الْعُشْرُ، وَلَعَلَّ وَجْهَ تَخْصِيصِ الْمَوَالِي بِهَذَا الْأَمْرِ هُوَ كَوْنُ الْكَلَامِ فِيهِمْ، وَسِيَاقُ الْكَلَامِ مَعَهُمْ فَإِنَّهُمُ الْمَأْمُورُونَ بِالْكِتَابَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ والنخعي وبريدة: إن الخطاب بقول: وَآتُوهُمْ لِجَمِيعِ النَّاسِ. وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ:
Onda birdir. Bu emrin efendilere tahsis edilmesinin sebebi, muhtemelen sözün onlar hakkında olması ve hitabın onlara yönelmesidir; zira mükâtebe yapmakla emrolunanlar onlardır. Hasan, en-Nehaî ve Büreyde şöyle demişlerdir: { وَآتُوهُمْ } “Onlara verin” hitabı bütün insanlaradır. Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir:
إِنَّ الْخِطَابَ لِلْوُلَاةِ بِأَنْ يُعْطُوا الْمُكَاتَبِينَ مِنْ مَالِ الصَّدَقَةِ حَظَّهُمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَفِي الرِّقابِ ، وَلِلْمُكَاتَبِ أَحْكَامٌ مَعْرُوفَةٌ إِذَا وَفَّى بِبَعْضِ مَالِ الْكِتَابَةِ. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَرْشَدَ الْمَوَالِيَ إِلَى نِكَاحِ الصَّالِحِينَ مِنَ الْمَمَالِيكِ، نَهَى الْمُسْلِمِينَ عَمَّا كَانَ يَفْعَلُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ إِكْرَاهِ إِمَائِهِمْ عَلَى الزِّنَا فَقَالَ: وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ وَالْمُرَادُ بِالْفَتَيَاتِ هُنَا: الْإِمَاءُ، وَإِنْ كَانَ الْفَتَى وَالْفَتَاةُ قَدْ يُطْلَقَانِ عَلَى الْأَحْرَارِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ.
Hitap yöneticileredir; nitekim Allah Subhânehu'nun: { وَفِي الرِّقابِ } “ve köleler uğrunda” buyruğunda olduğu gibi zekât malından mükâtep kölelere paylarını versinler [diye emredilmiştir]. Mükâtep köle mükâtebe bedelinin bir kısmını ödediğinde [geçerli olan] bilinen hükümleri vardır. Sonra Allah Subhânehu, efendilere kölelerden salih olanları evlendirmelerini öğütleyince, Cahiliye ehlinin cariyelerini zinaya zorlama şeklindeki uygulamalarını Müslümanlara yasaklayıp şöyle buyurmuştur: { وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ } “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın”. Buradaki feteyât (فَتَيَات) ile kastedilen cariyelerdir; her ne kadar fetâ ve fetât kelimeleri başka yerlerde hür kimseler için de kullanılsa bile.
وَالْبِغَاءُ: الزِّنَا، مَصْدَرُ بَغَتِ الْمَرْأَةُ تَبْغِي بِغَاءً إِذَا زَنَتْ، وَهَذَا مُخْتَصٌّ بِزِنَا النِّسَاءِ، فَلَا يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا زَنَا إِنَّهُ بَغِيٌّ، وَشَرَطَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذَا النَّهْيَ بِقَوْلِهِ: إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِأَنَّ الْإِكْرَاهَ لَا يُتَصَوَّرُ إِلَّا عِنْدَ إِرَادَتِهِمْ لِلتَّحَصُّنِ، فَإِنَّ مَنْ لَمْ تُرِدِ التَّحَصُّنَ لَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ لَهَا مُكْرَهَةٌ عَلَى الزِّنَا، وَالْمُرَادُ بِالتَّحَصُّنِ هُنَا: التَّعَفُّفُ وَالتَّزَوُّجُ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الْقَيْدَ رَاجِعٌ إِلَى الْأَيَامَى. قَالَ الزَّجَّاجُ وَالْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ: وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى، وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ، وَإِمَائِكُمْ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا. وَقِيلَ: هَذَا الشَّرْطُ مُلْغًى. وَقِيلَ:
Bığâ (الْبِغَاءُ) ise zinadır. Bu kelime, kadın zina ettiğinde kullanılan “بَغَتِ الْمَرْأَةُ تَبْغِي بِغَاءً” ifadesinin mastarıdır. Bu lafız kadınların zinasına mahsustur; bu sebeple zina eden erkeğe baği (بَغِيٌّ) denilmez. Allah Subhânehu bu nehyi: { إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً } “eğer onlar iffetli kalmak isterlerse” buyruğuyla şart kılmıştır. Çünkü zorlama (ikrah), ancak onların iffetli kalmayı istemeleri durumunda düşünülebilir. Zira iffetli kalmak istemeyen bir kadına zinaya zorlandığı söylenemez. Buradaki tahassun (تَحَصُّن) ile kastedilen iffetli kalmak ve evlenmektir. Bir görüşe göre bu kayıt, eyyâmâ (bekârlar) lafzına racidir. Zeccâc ve el-Hasan b. el-Fadl şöyle demişlerdir: Sözde takdim ve tehir vardır, yani: 'Bekârları, köle ve cariyelerinizden salih olanları evlendirin; eğer [cariyeleriniz] iffetli kalmak isterlerse.' Bir görüşe göre bu şart mülğadır (hükümsüzdür). Bir diğer görüşe göre ise:
إِنَّ هَذَا الشَّرْطَ بِاعْتِبَارِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُكْرِهُونَهُنَّ وَهُنَّ يُرِدْنَ التَّعَفُّفَ، وَلَيْسَ لِتَخَصُّصِ النَّهْيِ بِصُورَةِ إِرَادَتِهِنَّ التَّعَفُّفَ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الشَّرْطَ خَرَجَ مَخْرَجَ الْغَالِبِ، لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ الْإِكْرَاهَ لَا يَكُونُ إِلَّا عِنْدَ إِرَادَةِ التَّحَصُّنِ، فَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ جَوَازُ الْإِكْرَاهِ عِنْدَ عَدَمِ إِرَادَةِ التَّحَصُّنِ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَقْوَى هَذِهِ الْوُجُوهِ، فَإِنَّ الْأَمَةَ قَدْ تَكُونُ غَيْرَ مُرِيدَةٍ لِلْحَلَالِ وَلَا لِلْحَرَامِ، كَمَا فِيمَنْ لَا رَغْبَةَ لها في النكاح كالصغيرة، فَتُوصَفُ بِأَنَّهَا مُكْرَهَةٌ عَلَى الزِّنَا، مَعَ عَدَمِ إِرَادَتِهَا لِلتَّحَصُّنِ، فَلَا يَتِمُّ مَا قِيلَ مِنْ أَنَّهُ لَا يُتَصَوَّرُ الْإِكْرَاهُ إِلَّا عِنْدَ إِرَادَةِ التَّحَصُّنِ، إِلَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْمُرَادَ بِالتَّحَصُّنِ هُنَا مُجَرَّدُ التَّعَفُّفِ، وَأَنَّهُ لَا يَصْدُقُ عَلَى مَنْ كَانَتْ تُرِيدُ الزَّوَاجَ أَنَّهَا مُرِيدَةٌ لِلتَّحَصُّنِ وهو بعيد، فقد قال الحبر ابن عباس: إِنَّ الْمُرَادَ بِالتَّحَصُّنِ: التَّعَفُّفُ وَالتَّزَوُّجُ، وَتَابَعَهُ عَلَى ذَلِكَ غَيْرُهُ، ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ هَذَا النَّهْيَ بِقَوْلِهِ: لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُوَ مَا تَكْسِبُهُ الْأَمَةُ بِفَرْجِهَا، وَهَذَا التَّعْلِيلُ أَيْضًا خَارِجٌ مَخْرَجَ الْغَالِبِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَذَا الْعَرَضَ هُوَ الَّذِي كَانَ يَحْمِلُهُمْ عَلَى إِكْرَاهِ الْإِمَاءِ عَلَى الْبِغَاءِ فِي الْغَالِبِ، لِأَنَّ إِكْرَاهَ الرَّجُلِ لِأَمَتِهِ عَلَى الْبِغَاءِ لَا لِفَائِدَةٍ لَهُ أَصْلًا، لَا يَصْدُرُ مِثْلُهُ عَنِ الْعُقَلَاءِ، فَلَا يَدُلُّ هَذَا التَّعْلِيلُ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُكْرِهَهَا، إِذَا لَمْ يَكُنْ مُبْتَغِيًا بِإِكْرَاهِهَا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا التَّعْلِيلَ لِلْإِكْرَاهِ هُوَ بِاعْتِبَارِ أَنَّ عَادَتَهُمْ كَانَتْ كَذَلِكَ، لَا أَنَّهُ مَدَارٌ لِلنَّهْيِ عَنِ الْإِكْرَاهِ لَهُنَّ، وَهَذَا يُلَاقِي المعنى الأوّل ولا يخالفه وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ هَذَا مُقَرِّرٌ لِمَا قَبْلَهُ وَمُؤَكِّدٌ لَهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ عُقُوبَةَ الْإِكْرَاهِ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمُكْرِهِينَ لَا إِلَى الْمُكْرَهَاتِ، كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَسَعِيدُ بْنُ جبير:
Bu şart, onların içinde bulundukları durum göz önüne alınarak zikredilmiştir; zira onlar, cariyeler iffetli kalmak istedikleri hâlde onları [fuhşa] zorluyorlardı. Yoksa nehiy (yasaklama), sadece onların iffetli kalmayı istemeleri durumuna mahsus değildir. Bir diğer görüşe göre bu şart, galip olan duruma binaen (ekseriyetle vuku bulduğu üzere) gelmiştir; çünkü zorlama (ikrah) çoğunlukla ancak [kadının] iffetli kalmayı istemesi durumunda söz konusu olur. Dolayısıyla bundan, iffetli kalmayı istemedikleri takdirde zorlamanın caiz olacağı sonucu çıkmaz. Bu görüş, mezkûr görüşlerin en kuvvetlisidir. Zira cariye, -küçük yaştaki kız gibi evliliğe rağbeti olmayan kimsede olduğu üzere- ne helali ne de haramı istemeyebilir; buna rağmen iffetli kalmayı istemediği hâlde zinaya zorlanmış olarak nitelenir. Bu durumda, “Zorlama ancak iffetli kalma isteği olduğunda tasavvur edilebilir” şeklindeki görüş tutarlı olmaz. Ancak buradaki tehassun (تَحَصُّن) kelimesinden maksadın sırf iffetli kalmak olduğu ve evlenmek isteyen kadın hakkında “iffetli kalmak istiyor” denilemeyeceği söylenirse bu müstesnadır; fakat bu [ihtimal] uzaktır. Nitekim ümmetin büyük âlimi (el-Hibr) İbn Abbâs: “Tehassundan maksat, iffetli kalmak ve evlenmektir” demiş ve başkaları da bu hususta ona uymuştur. Sonra Allah Subhânehu bu nehyi: { لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için” buyruğuyla gerekçelendirmiştir ki bu da cariyenin fuhuş yoluyla kazandığı şeydir. Bu gerekçelendirme de galip olan duruma göredir. Anlamı şudur: Çoğunlukla onları, cariyeleri fuhşa zorlamaya sevk eden şey bu menfaatti. Zira bir adamın hiçbir menfaati olmaksızın cariyesini fuhşa zorlaması gibi bir durum akıl sahiplerinden sadır olmaz. Dolayısıyla bu ta'lîl (gerekçelendirme), zorlamasıyla dünya hayatının geçici menfaatini aramadığı takdirde onu zorlamasının caiz olduğuna delalet etmez. Bir görüşe göre de zorlamanın bu şekilde gerekçelendirilmesi, onların âdetlerinin böyle olması itibarıyladır; yoksa onları zorlama yasağının illeti (dayanağı) olduğu için değildir. Bu [görüş], ilk anlamla örtüşmekte olup ona aykırı değildir. { وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim onları zorlarsa, şüphesiz Allah onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyruğu ise önceki hükmü takrir ve tekit edicidir. Anlamı şudur: Zorlamanın cezası zorlananlara değil, zorlayanlara aittir. Nitekim İbn Mes‘ûd, Câbir b. Abdillâh ve Saîd b. Cübeyr'in şu kıraati de buna delalet etmektedir:
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لَهُنَّ. قِيلَ: وَفِي هَذَا التَّفْسِيرِ بُعْدٌ، لِأَنَّ الْمُكْرَهَةَ عَلَى الزِّنَا غَيْرُ آثِمَةٍ. وَأُجِيبَ بِأَنَّهَا، وَإِنْ كَانَتْ مُكْرَهَةً، فَرُبَّمَا لَا تَخْلُو فِي تَضَاعِيفِ الزِّنَا عَنْ شَائِبَةٍ مُطَاوَعَةٍ إِمَّا بِحُكْمِ الْجِبِلَّةِ الْبَشَرِيَّةِ، أَوْ يَكُونُ الْإِكْرَاهُ قَاصِرًا عَنْ حَدِّ الْإِلْجَاءِ الْمُزِيلِ لِلِاخْتِيَارِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ لَهُمْ: إِمَّا مُطْلَقًا، أَوْ بِشَرْطِ التَّوْبَةِ. وَلَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ بَيَانِ تِلْكَ الْأَحْكَامِ، شَرَعَ فِي وَصْفِ الْقُرْآنِ بِصِفَاتٍ ثَلَاثٍ:
“فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لَهُنَّ” (Şüphesiz Allah onlar için çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir). Denildi ki: Bu tefsirde bir uzaklık vardır; çünkü zinaya zorlanan kadın günahkâr olmaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kadın zorlanmış olsa bile, zinanın cereyanı esnasında ya beşerî fıtrat gereği ya da zorlamanın iradeyi tamamen yok eden ılca (çaresizlik) derecesine ulaşmaması sebebiyle az da olsa bir rıza ve boyun eğme şaibesinden uzak kalmayabilir. Bir görüşe göre de mana şudur: Şüphesiz Allah, onların zorlanmasından sonra [zorlayanlar] için çok bağışlayıcı ve çok merhametlidir; ya mutlak olarak yahut tövbe şartıyla. Allah Subhânehu bu hükümleri açıklamayı bitirince, Kur'an'ı üç sıfatla nitelemeye başlamıştır:
الْأُولَى: أَنَّهُ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ، أَيْ: وَاضِحَاتٍ فِي أَنْفُسِهِنَّ أَوْ مُوَضَّحَاتٍ، فَتَدْخُلُ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا. وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: كَوْنُهُ مَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِ هَؤُلَاءِ، أَيْ: مَثَلًا كَائِنًا مِنْ جِهَةِ أَمْثَالِ الَّذِينَ مَضَوْا مِنَ الْقَصَصِ الْعَجِيبَةِ، وَالْأَمْثَالِ الْمَضْرُوبَةِ لَهُمْ فِي الْكُتُبِ السَّابِقَةِ، فَإِنَّ الْعَجَبَ مِنْ قِصَّةِ عَائِشَةَ ﵂، هُوَ كَالْعَجَبِ مِنْ قِصَّةِ يُوسُفَ وَمَرْيَمَ وَمَا اتُّهِمَا بِهِ، ثُمَّ تَبَيَّنَ بُطْلَانُهُ وَبَرَاءَتُهُمَا سَلَامُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا. وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: كَوْنُهُ مَوْعِظَةً يَنْتَفِعُ بِهَا الْمُتَّقُونَ خَاصَّةً، فَيَقْتَدُونَ بِمَا فِيهِ مِنَ الْأَوَامِرِ، وَيَنْزَجِرُونَ عَمَّا فِيهِ مِنَ النَّوَاهِي. وَأَمَّا غَيْرُ الْمُتَّقِينَ، فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ خَتَمَ عَلَى قُلُوبِهِمْ، وَجَعَلَ عَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةً عَنْ سَمَاعِ الْمَوَاعِظِ، والاعتبار بقصص الذين خلوا، وفهم ما تشمل عَلَيْهِ الْآيَاتُ الْبَيِّنَاتُ.
Birincisi: Onun mübeyyinat (açıklayıcı/açık) ayetler olmasıdır; yani kendi içlerinde açık yahut hakikati açıklayan ayetlerdir. Bu surede zikredilen ayetler de öncelikli olarak buna dahildir. İkinci sıfat: Kendilerinden önce gelip geçmiş kimselerden bir misal olmasıdır; yani geçmişlerin ibret dolu kıssaları ve önceki kitaplarda onlara vurulan darbımeseller yönünden bir misal olmasıdır. Zira Âişe radıyallâhu anhâ'nın kıssasındaki hayret verici durum; Yusuf ve Meryem'in —Allah'ın selamı üzerlerine olsun— kıssalarındaki, kendilerine atılan iftiralardaki ve ardından bunun batıl olduğunun ve onların masumiyetinin ortaya çıkmasındaki hayret verici durum gibidir. Üçüncü sıfat: Yalnızca muttakilerin yararlanacağı bir öğüt olmasıdır; böylece onlar Kur'an'daki emirlere uyarlar ve oradaki yasaklardan sakınırlar. Muttaki olmayanlara gelince; şüphesiz Allah onların kalplerini mühürlemiş ve öğütleri dinlemekten, gelip geçmiş kimselerin kıssalarından ibret almaktan ve açık ayetlerin içerdiği hakikatleri anlamaktan yana gözlerine perde çekmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى الْآيَةَ قَالَ: أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالنِّكَاحِ وَرَغَّبَهُمْ فِيهِ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يُزَوِّجُوا أَحْرَارَهُمْ وَعَبِيدَهُمْ، وَوَعَدَهُمْ فِي ذَلِكَ الْغِنَى فَقَالَ: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ قَالَ: أَطِيعُوا اللَّهَ فِيمَا أَمَرَكُمْ مِنَ النِّكَاحِ يُنْجِزُ لَكُمْ مَا وَعَدَكُمْ مِنَ الْغِنَى، قَالَ تَعَالَى: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي الْمُصَنَّفِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى } “İçinizden bekârları evlendirin” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: Allah Subhânehu evlenmeyi emretmiş, insanları buna teşvik etmiş, hürlerini ve kölelerini evlendirmelerini buyurmuş ve bu hususta onlara zenginlik vadederek şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Eğer yoksul iseler, Allah onları lütfundan zengin eder”. İbn Ebî Hâtim, Ebû Bekir es-Sıddîk'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Allah'a, size emrettiği evlilik hususunda itaat edin ki O da size vadettiği zenginliği lütfetsin; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Eğer yoksul iseler, Allah onları lütfundan zengin eder”. Abdürrezzâk el-Musannef'te ve Abd b. Humeyd, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bize Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediği nakledildi:
مَا رَأَيْتُ كَرَجُلٍ لَمْ يَلْتَمِسِ الْغِنَى فِي الْبَاءَةِ، وَقَدْ وَعَدَ اللَّهُ فِيهَا مَا وَعَدَ، فَقَالَ: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْهُ نَحْوَهُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَالدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْعِلَلِ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالدَّيْلَمِيُّ مِنْ طَرِيقِ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَنْكِحُوا النِّسَاءَ، فَإِنَّهُنَّ يَأْتِينَكُمْ بِالْمَالِ» . وَأَخْرَجَهُ ابن أبي شيبة وأبو داود في مراسيله عن عروة مرفوعا إلى النبي ﷺ ولم يذكر عائشة وهو مرسل. وأخرج عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَأَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ حِبَّانَ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:
Evlilikte zenginlik aramayana şaşarım; oysa Allah onda vadettiğini vadetmiş ve: { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Eğer yoksul iseler, Allah onları lütfundan zengin eder” buyurmuştur. Abdürrezzâk ve İbn Ebî Şeybe başka bir yoldan ondan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr de İbn Mes'ûd'dan benzerini nakletmiştir. el-Bezzâr, el-İlel'de Dârekutnî, Hâkim, İbn Merdûye ve ed-Deylemî, Urve yoluyla Âişe'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kadınları nikâhlayın; zira onlar size mal ile gelirler» buyurmuştur. Bunu İbn Ebî Şeybe ve el-Merâsîl'de Ebû Dâvud, Urve'den mürsel olarak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû kılmışlar ve Âişe'yi zikretmemişlerdir ki bu mürseldir. Abdürrezzâk, Ahmed, Tirmizî (ve sahih olduğunu belirtmiştir), Nesâî, İbn Mâce, İbn Hibbân, Hâkim (ve sahih olduğunu belirtmiştir) ve es-Sünen'de Beyhakî, Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini nakletmişlerdir:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «ثَلَاثَةٌ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ عَوْنُهُمْ: النَّاكِحُ يُرِيدُ الْعَفَافَ، وَالْمُكَاتَبُ يُرِيدُ الْأَدَاءَ، وَالْغَازِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ» وَقَدْ وَرَدَ فِي التَّرْغِيبِ فِي مُطْلَقِ النِّكَاحِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ لَيْسَ هَذَا مَوْضِعَ ذِكْرِهَا. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً قَالَ: لِيَتَزَوَّجْ مَنْ لَا يَجِدُ فَإِنَّ اللَّهَ سَيُغْنِيهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ السَّكَنِ فِي مَعْرِفَةِ الصَّحَابَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صُبَيْحٍ عَنْ أبيه قال: كنت مملوكا لحويطب ابن عَبْدِ الْعُزَّى، فَسَأَلْتُهُ الْكِتَابَةَ فَأَبَى، فَنَزَلَتْ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: سَأَلَنِي سِيرِينُ الْمُكَاتَبَةَ فَأَبَيْتُ عَلَيْهِ، فَأَتَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَأَقْبَلَ عَلَيَّ بِالدِّرَّةِ وَقَالَ: كَاتِبْهُ وَتَلَا فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً فَكَاتَبْتُهُ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: إِنَّ إِسْنَادَهُ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Üç kişi vardır ki onlara yardım etmek Allah'ın üzerine bir haktır: İffetli kalmak isteyen evlenecek kimse, bedelini ödemek isteyen mükâtep köle ve Allah yolunda cihat eden gazi.» Mutlak manada nikâha teşvik hususunda pek çok hadis varit olmuştur; ancak burası onları zikretme yeri değildir. el-Hatîb et-Târih'inde İbn Abbâs'tan: { وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً } “Evlenmeye güç yetiremeyenler iffetli kalsınlar” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: İmkan bulamayan kimse evlensin, şüphesiz Allah onu zengin kılacaktır. İbnü's-Seken Ma'rifetü's-Sahâbe'de Abdullah b. Subeyh'ten, o da babasından şöyle dediğini nakletmiştir: Ben Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın kölesiydim; ondan mükâtebe istedim, o ise yanaşmadı. Bunun üzerine: { وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ } “Kitabet isteyenler...” ayeti indi. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Enes b. Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Sîrîn benden mükâtebe istedi, ben ise kabul etmedim. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb'a gitti. Ömer kamçısıyla üzerime gelip: 'Onunla mükâtebe yap' dedi ve: { فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً } “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükâtebe yapın” ayetini okudu; ben de onunla mükâtebe yaptım. İbn Kesîr: 'Bunun isnadı
صَحِيحٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي الْمَرَاسِيلِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
sahihtir' demiştir. Ebû Dâvud el-Merâsîl'de ve Beyhakî es-Sünen'inde Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:
فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً قَالَ: إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ حِرْفَةً، وَلَا تُرْسِلُوهُمْ كَلًّا عَلَى النَّاسِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ المنذر وابن وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً قَالَ: الْمَالُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَمَانَةٌ وَوَفَاءٌ.
{ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً } “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükâtebe yapın” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: «Eğer onlarda bir zanaat bilirseniz [mükâtebe yapın], onları insanlara yük olarak salıvermeyin.» Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan: { إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً } “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz” ayeti hakkında onun: 'Mal' dediğini nakletmişlerdir. İbn Merdûye, Ali'den de benzerini rivayet etmiştir. Beyhakî, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında onun: 'Emanet ve vefa' dediğini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: إِنْ عَلِمْتَ مُكَاتَبَكَ يَقْضِيكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِنْ عَلِمْتُمْ لَهُمْ حِيلَةً، وَلَا تُلْقُوا مُؤْنَتَهُمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ يعني: ضعوا عنهم من مُكَاتَبَتِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ نَافِعٍ قَالَ: كَانَ ابْنُ عُمَرَ يَكْرَهُ أَنْ يُكَاتِبَ عَبْدَهُ إِذَا لَمْ تَكُنْ لَهُ حِرْفَةٌ وَيَقُولُ: يُطْعِمُنِي مِنْ أَوْسَاخِ النَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الْآيَةَ: أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُعَيِّنُوا فِي الرِّقَابِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: أَمَرَ اللَّهُ السَّيِّدَ أَنْ يَدَعَ لِلْمُكَاتَبِ الرُّبُعَ مِنْ ثَمَنِهِ. وَهَذَا تَعْلِيمٌ مِنَ اللَّهِ لَيْسَ بِفَرِيضَةٍ، وَلَكِنْ فِيهِ أَجْرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالرُّويَانِيُّ فِي مُسْنَدِهِ وَالضِّيَاءُ الْمَقْدِسِيُّ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْ بُرَيْدَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: حَثَّ النَّاسَ عَلَيْهِ أَنْ يُعْطُوهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَمُسْلِمٌ، وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ يقول الجارية لَهُ: اذْهَبِي فَابْغِينَا شَيْئًا، وَكَانَتْ كَارِهَةً، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ لهنّ غَفُورٌ رَحِيمٌ هكذا كان يقرؤها، وَذَكَرَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ جَارِيَةً لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ: يُقَالُ لَهَا مُسَيْكَةُ، وَأُخْرَى يُقَالُ لَهَا أُمَيْمَةُ، فَكَانَ يُرِيدُهُمَا عَلَى الزِّنَا، فَشَكَتَا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ نَحْوَ حَدِيثِ جَابِرٍ الْأَوَّلِ.
Ondan yine şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Eğer mükâtep kölenin sana borcunu ödeyeceğini bilirsen.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Eğer onlar için bir kazanç yolu bilirseniz; onların külfetini Müslümanların üzerine yıkmayın. { وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ } “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” yani: Onların mükâtebe bedelinden bir kısmını indirin.' Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî, Nâfi'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: İbn Ömer, bir zanaatı olmadığı takdirde kölesiyle mükâtebe yapmayı kerih görür ve: 'Bana insanların kirlerinden yedirir' derdi. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre İbn Abbâs: { وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ } “Allah'ın malından onlara verin” ayeti hakkında: 'Müminlere köleler hususunda yardım etmelerini emretti' demiştir. Ali b. Ebî Tâlib ise: 'Allah efendiye, mükâtep kölesine bedelinin dörtte birini bırakmasını emretti. Bu, Allah'tan bir öğretmedir; farz değildir fakat bunda ecir vardır' demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, er-Rûyânî Müsned'inde ve Ziyâ el-Makdisî el-Muhtâre'de Büreyde'den bu ayet hakkında onun: 'İnsanları ona [mal] vermeye teşvik etti' dediğini nakletmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Müslim, el-Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Beyhakî, Ebû Süfyân yoluyla Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Abdullah b. Übey, cariyesine: 'Git, bizim için bir şey kazan [zina et]' derdi; cariye ise bunu istemezdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Cariyelerinizi -dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için- eğer iffetli kalmak isterlerse fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa bilsin ki, onların zorlanmalarından sonra şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” ayetini indirdi. O [Câbir], ayeti “لهنّ” [onlar için] ilavesiyle böyle okurdu. Müslim Sahîh'inde Câbir'den şunu zikretmiştir: Abdullah b. Übey'in Müseyke adında bir cariyesi ve Ümeyme adında bir başka cariyesi vardı; onları zinaya zorluyordu. Onlar bu durumu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikayet ettiler. Bunun üzerine Allah: { وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ } “Cariyelerinizi... zorlamayın” ayetini indirdi. el-Bezzâr ve İbn Merdûye, Enes'ten Câbir'in ilk hadisine benzer bir rivayet nakletmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغِينَ إِمَاءَهُمْ، فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ فِي الْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُكْرِهُونَ إِمَاءَهُمْ عَلَى الزِّنَا، يَأْخُذُونَ أُجُورَهُنَّ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقَدْ وَرَدَ النَّهْيُ مِنْهُ ﷺ عَنْ مَهْرِ الْبَغِيِّ وَكَسْبِ الْحَجَّامِ وَحُلْوَانِ الكاهن.
İbn Merdûye, Ali b. Ebî Tâlib'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Cahiliye ehli cariyelerini fuhşa zorlarlardı; İslam'da bundan menedildiler. İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: Cahiliyede cariyelerini zinaya zorlar, onların fuhuş gelirlerini alırlardı; bunun üzerine bu ayet indi. Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den fahişenin kazancından, hacamatçının ücretinden ve kâhinin bahşişinden menettiği rivayeti sabit olmuştur.
[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٥ الى ٣٨]
[Nûr Suresi (24), Ayetler 35-38]
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥) فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨)
{ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥) فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨) } “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir oyuk/kandillik gibidir. O kandil bir sırça içindedir. O sırça sanki incimsi (parlak) bir yıldızdır; ne doğuya ne de batıya ait olan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulup yakılır. Onun yağı, kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse ışık verir. Nur üstüne nurdur. Allah dilediği kimseyi nuruna iletir. Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (35) [Bu kandil] Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Orada sabah akşam O'nu tesbih ederler. (36) Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan, namazı kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoyamadığı adamlar! Onlar, kalplerin ve gözlerin döneceği (dehşetten sarsılacağı) bir günden korkarlar. (37) Allah kendilerini yaptıklarının en güzeliyle mükafatlandırsın ve lütfundan onlara daha da artırsın diye. Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır. (38)”
لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مِنَ الْأَحْكَامِ مَا بَيَّنَ، أَرْدَفَ ذَلِكَ بِكَوْنِهِ سُبْحَانَهُ فِي غَايَةِ الْكَمَالِ فَقَالَ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِتَقْرِيرِ مَا قَبْلَهَا، وَالِاسْمُ الشَّرِيفُ: مُبْتَدَأٌ، ونور السموات وَالْأَرْضِ:
Allah Subhânehu beyan ettiği hükümleri beyan edince, bunun ardına Zât-ı Zülcelâl'inin kemalin zirvesinde olduğunu ekleyip: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah, göklerin ve yerin nurudur” buyurmuştur. Bu cümle, öncesindekini pekiştiren bir müste'nefe (başlangıç) cümlesidir. İsm-i Şerîf (Allah lafzı) mübteda, nûru's-semâvâti ve'l-ard ise
خَبَرُهُ، إِمَّا عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: ذو نور السموات وَالْأَرْضِ، أَوْ لِكَوْنِ الْمُرَادِ الْمُبَالَغَةَ فِي وَصْفِهِ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُ نُورٌ لِكَمَالِ جَلَالِهِ وَظُهُورِ عَدْلِهِ وبسط أَحْكَامَهُ، كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ نُورُ الْبَلَدِ وَقَمَرُ الزَّمَنِ وَشَمْسُ الْعَصْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
onun haberidir. Bu ya bir muzâfın hazfedilmesiyle 'Göklerin ve yerin nurunun sahibi' manasındadır yahut celâlinin kemali, adaletinin zuhuru ve hükümlerini yayması sebebiyle Allah Subhânehu'nun nur olarak vasfedilmesindeki mübalağa kastedilmiştir; nitekim 'Filan kişi memleketin nuru, zamanın ayı, asrın güneşidir' denilir. Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir:
فَإِنَّكَ شَمْسٌ وَالْمُلُوكُ كَوَاكِبُ ... إِذَا ظَهَرَتْ لَمْ يَبْقَ فيهنّ كوكب
Şüphesiz sen bir güneşsin, diğer krallar ise yıldızlardır... Güneş doğduğunda onlardan hiçbir yıldız görünmez.
وقول الآخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
هلّا خصصت من البلاد بمقصد ... قَمَرُ الْقَبَائِلِ خَالِدُ بْنُ يَزِيدِ
Şehirlerden bir hedef tayin etseydin ya... Kabilelerin ayı Hâlid b. Yezîd'i!
وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Şairin şu sözü de bu kabildendir:
إِذَا سَارَ عَبْدُ اللَّهِ مِنْ مَرْوِ لَيْلَةً ... فَقَدْ سَارَ مِنْهَا نُورُهَا وَجِمَالُهَا
Abdullah bir gece Merv'den yola çıksa... Şüphesiz oranın nuru ve güzelliği de onunla birlikte gitmiş olur.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de böyledir:
نَسَبٌ كَأَنَّ عَلَيْهِ مِنْ شَمْسِ الضُّحَى ... نُورًا وَمِنْ فَلَقَ الصَّبَاحِ عَمُودَا
Öyle bir nesep ki sanki üzerinde kuşluk güneşinden... bir nur ve sabahın aydınlığından bir sütun vardır.
وَمَعْنَى النُّورِ فِي اللُّغَةِ: الضِّيَاءُ، وَهُوَ الَّذِي يُبَيِّنُ الْأَشْيَاءَ وَيُرِيَ الْأَبْصَارَ حَقِيقَةَ مَا تَرَاهُ، فَيَجُوزُ إِطْلَاقُ النُّورِ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَدْحِ، وَلِكَوْنِهِ أَوْجَدَ الْأَشْيَاءِ الْمُنَوَّرَةِ وَأَوْجَدَ أَنْوَارَهَا وَنُورَهَا، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى قِرَاءَةُ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، وَأَبِي جَعْفَرٍ وَعَبْدِ الْعَزِيزِ الْمَكِّيِّ «الله نور السموات وَالْأَرْضَ» عَلَى صِيغَةِ الْفِعْلِ الْمَاضِي، وَفَاعِلِهِ ضَمِيرٌ يرجع إلى الله، والسموات مَفْعُولُهُ فَمَعْنَى اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ صَيَّرَهُمَا مُنِيرَتَيْنِ بِاسْتِقَامَةِ أَحْوَالِ أَهْلِهِمَا وَكَمَالِ تَدْبِيرِهِ ﷿ لِمَنْ فِيهِمَا، كَمَا يُقَالُ: الْمَلِكُ نُورُ الْبَلَدِ، هَكَذَا قَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَالْأَزْهَرِيُّ وَالضَّحَّاكُ وَالْقُرَظِيُّ وَابْنُ عَرَفَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرِهِمْ، وَمَثَلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Lügatte nurun (النُّور) anlamı ışıktır (ziyâ); o da eşyayı açığa çıkaran ve gözlere gördüğü şeyin hakikatini gösterendir. Dolayısıyla medih yoluyla ve nurlu varlıkları, onların nurlarını ve ışıklarını yaratmış olması sebebiyle Allah Subhânehu hakkında 'Nûr' lafzının kullanılması caizdir. Zeyd b. Ali, Ebû Ca'fer ve Abdülazîz el-Mekkî'nin mazi fiil kalıbında okudukları «الله نور السموات وَالْأَرْضَ» (Allah gökleri ve yeri nurlandırdı) kıraati de bu manaya delalet eder. Bu kıraatte fiilin faili Allah'a dönen zamirdir, es-semâvât ise mefulüdür. Dolayısıyla { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyruğunun manası: Allah Subhânehu, ehline ait hallerin düzgünlüğü ve göklerde ve yerde bulunanlar hakkındaki kemal derecesindeki tedbiriyle her ikisini aydınlık kılmıştır, demektir; nitekim 'Hükümdar ülkenin nurudur' denilir. Hasan, Mücâhid, el-Ezherî, Dahhâk, el-Kurazî, İbn Arefe, İbn Cerîr ve başkaları böyle demişlerdir. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
وَأَنْتَ لَنَا نُورٌ وغيث وعصمة ... ونبت لمن يرجو نداك وريق
Sen bizim için bir nursun, bir yağmursun ve bir sığınaksın... Cömertliğini uman kimse için de yemyeşil bir bitkisin.
وَقَالَ هِشَامٌ الْجَوَالِيقِيُّ وَطَائِفَةٌ مِنَ الْمُجَسِّمَةِ: إِنَّهُ سُبْحَانَهُ نُورٌ لَا كَالْأَنْوَارِ، وَجِسْمٌ لَا كَالْأَجْسَامِ، وَقَوْلُهُ:
Hişâm el-Cevâlîkî ve Mücessime'den bir fırka ise: 'Allah Subhânehu nurlar gibi olmayan bir nurdur ve cisimler gibi olmayan bir cisimdir' demişlerdir. Ayette geçen:
مَثَلُ نُورِهِ مُبْتَدَأٌ. وَخَبَرُهُ كَمِشْكاةٍ أَيْ: صِفَةُ نُورِهِ الْفَائِضِ عَنْهُ، الظَّاهِرُ عَلَى الْأَشْيَاءِ كَمِشْكَاةِ، وَالْمِشْكَاةُ: الْكُوَّةُ فِي الْحَائِطِ غَيْرُ النَّافِذَةِ، كَذَا حَكَاهُ الْوَاحِدِيُّ عَنْ جَمِيعِ الْمُفَسِّرِينَ، وَحَكَاهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ جُمْهُورِهِمْ. وَوَجْهُ تَخْصِيصِ الْمِشْكَاةِ أَنَّهَا أَجْمَعُ لِلضَّوْءِ الَّذِي يَكُونُ فِيهِ، مِنْ مِصْبَاحٍ أو غيره، وأصل المشكاة الوعاء يُجْعَلُ فِيهِ الشَّيْءُ. وَقِيلَ: الْمِشْكَاةُ عَمُودُ الْقِنْدِيلِ الَّذِي فِيهِ الْفَتِيلَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ الْقِنْدِيلُ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
{ مَثَلُ نُورِهِ } “O'nun nurunun misali” ifadesi mübtedadır. Haberi ise { كَمِشْكاةٍ } “bir kandillik/oyuk gibidir” kısmıdır; yani O'ndan taşan ve eşya üzerinde açığa çıkan nurunun sıfatı bir mişkât gibidir. Mişkât (الْمِشْكَاةُ): Duvardaki arkası delik olmayan oyuktur (hücre). Vâhidî bunu bütün müfessirlerden nakletmiş, Kurtubî de çoğunluğundan rivayet etmiştir. Mişkâtın tahsis edilme sebebi, kandilden veya başka bir şeyden onda bulunan ışığı en çok toplayıcı olmasıdır. Mişkâtın aslı, içine bir şey konulan kaptır. Denildi ki: Mişkât, kandilin fitilinin bulunduğu kandil borusudur. Mücâhid: 'O kandildir' demiştir. Ancak birinci görüş daha evladır; şairin şu sözü de bu kabildendir:
كَأَنَّ عَيْنَيْهِ مشكاتان في حجر
“Sanki onun iki gözü, taş [içindeki] iki kandilliktir (duvar oyuğudur).”
ثُمَّ قَالَ: فِيها مِصْباحٌ وَهُوَ السِّرَاجُ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ قَالَ الزَّجَّاجُ: النُّورُ فِي الزُّجَاجِ، وَضَوْءُ النَّارِ أَبْيَنُ مِنْهُ فِي كُلِّ شَيْءٍ، وضوؤه يَزِيدُ فِي الزُّجَاجِ، وَوَجْهُ ذَلِكَ: أَنَّ الزُّجَاجَ جِسْمٌ شَفَّافٌ يَظْهَرُ فِيهِ النُّورُ أَكْمَلَ ظُهُورٍ. ثُمَّ وَصَفَ الزُّجَاجَةَ فَقَالَ: الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ أَيْ: مَنْسُوبٌ إِلَى الدُّرِّ لِكَوْنِ فِيهِ مِنَ الصَّفَاءِ وَالْحُسْنِ مَا يُشَابِهُ الدُّرَّ. وَقَالَ الضحاك: الكوكب الدّري: الزهرة. قرأ أبو عمرو «دِرِّيٌّ» بِكَسْرِ الدَّالِّ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: لَمْ أَسْمَعْ أَعْرَابِيًّا يَقُولُ: إِلَّا كَأَنَّهُ كَوْكَبٌ دِرِّيٌّ بِكَسْرِ الدَّالِّ، أَخَذُوهُ مَنْ دَرَأَتِ النُّجُومُ تَدْرَأُ إِذَا انْدَفَعَتْ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ بِضَمِّ الدَّالِّ مَهْمُوزًا، وأنكره الفراء والزجاج والمبرد.
Sonra şöyle buyurmuştur: { فِيها مِصْباحٌ } “İçinde bir kandil vardır”. Bu da sirâcdır (lamba/kandil). { الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ } “O kandil bir sırça içindedir”. Zeccâc: 'Nur sırçada [camda] olduğunda ve ateşin ışığı onda her şeyden daha belirgin olur ve onun ışığı camda artar' demiştir. Bunun sebebi, camın şeffaf bir cisim olması ve onda nurun en mükemmel şekilde açığa çıkmasıdır. Sonra sırçayı vasfederek şöyle buyurmuştur: { الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ } “O sırça sanki incimsi (parlak) bir yıldızdır”; yani duruluk ve güzellikte inciye benzemesi sebebiyle inciye (dürr) nispet edilmiştir. Dahhâk: 'Dürrî yıldız, Zühre'dir' demiştir. Ebû Amr, dâl harfinin kesresiyle «دِرِّيٌّ» şeklinde okumuştur. Ebû Amr: 'Hiçbir bedeviden dâl harfinin kesresiyle “كَأَنَّهُ كَوْكَبٌ دِرِّيٌّ” dediğinden başkasını işitmedim' demiş ve bunu yıldızların kayıp parlamasını anlatan “دَرَأَتِ النُّجُومُ تَدْرَأُ” fiilinden almışlardır. Hamza ise dâl harfinin zammesi ve hemze ile [dün'î / dürri'] okumuş; Ferrâ, Zeccâc ve el-Müberred ise bunu reddetmiştir.
وقال أَبُو عُبَيْدٍ: إِنْ ضَمَمْتَ الدَّالَّ وَجَبَ أَنْ لَا تَهْمِزَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَالدَّرَارِيُّ: هِيَ الْمَشْهُورَةُ مِنَ الْكَوَاكِبِ كَالْمُشْتَرِي وَالزُّهْرَةِ وَالْمِرِّيخِ وَمَا يُضَاهِيهَا مِنَ الثَّوَابِتِ. ثُمَّ وَصَفَ الْمِصْبَاحَ بِقَوْلِهِ: يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ وَمِنْ هَذِهِ: هِيَ الِابْتِدَائِيَّةُ، أَيْ: ابْتِدَاءُ إِيقَادِ الْمِصْبَاحِ مِنْهَا، وَقِيلَ: هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ: يُوقَدُ مِنْ زَيْتِ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ، وَالْمُبَارَكَةُ: الْكَثِيرَةُ الْمَنَافِعِ. وَقِيلَ: الْمُنَمَّاةُ، وَالزَّيْتُونُ مِنْ أَعْظَمِ الثِّمَارِ نَمَاءً، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي طَالِبٍ يَرْثِي مُسَافِرَ بْنَ أَبِي عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ:
Ebû Ubeyd şöyle demiştir: 'Eğer dâl harfini zammeli okursan hemzesiz okuman gerekir; çünkü Arapların kelamında [bu vezin hemzeli olarak] yoktur.' ed-Derârî (الدَّرَارِيُّ): Müşteri, Zühre, Merih ve bunlara benzeyen sabit yıldızlar gibi meşhur parlak yıldızlardır. Sonra kandili şu buyruğuyla nitelemiştir: { يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ } “mübarek bir ağaçtan tutuşturulup yakılır”. Buradaki min (مِنْ) ibtidaiyyedir; yani kandilin tutuşturulmasının başlangıcı ondandır. Bir görüşe göre bu ifade hazfedilmiş bir muzâf takdirindedir; yani 'mübarek bir ağacın yağından tutuşturulup yakılır'. Mübareke (الْمُبَارَكَةُ) ise faydası çok olan demektir. Bir görüşe göre devamlı gelişen ve büyüyen demektir; zeytin de verimi ve bereketi en büyük meyvelerdendir. Ebû Tâlib'in, Musâfir b. Ebî Amr b. Ümeyye b. Abdişems için yaktığı ağıtta geçen şu sözü de bu kabildendir:
لَيْتَ شِعْرِي مُسَافِرَ بْنَ أَبِي عَمْرٍو ... وَلَيْتَ يَقُولُهَا الْمَحْزُونُ
Keşke bilseydim ey Ebû Amr'ın oğlu Musâfir!... Ki 'keşke' sözünü mahzun olan söyler.
بُورِكَ الْمَيِّتُ الْغَرِيبُ كَمَا بو ... رك نَبْعُ الرُّمَّانِ وَالزَّيْتُونِ
Gurbette ölen bu kişiye bereket verilsin; tıpkı nar... ve zeytin fidanına bereket verildiği gibi.
قِيلَ: وَمِنْ بَرَكَتِهَا أَنَّ أَغْصَانَهَا تُورِقُ مِنْ أَسْفَلِهَا إِلَى أَعْلَاهَا، وَهِيَ إِدَامٌ وَدِهَانٌ وَدِبَاغٌ وَوَقُودٌ، وَلَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ إِلَّا وَفِيهِ مَنْفَعَةٌ، ثُمَّ وَصَفَهَا بِأَنَّهَا لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ.
Denildi ki: Zeytinin bereketlerinden biri de dallarının aşağısından yukarısına kadar yapraklanmasıdır; o hem katık, hem yağ, hem tabaklama maddesi, hem de yakacaktır; onda faydası olmayan hiçbir şey yoktur. Sonra onu { لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “ne doğuya ne de batıya ait olan” şeklinde nitelemiştir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَى هَذَا الْوَصْفِ، فَقَالَ عِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمْ: إِنَّ الشَّرْقِيَّةَ هِيَ الَّتِي تُصِيبُهَا الشَّمْسُ إِذَا شَرَقَتْ، وَلَا تُصِيبُهَا إِذَا غَرَبَتْ. وَالْغَرْبِيَّةُ هِيَ الَّتِي تُصِيبُهَا إِذَا غَرَبَتْ، وَلَا تُصِيبُهَا إِذَا شَرَقَتْ.
Müfessirler bu vasfın anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: İkrime, Katâde ve başkaları şöyle demişlerdir: Şarkıyye (doğuya ait olan), doğduğu zaman güneşin vurduğu, battığı zaman ise vurmadığı ağaçtır. Garbiyye (batıya ait olan) ise battığı zaman güneşin vurduğu, doğduğu zaman ise vurmadığı ağaçtır.
وَهَذِهِ الزَّيْتُونَةُ هِيَ فِي صَحْرَاءَ بِحَيْثُ لَا يَسْتُرُهَا عَنِ الشَّمْسِ شَيْءٌ لَا فِي حَالِ شُرُوقِهَا وَلَا فِي حَالِ غُرُوبِهَا، وَمَا كَانَتْ مِنَ الزَّيْتُونِ هَكَذَا فَثَمَرُهَا أَجْوَدُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: إِنَّهَا شَجَرَةٌ فِي دَوْحَةٍ قَدْ أَحَاطَتْ بِهَا، فَهِيَ غَيْرُ مُنْكَشِفَةٍ مِنْ جِهَةِ الشَّرْقِ، وَلَا مِنْ جِهَةِ الْغَرْبِ، حَكَى هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:
Bu zeytin ağacı ise öyle açık bir arazidedir ki ne doğuşu esnasında ne de batışı esnasında hiçbir şey onu güneşten perdelemez. Zeytin ağaçlarından bu vasıfta olanların meyvesi en kaliteli olandır. Bir görüşe göre de mana şudur: O, etrafını saran ulu ağaçların ortasında bir ağaçtır; dolayısıyla ne doğu tarafından ne de batı tarafından açığa çıkmaz. Bunu İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan nakletmiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir:
وَهَذَا لَا يَصِحُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، لِأَنَّ الثَّمَرَةَ الَّتِي بِهَذِهِ الصِّفَةِ يَفْسُدُ جَنَاهَا، وَذَلِكَ مُشَاهَدٌ فِي الْوُجُودِ. وَرَجَّحَ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ: الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَيْسَتْ هَذِهِ الشَّجَرَةُ مِنْ شَجَرِ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا هُوَ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِنُورِهِ وَلَوْ كَانَتْ فِي الدُّنْيَا لَكَانَتْ إِمَّا شَرْقِيَّةً وَإِمَّا غَرْبِيَّةً. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: قَدْ أَفْصَحَ الْقُرْآنُ بِأَنَّهَا مِنْ شَجَرِ الدُّنْيَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: زَيْتُونَةٌ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ شَجَرَةٌ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: إِنَّهَا مِنْ شَجَرِ الشَّامِ، فَإِنَّ الشَّامَ لَا شَرْقِيٌّ وَلَا غَرْبِيٌّ، وَالشَّامُ: هِيَ الْأَرْضُ الْمُبَارَكَةُ. وَقَدْ قُرِئَ «تُوقَدُ» بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى الزُّجَاجَةِ دُونَ الْمِصْبَاحِ، وَبِهَا قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ. وَقَرَأَ شَيْبَةُ وَنَافِعٌ وَأَيُّوبٌ وَسَلَامٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الشَّامِ وَحَفْصٌ يُوقَدُ بِالتَّحْتِيَّةِ مَضْمُومَةً وَتَخْفِيفِ الْقَافِ وَضَمِّ الدَّالِّ، وقرأ الحسن والسلمي وأبو عمرو بْنُ الْعَلَاءِ وَأَبُو جَعْفَرٍ «تَوَقَّدَ» بِالْفَوْقِيَّةِ مَفْتُوحَةً، وَفَتْحِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ الْقَافِ وَفَتْحِ الدَّالِّ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ مِنْ تَوَقَّدَ يَتَوَقَّدُ، وَالضَّمِيرُ فِي هَاتَيْنِ الْقِرَاءَتَيْنِ رَاجِعٌ إِلَى الْمِصْبَاحِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَاتَانِ الْقِرَاءَتَانِ مُتَقَارِبَتَانِ لِأَنَّهُمَا جَمِيعًا لِلْمِصْبَاحِ، وهو
Bu rivayet İbn Abbâs'tan sahih değildir; çünkü bu sıfata sahip olan meyvenin mahsulü bozulur ve bu durum vakıada müşahede edilmektedir. Ferrâ ve Zeccâc birinci görüşü tercih etmişlerdir. Hasan-ı Basrî ise: 'Bu ağaç dünya ağaçlarından değildir; bu sadece Allah'ın Kendi nuru için verdiği bir misaldir. Eğer dünyada olsaydı ya doğuya ya da batıya ait olurdu' demiştir. Sa'lebî: 'Kur'an onun dünya ağaçlarından olduğunu açıkça beyan etmiştir; çünkü { زَيْتُونَةٍ } kelimesi { شَجَرَةٍ } kelimesinden bedeldir' demiştir. İbn Zeyd ise: 'O, Şam ağaçlarındandır; çünkü Şam ne bütünüyle doğudur ne de batıdır. Şam ise mübarek topraktır' demiştir. Zamir kandile değil de sırçaya raci kılınarak üstteki te ile «تُوقَدُ» şeklinde de okunmuştur; Kûfeliler bu şekilde okumuşlardır. Şeybe, Nâfi', Eyyûb, Sellâm, İbn Âmir, Şam ehli ve Hafs ise alttaki ye'nin zammesi, kaf harfinin hafifliği ve dâl'ın zammesiyle «يُوقَدُ» şeklinde okumuşlardır. Hasan, es-Sülemî, Ebû Amr b. el-Alâ ve Ebû Ca'fer ise üstteki te'nin fethası, vâv'ın fethası, kaf'ın şeddesi ve dâl'ın fethasıyla “تَوَقَّدَ يَتَوَقَّدُ” fiilinden mazi bir fiil olmak üzere «تَوَقَّدَ» şeklinde okumuşlardır; bu iki kıraatte zamir kandile racidir. Nehhâs şöyle demiştir: 'Bu iki kıraat birbirine yakındır; çünkü her ikisi de kandile aittir. Kandil ise
أَشْبَهُ بِهَذَا الْوَصْفِ لِأَنَّهُ الَّذِي يُنِيرُ وَيُضِيءُ، وَإِنَّمَا الزُّجَاجَةُ وِعَاءٌ لَهُ. وَقَرَأَ نَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ كَقِرَاءَةِ أَبِي عَمْرٍو وَمَنْ مَعَهُ إِلَّا أَنَّهُ ضَمَّ الدَّالَّ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ مُضَارِعٌ، وَأَصْلُهُ تَتَوَقَّدُ. ثُمَّ وَصَفَ الزَّيْتُونَةَ بِوَصْفٍ آخَرَ فَقَالَ: يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «تَمْسَسْهُ» بِالْفَوْقِيَّةِ، لِأَنَّ النَّارَ مُؤَنَّثَةٌ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: إِنَّهُ لَا يَعْرِفُ إِلَّا هَذِهِ الْقِرَاءَةَ. وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ السُّدِّيَّ رَوَى عَنْ أَبِي مَالِكٍ عَنِ ابْنِ عباس أنه قرأ «يمسسه» بالتحتية لكونه تَأْنِيثِ النَّارِ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَذَا الزَّيْتَ فِي صَفَائِهِ وَإِنَارَتِهِ يَكَادُ يُضِيءُ بِنَفْسِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَمَسَّهُ النَّارُ أَصْلًا، وَارْتِفَاعُ نُورُ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُوَ نور، وعَلى نُورٍ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ هُوَ صِفَةٌ لِنُورٍ مُؤَكِّدَةٌ لَهُ، وَالْمَعْنَى: هُوَ نُورٌ كَائِنٌ عَلَى نُورٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَالْمُرَادُ النَّارُ عَلَى الزَّيْتِ.
bu vasfa daha uygundur; çünkü nur saçan ve ışık veren odur, sırça ise sadece onun kabıdır.' Nasr b. Âsım, Ebû Amr ve beraberindekilerin kıraati gibi okumuş, ancak bunun muzari bir fiil olması hasebiyle dâl harfini zammeli okumuştur; aslı da 'tetevakkadu'dur. Sonra zeytini başka bir vasıfla niteleyerek şöyle buyurmuştur: { يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ } “Kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse yağı ışık verir”. Cumhur, ateş (en-nâr) kelimesi müennes olduğu için te harfiyle «تَمْسَسْهُ» şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyd, bu kıraatten başkasını bilmediğini söylemiştir. Ebû Hâtim ise es-Süddî'nin Ebû Mâlik yoluyla İbn Abbâs'tan, ateşin müennesliğinin hakiki olmaması sebebiyle ye harfiyle «يمسسه» şeklinde okuduğunu rivayet ettiğini nakletmiştir. Anlamı şudur: Bu yağ, duruluğunda ve parlaklığında, kendisine ateş hiç dokunmasa bile neredeyse kendiliğinden ışık verecektir. { نُورٌ } kelimesinin merfû oluşu, mahzuf bir mübtedanın haberi olmasındandır; yani 'O bir nurdur'. { عَلى نُورٍ } ifadesi ise 'nûr' kelimesinin onu pekiştiren bir sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Mana: 'O, nur üstüne var olan bir nurdur.' Mücâhid: 'Kastedilen, zeytinyağının üzerindeki ateştir' demiştir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْمِصْبَاحُ: نُورٌ، وَالزُّجَاجَةُ: نُورٌ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نُورُ الْإِيمَانِ وَنُورُ الْقُرْآنِ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ: أَيْ هِدَايَةً خَاصَّةً مُوَصِّلَةً إِلَى الْمَطْلُوبِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْهِدَايَةِ هُنَا مُجَرَّدُ الدَّلَالَةِ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ أَيْ يُبَيِّنُ الْأَشْيَاءَ بِأَشْبَاهِهَا وَنَظَائِرِهَا تَقْرِيبًا لَهَا إِلَى الْأَفْهَامِ وَتَسْهِيلًا لِإِدْرَاكِهَا، لِأَنَّ إِبْرَازَ الْمَعْقُولِ فِي هَيْئَةِ الْمَحْسُوسِ وَتَصْوِيرَهُ بِصُورَتِهِ يَزِيدُهُ وُضُوحًا وَبَيَانًا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ لَا يَغِيبُ عَنْهُ شَيْءٌ مِنَ الْأَشْيَاءِ مَعْقُولًا كَانَ أَوْ مَحْسُوسًا، ظَاهِرًا أَوْ بَاطِنًا. وَاخْتُلِفَ فِي قَوْلِهِ: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ بم هُوَ مُتَعَلِّقٌ؟ فَقِيلَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ، أَيْ: كَمِشْكَاةٍ فِي بَعْضِ بُيُوتِ اللَّهِ وَهِيَ الْمَسَاجِدُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَثَلُ نُورِهِ كَمَا تَرَى فِي الْمَسْجِدِ نُورُ الْمِشْكَاةِ الَّتِي مِنْ صِفَتِهَا كَيْتَ وَكَيْتَ، وَقِيلَ: مُتَعَلِّقٌ بِمِصْبَاحٍ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:
Kelbî: 'Kandil bir nurdur, sırça da bir nurdur' demiştir. Süddî ise: 'İman nuru ve Kur'an nurudur' demiştir. { يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediği kimseyi Kendi nuruna iletir” kullarından dilediğine; yani matluba ulaştıran özel bir hidayetle iletir; buradaki hidayet ile kastedilen sırf yol göstermek değildir. { وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ } “Allah insanlara misaller verir” yani zihinlere yaklaştırmak ve idrak edilmesini kolaylaştırmak için eşyayı benzerleri ve emsalleriyle açıklar; çünkü akılla kavranan bir manayı duyularla algılanan bir surette ortaya koymak ve onu o suretle tasvir etmek onun açıklığını ve beyanını artırır. { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; akledilir olsun hissedilir olsun, zahir olsun batın olsun hiçbir şey O'na gizli kalmaz. { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ } “[Bu kandil] Allah'ın yükseltilmesine... izin verdiği evlerdedir” buyruğunun nereye müteallik olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre öncesine mütealliktir; yani: 'Allah'ın evlerinden bazılarındaki -ki onlar mescitlerdir- bir kandillik gibidir.' Sanki şöyle denilmiştir: O'nun nurunun misali, vasfı şöyle şöyle olan bir kandilliğin nurunu mescitte gördüğün gibidir. Bir görüşe göre misbâh (kandil) lafzına mütealliktir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir:
سَمِعْتُ أَبَا الْعَبَّاسِ يَقُولُ: هُوَ حَالٌ لِلْمِصْبَاحِ وَالزُّجَاجَةِ وَالْكَوْكَبِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَهِيَ فِي بُيُوتٍ، وقيل: متعلق بتوقد، أَيْ: تُوقَدُ فِي بُيُوتٍ، وَقَدْ قِيلَ: مُتَعَلِّقٌ بِمَا بَعْدَهُ، وَهُوَ يُسَبِّحُ، أَيْ: يُسَبِّحُ لَهُ رِجَالٌ فِي بُيُوتٍ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ: «فِيهَا» تَكْرِيرًا كَقَوْلِكَ: زَيْدٌ فِي الدَّارِ جَالِسٌ فِيهَا. وَقِيلَ: إِنَّهُ مُنْفَصِلٌ عَمَّا قَبْلَهُ، كَأَنَّهُ قَالَ اللَّهُ: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ. قَالَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ: وَبِذَلِكَ جَاءَتِ الْأَخْبَارُ أنه من جلس في المسجد فَإِنَّمَا يُجَالِسُ رَبَّهُ. وَقَدْ قِيلَ: عَلَى تَقْدِيرِ تعلقه بمشكاة أو بمصباح أو بتوقد مَا الْوَجْهُ فِي تَوْحِيدِ الْمِصْبَاحِ وَالْمِشْكَاةِ وَجَمْعِ البيوت؟ وَلَا تَكُونُ الْمِشْكَاةُ الْوَاحِدَةُ وَلَا الْمِصْبَاحُ الْوَاحِدُ إِلَّا فِي بَيْتٍ وَاحِدٍ. وَأُجِيبُ بِأَنَّ هَذَا مِنَ الْخِطَابِ الَّذِي يُفْتَحُ أَوَّلُهُ بِالتَّوْحِيدِ، وَيُخْتَمُ بالجمع كقوله سبحانه يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ وَنَحْوِهِ.
Ebü'l-Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: Bu ifade kandilin, sırçanın ve yıldızın halidir; sanki şöyle denilmiştir: 'Ve bunlar evlerdedir.' Bir görüşe göre { تُوقَدُ } fiiline mütealliktir; yani: 'Evlerde tutuşturulup yakılır.' Bir görüşe göre de kendisinden sonraki { يُسَبِّحُ } fiiline mütealliktir; yani: 'Adamlar evlerde O'nu tesbih ederler.' Bu takdire göre { فِيها } buyruğu; 'Zeyd evdedir, onda oturmaktadır' sözündeki gibi bir tekrar olur. Bir görüşe göre de kendisinden öncesinden munkatıdır (bağımsızdır); sanki şöyle denilmiştir: 'Allah, yükseltilmesine izin verilen evlerdedir.' Hakîm et-Tirmizî şöyle demiştir: 'Mescitte oturan kimsenin ancak Rabbiyle birlikte oturduğuna dair haberler de bu doğrultuda gelmiştir.' Şayet mişkâta, misbâha yahut tûkadu fiiline müteallik olduğu kabul edilirse; kandil ve mişkât tekil kılındığı halde evlerin çoğul kılınmasının sebebi nedir? Tek bir mişkât veya tek bir kandil ancak tek bir evde bulunabilir, denilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, başlangıcı tekil olup sonu çoğulla bağlanan hitap türündendir; nitekim Allah Subhânehu'nun: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” buyruğu ve benzerleri böyledir.
وَقِيلَ: مَعْنَى فِي بُيُوتٍ: فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْبُيُوتِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: فِي كُلِّ بَيْتٍ، أَوْ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْبُيُوتِ.
Bir görüşe göre { فِي بُيُوتٍ } ifadesinin manası: Evlerin her birinde, demektir; sanki: 'Her bir evde' yahut 'evlerin her bir ferdinde' buyurmuştur.
وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْبُيُوتِ، عَلَى أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا الْمَسَاجِدُ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ وَغَيْرِهِمَا. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا بُيُوتُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْحَسَنِ. الثَّالِثُ أَنَّهَا بُيُوتُ النبيّ ﷺ، رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ: الرَّابِعُ:
İnsanlar 'el-buyût' (evler) hakkında görüş ayrılığına düşmüşlerdir: Birincisi: Bunların mescitler olduğudur ki bu, Mücâhid, Hasan ve başkalarının görüşüdür. İkincisi: Bunlarla Beytü'l-Makdis'in evlerinin kastedildiğidir; bu Hasan'dan rivayet edilmiştir. Üçüncüsü: Bunların Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in evleri olduğudur; bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Dördüncüsü:
هِيَ الْبُيُوتُ كلها، قال عِكْرِمَةُ. الْخَامِسُ: أَنَّهَا الْمَسَاجِدُ الْأَرْبَعَةُ الْكَعْبَةُ، وَمَسْجِدُ قباء، ومسجد المدينة، ومسجد بيت المقدس، قال ابْنُ زَيْدٍ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ لِقَوْلِهِ: يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ والباء من بيوت تُضَمُّ وَتُكْسَرُ كُلُّ ذَلِكَ ثَابِتٌ فِي اللُّغَةِ، وَمَعْنَى أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ: أَمَرَ وَقَضَى، وَمَعْنَى تُرْفَعُ تُبْنَى، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَغَيْرُهُمَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وقال الحسن
[Bunların] bütün evler olduğudur; bunu İkrime söylemiştir. Beşincisi: Bunların dört mescit olduğudur: Kâbe, Kubâ Mescidi, Medine Mescidi ve Beytü'l-Makdis Mescidi; bunu İbn Zeyd söylemiştir. Birinci görüş, [Cenâb-ı Hakk'ın]: { يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “Orada sabah akşam O'nu tesbih ederler” buyruğu sebebiyle daha açıktır (kuvvetlidir). 'Buyût' (بُيُوت) kelimesinin bâ harfi hem damme ile hem de kesre ile okunur; bunların hepsi dilde sabittir. { أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ } ifadesinin manası: Allah emretti ve hükmetti, demektir. { تُرْفَعُ } ifadesinin manası ise: İnşa edilir (yapılır) demektir; bunu Mücâhid, İkrime ve başkaları söylemiştir. Sübhânehu'nun şu buyruğu da bu kabildendir: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ } “Hani İbrâhim, Ev'in (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyordu”. Hasan [el-Basrî]...
الْبَصْرِيُّ وَغَيْرُهُ: مَعْنَى تُرْفَعُ تُعَظَّمُ، وَيُرْفَعُ شَأْنُهَا وَتُطَهَّرُ مِنَ الْأَنْجَاسِ وَالْأَقْذَارِ، وَرَجَّحَهُ الزَّجَّاجُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالرَّفْعِ هُنَا مَجْمُوعُ الْأَمْرَيْنِ، وَمَعْنَى يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ كُلُّ ذِكْرٍ لِلَّهِ ﷿، وَقِيلَ: هُوَ التَّوْحِيدُ، وَقِيلَ:
Basrî ve başkaları ise şöyle demişlerdir: { تُرْفَعَ } ifadesinin anlamı tazim edilmesi, şanının yüceltilmesi ve pisliklerden, necasetlerden arındırılmasıdır. Zeccâc bu görüşü tercih etmiştir. Bir görüşe göre buradaki yükseltilme (ref') ile bu iki hususun toplamı kastedilmiştir. { وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “ve içlerinde adının anılmasına” buyruğunun manası ise Allah Azze ve Celle'yi her türlü anmaktır. Bir görüşe göre bu tevhiddir; bir görüşe göre de:
الْمُرَادُ تِلَاوَةُ الْقُرْآنِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ «يُسَبَّحُ» بِفَتْحِ الْبَاءِ الْمُوَحِّدَةِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ إِلَّا ابْنَ وَثَّابٍ وَأَبَا حيوة فإنهما قرءا بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ وَكَسْرِ الْمُوَحَّدَةِ، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى يَكُونُ الْقَائِمُ مَقَامَ الْفَاعِلِ أَحَدَ الْمَجْرُورَاتِ الثَّلَاثَةِ، ويكون رجال مرفوع عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ: إِمَّا بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، وَكَأَنَّهُ جواب سؤال مقدّر، كأنه قيل: مَنْ يُسَبِّحُهُ؟ فَقِيلَ:
Kastedilen Kur'an tilavetidir; ancak birinci görüş daha evladır. { يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ } “Orada sabah akşam adamlar O'nu tesbih eder”. İbn Âmir ve Ebû Bekir, meçhul fiil olarak tek noktalı be harfinin fethasıyla «يُسَبَّحُ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise malum fiil olarak be'nin kesresiyle «يُسَبِّحُ» okumuşlardır; ancak İbn Vessâb ve Ebû Hayve üstteki te harfi ve be'nin kesresiyle [tüsebbihu] okumuşlardır. Birinci kıraate göre nâib-i fâil (sözde özne) üç mecrur ögeden biridir ve { رِجالٌ } lafzı iki vecihten biriyle merfû olur: Ya takdirî bir fiille merfûdur ki sanki: 'O'nu kim tesbih ediyor?' denilmiş de:
يُسَبِّحُهُ رِجَالٌ. الثَّانِي: أَنَّ رِجَالٌ مُرْتَفَعٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ. وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ يَكُونُ رِجَالٌ فَاعِلُ يُسَبِّحُ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّالِثَةِ يَكُونُ الْفَاعِلُ أَيْضًا رِجَالٌ، وَإِنَّمَا أُنِّثَ الْفِعْلُ لِكَوْنِ جَمْعِ التَّكْسِيرِ يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الْمُؤَنَّثِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ.
'O'nu adamlar tesbih ediyor' denilerek takdirî bir sorunun cevabı olmuştur. İkincisi: { رِجالٌ } lafzının mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olmasıdır. İkinci kıraate göre { رِجالٌ } kelimesi { يُسَبِّحُ } fiilinin failidir. Üçüncü kıraate göre de fail yine { رِجالٌ } kelimesidir; fiilin müennes kılınması ise kırık çoğulun (cem-i teksîr) bazı durumlarda müennes muamelesi görmesinden dolayıdır.
وَاخْتُلِفَ فِي هَذَا التَّسْبِيحِ مَا هُوَ؟ فَالْأَكْثَرُونَ حَمَلُوهُ عَلَى الصَّلَاةِ الْمَفْرُوضَةِ، قَالُوا: الْغُدُوُّ: صَلَاةُ الصُّبْحِ، وَالْآصَالُ: صَلَاةُ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْعِشَاءَيْنِ، لِأَنَّ اسْمَ الْآصَالِ يَشْمَلُهَا، وَمَعْنَى بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ: بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ، وَقِيلَ: صَلَاةُ الصُّبْحِ وَالْعَصْرِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ صَلَاةُ الضُّحَى، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالتَّسْبِيحِ هُنَا: مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيُّ، وَهُوَ تَنْزِيهُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا ذِكْرُ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ بَعْدَهُ، وَهَذَا أَرْجَحُ مِمَّا قَبْلَهُ، لكونه المعنى الحقيقي، مع وجود دليل يدل عَلَى خِلَافِ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْأَوَّلُونَ، وَهُوَ مَا ذَكَرْنَاهُ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ صِفَةٌ لِرِجَالٍ، أَيْ: لَا تَشْغَلُهُمُ التِّجَارَةُ وَالْبَيْعُ عَنِ الذِّكْرِ وَخَصَّ التِّجَارَةَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا أَعْظَمَ مَا يَشْتَغِلُ بِهِ الْإِنْسَانُ عَنِ الذِّكْرِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: التِّجَارَةُ لِأَهْلِ الْجَلَبِ، وَالْبَيْعُ مَا بَاعَهُ الرَّجُلُ عَلَى بَدَنِهِ، وَخَصَّ قَوْمٌ التِّجَارَةَ هَاهُنَا بِالشِّرَاءِ لِذِكْرِ الْبَيْعِ بَعْدَهَا. وَبِمِثْلِ قَوْلِ الْفَرَّاءِ، قَالَ الْوَاقِدِيُّ: فقال التجار: هم الجلاب المسافرون والباعة الْمُقِيمُونَ، وَمَعْنَى عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ:
Bu tesbihin ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Çoğunluk bunu farz namazlara hamletmiş ve şöyle demişlerdir: el-Gudüvv (الْغُدُوُّ) sabah namazıdır; el-âsâl (الْآصَالُ) ise öğle, ikindi ve iki yatsı (akşam ve yatsı) namazıdır, zira âsâl ismi bunları kapsar. 'Bi'l-ğudüvvi ve'l-âsâl'in manası: Sabahleyin ve akşamleyin demektir. Bir görüşe göre sabah ve ikindi namazıdır. Bir görüşe göre kuşluk namazıdır. Bir görüşe göre de buradaki tesbihten maksat onun hakiki manasıdır; o da Allah Subhânehu'yu Zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde Kendisine layık olmayan her şeyden tenzih etmektir. Bundan sonra namaz ve zekâtın zikredilmesi de bunu destekler. Hakiki mana olması ve öncekilerin gittiği görüşün aksine delil bulunması sebebiyle bu görüş öncesindekinden daha tercihe şayandır. Bu delil de zikrettiğimiz şu buyruktur: { لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan alıkoyamadığı...”. Bu cümle { رِجالٌ } kelimesinin sıfatıdır; yani ticaret ve alışveriş onları zikirden meşgul edip alıkoymaz. Ticaret özellikle zikredilmiştir çünkü o, insanın zikirden geri kalmasına en çok sebep olan meşguliyettir. Ferrâ: 'Ticaret mal getiren tüccarlar içindir; bey' (satış) ise kişinin kendi malından bizzat sattığı şeydir' demiştir. Bir topluluk, ardından bey' zikredildiği için buradaki ticareti satın alma ile tahsis etmişlerdir. Ferrâ'nın sözünün bir benzerini Vâkıdî de söyleyerek şöyle demiştir: Tüccarlar mal getiren yolculardır; satıcılar (bâa) ise yerleşik olanlardır. { عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ı anmaktan” buyruğunun manası ise:
هُوَ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْأَذَانُ، وَقِيلَ: عَنْ ذِكْرِهِ بِأَسْمَائِهِ الْحُسْنَى. أَيْ:
Daha önce geçen { وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “ve içlerinde adının anılmasına” buyruğundaki manadır. Bir görüşe göre kastedilen ezandır. Bir görüşe göre de O'nun Esmâ-i Hüsnâsı ile zikredilmesidir; yani:
يُوَحِّدُونَهُ وَيُمَجِّدُونَهُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ: عَنِ الصَّلَاةِ، وَيَرُدُّهُ ذِكْرُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الذِّكْرِ هُنَا. وَالْمُرَادُ بِإِقَامِ الصَّلَاةِ إِقَامَتُهَا لِمَوَاقِيتِهَا مِنْ غَيْرِ تَأْخِيرٍ وَحُذِفَتِ التَّاءُ لِأَنَّ الْإِضَافَةَ تَقُومُ مَقَامَهَا فِي ثَلَاثِ كَلِمَاتٍ جَمَعَهَا الشَّاعِرُ فِي قَوْلِهِ:
O'nu birler ve O'nu tazim ederler. Bir görüşe göre kastedilen namazdır; ancak burada zikirden sonra namazın ayrıca zikredilmesi bu görüşü reddeder. { وَإِقامِ الصَّلاةِ } “namazı kılmaktan” ifadesiyle kastedilen, namazı geciktirmeksizin vakitlerinde ikame etmektir. Buradaki te harfi hazfedilmiştir; çünkü şairin şu sözünde topladığı üç kelimede izâfet harfi te'nin yerine geçer:
ثَلَاثَةٌ تحذف تاءاتها ... مضافة عند جمع النُّحَاةِ
Nahivcilerin tamamına göre izâfet halinde... te'leri hazfedilen üç kelime vardır.
وَهْيَ إِذَا شِئْتَ أَبُو عُذْرِهَا ... وَلَيْتَ شِعْرِي وَإِقَامُ الصَّلَاةِ
Dilersen o [kızın] bekâretini bozanı [anlamındaki 'Ebû uzrihâ'], 'leyte şi'rî' ve 'ikâmu's-salâti'dir.
وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ فِي الِاسْتِشْهَادِ لِلْحَذْفِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
Ferrâ, bu ayette zikredilen hazfe (te harfinin düşürülmesine) şairin şu sözünü delil getirmiştir:
إنّ الخليط أجدّوا البين فانجردوا ... وَأَخْلَفُوكَ عِدَ الْأَمْرِ الَّذِي وَعَدُوا
Yoldaşlar ayrılığı kesinleştirip hızla uzaklaştılar... Ve sana vaat ettikleri işin sözünü yerine getirmeyip bozdular.
أَيْ: عِدَةَ الْأَمْرِ، وَفِي هَذَا الْبَيْتِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْحَذْفَ مَعَ الْإِضَافَةِ لَا يَخْتَصُّ بِتِلْكَ الثَّلَاثَةِ الْمَوَاضِعِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَإِنَّمَا حُذِفَتِ الْهَاءُ لِأَنَّهُ يُقَالُ: أَقَمْتَ الصَّلَاةَ إِقَامَةً، وَكَانَ الْأَصْلُ إِقْوَامًا، وَلَكِنْ قُلِبَتِ الْوَاوُ أَلْفًا فَاجْتَمَعَتْ أَلْفَانِ فَحُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، فَبَقِيَ أَقَمْتُ الصَّلَاةَ إِقَامًا، فأدخلت الهاء عوضا من الْمَحْذُوفِ وَقَامَتِ الْإِضَافَةُ هَاهُنَا فِي التَّعْوِيضِ مَقَامَ الْهَاءِ الْمَحْذُوفَةِ، وَهَذَا إِجْمَاعٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ. انْتَهَى. وقد احتاج
Yani { عِدَةَ الْأَمْرِ } [demektir]. Bu beyitte, izâfetle birlikte hazfin sadece o üç yere has olmadığına delil vardır. Zeccâc şöyle demiştir: 'He [yani yuvarlak te] harfinin hazfedilmesinin sebebi şudur: 'Namazı dosdoğru kıldım' anlamında 'ekamtu's-salâte ikâmeten' denilir. Aslı 'ikvâm' idi; fakat vav elife dönüştürüldü ve iki elif yan yana geldi, iltikâ-i sâkineyn (iki sâkin harfin yan yana gelmesi) sebebiyle birisi hazfedildi. Geriye 'ekamtu's-salâte ikâmen' kaldı. Böylece hazfedilen harfe bedel olarak he [te] dâhil edildi; burada ise izâfet, hazfedilen he'nin yerine geçti. Bu da nahivcilerin icmaıdır.' [Zeccâc'ın sözü] bitti. İhtiyaç duymuştur...
مَنْ حَمَلَ ذِكْرَ اللَّهِ عَلَى الصَّلَاةِ الْمَفْرُوضَةِ أَنْ يَحْمِلَ إِقَامَ الصَّلَاةِ عَلَى تَأْدِيَتِهَا فِي أَوْقَاتِهَا فِرَارًا مِنَ التَّكْرَارِ وَلَا مُلْجِئَ إِلَى ذَلِكَ، بَلْ يُحْمَلُ الذِّكْرُ عَلَى مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ كَمَا قَدَّمْنَا. وَالْمُرَادُ بِالزَّكَاةِ الْمَذْكُورَةِ: هِيَ الْمَفْرُوضَةُ، وَقِيلَ:
Allah'ın zikrini farz namaza hamleden kişi, tekrardan kaçınmak için { إِقامِ الصَّلاةِ } “namazı kılmaktan” ifadesini vaktinde eda etmeye hamletmeye ihtiyaç duymuştur. Oysa buna [böyle bir yoruma] mecbur kılan bir durum yoktur; bilakis daha önce belirttiğimiz gibi zikir hakiki manasına hamledilir. Zikredilen zekâttan maksat farz olan zekâttır. Bir görüşe göre de:
الْمُرَادُ بِالزَّكَاةِ طَاعَةُ اللَّهِ وَالْإِخْلَاصُ، إِذْ لَيْسَ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ مَالٌ يَخافُونَ يَوْماً أَيْ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَانْتِصَابُهُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لِلْفِعْلِ لَا ظَرْفٌ لَهُ، ثُمَّ وَصَفَ هَذَا الْيَوْمَ بِقَوْلِهِ: تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ أَيْ:
zekâttan maksat Allah'a itaat ve ihlâstır; zira her müminin malı yoktur. { يَخافُونَ يَوْماً } “Bir günden korkarlar”; yani kıyamet gününden. [Yevmen kelimesinin] mensup olması fiilin mef'ûlü olduğu içindir, zarfı olduğu için değil. Sonra Allah bu günü şu buyruğuyla nitelemiştir: { تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ } “kalplerin ve gözlerin döneceği [bir günden]...”; yani:
تَضْطَرِبُ وَتَتَحَوَّلُ، قِيلَ: الْمُرَادُ بِتَقَلُّبِ الْقُلُوبِ: انْتِزَاعُهَا مِنْ أَمَاكِنِهَا إِلَى الْحَنَاجِرِ فَلَا تَرْجِعُ إِلَى أَمَاكِنِهَا وَلَا تَخْرُجُ، وَالْمُرَادُ بِتَقَلُّبِ الْأَبْصَارِ: هُوَ أَنْ تَصِيرَ عَمْيَاءَ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مُبْصِرَةً. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِتَقَلُّبِ الْقُلُوبِ أَنَّهَا تَكُونُ مُتَقَلِّبَةٌ بَيْنَ الطَّمَعِ فِي النَّجَاةِ وَالْخَوْفِ مِنَ الْهَلَاكِ، وَأَمَّا تقلب الأبصار فهو النظر مِنْ أَيِّ نَاحِيَةٍ يُؤْخَذُونَ، وَإِلَى أَيِّ نَاحِيَةٍ يَصِيرُونَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ تَحَوُّلُ قُلُوبِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ عَمَّا كَانَتْ عَلَيْهِ مِنَ الشَّكِّ إِلَى الْيَقِينِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ فَمَا كَانَ يَرَاهُ فِي الدُّنْيَا غَيًّا يَرَاهُ فِي الْآخِرَةِ رُشْدًا.
çalkalanıp altüst olur ve döner. Bir görüşe göre kalplerin dönmesinden (tekallübünden) maksat: yerlerinden kopup gırtlaklara dayanması, ne yerlerine dönmesi ne de tamamen çıkmasıdır. Gözlerin dönmesinden maksat ise: görürken kör hâle gelmesidir. Bir görüşe göre de kalplerin dönmesinden maksat, onların kurtuluş ümidi ile helâk korkusu arasında gidip gelmesidir; gözlerin dönmesi ise nereden yakalanacaklarına ve hangi tarafa gideceklerine bakmalarıdır. Bir görüşe göre de maksat, kalplerinin ve gözlerinin [dünyada] üzerinde bulundukları şüpheden yakîne dönüşmesidir. Nitekim şu buyruk da böyledir: { فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ } “Biz senin perdeni kaldırdık; artık bugün gözün keskindir”. Dünyada sapıklık olarak gördüğü şeyi âhirette doğruluk olarak görür.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ التَّقَلُّبُ عَلَى جَمْرِ جَهَنَّمَ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: يَفْعَلُونَ مَا يَفْعَلُونَ مِنَ التَّسْبِيحِ وَالذِّكْرِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا، أَيْ:
Bir görüşe göre maksat cehennem közü üzerinde altüst edilmektir. Başka açıklamalar da yapılmıştır. { لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا } “Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın diye...” ifadesi mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani Allah kendilerini yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın diye tesbih, zikir, namaz kılmak ve zekât vermek gibi amelleri yaparlar; yani:
أَحْسَنَ جَزَاءِ أَعْمَالِهِمْ حَسْبَمَا وَعَدَهُمْ مِنْ تَضْعِيفِ ذَلِكَ إِلَى عَشَرَةِ أَمْثَالِهِ وَإِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ ما يتفضل سبحانه به عليه زِيَادَةً عَلَى مَا يَسْتَحِقُّونَهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ: وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنَّ الْمُرَادَ بِهِ التَّفَضُّلُ عَلَيْهِمْ بِمَا فَوْقَ الْجَزَاءِ الْمَوْعُودِ بِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ أَيْ:
bunu on katından yedi yüz katına kadar kat kat artıracağına dair vadettiği şekilde amellerinin en güzel karşılığıyla [mükâfatlandırır]. Bir görüşe göre bu ayetteki ifadeden maksat, Subhânehu'nun hak ettiklerinin üzerine fazladan bağışlayacağı lütuftur. Ancak birinci görüş daha evlâdır; zira { وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “ve onlara lütfundan fazlasını versin diye...” buyruğundan maksat, kendilerine vaat edilen mükâfatın da ötesinde fazladan ihsanda bulunmaktır. { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır”; yani:
مِنْ غَيْرِ أَنْ يُحَاسِبَهُ عَلَى مَا أَعْطَاهُ، أَوْ أَنَّ عَطَاءَهُ سُبْحَانَهُ لَا نِهَايَةَ لَهُ، وَالْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَا سَبَقَهَا مِنَ الْوَعْدِ بِالزِّيَادَةِ.
Ona verdiğinin hesabını sormaksızın yahut Subhânehu'nun bağışının bir sonu olmaksızın [rızıklandırır]. Bu cümle, öncesinde geçen ziyade vaadini pekiştirmektedir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَالَ: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فِيهِمَا، نُجُومَهُمَا، وَشَمْسَهُمَا، وَقَمَرَهُمَا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيٌّ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ الَّذِي أَعْطَاهُ الْمُؤْمِنُ كَمِشْكاةٍ وَقَالَ فِي تَفْسِيرِ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ إِنَّهَا الَّتِي فِي سَفْحِ جَبَلٍ، لَا تُصِيبُهَا الشَّمْسُ إِذَا طَلَعَتْ، وَلَا إِذَا غَرَبَتْ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ فَذَلِكَ مَثَلُ قَلْبِ الْمُؤْمِنِ نُورٌ عَلَى نُورٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: فِي قِرَاءَةِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ مَثَلُ نُورِ الْمُؤْمِنِ كَمِشْكَاةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ:
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah göklerin ve yerin nurudur” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İkisindeki işi, yıldızlarını, güneşini ve ayını çekip çevirir.' Firyâbî de ondan { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ } “Allah göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali...” buyruğu hakkında: 'Mümine verdiği nurunun misali { كَمِشْكاةٍ } “bir kandillik gibidir”' dediğini nakletmiştir. [İbn Abbâs] { زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından...” ifadesinin tefsirinde: 'Bu, dağ eteğindeki ağaçtır; ne doğarken ne de batarken güneş ona isabet eder. { يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ } “Neredeyse ateş dokunmasa bile yağı ışık verecektir. Nur üstüne nurdur”. İşte bu, müminin kalbinin misalidir; nur üstüne nurdur' demiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te Şa'bî'den rivayet ettiklerine göre o: 'Übey b. Ka'b'ın kıraatinde { مَثَلُ نُورِ الْمُؤْمِنِ كَمِشْكَاةٍ } (Müminin nurunun misali bir kandillik gibidir) şeklindedir' demiştir. İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
يَقُولُ مَثَلُ نُورِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ كَمِشْكَاةٍ، وَهِيَ: الْكُوَّةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ مَثَلُ نُورِهِ قَالَ: هِيَ خَطَأٌ مِنَ الْكَاتِبِ هُوَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَكُونَ نُورُهُ مِثْلَ نُورٍ الْمِشْكَاةَ، قَالَ: مَثَلُ نُورِ الْمُؤْمِنِ كَمِشْكَاةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْهُ أَيْضًا اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قال: هادي أهل السموات وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ مَثَلُ هُدَاهُ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ كَمِشْكاةٍ يَقُولُ مَوْضِعُ الْفَتِيلَةِ، كَمَا يَكَادُ الزَّيْتُ الصَّافِي يُضِيءُ قَبْلَ أَنْ تَمَسَّهُ النَّارُ، فَإِذَا مَسَّتْهُ النَّارُ ازْدَادَ ضَوْءًا عَلَى ضَوْئِهِ، كَذَلِكَ يَكُونُ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ، يَعْمَلُ بِالْهُدَى قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَهُ الْعِلْمُ، فَإِذَا جَاءَهُ الْعِلْمُ ازْدَادَ هُدًى عَلَى هُدًى، وَنُورًا عَلَى نُورٍ، وَفِي إِسْنَادِهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ، وَفِيهِ مَقَالٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم والحاكم
[İbn Abbâs] şöyle demektedir: 'Allah'a iman eden kimsenin nurunun misali bir kandillik (mişkât) gibidir.' Bu da duvardaki kovuk/oyuktur. İbn Ebî Hâtim yine ondan { مَثَلُ نُورِهِ } “O'nun nurunun misali...” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bu, kâtibin bir hatasıdır; O, nuru bir kandilliğin nuru gibi olmaktan çok daha yücedir. [Ayetin asıl manası] 'Müminin nurunun misali bir kandillik gibidir' [şeklindedir].' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî yine ondan { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah göklerin ve yerin nurudur” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Göklerin ve yer halkının hidâyet vericisidir. { مَثَلُ نُورِهِ } “O'nun nurunun misali...”, müminin kalbindeki hidâyetinin misali { كَمِشْكاةٍ } “bir kandillik gibidir” [demektir].' [İbn Abbâs] kandilliğin, fitilin konulduğu yer olduğunu söylemektedir; nitekim saf zeytinyağı kendisine ateş dokunmadan önce neredeyse ışık saçacaktır. Kendisine ateş dokunduğunda ise aydınlığı üstüne aydınlık artar. Müminin kalbi de böyledir; kendisine ilim gelmeden önce hidâyet ile amel eder; kendisine ilim geldiğinde ise hidâyet üstüne hidâyet ve nur üstüne nur artar. Bu rivayetin isnadında Ali b. Ebî Talha yer almaktadır ve onun hakkında söz söylenmiştir (tenkit edilmiştir). Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim
وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، مَثَلُ نُورِهِ قَالَ: هُوَ الْمُؤْمِنُ الَّذِي قَدْ جُعِلَ الْإِيمَانُ وَالْقُرْآنُ فِي صَدْرِهِ فَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلَهُ فَقَالَ: نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ فَبَدَأَ بِنُورِ نَفْسِهِ، ثم ذكر نور المؤمن، فقال نُورِ مَنْ آمَنَ بِهِ، فَكَانَ أُبَيُّ بْنُ كعب يقرؤها «مَثَلُ نُورِ مَنْ آمَنَ بِهِ» فَهُوَ الْمُؤْمِنُ، جُعِلَ الْإِيمَانُ وَالْقُرْآنُ فِي صَدْرِهِ كَمِشْكاةٍ قَالَ: فَصَدْرُ الْمُؤْمِنَ: الْمِشْكَاةُ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ النُّورُ، وَهُوَ الْقُرْآنُ وَالْإِيمَانُ الَّذِي جُعِلَ فِي صَدْرِهِ فِي زُجاجَةٍ والزُّجاجَةُ قَلْبُهُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يَقُولُ كَوْكَبٌ مُضِيءٌ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ وَالشَّجَرَةُ الْمُبَارَكَةُ:
-Hâkim sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdûye, Übey b. Ka'b'dan { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ } “Allah göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali...” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Bu, göğsüne iman ve Kur'an yerleştirilmiş mümindir. Allah onun misalini vererek { نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ } “göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali...” buyurdu. Önce Kendi nuruyla başladı, sonra müminin nurunu zikredip O'na iman edenin nuru buyurdu.' Übey b. Ka'b bunu { مَثَلُ نُورِ مَنْ آمَنَ بِهِ } (O'na iman edenin nurunun misali) şeklinde okurdu: 'O mümindir; göğsüne iman ve Kur'an konulmuştur, { كَمِشْكاةٍ } “bir kandillik gibidir”' dedi. [Übey devamla şöyle] dedi: 'Müminin göğsü kandilliktir; { فِيها مِصْباحٌ } “içinde bir kandil vardır”, kandil nurdur, o da göğsüne konulan Kur'an ve imandır; { فِي زُجاجَةٍ } “bir sırça (cam) içindedir”, cam onun kalbidir; { كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ } “o sanki parıl parıl parlayan bir yıldızdır”; parıldayan bir yıldız demektir; { يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ } “mübarek bir ağaçtan yakılır”; mübarek ağaç ise:'
أَصْلُ الْمُبَارَكِ الْإِخْلَاصُ لِلَّهِ وَحْدَهُ وَعِبَادَتُهُ لَا شَرِيكَ لَهُ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ قَالَ: فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ شَجَرَةٍ الْتَفَّتْ بِهَا الشَّجَرُ، فَهِيَ خَضْرَاءُ نَاعِمَةٌ لَا تُصِيبُهَا الشَّمْسُ عَلَى أَيِّ حَالٍ كَانَتْ، لَا إِذَا طَلَعَتْ، وَلَا إِذَا غَرَبَتْ، فَكَذَلِكَ هَذَا الْمُؤْمِنُ قَدْ أُجِيرَ مِنْ أَنْ يُضِلَّهُ شَيْءٌ مِنَ الْفِتَنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مردويه عن ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِمُحَمَّدٍ: كَيْفَ يَخْلُصُ نُورُ اللَّهِ مِنْ دُونِ السَّمَاءِ؟ فَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلَ ذَلِكَ لِنُورِهِ فَقَالَ: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ الْمِشْكَاةُ: كُوَّةُ الْبَيْتِ فِيها مِصْباحٌ وَهُوَ السِّرَاجُ يَكُونُ فِي الزُّجَاجَةِ، وَهُوَ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِطَاعَتِهِ، فَسَمَّى طَاعَتَهُ نُورًا، ثُمَّ سَمَّاهَا أَنْوَاعًا شَتَّى لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ قَالَ: وَهِيَ وَسَطُ الشَّجَرِ، لَا تَنَالُهَا الشَّمْسُ إِذَا طَلَعَتْ، وَلَا إِذَا غَرَبَتْ، وَذَلِكَ أَجْوَدُ الزَّيْتِ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ بِغَيْرِ نَارٍ نُورٌ عَلى نُورٍ يَعْنِي بِذَلِكَ: إيمان العبد وعمله يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَهُوَ مَثَلُ الْمُؤْمِنِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ عَدِيٍّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ قَالَ: الْمِشْكَاةُ: جَوْفُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالزُّجَاجَةُ: قَلْبُهُ، وَالْمِصْبَاحُ: النُّورُ الَّذِي فِي قَلْبِهِ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ الشَّجَرَةُ: إِبْرَاهِيمُ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ لَا يَهُودِيَّةٍ وَلَا نَصْرَانِيَّةٍ، ثُمَّ قَرَأَ مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عن شَمَرِ بْنِ عَطِيَّةَ قَالَ: جَاءَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِلَى كَعْبٍ الْأَحْبَارِ، فَقَالَ: حَدِّثْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ قَالَ: مَثَلُ نُورِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَمِشْكَاةٍ قَالَ: الْمِشْكَاةُ: الْكُوَّةُ ضَرَبَهَا اللَّهُ مثلا لفمه فِيهَا مِصْبَاحٌ، وَالْمِصْبَاحُ قَلْبُهُ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ وَالزُّجَاجَةُ: صَدْرُهُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ شَبَّهَ صَدْرَ محمد ﷺ بِالْكَوْكَبِ الدُّرِّيِّ، ثُمَّ رَجَعَ الْمِصْبَاحُ إِلَى قلبه فقال: يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ قَالَ: يَكَادُ مُحَمَّدٌ ﷺ يُبَيِّنُ لِلنَّاسِ، وَلَوْ لَمْ يَتَكَلَّمْ أَنَّهُ نَبِيٌّ، كَمَا يَكَادُ الزَّيْتُ أَنْ يُضِيءَ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ.
mübareğin aslı yalnızca Allah'a ihlâs ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın ibadet etmektir. { زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından...” buyruğu hakkında şöyle dedi: 'Onun misali, etrafını başka ağaçların sardığı, yemyeşil ve taze kalmış, ne doğarken ne de batarken hiçbir hâlükârda doğrudan güneş görmeyen bir ağaç gibidir. İşte bu mümin de kendisini saptıracak hiçbir fitneye uğratılmayıp korunmuştur.' İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan Yahudilerin Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Allah'ın nuru semanın altından nasıl sızıp gelir?' dediklerini, bunun üzerine Allah'ın Kendi nuruna bunu misal vererek şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ } “Allah göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali bir kandillik gibidir”. Kandillik (mişkât): evin duvardaki kovuğudur. { فِيها مِصْباحٌ } “İçinde bir kandil vardır”; kandil sırça (cam) içindeki lambadır. Bu, Allah'ın Kendi itaati için verdiği bir misaldir; böylece Kendisine yapılan itaati nur olarak adlandırmış, sonra da onu çeşitli türlerle isimlendirmiştir. { لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “ne doğuya ne de batıya ait olan...” buyruğu hakkında şöyle dedi: 'O ağaçların ortasındadır; doğarken de batarken de güneş doğrudan ona gelmez. Bu ise zeytinyağının en kalitelisidir. { يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ } “Neredeyse yağı ışık verecektir”, ateşsiz de olsa; { نُورٌ عَلى نُورٍ } “Nur üstüne nurdur”; bununla kulun imanını ve amelini kastetmektedir. { يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğini nuruna iletir”; bu da müminin misalidir.' Taberânî, İbn Adiy, İbn Merdûye ve İbn Asâkir, İbn Ömer'den { كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ } “içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Mişkât (kandillik): Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem göğüs boşluğudur; zücâce (sırça): kalbidir; kandil ise kalbindeki nurdur. { يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ } “mübarek bir ağaçtan yakılır”; ağaç İbrâhim'dir. { زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “ne doğuya ne batıya ait bir zeytin ağacından...”; ne Yahudi ne de Hristiyandır.' Sonra şu ayeti okudu: { مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “İbrâhim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o dosdoğru bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi”. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Şemer b. Atıyye'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs, Kâ'bü'l-Ahbâr'a gelip: 'Bana Allah'ın { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ } “Allah göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali...” buyruğunu anlat' dedi. Kâ'b: 'Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nurunun misali bir mişkât (kandillik) gibidir. Mişkât: duvardaki kovuktur; Allah onu ağzına misal kılmıştır. İçinde bir lamba vardır; lamba onun kalbidir. { الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ } “Kandil bir sırça içindedir”; sırça göğsüdür. { كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ } “o sanki parıl parıl parlayan bir yıldızdır”; Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem göğsünü parlak bir yıldıza benzetmiştir. Sonra lamba tekrar kalbine dönerek: { يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ } “mübarek bir ağaçtan yakılır; neredeyse yağı ışık verecektir” buyurmuştur' dedi ve ekledi: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hiç konuşmasa bile bir peygamber olduğunu insanlara neredeyse açıkça gösterecektir; tıpkı zeytinyağının ateş dokunmasa bile neredeyse ışık saçacağı gibi.'
وَأَقُولُ: إِنَّ تَفْسِيرَ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ بِهَذَا وَنَحْوِهِ مِمَّا تَقَدَّمَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ ﵃ لَيْسَ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ لُغَةُ الْعَرَبِ، وَلَا ثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنِ الْمَعْنَى الْعَرَبِيِّ إِلَى هَذِهِ الْمَعَانِي الَّتِي هِيَ شَبِيهَةٌ بِالْأَلْغَازِ وَالتَّعْمِيَةِ، وَلَكِنَّ هَؤُلَاءِ الصَّحَابَةَ وَمَنْ وَافَقَهُمْ مِمَّنْ جَاءَ بَعْدَهُمُ اسْتَبْعَدُوا تَمْثِيلَ نُورِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِنُورِ الْمِصْبَاحِ فِي الْمِشْكَاةِ، وَلِهَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَكُونَ نُورُهُ مثل نور المشكاة
Ben derim ki: Kur'an'ın nazmını, Übey b. Ka'b, İbn Abbâs ve İbn Ömer'den radıyallâhu anhum daha önce nakledilen bu ve benzeri açıklamalarla tefsir etmek Arap dilinin gerektirdiği usule uygun değildir. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem de Arap dilindeki manadan bilmece ve muammaya benzeyen bu anlamlara sapmayı caiz kılacak [bir rivayet] sabit olmamıştır. Fakat bu sahâbîler ve onlardan sonra gelip onlara katılanlar, Sübhân [olan] Allah'ın nurunun kandil yuvasındaki (mişkât) bir kandilin nuruyla örneklendirilmesini uzak görmüşlerdir. Nitekim bundan dolayı İbn Abbâs: 'O, nurunun bir kandil yuvasının nuru gibi olmasından çok daha yücedir' demiştir,
كَمَا قَدَّمْنَا عَنْهُ، وَلَا وَجْهَ لِهَذَا الِاسْتِبْعَادِ. فَإِنَّا قَدْ قَدَّمَنَا فِي أَوَّلِ الْبَحْثِ مَا يَرْفَعُ الْإِشْكَالَ، وَيُوَضِّحُ مَا هُوَ الْمُرَادُ عَلَى أَحْسَنِ وَجْهٍ وَأَبْلَغِ أُسْلُوبٍ، وَعَلَى مَا تَقْتَضِيهِ لُغَةُ الْعَرَبِ، وَيُفِيدُهُ كَلَامُ الْفُصَحَاءِ، فَلَا وَجْهَ لِلْعُدُولِ عَنِ الظَّاهِرِ، لَا مِنْ كِتَابٍ وَلَا مِنْ سُنَّةٍ وَلَا مِنْ لُغَةٍ. وَأَمَّا مَا حُكِيَ عَنْ كَعْبٍ الْأَحْبَارِ فِي هَذَا كَمَا قَدَّمْنَا، فَإِنْ كَانَ هُوَ سَبَبَ عُدُولِ أُولَئِكَ الصَّحَابَةِ الْأَجِلَّاءِ عَنِ الظَّاهِرِ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، فَلَيْسَ مِثْلُ كَعْبٍ- ﵀ مِمَّنْ يُقْتَدَى بِهِ فِي مِثْلِ هَذَا. وَقَدْ نَبَّهْنَاكَ فِيمَا سَبَقَ أَنَّ تَفْسِيرَ الصَّحَابِيِّ إِذَا كَانَ مُسْتَنَدُهُ الرِّوَايَةَ عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَمَا يَقَعُ ذَلِكَ كَثِيرًا، فَلَا تَقُومُ بِهِ الْحُجَّةُ وَلَا يَسُوغُ لِأَجْلِهِ الْعُدُولُ عَنِ التَّفْسِيرِ الْعَرَبِيِّ، نَعَمْ! إِنْ صَحَّتْ قِرَاءَةُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، كَانَتْ هِيَ الْمُسْتَنَدَ لِهَذِهِ التَّفَاسِيرِ الْمُخَالِفَةِ لِلظَّاهِرِ، وَتَكُونُ كَالزِّيَادَةِ الْمُبَيِّنَةِ لِلْمُرَادِ، وَإِنْ لَمْ تَصِحَّ فَالْوُقُوفُ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ مِنَ السَّبْعَةِ، وَغَيْرِهِمْ مِمَّنْ قَبْلَهُمْ، وَمِمَّنْ بَعْدَهُمْ هُوَ الْمُتَعَيَّنُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ قَالَ: هِيَ الْمَسَاجِدُ تُكْرَمُ وَيُنْهَى عَنِ اللَّغْوِ فيها وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُتْلَى فِيهَا كِتَابُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ صَلَاةِ الْغَدَاةِ، وَصَلَاةِ الْعَصْرِ، وَهُمَا أَوَّلُ مَا فَرَضَ اللَّهُ مِنَ الصَّلَاةِ فَأَحَبَّ أَنْ يَذْكُرَهُمَا وَيُذَكِّرَ بِهِمَا عِبَادَهُ. وَقَدْ وَرَدَ فِي تَعْظِيمِ الْمَسَاجِدِ وَتَنْزِيهِهَا عَنِ الْقَذَرِ وَاللَّغْوِ وَتَنْظِيفِهَا وَتَطْيِيبِهَا أَحَادِيثُ لَيْسَ هَذَا مَوْضِعُ ذِكْرِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ صَلَاةَ الضُّحَى لَفِي الْقُرْآنِ وَمَا يَغُوصُ عَلَيْهَا إِلَّا غَوَّاصٌ فِي قَوْلِهِ: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ: رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ قَالَ:
daha önce kendisinden aktardığımız gibi. Fakat bu uzak görmenin (istib'âdın) bir haklılığı yoktur. Zira biz bahsin başında, problemi ortadan kaldıran, muradın ne olduğunu en güzel vecheyle, en belîğ üslupla, Arap dilinin gerektirdiği ve fasihlerin kelamının ifade ettiği üzere açıklayan açıklamaları yapmıştık. Dolayısıyla ne Kitap'tan ne Sünnet'ten ne de dilden zahirden sapmayı gerektirecek bir gerekçe yoktur. Daha önce aktardığımız üzere Kâ'bü'l-Ahbâr'dan rivayet edilen hususa gelince; şayet o yüce sahâbîlerin ayetin tefsirinde zâhirî manadan sapmalarının sebebi o ise, Kâ'b -[rahimehullâh]- gibi biri böylesi bir konuda peşinden gidilecek kimselerden değildir. Daha önce de seni uyardığımız gibi, bir sahâbî tefsirinin dayanağı -çoğunlukla vuku bulduğu üzere- Ehl-i Kitap'tan yapılan rivayet olduğunda, bununla hüccet kâim olmaz ve bunun yüzünden Arapça tefsirden sapmak caiz olmaz. Evet, eğer Übey b. Ka'b'ın kıraati sahih olsaydı, zahire muhalif bu tefsirlerin dayanağı o olurdu ve muradı açıklayan bir ziyade mesabesinde bulunurdu; ancak sahih değilse, Yedi kıraat imamından ve onlardan önceki ve sonraki cumhurun kıraatinin gerektirdiği manada durmak vacip ve taayyün etmiş olandır. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ } “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde...” hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlar mescitlerdir; hürmet gösterilir ve içlerinde boş sözden nehyolunur. { وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “ve içlerinde O'nun adının anılmasına...”; içlerinde O'nun Kitabı okunur. { يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “sabah akşam O'nu tesbih ederler”; sabah namazı ve ikindi namazıdır. Bunlar Allah'ın farz kıldığı ilk namazlardır; binaenaleyh onları anmayı ve kullarına hatırlatmayı murad etmiştir.' Mescitleri tazim etmek, onları pislikten ve boş sözlerden tenzih etmek, temizlemek ve güzel kokulandırmak hakkında pek çok hadis varit olmuştur ki burası bunları zikretme yeri değildir. İbn Ebî Şeybe ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kuşluk namazı kesinlikle Kur'an'dadır; fakat ona ancak derin dalgıçlar ulaşabilir. O da şu buyruktadır: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerde, sabah akşam O'nu tesbih ederler”.' İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem { رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan alıkoyamadığı adamlar...” buyruğu hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:
هُمُ الَّذِينَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ.
“Onlar, Allah'ın lütfunu arayarak yeryüzünde gezip dolaşan kimselerdir.” İbn Merdûye ve Deylemî, Ebû Saîd el-Hudrî'den Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem { لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan alıkoyamadığı...” buyruğu hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Onlar, Allah'ın lütfunu arayan kimselerdir.”
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ، قَالَ: كَانُوا رِجَالًا يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ يَشْتَرُونَ وَيَبِيعُونَ، فَإِذَا سَمِعُوا النِّدَاءَ بِالصَّلَاةِ أَلْقَوْا مَا فِي أَيْدِيهِمْ وَقَامُوا إِلَى الْمَسْجِدِ فَصَلَّوْا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ، قَالَ: ضَرَبَ اللَّهُ هَذَا الْمَثَلَ قَوْلَهُ: «كَمِشْكَاةٍ» لِأُولَئِكَ الْقَوْمِ الَّذِينَ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، وَكَانُوا أَتْجَرَ النَّاسِ وَأَبْيَعَهُمْ، وَلَكِنْ لَمْ تَكُنْ تُلْهِيهِمْ تِجَارَتُهُمْ وَلَا بَيْعُهُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ.
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlar Allah'ın lütfunu arayan, alıp satan adamlardı; namaz çağrısını işittiklerinde ellerindekini bırakır, mescide kalkıp namaz kılarlardı.' İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî yine ondan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Allah { كَمِشْكَاةٍ } (bir kandillik gibi) buyruğundaki bu misali, ticaretin ve alışverişin kendilerini Allah'ı anmaktan alıkoyamadığı o topluluk için vermiştir. Onlar insanların en çok ticaret ve alışveriş yapanları idiler; fakat ticaretleri de alışverişleri de onları Allah'ı anmaktan alıkoymazdı.'
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ قَالَ: عَنْ شُهُودِ الصَّلَاةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ. أَنَّهُ كَانَ فِي السُّوقِ فَأُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَأَغْلَقُوا حَوَانِيتَهُمْ، ثُمَّ دَخَلُوا الْمَسْجِدَ، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ فِيهِمْ نَزَلَتْ: رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ.
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan { عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ı anmaktan” hakkında: 'Namazda hazır bulunmaktan' dediğini nakletmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre o, çarşıda iken namaz için kamet getirilmiş, insanlar dükkânlarını kapatıp mescide girmişlerdi. Bunun üzerine İbn Ömer şöyle demiştir: 'Onlar hakkında şu ayet indi: { رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan alıkoyamadığı adamlar...”.'
وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ رَأَى نَاسًا مِنْ أَهْلِ السُّوقِ سَمِعُوا الْأَذَانَ فتركوا أمتعتهم، فقال: هؤلاء الذين قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَأَخْرَجَ هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ فِي الزُّهْدِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ فِي الصَّلَاةِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَجْمَعُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ النَّاسَ فِي صعيد واحد يسمعهم الدّاعي وينفذهم الْبَصَرَ، فَيَقُومُ مُنَادٍ فَيُنَادِي: أَيْنَ الَّذِينَ كَانُوا يَحْمَدُونَ اللَّهَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ؟
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Mes'ûd'un çarşı ehlinden ezanı işitip mallarını bırakan insanları gördüğünde şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'İşte bunlar Allah'ın haklarında { لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan alıkoyamadığı...” buyurduğu kimselerdir.' Hennâd b. es-Serî ez-Zühd'de, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî ve es-Salât'ta Muhammed b. Nasr, Esmâ bint Yezîd'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Kıyamet gününde Allah insanları tek bir düzlükte toplar; çağıran sesini hepsine duyurur ve bakanın gözü hepsini görür. Derken bir münâdî kalkıp şöyle seslenir: 'Bollukta ve darlıkta Allah'a hamdedenler nerede?'
فَيَقُومُونَ وَهُمْ قَلِيلٌ فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ ثُمَّ يَعُودُ فَيُنَادِي: أَيْنَ الَّذِينَ كَانَتْ تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ؟ فَيَقُومُونَ وَهُمْ قَلِيلٌ، فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ ثُمَّ يَعُودُ فَيُنَادِي: لِيَقُمِ الَّذِينَ كَانُوا لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، فَيَقُومُونَ وَهُمْ قَلِيلٌ، فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ، ثُمَّ يَقُومُ سَائِرُ النَّاسِ فَيُحَاسَبُونَ» . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ مَرْفُوعًا نحوه.
Onlar az sayıda oldukları hâlde kalkarlar ve hesapsızca cennete girerler. Sonra münâdî tekrar seslenir: 'Yanları yataklardan uzak kalanlar nerede?' Onlar da az sayıda oldukları hâlde kalkarlar ve hesapsızca cennete girerler. Sonra münâdî tekrar seslenir: 'Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan alıkoyamadığı kimseler kalksın!' Onlar da az sayıda oldukları hâlde kalkarlar ve hesapsızca cennete girerler. Sonra diğer insanlar kalkar ve hesaba çekilirler.” Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ukbe b. Âmir'den merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir.
[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٩ الى ٤٦]
[Nûr Suresi (24), Âyetler 39-46]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٣٩) أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ (٤٣)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “İnkâr edenlerin amelleri ise ıssız çöllerdeki serap gibidir; susayan kimse onu su zanneder. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz; ancak yanında Allah'ı bulur, O da onun hesabını tastamam görür. Allah hesabı çok çabuk görendir.” (39) { أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu bir dalga kaplar, onun üstünde başka bir dalga, onun da üstünde bir bulut vardır. Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar... Elini çıkarsa neredeyse onu bile göremez. Allah kime nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur.” (40) { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ } “Görmedin mi ki göklerde ve yerde bulunanlar ve kanatlarını çırparak uçan kuşlar Allah'ı tesbih ederler? Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir. Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.” (41) { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır ve dönüş de yalnız Allah'adır.” (42) { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ } “Görmedin mi ki Allah bulutları sürer, sonra aralarını birleştirir, sonra da onları üst üste yığar? İşte görüyorsun ki yağmur onların arasından çıkar. O, gökten, içinde dolu bulunan dağlar [gibi bulutlar]dan dolu indirir de onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de onu çevirip uzaklaştırır. Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverir.” (43)
يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (٤٤) وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥) لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦)
{ يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ } “Allah gece ile gündüzü birbirine çevirir. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için bir ibret vardır.” (44) { وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her canlıyı bir sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üzerinde yürür, kimi iki ayağı üzerinde yürür, kimi de dört ayağı üzerinde yürür. Allah dilediğini yaratır. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.” (45) { لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Andolsun ki biz açıklayıcı ayetler indirdik. Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir.” (46)
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ، وَمَا يَؤُولُ إِلَيْهِ أَمْرُهُمْ، ذَكَرَ مَثَلًا لِلْكَافِرِينَ فَقَالَ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ الْمُرَادُ بِالْأَعْمَالِ هُنَا: هِيَ الْأَعْمَالُ الَّتِي مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ كَالصَّدَقَةِ وَالصِّلَةِ وَفَكِّ الْعَانِي وَعِمَارَةِ الْبَيْتِ وَسِقَايَةِ الْحَاجِّ، وَالسَّرَابُ: مَا يُرَى فِي الْمَفَاوِزِ مِنْ لَمَعَانِ الشَّمْسِ عِنْدَ اشْتِدَادِ حَرِّ النَّهَارِ عَلَى صُورَةِ الْمَاءِ فِي ظَنِّ مَنْ يَرَاهُ، وَسُمِّيَ سَرَابًا لِأَنَّهُ يَسْرُبُ، أي: يجري كالماء يقال: سرب الفحل، أي:
Subhânehu, müminlerin hâlini ve akıbetlerinin varacağı yeri zikredince, kâfirler için bir misal vererek şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ } “İnkâr edenlerin amelleri ise ıssız çöllerdeki serap gibidir”. Buradaki amellerden maksat; sadaka, sıla-i rahim, esiri kurtarmak, Beytullah'ı imar etmek ve hacılara su vermek gibi hayır kabilinden olan amellerdir. Serap ise; gündüz sıcağının şiddetlendiği vakitte çöllerde güneşin parıltısından ötürü gören kimsenin zannınca su şeklinde görünen şeydir. Serap olarak isimlendirilmiştir çünkü o su gibi akıp gider (yesrubu); nitekim 'erkeğin akıp gitmesi' anlamında 'serabe'l-fahl' denir; yani:
مضى وسار في الأرض، ويسمى: الآل أيضا. وقيل: الآل هو الذي يكون ضحى كَالْمَاءِ، إِلَّا أَنَّهُ يَرْتَفِعُ عَنِ الْأَرْضِ حَتَّى يَصِيرَ كَأَنَّهُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
yeryüzünde geçip gitti ve yürüdü [demektir]. Buna aynı zamanda âl (serap) da denir. Bir görüşe göre âl; kuşluk vaktinde su gibi görünen, ancak yerden yükselerek gökle yer arasında imiş gibi duran şeydir. İmruülkays şöyle demiştir:
أَلَمْ أَنْضِ الْمَطِيَّ بِكُلِّ خَرْقٍ ... طَوِيلِ الطُّولِ لَمَّاعِ السَّرَابِ
Uçsuz bucaksız, serabı parıldayan nice geniş çöllerde binekleri yormadım mı?
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
فَلَمَّا كَفَفْنَا الْحَرْبَ كَانَتْ عُهُودُهُمْ ... كَلَمْعِ سَرَابٍ بِالْفَلَا مُتَأَلِّقِ
Biz savaştan el çektiğimizde, onların ahitleri... Çölde parıldayan serabın parıltısı gibi [boş] çıktı.
وَالْقِيعَةُ جَمْعُ قَاعٍ: وَهُوَ الْمَوْضِعُ الْمُنْخَفِضُ الَّذِي يَسْتَقِرُّ فِيهِ الْمَاءُ، مِثْلُ جِيرَةٍ وَجَارٍ، قَالَهُ الْهَرَوِيُّ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: قِيعَةٌ وَقَاعٌ وَاحِدٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْقَاعُ الْمُسْتَوِي مِنَ الْأَرْضِ، وَالْجَمْعُ: أَقْوُعٌ وَأَقْوَاعٌ وَقِيعَانٌ، صَارَتِ الْوَاوُ يَاءً لِكَسْرِ مَا قَبْلَهَا، وَالْقِيعَةُ: مِثْلُ الْقَاعِ. قَالَ: وَبَعْضُهُمْ يقول هو جمع يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً
el-Kî‘ah (الْقِيعَةُ), kā‘ (قَاع) kelimesinin çoğuludur; o da suyun toplandığı alçak yerdir; tıpkı cîre (جِيرَة) ile câr (جَار) gibi. Bunu el-Herevî söylemiştir. Ebû Ubeyd ise: “Kî‘ah ve kā‘ aynı şeydir” demiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: “Kā‘, arazinin düz olanıdır; çoğulu ise akvu‘ (أَقْوُع), akvâ‘ (أَقْوَاع) ve kî‘ân (قِيعَان) şeklinde gelir; kendisinden önceki harfin kesreli olması sebebiyle vâv harfi yâ'ya dönüşmüştür. Kî‘ah da kā‘ gibidir.” Devamla şöyle demiştir: “Bazıları da onun çoğul olduğunu söyler.” { يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً } “Susayan kimse onu su zanneder”
هَذِهِ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِسَرَابٍ، وَالظَّمْآنُ: الْعَطْشَانُ، وَتَخْصِيصُ الْحُسْبَانِ بِالظَّمْآنِ مَعَ كَوْنِ الرَّيَّانِ يَرَاهُ كَذَلِكَ، لِتَحْقِيقِ التَّشْبِيهِ الْمَبْنِيِّ عَلَى الطَّمَعِ حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً أَيْ: إِذَا جَاءَ الْعَطْشَانُ ذَلِكَ الَّذِي حَسِبَهُ مَاءً لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا مِمَّا قَدَّرَهُ وَحَسِبَهُ وَلَا مِنْ غَيْرِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْكُفَّارَ يُعَوِّلُونَ عَلَى أَعْمَالِهِمُ الَّتِي يَظُنُّونَهَا مِنَ الْخَيْرِ، وَيَطْمَعُونَ فِي ثَوَابِهَا، فَإِذَا قَدِمُوا عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَمْ يَجِدُوا مِنْهَا شَيْئًا، لِأَنَّ الْكُفْرَ أَحْبَطَهَا وَمَحَا أَثَرَهَا، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: حَتَّى إِذا جاءَهُ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ بشيء، أنه جاء الموضع الذي كان يحسبه فِيهِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى زِيَادَةِ حَسْرَةِ الْكَفَرَةِ، وَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ قُصَارَى أَمْرِهِمْ مُجَرَّدُ الْخَيْبَةِ كَصَاحِبِ السَّرَابِ فَقَالَ: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ أَيْ: وَجَدَ اللَّهَ بِالْمِرْصَادِ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ، أَيْ: جَزَاءَ عَمَلِهِ، كَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Bu, serap için ikinci bir sıfattır. Zam'ân (الظَّمْآنُ); susuz kimsedir (atşân). Suya doymuş olanın da onu öyle görmesine rağmen zannetmenin susuz kimseye tahsis edilmesi, arzu ve tamaha dayalı teşbihi pekiştirmek içindir. { حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً } “Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz”; yani susuz kimse su zannettiği o şeyin yanına geldiğinde, ne tahmin edip zannettiği şeyden ne de başka bir şeyden hiçbir varlık bulamaz. Manası şudur: Kâfirler hayır zannettikleri amellerine güvenirler ve onların sevabını umarlar; Allah Subhânehu'nun huzuruna vardıklarında ise bunlardan hiçbir şey bulamazlar, çünkü küfür onları boşa çıkarmış ve izlerini silmiştir. { حَتَّى إِذا جاءَهُ } “Nihayet ona vardığında” buyruğunda [serap] aslında bir şey olmadığı hâlde böyle denilmesinin maksadı, onun bulunduğunu zannettiği yere varmasıdır. Sonra Subhânehu, kâfirlerin hasretinin büyüklüğünü ve işlerinin sonunun sadece serap sahibinin uğradığı kuru bir hayal kırıklığından ibaret olmadığını gösteren hususu zikrederek şöyle buyurdu: { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “ancak yanında Allah'ı bulur, O da onun hesabını tastamam görür. Allah hesabı çok çabuk görendir”; yani Allah'ı gözetleyici olarak bulur, O da hesabını, yani amelinin cezasını tastamam verir. İmruülkays'ın dediği gibi:
فَوَلَّى مُدْبِرًا يَهْوَى حَثِيثًا ... وَأَيْقَنَ أَنَّهُ لَاقَى الْحِسَابَا
Hızlıca koşarak arkasını dönüp kaçtı... Ve hesapla karşılaştığına kesin kanaat getirdi.
وَقِيلَ: وَجَدَ وَعْدَ اللَّهِ بِالْجَزَاءِ عَلَى عَمَلِهِ، وَقِيلَ: وَجَدَ أَمْرَ اللَّهَ عِنْدَ حَشْرِهِ، وَقِيلَ: وَجَدَ حُكْمَهُ وَقَضَاءَهُ عِنْدَ الْمَجِيءِ، وَقِيلَ: عِنْدَ الْعَمَلِ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَرَأَ مَسْلَمَةُ بْنُ مُحَارِبٍ «بَقِيعَاهِ» بَهَاءٍ مُدَوَّرَةٍ كَمَا يُقَالُ رَجُلٌ عَزْهَاهُ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَرَأَ «بِقِيعَاتٍ» بِتَاءٍ مَبْسُوطَةٍ. قِيلَ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْأَلِفُ مُتَوَلِّدَةً مِنْ إِشْبَاعِ الْعَيْنِ عَلَى الْأَوَّلِ، وَجَمْعُ قِيعَةٍ عَلَى الثَّانِي. وَرُوِيَ عَنْ نَافِعٍ وَأَبِي جَعْفَرٍ وَشَيْبَةَ أَنَّهُمْ قَرَءُوا الظَّمْآنُ بِغَيْرِ هَمْزٍ، وَالْمَشْهُورُ عَنْهُمُ الْهَمْزُ. أَوْ كَظُلُماتٍ مَعْطُوفٌ عَلَى كَسَرَابٍ، ضَرَبَ الله مثلا آخر لأعمال الكفار كما أنه تُشْبِهُ السَّرَابَ الْمَوْصُوفَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ، فَهِيَ أَيْضًا تُشْبِهُ الظُّلُمَاتِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَعْلَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ أَعْمَالَ الْكُفَّارِ إِنْ مُثِّلَتْ بِمَا يُوجَدُ، فَمَثَلُهَا كَمَثَلِ السَّرَابِ، وَإِنْ مُثِّلَتْ بِمَا يُرَى، فَهِيَ كَهَذِهِ الظُّلُمَاتِ الَّتِي وَصَفَ. قَالَ أَيْضًا: إِنْ شِئْتَ مَثِّلْ بِالسَّرَابِ، وَإِنْ شِئْتَ مَثِّلْ بِهَذِهِ الظُّلُمَاتِ، فَأَوْ لِلْإِبَاحَةِ حَسْبَمَا تَقَدَّمَ مِنَ القول في أَوْ كَصَيِّبٍ قَالَ الْجُرْجَانِيُّ: الْآيَةُ الْأُولَى: فِي ذِكْرِ أَعْمَالِ الْكُفَّارِ، وَالثَّانِيَةُ: فِي ذِكْرِ كَفْرِهِمْ، وَنَسَقُ الْكُفْرِ عَلَى أَعْمَالِهِمْ لِأَنَّهُ أَيْضًا مِنْ أَعْمَالِهِمْ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: فَعِنْدَ الزَّجَّاجِ التَّمْثِيلُ وَقَعَ لِأَعْمَالِ الْكُفَّارِ، وَعِنْدَ الْجُرْجَانِيِّ لِكُفْرِ الْكُفَّارِ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ اللُّجَّةُ: مُعْظَمُ الْمَاءِ، وَالْجَمْعُ: لُجَجٌ، وَهُوَ الَّذِي لَا يُدْرَكُ لِعُمْقِهِ. ثُمَّ وَصَفَ سُبْحَانَهُ هَذَا الْبَحْرَ بِصِفَةٍ أُخْرَى فَقَالَ: يَغْشاهُ مَوْجٌ أَيْ: يَعْلُو هَذَا الْبَحْرَ مَوْجٌ فَيَسْتُرُهُ وَيُغَطِّيهِ بِالْكُلِّيَّةِ، ثُمَّ وَصَفَ هَذَا الْمَوْجَ بِقَوْلِهِ: مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ أي: من فوق هذا الموج ثم وصف الموج الثاني فقال: مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ أَيْ: مِنْ فَوْقِ ذَلِكَ الْمَوْجِ الثَّانِي سَحَابٌ، فَيَجْتَمِعُ حِينَئِذٍ عَلَيْهِمْ خَوْفُ البحر وأمواجه، والسحاب المرتفع فَوْقَهُ. وَقِيلَ إِنَّ الْمَعْنَى: يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ بعد مَوْجٌ، فَيَكُونُ الْمَوْجُ يَتْبَعُ بَعْضُهُ بَعْضًا حَتَّى كأنه بَعْضَهُ فَوْقَ بَعْضٍ، وَالْبَحْرُ أَخْوَفُ مَا يَكُونُ إِذَا تَوَالَتْ أَمْوَاجُهُ، فَإِذَا انْضَمَّ إِلَى ذَلِكَ وُجُودُ السَّحَابِ مِنْ فَوْقِهِ، زَادَ الْخَوْفُ شِدَّةً، لِأَنَّهَا تَسْتُرُ النُّجُومَ الَّتِي يَهْتَدِي بِهَا مَنْ في البحر، ثم إذا أمطرت تلك السحب وَهَبَّتِ الرِّيحُ الْمُعْتَادَةُ فِي الْغَالِبِ عِنْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ، تَكَاثَفَتِ الْهُمُومُ، وَتَرَادَفَتِ الْغُمُومُ، وَبَلَغَ الْأَمْرُ إِلَى الْغَايَةِ الَّتِي لَيْسَ وَرَاءَهَا غَايَةٌ، وَلِهَذَا قَالَ سُبْحَانَهُ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ أَيْ: هي ظلمات،
Şöyle de denilmiştir: Amelinin karşılığı konusunda Allah'ın vaadini buldu. Şöyle de denilmiştir: Haşredildiği sırada Allah'ın emrini buldu. [Diğer bir görüşe göre:] [Oraya] geldiğinde O'nun hükmünü ve kazasını buldu. Şöyle de denilmiştir: Ameli esnasında [buldu]. Anlamlar birbirine yakındır. Mesleme b. Muhârib, tıpkı "raculun 'azhâhu" (eğlenceden uzak duran adam) denildiği gibi yuvarlak he ile «بَقِيعَاهِ» (bi-kî'âhin) şeklinde okumuştur. Ondan açık te ile «بِقِيعَاتٍ» (bi-kî'âtin) şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Birinci okuyuşa göre elifin ayn harfinin işbâından (uzatılmasından) türemiş olması, ikinci okuyuşa göre ise kî'anın çoğulu olması caizdir denilmiştir. Nâfi', Ebû Ca'fer ve Şeybe'den { الظَّمْآنُ } kelimesini hemzesiz okudukları rivayet edilmiştir; onlardan meşhur olan ise hemzeli okuyuştur. { أَوْ كَظُلُماتٍ } “Yahut karanlıklar gibidir” [ifadesi], { كَسَرَابٍ } “serap gibi” [ifadesine] matuftur. Allah inkârcıların amellerine başka bir temsil getirmiştir. [Onların amelleri] o sıfatlarla nitelenen seraba benzediği gibi, aynı şekilde karanlıklara da benzemektedir. Zeccâc şöyle demiştir: "Allah Subhânehu bildirdi ki inkârcıların amelleri şayet varlığı hissedilen bir şeyle örneklendirilecek olursa, onun misali serabın misali gibidir; şayet görülen bir şeyle örneklendirilecek olursa, nitelendirdiği şu karanlıklar gibidir." Yine şöyle demiştir: "Dilersen serap ile temsil et, dilersen bu karanlıklarla temsil et; dolayısıyla { أَوْ كَصَيِّبٍ } [ifadesinde] daha önce geçtiği üzere buradaki ev (أَوْ / yahut) ibâha (serbestlik) içindir." Cürcânî şöyle demiştir: "Birinci ayet inkârcıların amellerinin zikri hakkındadır; ikinci ayet ise küfürlerinin zikri hakkındadır. Küfrün amellerine atfedilmesi, onun da onların amellerinden biri olmasındandır." Kuşeyrî şöyle demiştir: "Buna göre Zeccâc'a göre temsil kâfirlerin amelleri için, Cürcânî'ye göre ise kâfirlerin küfrü için yapılmıştır." { فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ } “Engin bir denizde”; lücce (اللُّجَّةُ), suyun büyük kısmı/derinliğidir; çoğulu lücec (لُجَجٌ) gelir. O, derinliğinden ötürü dibine ulaşılamayan [denizdir]. Sonra Subhânehu bu denizi başka bir sıfatla niteleyerek şöyle buyurmuştur: { يَغْشاهُ مَوْجٌ } “Onu bir dalga bürümektedir”; yani bu denizin üstüne bir dalga çıkmakta, onu tamamen örtüp kaplamaktadır. Sonra bu dalgayı { مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ } “onun üstünde bir dalga” buyruğuyla nitelemiştir; yani bu dalganın üstünde [bir dalga vardır]. Sonra ikinci dalgayı niteleyerek şöyle buyurmuştur: { مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ } “onun da üstünde bir bulut”; yani o ikinci dalganın üstünde bir bulut [vardır]. O vakit onların üzerinde hem denizin ve dalgalarının korkusu hem de üzerindeki yüksek bulutun korkusu bir araya gelir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, "onu dalga ardından dalga kaplar" şeklindedir; dalgalar adeta üst üste binmişçesine birbirini takip eder. Deniz ise en korkunç halini dalgaları peş peşe geldiğinde alır. Buna bir de üzerindeki bulutun varlığı eklenince korku büsbütün şiddetlenir; çünkü bulutlar denizde bulunanların yol bulmasını sağlayan yıldızları örter. Sonra bu bulutlar yağmur yağdırdığında ve yağmur indiğinde genellikle esen rüzgâr da estiğinde, dertler yoğunlaşır, kederler birbiri ardınca gelir ve durum artık ötesi olmayan son noktaya ulaşır. Bundan dolayı Subhânehu { ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ } “Birbiri üstüne yığılmış karanlıklardır” buyurmuştur; yani bunlar karanlıklardır,
أو هذه ظلمات متكاثفة مُتَرَادِفَةٌ، فَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ بَيَانٌ لِشِدَّةِ الْأَمْرِ وَتَعَاظُمِهِ، وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَالْبَزِّيُّ «سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ» بِإِضَافَةِ سَحَابٍ إِلَى ظُلُمَاتٍ، وَوَجْهُ الْإِضَافَةِ أَنَّ السَّحَابَ يَرْتَفِعُ وَقْتَ هَذِهِ الظُّلُمَاتِ، فَأُضِيفَ إِلَيْهَا لِهَذِهِ الْمُلَابَسَةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْقَطْعِ وَالتَّنْوِينِ.
yahut bunlar üst üste yığılmış, birbiri ardınca gelen yoğun karanlıklardır. Bu cümlede durumun şiddeti ve dehşeti beyan edilmektedir. İbn Muhaysın ve Bezzî, sehab kelimesini zulümât kelimesine izâfetle 'sehâbu zulümâtin' şeklinde okumuşlardır; izâfetin sebebi ise bulutun bu karanlıklar vaktinde yükselmesidir, dolayısıyla bu münasebetten ötürü ona izâfe edilmiştir. Diğer kurrâ ise izâfetsiz ve tenvinli okumuşlardır.
وَمِنْ غَرَائِبِ التَّفَاسِيرِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَرَادَ بِالظُّلُمَاتِ: أَعْمَالَ الْكَافِرِ، وَبِالْبَحْرِ اللُّجِّيِّ: قَلَبَهُ، وَبِالْمَوْجِ فَوْقَ الْمَوْجِ: مَا يَغْشَى قَلْبَهُ مِنَ الْجَهْلِ وَالشَّكِّ وَالْحَيْرَةِ. وَالسَّحَابُ: الرَّيْنُ وَالْخَتْمُ وَالطَّبْعُ عَلَى قَلْبِهِ، وَهَذَا تَفْسِيرٌ هُوَ عَنْ لُغَةِ الْعَرَبِ بِمَكَانٍ بَعِيدٍ. ثُمَّ بَالَغَ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الظُّلُمَاتِ الْمَذْكُورَةِ بِقَوْلِهِ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَفَاعِلُ أَخْرَجَ: ضَمِيرٌ يُعُودُ عَلَى مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ، أَيْ: إِذَا أَخْرَجَ الْحَاضِرُ فِي هَذِهِ الظُّلُمَاتِ أَوْ مَنِ ابْتُلِيَ بِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: الْمَعْنَى، لَمْ يَرَهَا وَلَمْ يَكَدْ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنْ كَادَ زَائِدَةٌ. وَالْمَعْنَى:
Tefsirlerin en gariplerinden biri şudur: Subhânehu zulümât ile kâfirin amellerini, engin deniz ile kalbini, dalga üstündeki dalga ile kalbini bürüyen cehalet, şüphe ve şaşkınlığı kastetmiştir; bulut ise kalbi üzerindeki pas, mühür ve örtüdür. Bu, Arap dilinden son derece uzak bir tefsirdir. Sonra Subhânehu zikredilen bu karanlıkların şiddetini şu buyruğuyla mübalağalı olarak vurgulamıştır: { إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها } “Elini çıkarsa neredeyse onu bile göremez”. { أَخْرَجَ } fiilinin faili makamın delalet ettiği takdirî bir isme dönen zamirdir; yani bu karanlıklar içinde bulunan veya bunlara müptela olan kimse [elini] çıkardığı vakit [demektir]. Zeccâc ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Mana; ne onu görmüş ne de görmeye yaklaşmıştır.' Ferrâ ise 'kâde' fiilinin zâit olduğunu söylemiştir; mana şudur:
إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَرَهَا، كَمَا تَقُولُ: مَا كِدْتُ أَعْرِفُهُ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: يَعْنِي لَمْ يَرَهَا إِلَّا مِنْ بَعْدِ الْجَهْدِ. قَالَ النَّحَّاسُ:
Tıpkı 'Onu neredeyse tanıyamıyordum (yani tanıyamadım)' dediğin gibi, 'elini çıkardığında onu görmez' demektir. Müberred ise: 'Yani ancak büyük bir çabadan sonra görür' demiştir. Nehhâs şöyle demiştir:
أَصَحُّ الْأَقْوَالِ فِي هَذَا أَنَّ الْمَعْنَى لَمْ يُقَارِبْ رُؤْيَتَهَا، فَإِذَنْ لَمْ يَرَهَا رُؤْيَةً بَعِيدَةً وَلَا قَرِيبَةً، وَجُمْلَةُ وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ كَوْنِ أَعْمَالِ الْكَفَرَةِ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ، وَالْمَعْنَى: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ هِدَايَةً فَمَا لَهُ مِنْ هِدَايَةٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا، وَالْمَعْنَى: مَنْ لَمْ يَهْدِهِ اللَّهُ لَمْ يَهْتَدِ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَنْ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ يَهْتَدِي بِهِ إِلَى الْجَنَّةِ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ سُبْحَانَ ، وَالْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ لَهُ أَهْلِيَّةُ النَّظَرِ، أَوْ للرسول ﷺ، وَقَدْ عَلِمَهُ مِنْ جِهَةِ الِاسْتِدْلَالِ وَمَعْنَى أَلَمْ تَرَ أَلَمْ تَعْلَمْ، وَالْهَمْزَةُ لِلتَّقْرِيرِ، أَيْ:
'Bu husustaki görüşlerin en sahihi; mananın onu görmeye yaklaşamadığı, dolayısıyla onu ne uzaktan ne de yakından göremediği şeklindedir.' { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Allah kime nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur” cümlesi, öncesinde geçen kâfirlerin amellerinin o nitelikte olduğunu pekiştirmektedir. Manası: Allah kime hidâyet nasip etmemişse onun hiçbir hidâyeti yoktur demektir. Zeccâc: 'Bu dünyadadır; mana, Allah'ın hidâyet etmediği kimse hidâyet bulamaz [demektir]' demiştir. Bir görüşe göre mana: Kıyamet günü kendisiyle yürüyeceği bir nur kılmadığı kimsenin cennete ulaşacağı hiçbir nuru yoktur demektir. { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Görmedin mi ki göklerde ve yerde bulunanlar Allah'ı tesbih ederler?” buyruğunun bir benzerinin tefsiri Sübhân (İsrâ) Suresi'nde geçmişti. Hitap, bakıp düşünme ehliyetine sahip olan herkese yahut Resûlullah'adır sallallâhu aleyhi ve sellem; o bunu istidlâl yoluyla bilmiştir. { أَلَمْ تَرَ } ifadesinin anlamı 'bilmedin mi'dir; baştaki hemze ise takrir içindir; yani:
قَدْ عَلِمْتَ عِلْمًا يَقِينِيًّا شَبِيهًا بِالْمُشَاهَدَةِ، وَالتَّسْبِيحُ التَّنْزِيهُ فِي ذَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ وَصِفَاتِهِ عَنْ كُلِّ ما لا يَلِيقُ بِهِ، وَمَعْنَى مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَنْ هُوَ مُسْتَقِرٌّ فِيهِمَا مِنَ الْعُقَلَاءِ وَغَيْرِهِمْ، وَتَسْبِيحُ غَيْرِ الْعُقَلَاءِ مَا يُسْمَعُ مِنْ أَصْوَاتِهَا، وَيُشَاهَدُ مِنْ أَثَرِ الصَّنْعَةِ الْبَدِيعَةِ فِيهَا. وَقِيلَ: إِنَّ التَّسْبِيحَ هُنَا هُوَ الصَّلَاةُ مِنَ الْعُقَلَاءِ، والتنزيه من غيرهم. وقد قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَشْمَلُ الْحَيَوَانَاتِ وَالْجَمَادَاتِ، وَأَنَّ آثَارَ الصَّنْعَةِ الْإِلَهِيَّةِ فِي الْجَمَادَاتِ نَاطِقٌ وَمُخْبِرٌ بِاتِّصَافِهِ سُبْحَانَهُ بِصِفَاتِ الْجَلَالِ وَالْكَمَالِ وَتَنَزُّهِهِ عَنْ صِفَاتِ النَّقْصِ، وَفِي ذَلِكَ تَقْرِيعٌ لِلْكُفَّارِ وَتَوْبِيخٌ لَهُمْ حَيْثُ جَعَلُوا الْجَمَادَاتِ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا التَّسْبِيحُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ شُرَكَاءَ لَهُ يَعْبُدُونَهَا كَعِبَادَتِهِ ﷿. وَبِالْجُمْلَةِ فَإِنَّهُ يَنْبَغِي حَمْلُ التَّسْبِيحِ عَلَى مَا يَلِيقُ بِكُلِّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَخْلُوقَاتِ عَلَى طَرِيقَةِ عُمُومِ الْمَجَازِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ بِالرَّفْعِ لِلطَّيْرِ وَالنُّصْبِ لِصَافَّاتٍ عَلَى أَنَّ الطَّيْرَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَنْ، وَصَافَّاتٌ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ. وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ «وَالطَّيْرَ» بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَفْعُولِ مَعَهُ، وَصَافَّاتٍ حَالٌ أَيْضًا. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهِيَ أَجْوَدُ مِنَ الرَّفْعِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَخَارِجَةُ عَنْ نَافِعٍ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ بِرَفْعِهِمَا عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ، وَمَفْعُولُ صَافَّاتٍ: مَحْذُوفٌ، أَيْ: أَجْنِحَتُهَا، وَخَصَّ الطَّيْرَ بِالذِّكْرِ مَعَ دُخُولِهَا تَحْتَ مَنْ في السموات وَالْأَرْضِ لِعَدَمِ اسْتِمْرَارِ اسْتِقْرَارِهَا فِي الْأَرْضِ وَكَثْرَةِ لبثها في الهواء وَهُوَ لَيْسَ مِنَ السَّمَاءِ وَلَا مِنَ الْأَرْضِ، وَلِمَا فِيهَا مِنَ الصَّنْعَةِ الْبَدِيعَةِ الَّتِي تَقْدِرُ بِهَا تَارَةً عَلَى الطَّيَرَانِ، وَتَارَةً عَلَى الْمَشْيِ بِخِلَافِ غَيْرِهَا مِنَ الْحَيَوَانَاتِ، وَذَكَرَ حَالَةً مِنْ حالات
[Ey Peygamber!] Gözle görmeye benzer kesin bir bilgiyle bilmişsindir. Tesbih; Zâtında, fiillerinde ve sıfatlarında O'na yaraşmayan her şeyden tenzih etmektir (uzak tutmaktır). 'Göklerde ve yerde olanlar' ifadesinin manası; göklerde ve yerde yerleşik bulunan akıl sahipleri ve diğer varlıklardır. Akıl sahibi olmayanların tesbihi ise seslerinden işitilen ve onlardaki eşsiz sanatın izlerinde müşahede edilen şeydir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki tesbih, akıl sahiplerinden [gelen] namaz/dua; diğerlerinden [gelen] ise tenzihtir. Yine denilmiştir ki: Bu ayet, hayvanları ve cansız varlıkları da kapsamaktadır; cansız varlıklardaki ilahî sanatın izleri, Sübhânehu'nun celâl ve kemâl sıfatlarıyla muttasıf olduğunu ve noksan sıfatlardan münezzeh bulunduğunu açıkça haber vermektedir. Bunda, vazifesi Allah'ı tesbih etmek olan cansız varlıkları O'na ortak koşan ve Allah azze ve celle'ye ibadet eder gibi onlara tapan kâfirlere yönelik bir azarlama ve kınama vardır. Özetle, umûm-i mecâz yoluyla tesbih kavramını her bir yaratılmış türüne layık olan manaya hamletmek gerekir. Cumhur { وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ } ibaresini, { الطَّيْرُ } kelimesini { مَنْ } üzerine atfederek merfû (ötreli), { صَافَّاتٍ } kelimesini ise hâl (durum bildiren) olarak mansûb (üstünlü) okumuştur. el-A'rec ise «وَالطَّيْرَ» kelimesini mef'ûlün meah (birliktelik nesnesi) olarak mansûb, { صَافَّاتٍ } kelimesini de yine hâl olarak okumuştur. ez-Zeccâc: 'Bu [kıraat], ref' ile okumaktan daha üstündür' demiştir. el-Hasan ve Nâfi'den nakille Hârice ise { وَالطَّيْرُ صَافَّاتٌ } şeklinde her iki kelimeyi de mübteda (özne) ve haber (yüklem) olarak merfû okumuşlardır. { صَافَّاتٍ } kelimesinin mef'ûlü (nesnesi) hazfedilmiştir (düşürülmüştür); yani 'kanatlarını [sıra sıra açıp dizenler]' demektir. Kuşlar, 'göklerde ve yerde olanlar' ifadesinin kapsamına girdiği hâlde özellikle ayrıca zikredilmiştir; zira onların yeryüzündeki yerleşiklikleri sürekli değildir ve göğe de yere de dâhil olmayan havada çokça vakit geçirirler. Ayrıca diğer hayvanların aksine, kimi zaman uçmalarını kimi zaman da yürümelerini sağlayan eşsiz bir yaratılış sanatına sahip olmalarındandır. [Allah Teâlâ] kuşların hâllerinden bir hâli zikretmiştir...
الطَّيْرِ، وَهِيَ كَوْنُ صُدُورِ التَّسْبِيحِ مِنْهَا حَالَ كونها صافات لأجنحتها، أن هَذِهِ الْحَالَةَ هِيَ أَغْرَبُ أَحْوَالِهَا، فَإِنَّ اسْتِقْرَارَهَا فِي الْهَوَاءِ مُسَبِّحَةً مِنْ دُونِ تَحْرِيكٍ لِأَجْنِحَتِهَا، وَلَا اسْتِقْرَارٍ عَلَى الْأَرْضِ مِنْ أَعْظَمِ صُنْعِ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ. ثُمَّ زَادَ فِي الْبَيَانِ فَقَالَ: كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ أَيْ: كُلُّ وَاحِدٍ مِمَّا ذُكِرَ، وَالضَّمِيرُ فِي عَلِمَ: يَرْجِعُ إِلَى كُلٍّ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْمُسَبِّحَاتِ لِلَّهِ قَدْ عَلِمَ صَلَاةَ الْمُصَلِّي، وَتَسْبِيحَ الْمُسَبِّحِ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَنَّ كُلَّ مُصَلٍّ وَمُسَبِّحٍ قَدْ عَلِمَ صَلَاةَ نَفْسِهِ وَتَسْبِيحَ نَفْسِهِ. قِيلَ: وَالصَّلَاةُ هُنَا بِمَعْنَى التَّسْبِيحِ، وَكُرِّرَ لِلتَّأْكِيدِ، وَالصَّلَاةُ قَدْ تُسَمَّى تَسْبِيحًا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالصَّلَاةِ هُنَا الدُّعَاءُ، أَيْ: كُلُّ وَاحِدٍ قَدْ عَلِمَ دُعَاءَهُ وَتَسْبِيحَهُ. وَفَائِدَةُ الْإِخْبَارِ بِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ أَنَّ صدور هذا التسبيح هو عن علم علمها الله ذلك وألهمها إليه، لا أَنَّ صُدُورَهُ مِنْهَا عَلَى طَرِيقَةِ الِاتِّفَاقِ بِلَا رَوِيَّةٍ، وَفِي ذَلِكَ زِيَادَةُ دَلَالَةٍ عَلَى بَدِيعِ صُنْعِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَعَظِيمِ شَأْنِهِ، كَوْنُهُ جَعَلَهَا مُسَبِّحَةً لَهُ عَالِمَةً بِمَا يَصْدُرُ مِنْهَا غَيْرَ جَاهِلَةٍ لَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، أَيْ: لَا تَخْفَى عَلَيْهِ طَاعَتُهُمْ وَلَا تَسْبِيحُهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي عَلِمَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، أَيْ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْمُسَبِّحَةِ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ صلاته له وَتَسْبِيحَهُ إِيَّاهُ، وَالْأَوَّلُ: أَرْجَحُ لِاتِّفَاقِ الْقُرَّاءِ عَلَى رَفْعِ كُلٌّ، وَلَوْ كَانَ الضَّمِيرُ فِي عَلِمَ لِلَّهِ لَكَانَ نَصْبُ كُلٌّ أَوْلَى. وَذَكَرَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهَا قِرَاءَةُ طَائِفَةٍ مِنَ الْقُرَّاءِ عُلِمَ: عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْمَبْدَأَ مِنْهُ وَالْمَعَادَ إِلَيْهِ فَقَالَ: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي: له لا لغيره وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ لَا إِلَى غَيْرِهِ، وَالْمَصِيرُ: الرُّجُوعُ بَعْدَ الْمَوْتِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ دَلِيلًا آخَرَ مِنَ الْآثَارِ الْعُلْوِيَّةِ، فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً الْإِزْجَاءُ: السَّوْقُ قَلِيلًا قَلِيلًا، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
o da tesbihin onlardan kanatlarını açıp sıra sıra dizdikleri hâlde sudûr etmesidir; zira bu durum onların en hayret verici hâlidir. Kanatlarını çırpmaksızın ve yere konmaksızın havada tesbih ederek asılı durmaları, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın en büyük sanatlarındandır. Sonra açıklamayı artırarak şöyle buyurdu: { كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ } “Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir”; yani zikredilenlerin her biri [bilmiştir]. { عَلِمَ } fiilindeki zamir { كُلٌّ } kelimesine döner. Mana: Allah'ı tesbih eden bu varlıkların her biri, namaz kılanın namazını ve tesbih edenin tesbihini bilmiştir. Bir görüşe göre mana: Namaz kılan ve tesbih eden her bir varlık kendi namazını ve kendi tesbihini bilmiştir. Buradaki salâtın tesbih manasında olduğu, tekit için tekrar edildiği ve namaza bazen tesbih denildiği de söylenmiştir. Bir görüşe göre de buradaki salâttan maksat duadır; yani her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir. Her birinin bunu bildiğinin haber verilmesindeki fayda; bu tesbihin, Allah'ın kendilerine bunu öğretmesi ve ilham etmesi neticesinde bir ilimden kaynaklanmış olduğunu, yoksa düşünmeksizin tesadüf eseri ortaya çıkmadığını belirtmektir. Bunda, Allah Subhânehu'nun onları Kendisini tesbih eden, kendilerinden çıkanı bilen ve ona cahil olmayan varlıklar kılması cihetiyle, O'nun eşsiz sanatına ve yüce şanına dair ilave bir delil vardır. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir” cümlesi öncesini pekiştirmektedir; yani onların itaatleri de tesbihleri de O'na gizli kalmaz. { عَلِمَ } fiilindeki zamirin Allah Subhânehu'ya ait olması da caizdir; yani bu tesbih edenlerin her birinin Kendisine olan namazını ve tesbihini Allah bilmiştir [demektir]. Ancak birincisi daha tercihe şayandır; zira kurrâ { كُلٌّ } kelimesinin ref'inde ittifak etmiştir; eğer { عَلِمَ } fiilindeki zamir Allah'a ait olsaydı, { كُلٌّ } kelimesinin nasbı daha uygun olurdu. Bazı müfessirler, bir grup kurrânın meçhul fiil kalıbıyla 'ulime' şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Sonra Subhânehu başlangıcın Kendisinden ve dönüşün de Kendisine olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır”; yani başkasına değil yalnız O'na aittir; { وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } “ve dönüş de yalnız Allah'adır”; başkasına değil. Masîr, ölümden sonraki dönüştür. Bu ayetin bir benzerinin tefsiri pek çok yerde geçmişti. Sonra Subhânehu semavî eserlerden başka bir delil zikrederek şöyle buyurdu: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً } “Görmedin mi ki Allah bulutları sürer...”. İzcâ (الْإِزْجَاءُ); azar azar, yavaş yavaş sevk etmektir. Nâbiğa'nın şu sözü bundandır:
إِنِّي أَتَيْتُكِ مِنْ أَهْلِي وَمِنْ وَطَنِي ... أُزْجِي حُشَاشَةَ نَفْسٍ مَا بِهَا رَمَقُ
Ailemden ve vatanımdan sana geldim... İçinde can eseri kalmamış bir nefesin son kırıntısını sürüklüyorum.
وَقَوْلُهُ أَيْضًا:
Yine onun şu sözü de [bundandır]:
أَسَرَتْ عَلَيْهِ مِنَ الجوزاء سارية ... تزجي الشّمال عَلَيْهِ جَامِدَ الْبَرَدِ
Ona Cevzâ'dan gece gelen bir bulut ulaştı... Kuzey rüzgârı üzerine donmuş doluları sürüklüyor.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَسُوقُ السَّحَابَ سَوْقًا رَقِيقًا إِلَى حَيْثُ يَشَاءُ ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ أَيْ: بَيْنَ أَجْزَائِهِ، فَيَضُمُّ بَعْضَهُ إِلَى بَعْضٍ، وَيَجْمَعُهُ بَعْدَ تَفَرُّقِهِ لِيَقْوَى وَيَتَّصِلَ وَيَكْثُفَ، وَالْأَصْلُ فِي التَّأْلِيفِ: الْهَمْزُ. وَقَرَأَ وَرْشٌ وقالون عن نافع يُؤَلِّفُ بِالْوَاوِ تَخْفِيفًا، وَالسَّحَابُ: وَاحِدٌ فِي اللَّفْظِ، وَلَكِنَّ مَعْنَاهُ جَمْعٌ، وَلِهَذَا دَخَلَتْ بَيْنَ عَلَيْهِ لِأَنَّ أَجْزَاءَهُ فِي حُكْمِ الْمُفْرَدَاتِ لَهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي بَيْنَهُ رَاجِعٌ إِلَى جُمْلَةِ السَّحَابِ، كَمَا تَقُولُ:
Mana şudur: Subhânehu bulutları dilediği yere doğru tatlı ve yumuşak bir sevk ile sevk eder. { ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ } “sonra aralarını birleştirir”; yani parçalarının arasını birleştirir, güçlenmesi, birleşmesi ve yoğunlaşması için bir kısmını diğerine katar ve dağınık hâldeyken onu bir araya getirir. Te'lîf kelimesinin aslı hemzelidir. Verş ve Nâfi'den Kâlûn, hafifletmek amacıyla vav ile 'yüvellifu' okumuşlardır. Sehâb kelimesi lafızda tekil olmakla birlikte manada çoğuldur; bu sebeple 'beyne' kelimesi ona dâhil olmuştur, zira parçaları onun tekilleri hükmündedir. Ferrâ şöyle demiştir: '{ بَيْنَهُ } ifadesindeki zamir bulutların tamamına dönmektedir; nitekim şöyle dersin:
الشَّجَرُ قَدْ جَلَسْتُ بَيْنَهُ، لِأَنَّهُ جَمْعٌ وَأُفْرِدَ الضَّمِيرُ بِاعْتِبَارِ اللَّفْظِ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً أَيْ: مُتَرَاكِمًا يَرْكَبُ بَعْضُهُ بَعْضًا. وَالرَّكْمُ: جَمْعُ الشَّيْءِ، يُقَالُ: رَكَمَ الشَّيْءَ يَرْكُمُهُ رَكْمًا، أَيْ: جَمَعَهُ وَأَلْقَى بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ وَارْتَكَمَ الشَّيْءُ وَتَرَاكَمَ إِذَا اجْتَمَعَ، وَالرُّكَمَةُ: الطِّينُ الْمَجْمُوعُ، وَالرُّكَامُ: الرَّمْلُ الْمُتَرَاكِبُ فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ الْوَدْقُ: الْمَطَرُ عِنْدَ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Ağaçlar çoğul olduğu hâlde lafız dikkate alınarak zamir tekil getirilip 'Ağaçların arasına oturdum' (eş-şeceru kad celestu beynehû) dersin.' { ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً } “sonra da onları üst üste yığar”; yani bir kısmı diğerinin üstüne binmiş hâlde üst üste yığılmış kılar. Rakm (الرَّكْمُ); bir şeyi toplamaktır. 'Rakeme'ş-şey'e yerkumuhû rakmen' denir; yani onu topladı ve bir kısmını diğerinin üzerine yığdı demektir. Bir şey toplandığında 'irtekame' ve 'terâkame' denir. Rukeme (الرُّكَمَةُ); toplanmış çamurdur. Rukâm (الرُّكَامُ) ise; üst üste binmiş kumdur. { فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ } “İşte görüyorsun ki yağmur onların arasından çıkar”. Vedk (الْوَدْقُ); müfessirlerin cumhuruna göre yağmurdur. Şairin şu sözü bundandır:
فَلَا مُزْنَةَ وَدَقَتْ وَدْقَهَا ... وَلَا أَرْضَ أَبَقَلَ إِبْقَالَهَا
Ne bir bulut onun gibi yağmur yağdırdı... Ne de bir toprak onun gibi yeşillik bitirdi.
وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmruülkays da şöyle demiştir:
فَدَمْعُهُمَا وَدَقٌّ وَسَحٌّ وَدَيْمَةٌ ... وَسَكَبٌ وَتَوْكَافٌ وَتَنْهَمِلَانِ
İkisinin gözyaşı; sağanak, aralıksız dökülen, sürekli ve kesintisiz yağmur gibi akar ve durmaksızın boşalır.
يُقَالُ: وَدَقَتِ السَّحَابُ فَهِيَ وادقة الْمَطَرُ يَدِقُ، أَيْ: قَطَرَ يَقْطُرُ، وَقِيلَ: إِنَّ الْوَدْقَ الْبَرْقُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bulut yağmur damlattığında 'vedakati's-sehâbu fehiye vâdikatün' ve yağmur damladığında 'yediku' yani damla damla aktı denir. Bir görüşe göre ise vedk şimşektir. Şairin şu sözü bundandır:
أَثَرْنَ عَجَاجَةً وَخَرَجْنَ مِنْهَا ... خُرُوجَ الْوَدْقِ مِنْ خَلَلِ السَّحَابِ
Bir toz bulutu kaldırdılar ve oradan çıktılar... Şimşeğin bulutların arasından çıkışı gibi.
وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى، وَمَعْنَى مِنْ خِلالِهِ مِنْ فُتُوقِهِ الَّتِي هِيَ مَخَارِجُ الْقَطْرِ، وَجُمْلَةُ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ هُنَا هِيَ الْبَصَرِيَّةُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وابن مسعود والضحاك وَأَبُو الْعَالِيَةِ «مَنْ خَلَلِهِ» عَلَى الْإِفْرَادِ. وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ فِي خِلَالِ، هَلْ هُوَ مُفْرَدٌ كَحِجَابٍ؟ أَوْ جَمْعٌ كَجِبَالٍ؟ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ مِنْ سَمَاءٍ: مِنْ عَالٍ، لِأَنَّ السَّمَاءَ قَدْ تطلق على جهة العلوّ، ومعنى من جبال: من قطع عظام تشبه الجبال، ولفظ فيها في محل نصب على الحال، ومِنْ في مِنْ بَرَدٍ لِلتَّبْعِيضِ، وَهُوَ مَفْعُولُ يُنَزِّلُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمَفْعُولَ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: يُنَزِّلُ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ بَرَدًا. وَقِيلَ: إِنَّ مِنْ فِي مِنْ بَرَدٍ زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا بَرَدٌ. وَقِيلَ:
Birinci görüş daha evlâdır. { مِنْ خِلالِهِ } “onların arasından” ifadesinin manası: Yağmur damlalarının çıkış yerleri olan yarık ve aralıklarındandır. { يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; zira buradaki görme (rü'yet) gözle görmedir. İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Dahhâk ve Ebü'l-Âliye müfred olarak 'min halelihî' okumuşlardır. 'Hılâl' kelimesinin hicâb gibi tekil mi, yoksa cibâl gibi çoğul mu olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir. { وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ } “O, gökten, içinde dolu bulunan dağlar [gibi bulutlar]dan dolu indirir” buyruğunda { مِنَ السَّماءِ } ifadesinden maksat: Yukarıdan demektir; çünkü semâ bazen yükseklik ciheti için kullanılır. { مِنْ جِبالٍ } ifadesinin manası: Dağlara benzeyen büyük kütlelerden [demektir]. { فِيها } lafzı hâl olarak nasb mahallindedir; { مِنْ بَرَدٍ } ifadesindeki 'min' ise teb'îz (kısmîlik) içindir ve { يُنَزِّلُ } fiilinin mef'ûlüdür. Bir görüşe göre mef'ûl mahzuftur ve takdiri: 'İçinde dolu bulunan dağlardan dolu indirir' (yunezzilu min cibâlin fîhâ min beradin beraden) şeklindedir. Bir görüşe göre de { مِنْ بَرَدٍ } ifadesindeki 'min' zâittir ve takdiri: 'Gökten, içinde dolu bulunan dağlardan indirir' (yunezzilu mine's-semâi min cibâlin fîhâ beradun) şeklindedir. Bir görüşe göre de: