleh). Denildi ki:
الْعِنِّينُ، وَقِيلَ: الْخَصِيُّ، وَقِيلَ: الْمُخَنَّثُ، وَقِيلَ: الشَّيْخُ الْكَبِيرُ، وَلَا وَجْهَ لِهَذَا التَّخْصِيصِ، بَلِ الْمُرَادُ بِالْآيَةِ ظَاهِرُهَا وَهُمْ مِنْ يَتْبَعُ أَهْلَ الْبَيْتِ، وَلَا حَاجَةَ لَهُ فِي النِّسَاءِ، وَلَا يَحْصُلُ مِنْهُ ذَلِكَ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، فَيَدْخُلُ مِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ هُوَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَيَخْرُجُ مَنْ عَدَاهُ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ الطِّفْلُ: يُطْلَقُ عَلَى الْمُفْرَدِ وَالْمُثَنَّى وَالْمَجْمُوعِ، أَوِ الْمُرَادِ بِهِ هُنَا الْجِنْسُ الْمَوْضُوعُ مَوْضِعَ الْجَمْعِ بِدَلَالَةِ وَصْفِهِ بِوَصْفِ الْجَمْعِ، وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ «أَوِ الْأَطْفَالِ» عَلَى الْجَمْعِ، يُقَالُ لِلْإِنْسَانِ طِفْلٌ: مَا لَمْ يُرَاهِقِ الْحُلُمَ، وَمَعْنَى لَمْ يَظْهَرُوا: لَمْ يَطَّلِعُوا، من الظهور بمعنى الاطلاع، قال ابْنُ قُتَيْبَةَ. وَقِيلَ مَعْنَاهُ: لَمْ يَبْلُغُوا حَدَّ الشهوة، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ، يُقَالُ ظَهَرْتُ عَلَى كَذَا: إِذَا غَلَبَتُهُ وَقَهَرَتُهُ. وَالْمَعْنَى: لَمْ يَطَّلِعُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَيَكْشِفُوا عَنْهَا لِلْجِمَاعِ، أَوْ لَمْ يَبْلُغُوا حَدَّ الشَّهْوَةِ لِلْجِمَاعِ. قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ «عَوْرَاتِ» بِسُكُونِ الْوَاوِ تَخْفِيفًا، وَهِيَ لُغَةُ جُمْهُورِ الْعَرَبِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ فِي رِوَايَةٍ بِفَتْحِهَا. وَقَرَأَ بِذَلِكَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَالْأَعْمَشُ. وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهِيَ لُغَةُ هُذَيْلِ بْنِ مُدْرِكَةَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ الَّذِي أَنْشَدَهُ الفراء:
İktidarsız (innîn) kimsedir; denildi ki: Hadım (hasî) kimsedir; denildi ki: Muhannes (kadınsı tavırlı erkek) kimsedir; denildi ki: Çok yaşlı ihtiyardır. Bu şekilde sınırlandırmanın bir dayanağı yoktur; bilakis ayette kastedilen zahiridir ki onlar, ev halkına tâbi olup kadınlara hiçbir ihtiyacı olmayan ve hiçbir durumda kendisinden bu yönde bir arzu sadır olmayan kimselerdir. Dolayısıyla bu nitelikte olanlar ayetin kapsamına girer, bunun dışındakiler ise çıkar. { أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ } “yahut kadınların avret yerlerine henüz vâkıf olmayan çocuklara”. Tıfl (الطِّفْل) kelimesi tekile, ikile ve çoğula ıtlak edilir; yahut çoğul sıfatıyla nitelenmesi delaletiyle burada çoğul yerine konulmuş cins [isim] kastedilmiştir. Übeyy'in Mushafında çoğul olarak «أَوِ الْأَطْفَالِ» şeklindedir. İnsana, ergenlik çağına yaklaşmadığı sürece çocuk (tıfl) denir. { لَمْ يَظْهَرُوا } ifadesinin anlamı: 'Vâkıf olmadılar' demektir; bu da vâkıf olma anlamındaki zuhûr kökündendir; bunu İbn Kuteybe söylemiştir. Denildi ki anlamı: Şehvet sınırına ulaşmamış kimselerdir; bunu Ferrâ ve Zeccâc söylemiştir. Bir şeye üstün gelip boyun eğdirdiğinde ظَهَرْتُ عَلَى كَذَا denilir. Mana: Kadınların avret yerlerine vâkıf olup cinsî münasebet için onları açığa çıkarmayanlar veya cinsî münasebet şehveti sınırına henüz ulaşmamış olanlardır. Cumhurun kıraati tahfif amacıyla vâv harfinin sükûnu ile «عَوْرَاتِ» şeklindedir ki bu, Arapların çoğunun lügatidir. İbn Âmir ise bir rivayette vâv'ın fethasıyla okumuştur. İbn Ebî İshak ve A'meş de böyle okumuşlardır. Bu kıraat İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir ve bu, Hüzeyl b. Müdrike kabilesinin lügatidir. Ferrâ'nın inşad ettiği şu şairin sözü de bundandır:
أخو بيضات رائح متأوب ... رفيق بمسح الْمَنْكِبَيْنِ سَبُوحُ
Gündüzün sonlarında dönen beyaz [devenin] sahibi ... İki omuzunu okşayan nazik, hızlı koşan bir devedir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وُجُوبِ سَتْرِ مَا عَدَا الْوَجْهِ، وَالْكَفَّيْنِ مِنَ الْأَطْفَالِ، فَقِيلَ: لَا يَلْزَمُ لِأَنَّهُ لَا تَكْلِيفَ عَلَيْهِ وَهُوَ الصحيح وقيل: يلزم لأنه قد يشتهي الْمَرْأَةُ. وَهَكَذَا اخْتُلِفَ فِي عَوْرَةِ الشَّيْخِ الْكَبِيرِ الَّذِي قَدْ سَقَطَتْ شَهْوَتُهُ، وَالْأَوْلَى: بَقَاءُ الْحُرْمَةِ كما كانت، فلا يحلّ النظر إلى عورته وَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَكْشِفَهَا.
Âlimler çocukların yüz ve iki elleri dışındaki yerlerini örtmelerinin vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Mükellef olmadıkları için gerekmez ki sahih olan da budur. Denildi ki: Kadına arzu duyabileceği için gerekir. Aynı şekilde şehveti tamamen düşmüş yaşlı ihtiyarın avreti konusunda da ihtilaf edilmiştir. Evla olan: Hürmetin eskisi gibi baki kalmasıdır; binaenaleyh onun avretine bakmak helal olmadığı gibi, onun da avretini açması helal değildir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ العلماء في حدّ العورة. قال القرطبي: أجمع المسلمون على أن السوأتين عَوْرَةٌ مِنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، وَأَنَّ الْمَرْأَةَ كُلَّهَا عَوْرَةٌ إِلَّا وَجْهَهَا وَيَدَيْهَا عَلَى خِلَافٍ فِي ذَلِكَ. وَقَالَ الْأَكْثَرُ: إِنَّ عَوْرَةَ الرَّجُلِ مِنْ سُرَّتِهِ إِلَى رُكْبَتِهِ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ أَيْ: لَا تَضْرِبُ الْمَرْأَةُ بِرِجْلِهَا إِذَا مَشَتْ لِيُسْمَعَ صَوْتُ خَلْخَالِهَا مَنْ يَسْمَعُهُ مِنَ الرِّجَالِ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا ذَاتُ خَلْخَالٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَسَمَاعُ هَذِهِ الزِّينَةِ أَشَدُّ تَحْرِيكًا لِلشَّهْوَةِ مِنْ إِبْدَائِهَا. ثُمَّ أَرْشَدَ عِبَادَهُ إلى التوبة عن المعاصي فقال سبحانه:
Âlimler avretin sınırı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kurtubî şöyle demiştir: Müslümanlar, erkekte ve kadında iki edep yerinin (sev’eteyn) avret olduğu ve kadının -bu konudaki ihtilafla birlikte- yüzü ve iki eli müstesna tamamının avret olduğu hususunda icma etmişlerdir. Çoğunluk ise erkeğin avretinin göbeği ile dizi arası olduğunu söylemiştir. { وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ } “Gizlemekte oldukları ziynetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar” yani: Kadın yürüdüğü vakit, erkeklerden işitecek olanlar halhalının sesini duyup onun halhal taktığını bilmesinler diye ayağını yere vurmaz. Zeccâc şöyle demiştir: Bu ziynetin [sesini] işitmek, onu bizzat açığa çıkarmaktan daha çok şehveti tahrik edicidir. Sonra [Allah Teâlâ] kullarını günahlardan tövbe etmeye irşad ederek şöyle buyurmuştur:
وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ فِيهِ الْأَمْرُ بِالتَّوْبَةِ، وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْمُسْلِمِينَ فِي وُجُوبِهَا وَأَنَّهَا فَرْضٌ مِنْ فَرَائِضِ الدِّينِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى التَّوْبَةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ. ثُمَّ ذَكَرَ مَا يُرَغِّبُهُمْ فِي التَّوْبَةِ، فَقَالَ: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أَيْ:
{ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ } “Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tövbe ediniz”. Bunda tövbe etme emri vardır; tövbenin vücubiyeti ve dinin farzlarından bir farz olduğu hususunda müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Nisa Suresi'nde tövbeye dair açıklama daha önce geçmişti. Sonra onları tövbeye teşvik eden hususu zikrederek: { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “umulur ki kurtuluşa eresiniz” buyurmuştur. Yani:
تَفُوزُونَ بِسَعَادَةِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالتَّوْبَةِ هُنَا هِيَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِمَا تَقَرَّرَ فِي السُّنَّةِ أَنَّ الْإِسْلَامَ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ.
Dünya ve ahiret saadetine nail olasınız. Denildi ki: Buradaki tövbeden kasıt, onların cahiliyede yapmakta oldukları şeylerden tövbedir. Birinci görüş daha evladır; zira sünnette, İslam'ın kendisinden öncekileri silip süpürdüğü sabit olmuştur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: مَرَّ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي طَرِيقٍ مِنْ طُرُقَاتِ الْمَدِينَةِ، فَنَظَرَ إلى امرأة وَنَظَرَتْ إِلَيْهِ، فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ أَنَّهُ لَمْ يَنْظُرْ أَحَدُهُمَا إِلَى الْآخَرِ إِلَّا إِعْجَابًا بِهِ، فَبَيْنَمَا الرَّجُلُ يَمْشِي إِلَى جَنْبِ حَائِطٍ وَهُوَ يَنْظُرُ إِلَيْهَا، إِذِ اسْتَقْبَلَهُ الْحَائِطُ فَشَقَّ أَنْفَهُ، فَقَالَ:
İbn Merdûye'nin Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir adam Medine sokaklarından birinde yürürken bir kadına baktı, kadın da ona baktı. Şeytan her ikisine de birbirlerine ancak hayran kaldıkları için baktıkları vesvesesini verdi. Adam kadına bakarak bir duvarın dibinde yürürken aniden duvar karşısına çıktı ve burnunu yardı. Bunun üzerine adam:
وَاللَّهِ لَا أَغْسِلُ الدَّمَ حَتَّى أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأُعْلِمُهُ أَمْرِي، فَأَتَاهُ فَقَصَّ عَلَيْهِ قِصَّتَهُ، فقال النبيّ ﷺ:
'Vallahi Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gidip durumumu haber verinceye kadar bu kanı yıkamayacağım' dedi. Peygamber'e gelerek kıssasını anlattı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
هَذَا عُقُوبَةُ ذَنْبِكَ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عن ابْنِ عَبَّاسٍ قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ قَالَ: يَعْنِي مِنْ شَهَوَاتِهِمْ مِمَّا يَكْرَهُ اللَّهُ.
«Bu, günahının cezasıdır». Ve Allah { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ } “Mümin erkeklere söyle, bakışlarını kıssınlar” ayetini indirdi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ } “Mümin erkeklere söyle, bakışlarını kıssınlar” ayeti hakkında: 'Yani Allah'ın hoşlanmadığı şeylere karşı şehvetlerinden [sakınsınlar]' dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ بُرَيْدَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تُتْبِعِ النَّظْرَةَ النَّظْرَةَ فَإِنَّ الْأُولَى لَكَ وَلَيْسَتْ لَكَ الْأُخْرَى» وَفِي مُسْلِمٍ وَأَبِي دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيِّ وَالنَّسَائِيِّ عَنْ جَرِيرٍ الْبَجَلِيِّ قَالَ: «سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ نَظْرَةِ الْفَجْأَةِ، فَأَمَرَنِي أَنْ أَصْرِفَ بَصَرِي» وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إيّاكم والجلوس على الطرقات، قالوا: يا رسول الله ما لنا بدّ مِنْ مَجَالِسِنَا نَتَحَدَّثُ فِيهَا، فَقَالَ: إِنْ أَبَيْتُمْ فَأَعْطُوا الطَّرِيقَ حَقَّهُ، قَالُوا: وَمَا حَقُّهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟
İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Sünen'inde Beyhakî, Büreyde'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bakışa bakış ekleme; zira ilk [bakış] senin lehinedir, fakat diğeri senin lehine değildir». Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî'de Cerîr el-Becelî'den şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ansızın bakışı sordum; bana bakışımı çevirmemi emretti». Sahîhayn ve diğer kaynaklarda Ebû Saîd'den gelen hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yollarda oturmaktan sakının» buyurdu. Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, oturup konuştuğumuz meclislerimizden vazgeçemeyiz'. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Eğer ille de oturacaksanız, yolun hakkını verin». 'Yolun hakkı nedir ey Allah'ın Resûlü?' dediler.
قَالَ: غَضُّ الْبَصَرِ، وَكَفُّ الْأَذَى، وَرَدُّ السَّلَامِ، وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَأَهْلُ السُّنَنِ وَغَيْرِهِمْ عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: «قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ عَوْرَاتُنَا مَا نَأْتِي مِنْهَا وَمَا نَذَرُ؟ قَالَ: احْفَظْ عَوْرَتَكَ إِلَّا مِنْ زَوْجَتِكَ، أَوْ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ، قُلْتُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِذَا كَانَ الْقَوْمُ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ، قَالَ: إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ لَا يَرَاهَا أَحَدٌ فَلَا يَرَيَنَّهَا، قُلْتُ: إِذَا كَانَ أحدنا خاليا، قال: فالله أحقّ أن يستحيى مِنْهُ مِنَ النَّاسِ» وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كَتَبَ اللَّهُ عَلَى ابْنِ آدَمَ حَظَّهُ مِنَ الزِّنَا أَدْرَكَ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ، فَزِنَا الْعَيْنِ النَّظَرُ، وَزِنَا اللِّسَانِ النُّطْقُ، وَزِنَا الْأُذُنَيْنِ السَّمَاعُ، وَزِنَا الْيَدَيْنِ الْبَطْشُ، وَزِنَا الرِّجْلَيْنِ الْخَطْوُ، وَالنَّفْسُ تَتَمَنَّى، وَالْفَرْجُ يُصَدِّقُ ذَلِكَ أَوْ يُكَذِّبُهُ» . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «النَّظْرَةُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِيسَ مَسْمُومَةٌ، فَمَنْ تَرَكَهَا مِنْ خَوْفِ اللَّهِ أَثَابَهُ اللَّهُ إِيمَانًا يَجِدُ حَلَاوَتَهُ فِي قَلْبِهِ» وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ.
Şöyle buyurdu: «Gözü kısmak, eziyet vermekten kaçınmak, selamı almak, iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmektir». Buhârî, Sünen sahipleri ve diğerleri Behz b. Hakîm'den, o babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: «'Ey Allah'ın Resûlü! Avret yerlerimizin neresini örtelim, neresini bırakalım?' dedim. «Eşin veya sahip olduğun cariyen müstesna, avretini koru» buyurdu. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Topluluk bir arada olursa?' «Eğer onu kimsenin görmemesine güç yetirebilirsen, kesinlikle kimse görmesin» buyurdu. Dedim ki: 'Birimiz tek başına yalnız kaldığında?' Buyurdu ki: «Kendisinden haya edilmeye Allah insanlardan daha layıktır»». Sahîhayn ve diğer kaynaklarda Ebû Hüreyre'den gelen hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Âdemoğlunun zinadan payını yazmıştır; o buna mutlaka erişecektir: Gözün zinası bakmaktır, dilin zinası konuşmaktır, kulakların zinası dinlemektir, ellerin zinası tutmaktır, ayakların zinası adım atmaktır. Nefis ise temenni eder ve arzu duyar; tenasül uzvu da bunu ya doğrular ya da yalanlar». Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir; Huzeyfe'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bakış, İblis'in zehirli oklarından bir oktur. Kim Allah korkusundan dolayı onu terk ederse, Allah ona kalbinde tatlılığını hissedeceği bir iman bahşeder». Bu baptaki hadisler pek çoktur.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ قَالَ: بَلَغَنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيَّ حَدَّثَ أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ كَانَتْ فِي نَخْلٍ لَهَا لَبَنِي حَارِثَةَ، فَجَعَلَ النِّسَاءُ يَدْخُلْنَ عَلَيْهَا غَيْرَ مُتَّزِرَاتٍ فَيَبْدُو مَا فِي أَرْجُلِهِنَّ، يَعْنِي الْخَلَاخِلَ، وَتَبْدُو صُدُورُهُنَّ وَذَوَائِبُهُنَّ، فَقَالَتْ أَسْمَاءُ: مَا أَقْبَحَ هَذَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ذَلِكَ وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ الْآيَةَ وَفِيهِ مَعَ كَوْنِهِ مُرْسَلًا مُقَاتِلٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ
İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den rivayet etti ki o şöyle dedi: Bize ulaştığına göre —Allah en doğrusunu bilir— Câbir b. Abdillâh el-Ensârî, Esmâ bint Yezîd'in Benî Hârise'ye ait bir hurmalığında bulunduğunu, kadınların peştamalsız olarak yanına girmeye başladıklarını, ayaklarındakilerin yani halhalların göründüğünü, göğüslerinin ve saç örgülerinin açıldığını anlattı. Bunun üzerine Esmâ: 'Bu ne kadar çirkin!' dedi ve Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ } “Mümin kadınlara da söyle, bakışlarını kıssınlar”. Bu rivayet mürsel olmakla birlikte senedinde Mukâtil bulunmaktadır. Abdürrezzâk, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye İbn
مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ قَالَ: الزِّينَةُ السِّوَارُ وَالدُّمْلُجُ وَالْخَلْخَالُ وَالْقُرْطُ وَالْقِلَادَةُ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها قَالَ: الثِّيَابُ وَالْجِلْبَابُ. وَأَخْرَجَ ابن شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: الزِّينَةُ زِينَتَانِ:
Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o, { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } “Ziynetlerini açmasınlar” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Ziynet; bilezik, pazubent, halhal, küpe ve kolyedir. { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها } “ancak kendiliğinden görünen kısmı müstesna” buyruğu hakkında ise: 'Elbise ve cilbabdır' demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ziynet iki türlüdür:
زِينَةٌ ظَاهِرَةٌ وَزِينَةٌ بَاطِنَةٌ لَا يَرَاهَا إِلَّا الزَّوْجُ، فَأَمَّا الزِّينَةُ الظَّاهِرَةُ فَالثِّيَابُ، وَأَمَّا الزِّينَةُ الْبَاطِنَةُ فَالْكُحْلُ وَالسِّوَارُ وَالْخَاتَمُ. وَلَفْظُ ابْنُ جَرِيرٍ: فَالظَّاهِرَةُ مِنْهَا: الثِّيَابُ، وَمَا خَفِيَ: الْخَلْخَالَانِ، وَالْقُرْطَانِ، وَالسِّوَارَانِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها قَالَ: الْكُحْلُ وَالْخَاتَمُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وعبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها قَالَ:
Görünen ziynet ve kocadan başkasının görmeyeceği gizli ziynet. Görünen ziynete gelince o elbiselerdir; gizli ziynet ise sürme, bilezik ve yüzüktür. İbn Cerîr'in lafzı şöyledir: 'Ondan görünen elbisedir; gizli kalan ise iki halhal, iki küpe ve iki bileziktir.' İbnü'l-Münzir Enes'ten { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها } “ancak kendiliğinden görünen kısmı müstesna” buyruğu hakkında: 'Sürme ve yüzüktür' dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها } “Ziynetlerini açmasınlar, ancak kendiliğinden görünen kısmı müstesna” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
الْكُحْلُ وَالْخَاتَمُ وَالْقُرْطُ وَالْقِلَادَةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ قَالَ: هُوَ خِضَابُ الْكَفِّ وَالْخَاتَمِ.
Sürme, yüzük, küpe ve kolyedir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd ondan: 'O el ayasının kınası ve yüzüktür' dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: الزِّينَةُ الظَّاهِرَةُ الْوَجْهُ وَالْكَفَّانِ. وَأَخْرَجَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَجْهُهَا وَكَفَّاهَا وَالْخَاتَمُ، وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْهُ قَالَ: رُقْعَةُ الْوَجْهِ، وَبَاطِنُ الْكَفِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا سُئِلَتْ عَنِ الزِّينَةِ الظَّاهِرَةِ قَالَ:
İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd İbn Ömer'den: 'Görünen ziynet yüz ve iki el ayasıdır' dediğini rivayet etmişlerdir. Her ikisi İbn Abbâs'tan: '{ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } kadının yüzü, iki el ayası ve yüzüktür' dediğini rivayet etmişlerdir. Yine her ikisi ondan: 'Yüzün çevresi ve el ayasının içidir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Sünen'inde Beyhakî, Âişe'ye görünen ziynet hakkında sorulduğunda onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
الْقَلْبُ وَالْفَتْخُ ، وَضَمَّتْ طَرَفَ كُمِّهَا. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ دَخَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَعَلَيْهَا ثِيَابٌ رِقَاقٌ، فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَقَالَ: يَا أَسْمَاءُ إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا بَلَغَتِ الْمَحِيضَ لَمْ تَصْلُحْ أَنْ يُرَى مِنْهَا إِلَّا هَذَا، وَأَشَارَ إِلَى وَجْهِهِ وَكَفِّهِ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَأَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ: هَذَا مُرْسَلٌ لِأَنَّهُ مِنْ طَرِيقِ خَالِدِ بْنِ دُرَيْكٍ عَنْ عَائِشَةَ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ عَائِشَةَ: قَالَتْ: «رَحِمَ اللَّهُ نِسَاءَ الْمُهَاجِرَاتِ الْأُولَاتِ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ شَقَقْنَ أَكْثَفَ مُرُوطِهِنَّ فَاخْتَمَرْنَ بِهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهَا بِلَفْظِ: أَخَذَ النِّسَاءُ أُزْرَهُنَّ فَشَقَقْنَهَا مِنْ قِبَلِ الْحَوَاشِي فَاخْتَمَرْنَ بِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها وَالزِّينَةُ الظَّاهِرَةُ الْوَجْهُ وَكُحْلُ الْعَيْنَيْنِ وَخِضَابُ الْكَفِّ وَالْخَاتَمُ، فَهَذَا تُظْهِرُهُ فِي بَيْتِهَا لِمَنْ دَخَلَ عَلَيْهَا.
'Bilezik ve parmak yüzüğüdür' dedi ve elbisesinin kol ucunu sıyırdı. Ebû Dâvûd, İbn Merdûye ve Beyhakî Âişe'den şöyle rivayet etmişlerdir: Esmâ bint Ebî Bekr üzerinde ince elbiseler olduğu halde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdi. Bunun üzerine [Resûlullah] ondan yüzünü çevirdi ve: 'Ey Esmâ! Kadın ergenlik çağına ulaştığında ondan şunun ve şunun dışında bir yerin görünmesi doğru olmaz' buyurarak yüzüne ve el ayasına işaret etti. Ebû Dâvûd ve Ebû Hâtim er-Râzî: Bu mürseldir; çünkü Hâlid b. Dureyk'in Âişe'den rivayeti yolundandır ve o Âişe'den işitmemiştir, demişlerdir. Buhârî, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî Âişe'nin şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Allah ilk muhacir kadınlara rahmet etsin; Allah Teâlâ: { وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ } “başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar” ayetini indirdiğinde, yün örtülerinin en kalınını yarıp onunla başlarını örttüler.' İbn Cerîr, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye ondan şu lafızla rivayet etmişlerdir: 'Kadınlar etekliklerini aldılar, kenarlarından yarıp onlarla başlarını örttüler.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî İbn Abbâs'tan { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها } “Ziynetlerini açmasınlar, ancak kendiliğinden görünen kısmı müstesna” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Görünen ziynet; yüz, iki gözün sürmesi, el ayasının kınası ve yüzüktür. Kadın evinde yanına girenlere bunları gösterebilir.
ثُمَّ قَالَ: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ الْآيَةَ، وَالزِّينَةُ الَّتِي تُبْدِيهَا لِهَؤُلَاءِ قُرْطُهَا وَقِلَادَتُهَا وَسِوَارُهَا، فَأَمَّا خَلْخَالُهَا وَمِعْضَدُهَا وَنَحْرُهَا وَشَعْرُهَا فَإِنَّهَا لَا تُبْدِيهِ إِلَّا لِزَوْجِهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَوْ نِسائِهِنَّ قَالَ: هُنَّ الْمُسْلِمَاتُ، لَا تبديه ليهودية، ولا لنصرانية، وَهُوَ النَّحْرُ وَالْقُرْطُ وَالْوِشَاحُ، وَمَا يَحْرُمُ أَنْ يَرَاهُ إِلَّا مَحْرَمٌ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَبِي عُبَيْدَةَ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ نِسَاءً مِنْ نِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ يَدْخُلْنَ الْحَمَّامَاتِ مَعَ نِسَاءِ أَهْلِ الشِّرْكِ، فَانْهَ مَنْ قِبَلَكَ عَنْ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أن ينظر إلى عورتها إلى أَهْلُ مِلَّتِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَا بَأْسَ أن يرى العبد
Sonra: { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ } “Ziynetlerini kocalarından veya babalarından başkasına göstermesinler...” ayetini zikretmiştir. Kadının bunlara gösterebileceği ziynet; küpesi, gerdanlığı ve bileziğidir. Halhalına, pazubendine, boynuna ve saçına gelince, bunları kocasından başkasına gösteremez. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, el-Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan { أَوْ نِسَائِهِنَّ } “Yahut kendi kadınlarına...” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Onlar Müslüman kadınlardır; [kadın ziynetini] Yahudi ve Hristiyan bir kadına gösteremez. Bu [gösterilemeyecek olan da] boyun, küpe, göğüslük/kemer ve mahremden başkasının görmesi haram olan yerlerdir." Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'inde Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'ın Ebû Ubeyde'ye şöyle yazdığını rivayet etmişlerdir: "Emmâ ba‘d; Müslüman kadınlardan bazılarının şirk ehlinin kadınlarıyla birlikte hamamlara girdiğini öğrendim. Yanındakileri bundan nehyet! Zira Allah'a ve ahiret gününe inanan bir kadının avret yerine kendi dininden olanlardan başkasının bakması helal değildir." İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: "Kölenin [hanımefendisinin saçını] görmesinde bir beis yoktur."
شَعْرَ سَيِّدَتِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَنَسٍ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَتَى فَاطِمَةَ بِعَبْدٍ قَدْ وُهِبَ لَهَا وعلى فاطمة ثوب إذا قنّعت بِهِ رَأْسُهَا لَمْ يَبْلُغْ رِجْلَيْهَا، وَإِذَا غَطَّتْ به رِجْلَيْهَا لَمْ يَبْلُغْ رَأْسَهَا، فَلَمَّا رَأَى النَّبِيُّ ﷺ مَا تَلْقَى قَالَ: إِنَّهُ لَيْسَ عَلَيْكِ بَأْسٌ إِنَّمَا هُوَ أَبُوكِ وَغُلَامُكِ» وَإِسْنَادُهُ فِي سنن أبي داود هكذا: حدّثنا محمد ابن عِيسَى حَدَّثَنَا أَبُو جُمَيْعٍ سَالِمُ بْنُ دِينَارٍ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَأَحْمَدُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِذَا كَانَ لِإِحْدَاكُنَّ مُكَاتَبٌ، وَكَانَ لَهُ مَا يُؤَدِّي فَلْتَحْتَجِبْ مِنْهُ» ، وَإِسْنَادُ أَحْمَدَ هَكَذَا: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ نبهان عن أُمَّ سَلَمَةَ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ قَالَ: هَذَا الَّذِي لا تستحي مِنْهُ النِّسَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَذَا الرَّجُلُ يَتْبَعُ الْقَوْمَ وَهُوَ مُغَفَّلٌ فِي عَقْلِهِ، لَا يَكْتَرِثُ لِلنِّسَاءِ وَلَا يَشْتَهِي النِّسَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يَتْبَعُ الرَّجُلَ فِي الزَّمَانِ الْأَوَّلِ لَا يَغَارُ عَلَيْهِ وَلَا تَرْهُبُ الْمَرْأَةُ أَنْ تَضَعَ خِمَارَهَا عِنْدَهُ، وَهُوَ الْأَحْمَقُ الَّذِي لَا حَاجَةَ لَهُ فِي النِّسَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: هو المخنّث الذي لا يقوم قضيبه. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَمُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: «كَانَ رَجُلٌ يَدْخُلُ عَلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ مُخَنَّثٌ، فَكَانُوا يَدْعُونَهُ مِنْ غَيْرِ أُولِي الإربة، فدخل النبيّ ﷺ يَوْمًا وَهُوَ عِنْدَ بَعْضِ نِسَائِهِ وَهُوَ يَنْعَتُ امْرَأَةً قَالَ: إِذَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَتْ بِأَرْبَعٍ، وَإِذَا أَدْبَرَتْ أَدْبَرَتْ بِثَمَانٍ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: أَلَا أَرَى هَذَا يَعْرِفُ مَا هَاهُنَا لَا يَدْخُلَنَّ عَلَيْكُمْ» فَحَجَبُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ وَهُوَ أَنْ تَقْرَعَ الْخَلْخَالَ بِالْآخَرِ عِنْدَ الرِّجَالِ، أَوْ يَكُونُ فِي رِجْلِهَا خَلَاخِلُ فَتُحَرِّكُهُنَّ عِنْدَ الرِّجَالِ، فَنَهَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ مِنْ عَمَلِ الشيطان.
hanımefendisinin saçını görmesinde bir beis yoktur. Ebû Dâvûd, İbn Merdûye ve Beyhakî Enes'ten rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtıma'ya kendisine hibe edilmiş bir köle getirdi. Fâtıma'nın üzerinde öyle bir elbise vardı ki başını örttüğünde ayaklarına ulaşmıyor, ayaklarını örttüğünde ise başına ulaşmıyordu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun çektiği bu sıkıntıyı görünce şöyle buyurdu: «Sana bir günah yoktur; o ancak senin baban ve kölendir»». Sünen-i Ebî Dâvûd'daki senedi şöyledir: Bize Muhammed b. Îsâ rivayet etti, bize Ebû Cümey' Sâlim b. Dînâr, Sâbit'ten, o Enes'ten rivayet etti ve hadisi zikretti. Abdürrezzâk ve Ahmed Ümmü Seleme'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Birinizin mükâtep bir kölesi olur da onun ödeyecek malı bulunursa, o köleden örtünsün (hicaba girsin)». Ahmed'in senedi şöyledir: Bize Süfyân b. Uyeyne, Zührî'den, o Nebhân'dan, o Ümmü Seleme'den rivayet etti ve hadisi zikretti. Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ } “yahut erkeklerden cinsî arzusu bulunmayan tâbi kimselere” ayeti hakkında: 'Bu, kadınların kendisinden haya etmediği kimsedir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bu kişi insanlara tâbi olan, aklından gafil, kadınları umursamayan ve kadınlara arzu duymayan adamdır.' İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'İlk zamanlarda adam diğer adama tâbi olurdu da adam onu kıskanmazdı ve kadın onun yanında başörtüsünü çıkarmaktan çekinmezdi; o, kadınlara ihtiyacı olmayan ahmak kimsedir.' İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan bu ayet hakkında: 'O, uzvu kalkmayan muhannestir' dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Beyhakî Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarının yanına muhannes bir adam girerdi; onu cinsî arzusu bulunmayanlardan sayarlardı. Bir gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o adam hanımlarından bazısının yanındayken içeri girdi. Adam bir kadını nitelendirerek: 'Gelirken dört [kat karın kıvrımı] ile gelir, giderken sekiz ile gider' diyordu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Görüyorum ki bu adam burada ne olup bittiğini biliyor, kesinlikle bir daha yanınıza girmesin» buyurdu ve onu yanlarına girmekten menettiler». İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan { وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ } “ayaklarını vurmasınlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bu, kadının erkeklerin yanında bir halhalı diğerine vurması veya ayağında halhallar olup erkeklerin yanında onları şakırdatmasıdır. Allah bunu şeytanın amelinden olduğu için nehyetmiştir.'
[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٢ الى ٣٤]
[Nûr Sûresi (24), Âyet 32'den 34'e]
وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢) وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣) وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤)
{ وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢) وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣) وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤) } “İçinizden bekâr olanları, kölelerinizden ve cariyelerinizden salih olanları evlendirin. Eğer fakir iseler Allah onları lütfundan zenginleştirir. Allah vâsidir (lütfu geniştir), alîmdir (her şeyi hakkıyla bilendir). (32) Evlenmeye güç yetiremeyenler ise, Allah kendilerini lütfundan zenginleştirinceye kadar iffetlerini korusunlar. Sahip olduğunuz köle ve cariyelerden mükâtebe (bedel ödeyerek azat olma sözleşmesi) yapmak isteyenlerle, eğer kendilerinde bir hayır görürseniz hemen mükâtebe yapın. Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin. Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz Allah onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (33) Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve muttakiler için bir öğüt indirdik. (34)”
لَمَّا أَمَرَ سُبْحَانَهُ بِغَضِّ الْأَبْصَارِ، وَحِفْظِ الْفُرُوجِ، أَرْشَدَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى مَا يَحِلُّ لِلْعِبَادِ مِنَ النِّكَاحِ الَّذِي يَكُونُ بِهِ قَضَاءُ الشَّهْوَةِ، وَسُكُونُ دَوَاعِي الزِّنَا، وَيَسْهُلُ بَعْدَهُ غَضُّ الْبَصَرِ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ، وَحِفْظِ الْفَرْجِ عَمَّا لَا يَحِلُّ، فَقَالَ: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ الْأَيِّمُ: الَّتِي لَا زَوْجَ لَهَا بِكْرًا كَانَتْ أَوْ ثَيِّبًا، وَالْجَمْعُ أَيَامَى، والأصل أيايم، والأيم بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ، وَيَشْمَلُ الرَّجُلَ وَالْمَرْأَةَ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ: اتَّفَقَ أَهْلُ اللُّغَةِ عَلَى أَنَّ الأيم
Allah Subhânehu gözleri kısmayı ve ırzları korumayı emredince, bunun ardından kullara şehvetin giderilmesini ve zina dürtülerinin sükûnet bulmasını sağlayan, akabinde haramlardan gözü sakınmayı ve helal olmayan şeylerden ırzı korumayı kolaylaştıran nikâhı göstererek şöyle buyurmuştur: { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ } “İçinizden bekâr olanları evlendirin”. Eyyim (الْأَيِّمُ): İster bakire ister dul olsun kocası olmayan kadındır. Çoğulu eyâmâ (أَيَامَى) gelir; aslı eyâyim'dir (أيايم). Eyyim kelimesi yâ harfinin şeddesiyle okunur ve hem erkeği hem kadını kapsar. Ebû Amr ve Kisâî şöyle demişlerdir: Dil ehli eyyim'in
فِي الْأَصْلِ هِيَ الْمَرْأَةُ الَّتِي لَا زَوْجَ لَهَا، بِكْرًا كَانَتْ أَوْ ثَيِّبًا. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يُقَالُ رَجُلٌ أَيِّمٌ وَامْرَأَةٌ أَيِّمٌ، وَأَكْثَرُ مَا يَكُونُ فِي النِّسَاءِ، وَهُوَ كَالْمُسْتَعَارِ فِي الرجال، ومه قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ:
aslen ister bakire ister dul olsun eşi olmayan kadın olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Eşi olmayan erkeğe de kadına da eyyim denilir; çoğunlukla kadınlar için kullanılır ve erkekler için kullanılması eğreti (müstear) gibidir. Ümeyye b. Ebî's-Salt'ın şu sözü bundandır:
لِلَّهِ دَرُّ بَنِي عَلِيٍّ ... أَيِّمٍ مِنْهُمْ وَنَاكِحِ
Ali oğullarına helal olsun! ... Onların hem bekârı hem evlisi.
وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُ الْآخَرِ:
Şu diğer şairin sözü de yine bundandır:
لَقَدْ إِمْتُ حَتَّى لَامَنِي كُلُّ صاحب ... رجاء بسلمى أن تئيم كَمَا إِمْتُ
Öyle bekâr kaldım ki her arkadaşım beni ayıpladı ... Benim bekâr kaldığım gibi Selmâ'nın da bekâr kalması umuduyla.
وَالْخِطَابُ فِي الْآيَةِ: لِلْأَوْلِيَاءِ، وَقِيلَ: لِلْأَزْوَاجِ، وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تُنْكِحُ نَفْسَهَا، وَقَدْ خَالَفَ فِي ذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ.
Ayetteki hitap velileredir; kocalaradır da denilmiştir, ancak birinci görüş daha râcihtir. Bunda kadının kendi kendini nikâhlayamayacağına delil vardır; Ebû Hanîfe ise bu hususta muhalefet etmiştir.
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي النكاح هل هو مُبَاحٌ، أَوْ مُسْتَحَبٌّ، أَوْ وَاجِبٌ؟ فَذَهَبَ إِلَى الْأَوَّلِ: الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ، وَإِلَى الثَّانِي: مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَإِلَى الثَّالِثِ: بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى تَفْصِيلٍ لَهُمْ فِي ذَلِكَ، فَقَالُوا:
İlim ehli nikâhın mubah mı, müstehap mı yoksa vacip mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Birinci görüşe Şâfiî ve başkaları; ikinci görüşe Mâlik ve Ebû Hanîfe; üçüncü görüşe ise ilim ehlinden bazıları aralarında bir tafsilat yaparak gitmiş ve şöyle demişlerdir:
إِنْ خَشِيَ عَلَى نَفْسِهِ الْوُقُوعَ فِي الْمَعْصِيَةِ وَجَبَ عَلَيْهِ، وَإِلَّا فَلَا. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِالْإِبَاحَةِ وَالِاسْتِحْبَابِ لَا يُخَالِفُونَ فِي الْوُجُوبِ مَعَ تِلْكَ الْخَشْيَةِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَهُوَ مَعَ عَدَمِهَا سُنَّةٌ مِنَ السُّنَنِ المؤكدة لقوله ﷺ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ بَعْدَ تَرْغِيبِهِ فِي النِّكَاحِ: «وَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي» وَلَكِنْ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ، وَعَلَى مُؤَنِهِ كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا، وَالْمُرَادُ بِالْأَيَامَى هُنَا: الْأَحْرَارُ وَالْحَرَائِرُ، وَأَمَّا الْمَمَالِيكُ فَقَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «عِبَادِكُمْ» وَقَرَأَ الْحَسَنُ «عَبِيدِكُمْ» قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ وَإِمَاءَكُمْ بِالنَّصْبِ بِرَدِّهِ عَلَى الصَّالِحِينَ، وَالصَّلَاحُ: هُوَ الْإِيمَانُ. وَذَكَرَ سُبْحَانَهُ الصَّلَاحَ فِي الْمَمَالِيكِ دُونَ الْأَحْرَارِ لِأَنَّ الْغَالِبَ فِي الْأَحْرَارِ الصَّلَاحُ بِخِلَافِ الْمَمَالِيكِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَمْلُوكَ لَا يُزَوِّجُ نَفْسَهُ، وَإِنَّمَا يُزَوِّجُهُ مَالِكُهُ. وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لِلسَّيِّدِ أَنْ يُكْرِهَ عَبْدَهُ وَأَمَتَهُ عَلَى النِّكَاحِ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَجُوزُ. ثُمَّ رَجَعَ سُبْحَانَهُ إِلَى الْكَلَامِ فِي الْأَحْرَارِ فَقَالَ: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ أَيْ لَا تَمْتَنِعُوا مِنْ تَزْوِيجِ الْأَحْرَارِ بِسَبَبِ فَقْرِ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ أَوْ أَحَدِهِمَا، فَإِنَّهُمْ إِنْ يَكُونُوا فَقُرَّاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَيَتَفَضَّلْ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: حَثَّ اللَّهُ عَلَى النِّكَاحِ وَأَعْلَمَ أَنَّهُ سَبَبٌ لِنَفْيِ الْفَقْرِ، وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ هَذَا حَاصِلًا لِكُلِّ فَقِيرٍ إِذَا تَزَوَّجَ، فَإِنَّ ذَلِكَ مُقَيَّدٌ بِالْمَشِيئَةِ. وَقَدْ يُوجَدُ فِي الْخَارِجِ كَثِيرٌ مِنَ الْفُقَرَاءِ لَا يَحْصُلُ لَهُمُ الْغِنَى إِذَا تَزَوَّجُوا. وَقِيلَ الْمَعْنَى:
Kişi kendisinin günaha düşmesinden korkarsa evlenmesi ona vacip olur, aksi takdirde vacip olmaz. Zahir olan odur ki mubah ve müstehap olduğunu söyleyenler, bu korkunun bulunması durumunda vacip oluşuna muhalefet etmezler. Özetle, bu korkunun olmaması durumunda nikâh müekket sünnetlerden biridir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sahih hadiste nikâha teşvik ettikten sonra: «Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir» buyurmuştur; ancak bu, birazdan geleceği üzere evliliğe ve masraflarına güç yetirebilme şartına bağlıdır. Buradaki eyâmâ (bekârlar) ile hür erkekler ve hür kadınlar kastedilmiştir. Kölelere gelince, Allah Teâlâ bunu { وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ } “kölelerinizden ve cariyelerinizden salih olanları” buyruğuyla beyan etmiştir. Cumhur «عِبَادِكُمْ» şeklinde okumuştur; Hasan ise «عَبِيدِكُمْ» şeklinde okumuştur. Ferrâ: es-Sâlihîn kelimesine atfedilerek «وَإِمَاءَكُمْ» şeklinde nasb ile okunması da caizdir, demiştir. Salâh (صلاح) ise imandır. Allah Subhânehu hürler için değil de köleler için salâh vasfını zikretmiştir; çünkü hürlerde galip olan salih olmaktır, köleler ise böyle değildir. Bunda kölenin kendi kendini evlendiremeyeceğine, onu ancak sahibinin evlendireceğine delil vardır. Cumhur, efendinin kölesini ve cariyesini evlenmeye zorlamasının caiz olduğu görüşüne gitmiştir. Mâlik ise caiz değildir demiştir. Sonra Allah Subhânehu hürler hakkındaki söze geri dönerek şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Eğer fakir iseler Allah onları lütfundan zenginleştirir”. Yani: Erkeğin, kadının veya her ikisinin fakirliği sebebiyle hürleri evlendirmekten kaçınmayın; zira onlar fakir iseler Allah Subhânehu onları zengin kılar ve onlara bunu lütfeder. Zeccâc şöyle demiştir: Allah nikâha teşvik etmiş ve onun fakirliği gidermeye bir sebep olduğunu bildirmiştir; ancak evlenen her fakir için bunun mutlaka gerçekleşmesi gerekmez, çünkü bu meşîete (Allah'ın dilemesine) bağlıdır. Nitekim dış dünyada evlendiklerinde kendilerine zenginlik hasıl olmayan pek çok fakir bulunmaktadır. Denildi ki mana:
إِنَّهُ يُغْنِيهِ بِغِنَى النَّفْسِ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: إِنْ يَكُونُوا فَقُرَاءَ إِلَى النِّكَاحِ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مَنْ فَضْلِهِ بِالْحَلَالِ لِيَتَعَفَّفُوا عَنِ الزِّنَا.
Allah onu gönül zenginliği ile zenginleştirir. Denildi ki mana: Şayet nikâha muhtaç iseler, zinadan iffetlerini korusunlar diye Allah onları helal ile lütfundan zenginleştirir.
وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ فَيُحْمَلُ الْمُطْلَقُ هُنَا عَلَى الْمُقَيَّدِ هُنَاكَ، وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ مُؤَكِّدَةٌ لِمَا قَبْلَهَا وَمُقَرِّرَةٌ لها، والمراد أن سُبْحَانَهُ ذُو سَعَةٍ لَا يَنْقُصُ مِنْ سَعَةِ مُلْكِهِ غِنَى مَنْ يُغْنِيهِ مِنْ عِبَادِهِ عَلِيمٌ بِمَصَالِحِ خَلْقِهِ، يُغْنِي مَنْ يَشَاءُ وَيُفْقِرُ مَنْ يَشَاءُ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حَالَ الْعَاجِزِينَ عَنِ النِّكَاحِ، بَعْدَ بَيَانِ جَوَازِ مُنَاكَحَتِهِمْ، إِرْشَادًا لَهُمْ إِلَى مَا هُوَ الْأَوْلَى فَقَالَ: وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً اسْتَعَفَّ طَلَبَ أَنْ يَكُونَ عفيفا، أي: ليطلب العفة عن الزنا
Birinci vecih daha evladır. Allah Subhânehu'nun şu buyruğu da buna delalet etmektedir: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ } “Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir.” Dolayısıyla buradaki mutlak [ifade], oradaki mukayyet [ifadeye] hamledilir. { وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } [ifadesini içeren] cümle, kendisinden öncekini tekit edici ve pekiştiricidir. Kastedilen şudur: Allah Subhânehu geniş lütuf sahibidir; kullarından zenginleştirdiği kimselerin zenginliği O'nun mülkünün genişliğinden hiçbir şey eksiltmez; yarattıklarının maslahatlarını hakkıyla bilendir; dilediğini zengin kılar, dilediğini de fakirleştirir. Sonra Allah Subhânehu, evlenmelerinin caiz olduğunu beyan ettikten sonra, evlenmeye güç yetiremeyenlerin durumunu kendileri için daha evla olana yönlendirmek maksadıyla zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً } “Evlenme [imkânı] bulamayanlar da iffetlerini korusunlar.” İste'feffe (اسْتَعَفَّ), iffetli olmayı talep etti demektir; yani zinadan
وَالْحَرَامِ مَنْ لَا يَجِدُ نِكَاحًا، أَيْ: سَبَبَ نِكَاحٍ، وَهُوَ الْمَالُ. وَقِيلَ: النِّكَاحُ هُنَا مَا تُنْكَحُ بِهِ الْمَرْأَةُ مِنَ الْمَهْرِ وَالنَّفَقَةِ، كَاللِّحَافِ: اسْمٌ لِمَا يُلْتَحَفُ بِهِ، وَاللِّبَاسِ: اسْمٌ لِمَا يُلْبَسُ، وَقَيَّدَ سُبْحَانَهُ هَذَا النَّهْيَ بِتِلْكَ الْغَايَةِ، وَهِيَ حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ أَيْ: يَرْزُقَهُمْ رِزْقًا يَسْتَغْنُونَ بِهِ وَيَتَمَكَّنُونَ بِسَبَبِهِ مِنَ النِّكَاحِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَقْيِيدِ، الْجُمْلَةِ الْأُولَى: وَهِيَ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ بِالْمَشِيئَةِ كَمَا ذَكَرْنَا، فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ وَعْدًا حَتْمًا، لَا مَحَالَةَ فِي حُصُولِهِ، لَكَانَ الْغِنَى وَالزَّوَاجُ مُتَلَازِمَيْنِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ لِلْأَمْرِ بِالِاسْتِعْفَافِ مَعَ الْفَقْرِ كَثِيرُ فَائِدَةٍ، فَإِنَّهُ سَيُغْنَى عِنْدَ تَزَوُّجِهِ لَا مَحَالَةَ، فَيَكُونُ فِي تَزَوُّجِهِ مَعَ فَقْرِهِ تَحْصِيلٌ لِلْغِنَى، إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ بِالِاسْتِعْفَافِ لِلْعَاجِزِ عَنْ تَحْصِيلِ مَبَادِئِ النِّكَاحِ، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ وُقُوعُ الْغِنَى لَهُ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَنْكِحَ، فَإِنَّهُ قَدْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَمْ يَجِدْ نِكَاحًا إِذَا كَانَ غَيْرَ وَاجِدٍ لِأَسْبَابِهِ الَّتِي يَتَحَصَّلُ بِهَا، وَأَعْظَمُهَا: الْمَالُ. ثُمَّ لَمَّا رَغَّبَ سُبْحَانَهُ فِي تَزْوِيجِ الصَّالِحِينَ مِنَ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ، أَرْشَدَ الْمَالِكِينَ إِلَى طَرِيقَةٍ يَصِيرُ بِهَا الْمَمْلُوكُ مِنْ جُمْلَةِ الْأَحْرَارِ فَقَالَ: وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ الموصول في محل رفع، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ، أَيْ: وَكَاتِبُوا الذين يبتغون الكتاب: كَالْمُكَاتَبَةِ، يُقَالُ: كَاتَبَ يُكَاتِبُ كِتَابًا وَمُكَاتَبَةً، كَمَا يُقَالُ قَاتَلَ يُقَاتِلُ قِتَالًا وَمُقَاتَلَةً. وَقِيلَ: الْكِتَابُ هَاهُنَا اسْمُ عَيْنٍ لِلْكِتَابِ الَّذِي يُكْتَبُ فِيهِ الشَّيْءُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا كَاتَبُوا الْعَبْدَ كَتَبُوا عَلَيْهِ، وَعَلَى أَنْفُسِهِمْ بِذَلِكَ كِتَابًا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى الَّذِينَ يَطْلُبُونَ كِتَابَ الْمُكَاتَبَةِ. وَمَعْنَى الْمُكَاتَبَةِ فِي الشَّرْعِ: أَنْ يُكَاتِبَ الرَّجُلُ عَبْدَهُ عَلَى مَالٍ يُؤَدِّيهِ مُنَجَّمًا، فَإِذَا أَدَّاهُ فَهُوَ حُرٌّ، وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: فَكاتِبُوهُمْ أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا طَلَبَ الْكِتَابَةَ مِنْ سَيِّدِهِ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يُكَاتِبَهُ بِالشَّرْطِ الْمَذْكُورِ بَعْدَهُ، وَهُوَ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَالْخَيْرُ هُوَ الْقُدْرَةُ عَلَى أَدَاءِ مَا كُوتِبَ عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ، وَقِيلَ: هُوَ الْمَالُ فَقَطْ، كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ وَعَطَاءٌ وَالضَّحَّاكُ وَطَاوُسٌ وَمُقَاتِلٌ. وَذَهَبَ إِلَى الْأَوَّلِ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ زَيْدٍ، وَاخْتَارَهُ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: يَقُولُ إِنْ رَجَوْتُمْ عِنْدَهُمْ وَفَاءً، وَتَأْدِيَةً لِلْمَالِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَمَّا قَالَ: «فِيهِمْ» كَانَ الْأَظْهَرُ الِاكْتِسَابَ، وَالْوَفَاءَ وَأَدَاءَ الْأَمَانَةِ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: إِنَّ الْخَيْرَ: الدِّينُ وَالْأَمَانَةُ. وَرُوِيَ مِثْلُ هَذَا عَنِ الْحَسَنِ. وَقَالَ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ: إِقَامَةُ الصَّلَاةِ.
ve haramdan iffetli kalmayı talep etsin o kimse ki nikâh bulamaz; yani mal demek olan nikâh sebebini bulamaz. Denildi ki: Buradaki nikâh, örtünülen şeye örtü (lihâf) ve giyilen şeye elbise (libâs) denmesi gibi, mehir ve nafaka cinsinden kendisiyle kadının nikâhlandığı şeyin adıdır. Allah Subhânehu bu nehyi şu gaye ile sınırlandırmıştır ki o da: { حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah kendilerini lütfundan zenginleştirinceye kadar” ifadesidir; yani onlara zenginleşecekleri ve bu sebeple nikâha güç yetirecekleri bir rızık verinceye kadar. Bu ayette, zikrettiğimiz üzere ilk cümle olan { إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ } “Eğer fakir iseler Allah onları zenginleştirir” ifadesinin meşîet ile mukayyed olduğuna delalet eden bir husus vardır. Çünkü eğer bu gerçekleşmesi kesin ve kaçınılmaz bir vaat olsaydı, zenginlik ile evlilik birbirinin lazımı (ayrılmazı) olurdu; o takdirde fakirlikle birlikte iffet talep etme emrinin pek bir faydası kalmazdı, zira evlendiğinde kaçınılmaz olarak zengin kılınacaktı ve fakirliğiyle birlikte evlenmesi zenginliği elde etme vesilesi olurdu. Ancak şöyle denilebilir: İffet talep etme emri, evliliğin başlangıç unsurlarını elde etmekten aciz olan kimse içindir; bu durum onun evlendikten sonra zenginliğe kavuşmasına mani değildir, zira elde edilmesini sağlayan sebepleri —ki bunların en büyüğü maldır— bulamadığı sürece o kimseye 'nikâh bulamayan' vasfı tam olarak uymaktadır. Sonra Allah Subhânehu köle ve cariyelerden salih olanları evlendirmeye teşvik edince, kölenin hürler zümresine dâhil olmasını sağlayacak bir yolu efendilere göstererek şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sahip olduğunuz köle ve cariyelerden mükâtebe yapmak isteyenler...”. İsmi mevsul ref mahallindedir; sonrasının tefsir ettiği gizli bir fiil sebebiyle nasb mahallinde olması da caizdir, yani: Kitabı talep edenlerle mükâtebe yapın, demektir. el-Kitâb (الْكِتَابُ) burada mükâtebe (sözleşme) demektir; nitekim kâtele-yukâtilu-kıtâlen ve mukâteleten denildiği gibi, kâtebe-yukâtibu-kitâben ve mukâtebeten denilir. Denildi ki: Buradaki el-Kitâb, içine bir şey yazılan yazılı belgenin (kitabın) bizzat kendi adıdır; çünkü onlar köleyle anlaşma yaptıklarında kölenin aleyhine ve kendi lehlerine bir belge yazarlardı. Dolayısıyla mana: Mükâtebe belgesi talep edenler, şeklinde olur. Mükâtebenin şer'î manası ise: Kişinin kölesiyle, taksit taksit ödeyeceği bir bedel karşılığında anlaşma yapmasıdır; köle bunu ödediğinde hür olur. { فَكاتِبُوهُمْ } “hemen onlarla mükâtebe yapın” buyruğunun zahiri, köle efendisinden yazışma talep ettiğinde, peşinden zikredilen şartla efendinin onunla mükâtebe yapmasının vacip olduğunu gösterir; o şart da: { إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً } “eğer kendilerinde bir hayır görürseniz” ifadesidir. Hayır ise, malı olmasa bile mükâtebe bedelini ödemeye güç yetirebilmesidir. Denildi ki: Mücâhid, Hasan, Atâ, Dahhâk, Tâvûs ve Mukâtil'in benimsediği üzere hayır sadece maldır. Birinci görüşe ise İbn Ömer ve İbn Zeyd gitmiş; Mâlik, Şâfiî, Ferrâ ve Zeccâc da bunu tercih etmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: 'Onlarda bir vefa ve malı ödeme gücü ümit ederseniz' demektir. Zeccâc ise: 'Ayette «فِيهِمْ» (kendilerinde) buyrulunca en zahir olan mana; kazanç sağlama, vefa ve emaneti eda etme vasfıdır' demiştir. Nehaî: 'Hayır, din ve emanettir' demiştir; Hasan'dan da bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. Ubeyde es-Selmânî ise: 'Namazı ikame etmektir' demiştir.
قَالَ الطَّحَاوِيُّ: وَقَوْلُ مَنْ قَالَ إِنَّهُ الْمَالُ لَا يَصِحُّ عِنْدَنَا، لِأَنَّ الْعَبْدَ مَالٌ لِمَوْلَاهُ فَكَيْفَ يَكُونُ لَهُ مَالٌ؟ قَالَ:
Tahâvî şöyle demiştir: 'Onun mal olduğunu söyleyen kimsenin sözü bize göre sahih değildir; çünkü köle efendisinin malıdır, öyleyse nasıl malı olsun?' Şöyle devam etmiştir:
وَالْمَعْنَى عِنْدَنَا إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمُ الدِّينَ وَالصِّدْقَ. قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: مَنْ لَمْ يَقُلْ إِنَّ الْخَيْرَ هُنَا الْمَالُ أَنْكَرَ أَنْ يُقَالَ: إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ مَالًا، وَإِنَّمَا يُقَالُ عَلِمْتُ فِيهِ الْخَيْرَ وَالصَّلَاحَ وَالْأَمَانَةَ، وَلَا يُقَالُ عَلِمْتُ فِيهِ الْمَالَ.
Bize göre mana: Eğer onlarda din ve doğruluk bilirseniz, demektir. Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: 'Buradaki hayrın mal olduğunu söylemeyen kimse, [Arapçada] إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ مَالًا (onlarda mal bilirseniz) denilmesini reddetmiştir; zira dilde ancak عَلِمْتُ فِيهِ الْخَيْرَ وَالصَّلَاحَ وَالْأَمَانَةَ (onda hayır, salâh ve emanet bildim) denilir, onda mal bildim denilmez.'
هَذَا حَاصِلُ مَا وَقَعَ مِنَ الِاخْتِلَافِ بَيْنَ أهل العلم في الخبر الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَإِذَا تَقَرَّرَ لَكَ هَذَا، فَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ ذَهَبَ ظَاهِرُ مَا يَقْتَضِيهِ الْأَمْرُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ مِنَ الْوُجُوبِ، أما عكرمة وعطاء ومسروق وعمرو بْنُ دِينَارٍ وَالضَّحَّاكُ: وَأَهْلُ الظَّاهِرِ، فَقَالُوا: يَجِبُ عَلَى السَّيِّدِ أَنْ يُكَاتِبَ مَمْلُوكَهُ، إِذَا طَلَبَ مِنْهُ ذَلِكَ وَعَلِمَ فِيهِ خَيْرًا.
Bu ayette zikredilen hayır hakkında ilim ehli arasında vuku bulan ihtilafın hülasası budur. Bu durum senin için sabit olunca bil ki: Ayette zikredilen emrin vücubiyet bildiren zahiri anlamına İkrime, Atâ, Mesrûk, Amr b. Dînâr, Dahhâk ve Zâhirîler gitmiş ve şöyle demişlerdir: Kölesi kendisinden talep ettiğinde ve onda bir hayır gördüğünde efendinin kölesiyle mükâtebe yapması vaciptir.
وَقَالَ الْجُمْهُورُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَجِبُ ذَلِكَ، وَتَمَسَّكُوا بِالْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّهُ لَوْ سَأَلَ الْعَبْدُ سَيِّدَهُ أَنْ يَبِيعَهُ مِنْ غَيْرِهِ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَلَمْ يُجْبَرْ عَلَيْهِ، فَكَذَا الْكِتَابَةُ لِأَنَّهَا مُعَاوَضَةٌ.
İlim ehlinden cumhur ise: Bu vacip değildir, demişler ve şu icmaya tutunmuşlardır: Eğer köle efendisinden kendisini başkasına satmasını istese bu efendiye vacip olmaz ve buna zorlanamaz; mükâtebe de böyledir, zira o bir karşılıklı ivaz (bedel) akdidir.
وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّ هَذِهِ حُجَّةٌ وَاهِيَةٌ وَشُبْهَةٌ دَاحِضَةٌ، وَالْحَقُّ مَا قَالَهُ الْأَوَّلُونَ، وَبِهِ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَابْنُ
Bunun çürük bir delil ve geçersiz bir şüphe olduğu sana gizli kalmaz; hak olan önceki âlimlerin söylediğidir. Ömer b. el-Hattâb ve İbn
عَبَّاسٍ وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ. ثُمَّ أَمَرَ سُبْحَانَهُ الْمَوَالِيَ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْمُكَاتَبِينَ، فَقَالَ: وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأَمْرُ لِلْمَالِكِينَ بِإِعَانَةِ الْمُكَاتَبِينَ عَلَى مَالِ الْكِتَابَةِ، إما بأن يعطوهم شيئا من المال، أو بأن يَحُطُّوا عَنْهُمْ مِمَّا كُوتِبُوا عَلَيْهِ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ عَدَمُ تَقْدِيرِ ذَلِكَ بِمِقْدَارٍ، وَقِيلَ: الثُّلُثُ، وَقِيلَ: الرُّبُعُ، وَقِيلَ:
Abbâs da bunu söylemiş ve İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir. Sonra Allah Subhânehu efendilere mükâtep kölelere ihsanda bulunmalarını emrederek şöyle buyurmuştur: { وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ } “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin”. Bu ayette efendilere, ya kendilerine bir miktar mal vererek yahut anlaştıkları mükâtebe bedelinden bir kısmını düşerek mükâtep kölelere bu bedel hususunda yardım etmeleri emri vardır. Ayetin zahiri bunun belirli bir miktarla takdir edilmediğini gösterir. Denildi ki: Üçte birdir; denildi ki: Dörtte birdir; denildi ki: