Binûn

Nûr Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِنَّ فِي الْكَلَامِ مُضَافًا مَحْذُوفًا، أَيْ: يُنَزِّلُ مِنَ السماء قدر جبال، أَوْ مِثْلَ جِبَالٍ مِنْ بَرَدٍ إِلَى الْأَرْضِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ مَنْ فِي مِنْ جِبَالٍ وفي بَرَدٍ زَائِدَةٌ فِي الْمَوْضِعَيْنِ، وَالْجِبَالُ وَالْبَرَدُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ: يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ بَرَدًا يَكُونُ كَالْجِبَالِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ مِنْ فِي مِنَ السماء لابتداء الغاية بلا خلاف ومِنْ فِي مِنْ جِبَالٍ فِيهَا ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ فَتَكُونُ هِيَ وَمَجْرُورِهَا بَدَلًا مِنَ الْأُولَى بِإِعَادَةِ الْخَافِضِ بَدَلَ اشْتِمَالٍ.

Sözde hazfedilmiş bir muzâf (tamlanan) vardır; yani: Gökten dağlar kadar veya dağlar gibi doluyu yere indirir. Ahfeş şöyle demiştir: { مِنْ جِبَالٍ } ve { مِنْ بَرَدٍ } ifadelerindeki 'min' her iki yerde de zâittir; 'cibâl' ve 'bered' ise nasb mahallindedir, yani: Gökten dağlar gibi olan doluyu indirir. Netice itibarıyla; { مِنَ السَّماءِ } ifadesindeki 'min' ihtilafsız olarak ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) içindir. { مِنْ جِبالٍ } ifadesindeki 'min' hakkında ise üç vecih vardır: Birincisi: İbtidâ-i gâye içindir; bu durumda kendisi ve mecrûru, cer harfinin tekrarıyla birinciden iştimal bedeli olur.

الثَّانِي: أَنَّهَا لِلتَّبْعِيضِ فَتَكُونُ عَلَى هَذَا هِيَ وَمَجْرُورِهَا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهَا مَفْعُولُ الْإِنْزَالِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَيُنَزِّلُ بَعْضَ جِبَالٍ: الثَّالِثُ: أَنَّهَا زَائِدَةٌ، أَيْ: يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ جِبَالًا. وَأَمَّا مِنْ فِي مِنْ بَرَدٍ فَفِيهَا أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ:

İkincisi: Teb'îz (kısmîlik) içindir; bu takdirde kendisi ve mecrûru indirme fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallinde olur, sanki: 'Dağların bir kısmını indirir' demiştir. Üçüncüsü: Zâittir; yani: Gökten dağlar indirir. { مِنْ بَرَدٍ } ifadesindeki 'min'e gelince, onda da dört vecih vardır:

الثَّلَاثَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ. وَالرَّابِعُ: أَنَّهَا لِبَيَانِ الْجِنْسِ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ بَعْضَ جِبَالٍ الَّتِي هِيَ الْبَرَدُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى الْآيَةِ: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ بَرَدٌ فِيهَا كَمَا تَقُولُ: هَذَا خَاتَمٌ فِي يَدِي مِنْ حَدِيدٍ، أَيْ: خَاتَمُ حَدِيدٍ فِي يَدِي، لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ هَذَا خَاتَمٌ مِنْ حَدِيدٍ وَخَاتَمُ حَدِيدٍ كَانَ الْمَعْنَى وَاحِدًا انْتَهَى. وَعَلَى هَذَا يَكُونُ مِنْ بَرَدٍ فِي مَوْضِعِ جَرٍّ صِفَةً لِجِبَالٍ كَمَا كَانَ مِنْ حَدِيدٍ صِفَةً لِخَاتَمٍ وَيَكُونُ مَفْعُولُ يُنَزِّلُ مِنْ جِبَالٍ، وَيَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ الْجِبَالِ بَرَدًا أَنْ يَكُونَ الْمُنَزَّلُ بَرَدًا. وَذَكَرَ أَبُو الْبَقَاءِ أَنَّ التَّقْدِيرَ: شَيْئًا مِنْ جِبَالٍ، فَحَذَفَ الْمَوْصُوفَ وَاكْتَفَى بِالصِّفَةِ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ أَيْ: يُصِيبُ بِمَا يُنَزِّلُ مِنَ الْبَرَدِ مَنْ يَشَاءُ أَنْ يُصِيبَهُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ مِنْهُمْ، أَوْ يُصِيبُ بِهِ مَالَ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَالِ مَنْ يَشَاءُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَنْ مَثْلِ هَذَا فِي الْبَقَرَةِ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ السَّنَا: الضَّوْءُ، أَيْ: يَكَادُ ضَوْءُ الْبَرْقِ الَّذِي فِي السَّحَابِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ مِنْ شِدَّةِ بَرِيقِهِ، وَزِيَادَةِ لَمَعَانِهِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ قَالَ الشَّمَّاخُ:

Önce geçen üç vecih ve dördüncüsü: Beyân-ı cins (tür açıklama) içindir. Bu veche göre takdir: 'Gökten, dolu olan bazı dağları indirir' şeklinde olur. Zeccâc şöyle demiştir: Ayetin manası şöyledir: 'Gökten, içinde dolu bulunan dağlardan indirir.' Nitekim senin 'Bu, elimdeki demirden bir yüzüktür', yani 'Elimdeki demir yüzüktür' demen gibidir. Çünkü sen 'Bu demirden bir yüzüktür' desen de, 'demir yüzüktür' desen de mana birdir. [Zeccâc'ın sözü] bitti. Buna göre { مِنْ بَرَدٍ } ifadesi, 'demirden' ifadesinin 'yüzük' kelimesine sıfat olması gibi, 'cibâl' kelimesine cer mahallinde sıfat olur; { يُنَزِّلُ } fiilinin mef'ûlü de { مِنْ جِبالٍ } olur. Dağların dolu olmasından, indirilen şeyin de dolu olması zorunlu olarak ortaya çıkar. Ebü'l-Bekâ, takdirin 'dağlardan bir şey' şeklinde olduğunu, mevsûfun hazfedilip sıfatla yetinildiğini zikretmiştir. { فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ } “Onu dilediğine isabet ettirir” yani indirdiği doluyu, kullarından isabet ettirmek istediği kimseye isabet ettirir; { وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ } “dilediğinden de onu çevirir” onlardan [dilediğinden uzaklaştırır] veya onu dilediğinin malına isabet ettirir ve dilediğinin malından da onu çevirir. Bunun bir benzerine dair açıklama daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. { يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ } “Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverecek”. Senâ (السَّنَا): Işıktır. Yani buluttaki şimşeğin ışığı, parlaklığının şiddetinden ve ışıltısının fazlalığından neredeyse gözleri alıp götürecektir. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın: { يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ } “Şimşek neredeyse gözlerini kapıverecek” buyruğu gibidir. Şemmâh şöyle demiştir:

وَمَا كَادَتْ إِذَا رَفَعَتْ سَنَاهَا ... لِيُبْصِرَ ضَوْءَهَا إِلَّا الْبَصِيرُ

Işığını yükselttiğinde, keskin gözlü olandan başkası neredeyse onun ışığını göremezdi.

وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

İmruülkays da şöyle demiştir:

يُضِيءُ سَنَاهُ أَوْ مَصَابِيحَ رَاهِبٍ ... أَهَانَ السَّلِيطَ فِي الذَّبَالِ الْمُفَتَّلِ

Onun şimşeği aydınlatır, yahut bükülmüş fitile bolca susam yağı döken bir rahibin kandilleri gibi parlar.

فَالسَّنَا بِالْقَصْرِ: ضَوْءُ الْبَرْقِ، وَبِالْمَدِّ: الرِّفْعَةُ، كَذَا قَالَ الْمُبَرِّدُ وَغَيْرُهُ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ وَيَحْيَى ابن وثاب سَنا بَرْقِهِ بِالْمَدِّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي شِدَّةِ الضَّوْءِ وَالصَّفَاءِ، فَأَطْلَقَ عَلَيْهِ اسْمَ الرِّفْعَةِ وَالشَّرَفِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ وَيَحْيَى أَيْضًا بِضَمِّ الْبَاءِ مِنْ بُرَقِهِ وَفَتْحِ الرَّاءِ. قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى ثَعْلَبٌ: وَهِيَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ جَمْعُ بَرْقٍ.

Kısa okunuşuyla es-senâ (السَّنَا) şimşeğin ışığıdır; med ile [es-senâ' (السَّنَاء)] ise yücelik demektir. Müberred ve başkaları böyle demiştir. Talha b. Musarrif ve Yahyâ b. Vessâb, ışığın ve berraklığın şiddetinde mübalağa bildirmek üzere { سَنا بَرْقِهِ } ifadesini med ile okumuş ve ona yücelik ve şeref ismini vermişlerdir. Talha ve Yahyâ ayrıca be harfinin zammesi ve ra harfinin fethasıyla 'burekıhî' şeklinde de okumuşlardır. Ahmed b. Yahyâ Sa'leb: 'Bu kıraate göre o, berk (şimşek) kelimesinin çoğuludur' demiştir.

وَقَالَ النَّحَّاسُ: الْبُرَقَةُ الْمِقْدَارُ مِنَ الْبَرْقِ وَالْبَرْقَةُ الْوَاحِدَةُ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ وَابْنُ الْقَعْقَاعِ «يُذْهِبُ» بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْهَاءِ مِنَ الْإِذْهَابِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ سَنا بالقصر، وبَرْقِهِ بفتح الباء، وسكون الراء، ويَذْهَبُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْهَاءِ مِنَ الذَّهَابِ، وَخَطَّأَ قِرَاءَةَ الْجَحْدَرِيِّ وَابْنِ الْقَعْقَاعِ الْأَخْفَشُ وَأَبُو حَاتِمٍ.

Nahhâs şöyle demiştir: 'Büraka, şimşekten bir miktar; berka ise bir tek şimşektir.' Cahderî ve İbnü'l-Ka'kâ', izhâb (gidermek) kökünden ye'nin zammesi ve he'nin kesresiyle 'yüzhibü' şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise senâ'yı kasr ile, berkahû'yu be'nin fethası ve ra'nın sükûnu ile, yeẕhebü'yü ise zehâb kökünden ye ve he'nin fethası ile okumuşlardır. Ahfeş ve Ebû Hâtim, Cahderî ve İbnü'l-Ka'kâ'ın kıraatini hatalı bulmuşlardır.

وَمَعْنَى ذَهَابِ الْبَرْقِ بِالْأَبْصَارِ: خَطْفُهُ إِيَّاهَا مِنْ شِدَّةِ الْإِضَاءَةِ وَزِيَادَةِ الْبَرِيقِ، وَالْبَاءُ فِي الْأَبْصَارِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: لِلْإِلْصَاقِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ غَيْرِهِمْ: زَائِدَةٌ يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ أَيْ: يُعَاقِبُ بَيْنَهُمَا، وَقِيلَ:

Şimşeğin gözleri alıp götürmesinin manası: Işığının şiddetinden ve parıltısının fazlalığından ötürü onları kapıp kör etmesidir. Cumhurun kıraatine göre { بِالْأَبْصارِ } ifadesindeki bâ harfi ilsâk (bitişme) içindir; diğerlerinin kıraatine göre ise zâittir. { يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “Allah geceyi ve gündüzü birbirine çevirir” yani onları birbiri ardınca getirir. Bir görüşe göre:

يُزِيدُ فِي أَحَدِهِمَا وَيُنْقِصُ الْآخَرَ، وَقِيلَ: يُقَلِّبُهُمَا بِاخْتِلَافِ مَا يُقَدِّرُهُ فِيهِمَا مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ وَنَفْعٍ وَضُرٍّ، وَقِيلَ:

Birini uzatır, diğerini kısaltır. Bir görüşe göre de: Onlarda takdir ettiği hayır, şer, fayda ve zarar gibi şeylerin farklılaşmasıyla onları evirip çevirir. Bir görüşe göre de:

بِالْحَرِّ وَالْبَرْدِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ تَغْيِيرُ النَّهَارِ بِظُلْمَةِ السَّحَابِ مَرَّةً وَبِضَوْءِ الشَّمْسِ أُخْرَى، وَتَغْيِيرُ اللَّيْلِ بِظُلْمَةِ السَّحَابِ تَارَةً، وَبِضَوْءِ الْقَمَرِ أُخْرَى، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ إِلَى مَا تَقَدَّمَ، وَمَعْنَى الْعِبْرَةِ: الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ الَّتِي يَكُونُ بها الاعتبار، والمراد بأولي الأبصار: كل من له بصر ويبصر بِهِ.

Sıcaklık ve soğukluk ile [çevirir]. Bir görüşe göre de: Bundan maksat gündüzü bir kere bulutun karanlığıyla, bir kere güneşin ışığıyla değiştirmek; geceyi de bazen bulutun karanlığıyla, bazen ayın ışığıyla değiştirmektir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ } “Şüphesiz bunda basiret sahipleri için bir ibret vardır” buyruğundaki işaret önceden geçenleredir. İbretin (el-ıbreh) manası: Kendisiyle ibret ve ders alınan açık delildir. Basiret sahiplerinden (ulü'l-ebsâr) maksat ise: Gözü olup onunla gören herkes veya basireti olan kimselerdir.

ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ دَلِيلًا ثَالِثًا مِنْ عَجَائِبِ خَلْقِ الْحَيَوَانِ، وَبَدِيعِ صَنْعَتِهِ فَقَالَ: وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ قَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «وَاللَّهُ خَالِقُ كُلِّ دَابَّةٍ» وَقَرَأَ الْبَاقُونَ خَلَقَ وَالْمَعْنَيَانِ صَحِيحَانِ، وَالدَّابَّةُ: كُلُّ مَا دَبَّ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْحَيَوَانِ، يُقَالُ: دَبَّ يَدِبُّ فَهُوَ دَابٌّ، وَالْهَاءُ: لِلْمُبَالَغَةِ، وَمَعْنَى مِنْ ماءٍ مِنْ نُطْفَةٍ، وَهِيَ: الْمَنِيُّ، كَذَا قَالَ الْجُمْهُورُ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ: إِنَّ الْمُرَادَ الْمَاءُ الْمَعْرُوفُ، لِأَنَّ آدَمَ خُلِقَ مِنَ الْمَاءِ وَالطِّينِ. وَقِيلَ: فِي الْآيَةِ تَنْزِيلُ الْغَالِبِ مَنْزِلَةِ الْكُلِّ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ فِي الحيوانات من لا يتولد عَنْ نُطْفَةٍ، وَيَخْرُجُ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ الْمَلَائِكَةُ فَإِنَّهُمْ خُلِقُوا مِنْ نُورٍ، وَالْجَانُّ فَإِنَّهُمْ خُلِقُوا مِنْ نَارٍ.

Sonra Sübhânehu, hayvanların yaratılışındaki acayipliklerden ve eşsiz sanatından üçüncü bir delil zikrederek şöyle buyurdu: { وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ } “Allah bütün canlıları sudan yarattı”. Yahyâ b. Vessâb, A'meş, Hamza ve Kisâî 'Vallâhu hâliku külli dâbbetin' şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise { خَلَقَ } şeklinde okumuştur ve her iki mana da doğrudur. Dâbbe (دَابَّة): Hayvanlardan yeryüzünde debelenen / yürüyen her şeydir; nitekim 'yürüdü, debelendi' anlamında 'debbe yedibbü fe-hüve dâbbun' denir, sondaki tâ ise mübalağa içindir. { مِنْ ماءٍ } ifadesinin manası: Bir nutfeden yani menidendir; cumhur böyle demiştir. Bir topluluk ise: Maksadın bilinen su olduğunu söylemiştir; çünkü Âdem su ve topraktan yaratılmıştır. Birinci görüşe göre bu ayette çoğunluğun bütün yerine konulması (tağlîb) kabilinden olduğu söylenmiştir; zira hayvanlar içinde nutfeden meydana gelmeyenler de vardır. Melekler bu umumun dışındadır, çünkü onlar nurdan yaratılmışlardır; cinler de öyledir, çünkü onlar da ateşten yaratılmışlardır.

ثُمَّ فَصَّلَ سُبْحَانَهُ أَحْوَالَ كُلِّ دَابَّةٍ فَقَالَ: فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَهِيَ: الْحَيَّاتُ، وَالْحُوتُ، وَالدُّودُ، وَنَحْوُ ذَلِكَ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ الْإِنْسَانُ وَالطَّيْرُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ سَائِرُ الْحَيَوَانَاتِ، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِمَا يَمْشِي عَلَى أَكْثَرِ مِنْ أَرْبَعٍ لِقِلَّتِهِ، وَقِيلَ: لِأَنَّ الْمَشْيَ عَلَى أَرْبَعٍ فَقَطْ وَإِنْ كَانَتِ الْقَوَائِمُ كَثِيرَةً، وَقِيلَ: لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بما يمشي على أكثر من أربع، ولا وجه لهذا فإن المراد التنبيه على بديع الصنع وكمال القدرة، فكيف يقال بعدم الِاعْتِدَادِ بِمَا يَمْشِي عَلَى أَكْثَرِ مِنْ أَرْبَعٍ؟ وَقِيلَ: لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْمَشْيِ عَلَى أَكْثَرِ مِنْ أَرْبَعٍ، لِأَنَّهُ لَمْ يَنْفِ ذَلِكَ وَلَا جَاءَ بِمَا يَقْتَضِي الْحَصْرَ، وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ «وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَكْثَرَ» فَعَمَّ بِهَذِهِ الزِّيَادَةِ جَمِيعَ مَا يَمْشِي عَلَى أَكْثَرِ مِنْ أَرْبَعٍ: كَالسَّرَطَانِ وَالْعَنَاكِبِ وَكَثِيرٍ مِنْ خِشَاشِ الْأَرْضِ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ مِمَّا ذَكَرَهُ هَاهُنَا، وَمِمَّا لَمْ يَذْكُرْهُ، كَالْجَمَادَاتِ مُرَكَّبِهَا وَبَسِيطِهَا، نَامِيهَا وَغَيْرِ نَامِيهَا إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ، بَلِ الْكُلُّ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ دَاخِلٌ تَحْتِ قدرته

Sonra Sübhânehu her bir canlının durumlarını ayrıntılı olarak açıklayarak şöyle buyurdu: { فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ } “Onlardan kimi karnı üstünde yürür” ki bunlar yılanlar, balıklar, solucanlar ve benzerleridir. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ } “Kimi iki ayak üstünde yürür” ki bunlar insan ve kuştur. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ } “Kimi de dört [ayak] üstünde yürür” ki bunlar da diğer hayvanlardır. Dörtten fazla ayak üzerinde yürüyenlere, azlığından ötürü değinilmemiştir. Bir görüşe göre: Ayakları çok olsa bile esas yürüme sadece dört ayakla olduğu içindir. Bir görüşe göre: Dörtten fazla ayakla yürüyenlere itibar edilmediği içindir; fakat bunun bir tutar yanı yoktur, zira maksat eşsiz sanata ve tam kudrete dikkat çekmektir, öyleyse dörtten fazla ayakla yürüyene itibar edilmediği nasıl söylenebilir? Bir görüşe göre de: Kur'an'da dörtten fazla ayakla yürünmeyeceğini gösteren bir şey yoktur; çünkü bunu ne nefyetmiş ne de hasr (sınırlama) gerektiren bir ifade getirmiştir. Übeyy'in Mushafı'nda 've minhum men yemşî alâ ekser' (onlardan kimi de daha fazlası üzerinde yürür) şeklindedir ki bu fazlalıkla; yengeç, örümcekler ve yer haşeratının çoğu gibi dörtten fazla ayakla yürüyenlerin tamamını kapsamıştır. { يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ } “Allah dilediğini yaratır”; burada zikrettiklerinden ve zikretmediklerinden; cansız varlıkların bileşik olanlarından ve yalın olanlarından, gelişip büyüyenlerinden ve büyümeyenlerinden [dilediğini yaratır]. { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir”; hiçbir şey O'nu âciz bırakamaz, bilakis yarattıklarının tamamı O'nun kudreti altındadır.

سُبْحَانَهُ لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ أَيِ: الْقُرْآنَ، فَإِنَّهُ قَدِ اشْتَمَلَ عَلَى بَيَانِ كُلِّ شَيْءٍ، وَمَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مِثْلِ هَذَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ بِتَوْفِيقِهِ لِلنَّظَرِ الصَّحِيحِ، وَإِرْشَادِهِ إِلَى التَّأَمُّلِ الصَّادِقِ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ إلى طريق مستوي لَا عِوَجَ فِيهِ، فَيُتَوَصَّلُ بِذَلِكَ إِلَى الْخَيْرِ التَّامِّ وَهُوَ نُعَيْمُ الْجَنَّةِ.

Sübhânehu: { لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ } “Andolsun ki biz, açıklayıcı ayetler indirdik” buyurmaktadır; yani Kur'an'ı indirdik; zira o her şeyin beyanını içermiştir ve 'Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık.' Bunun benzerinin açıklaması birden fazla yerde geçmişti. { وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğini iletir”; doğru düşünmeye muvaffak kılmasıyla ve samimi bir tefekküre yöneltmesiyle, { إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “dosdoğru bir yola” yani içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru bir yola [iletir]; böylece bununla tam hayra, yani cennet nimetine ulaşılır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ قَالَ: هو مثل ضربه الله لرجل عَطِشَ، فَاشْتَدَّ عَطَشُهُ، فَرَأَى سَرَابًا فَحَسِبَهُ مَاءً، فَطَلَبَهُ فَظَنَّ أَنَّهُ قَدَرَ عَلَيْهِ حَتَّى أَتَى، فَلَمَّا أَتَاهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا، وَقُبِضَ عِنْدَ ذَلِكَ، يَقُولُ: الْكَافِرُ كَذَلِكَ السَّرَابُ إِذَا أَتَاهُ الْمَوْتُ لَمْ يَجِدْ عَمَلَهُ يُغْنِي عَنْهُ شَيْئًا، وَلَا يَنْفَعُهُ إِلَّا كَمَا نَفَعَ السَّرَابُ الْعَطْشَانَ يَغْشاهُ مَوْجٌ يَعْنِي بِذَلِكَ: الْغِشَاوَةَ الَّتِي عَلَى الْقَلْبِ وَالسَّمْعِ وَالْبَصَرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ بِقِيعَةٍ: بِأَرْضٍ مُسْتَوِيَةٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم من طريق السُّدِّيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ «إِنَّ الْكُفَّارَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِرْدًا عِطَاشًا، فَيَقُولُونَ: أَيْنَ الْمَاءُ؟ فَيَتَمَثَّلُ لَهُمُ السَّرَابُ، فَيَحْسَبُونَهُ مَاءً، فَيَنْطَلِقُونَ إِلَيْهِ فَيَجِدُونَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَيُوَفِّيهِمْ حِسَابَهُ، وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ» وَفِي إِسْنَادِهِ السُّدِّيُّ عَنْ أَبِيهِ، وَفِيهِ مَقَالٌ مَعْرُوفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ فِي قَوْلِهِ: كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ قَالَ: الصَّلَاةُ لِلْإِنْسَانِ وَالتَّسْبِيحُ لِمَا سِوَى ذَلِكَ مِنْ خَلْقِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ } “Kâfir olanların amelleri ise bir serap gibidir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu, Allah'ın susamış ve susuzluğu şiddetlenmiş, bir serap görüp onu su sanan, ona ulaştığını zannederek peşine düşen, nihayet yanına vardığında hiçbir şey bulamayan ve o anda canı alınan bir adama verdiği misaldir. Der ki: Kâfir de işte böyledir; ölüm ona geldiğinde amelinin kendisine hiçbir fayda vermediğini, susuz kimseye serabın fayda verdiği kadarından fazlasını sağlamadığını görür. { يَغْشاهُ مَوْجٌ } “Onu bir dalga kaplar” ifadesiyle; kalbin, işitmenin ve görmenin üzerindeki perdeyi kasteder. İbn Cerîr onun { بِقِيعَةٍ } kelimesini 'düz bir arazide' diye tefsir ettiğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Süddî tarikiyle babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından şöyle rivayet etmiştir: «Kâfirler kıyamet günü susuz olarak bir araya toplanırlar ve 'Su nerede?' derler. Onlara serap gösterilir, onlar da onu su sanıp ona doğru giderler. Yanına varınca Allah'ı orada bulurlar; O da onların hesabını tastamam görür. Allah hesabı pek çabuk görendir.» Bu rivayetin senedinde Süddî'nin babasından rivayeti vardır ki bu konuda bilinen cerh ve ta'dil sözleri mevcuttur. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Cenâb-ı Hakk'ın: { كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ } “Her biri duasını ve tesbihini bilmiştir” ayeti hakkında onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Dua (namaz) insan içindir; tesbih ise O'nun yarattığı diğer varlıklar içindir. İbn Ebî Hâtim onun:

وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ قَالَ: بَسْطُ أَجْنِحَتِهِنَّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَقُولُ: ضَوْءُ بَرْقِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ إِلَّا الْإِنْسَانَ. وَأَقُولُ: هَذِهِ الطُّيُورُ عَلَى اخْتِلَافِ أَنْوَاعِهَا تَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ، وَهَكَذَا غَيْرُهَا، كَالنَّعَامَةِ فَإِنَّهَا تَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ، وَلَيْسَتْ مِنَ الطَّيْرِ، فَهَذِهِ الْكُلِّيَّةُ الْمَرْوِيَّةُ عَنْهُ ﵁ لا تصحّ.

{ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ } “kanatlarını çırparak uçan kuşlar da” ayeti hakkında: 'Kanatlarını açmalarıdır' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { يَكادُ سَنا بَرْقِهِ } ayeti hakkında: 'Şimşeğinin ışığı' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'İnsan hariç her şey dört ayak üzerinde yürür.' Derim ki: Türlerinin farklılığına rağmen bu kuşlar iki ayak üzerinde yürümektedir; kuşlardan olmayan devekuşu gibi diğerleri de iki ayak üzerinde yürür. Dolayısıyla ondan radıyallâhu anh rivayet edilen bu küllî ifade sahih değildir.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤٧ الى ٥٧]

[Nûr Sûresi (24), Âyet 47-57]

وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠) إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١)

{ وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠) إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) } “Ve: 'Allah'a ve Peygamber'e inandık, itaat ettik' derler; sonra da bunun ardından onlardan bir grup yüz çevirir. Bunlar mümin değillerdir. (47) Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki içlerinden bir grup yüz çeviricidir. (48) Eğer hak kendi lehlerine olursa, ona boyun eğerek gelirler. (49) Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler, yahut Allah'ın ve Peygamberi'nin kendilerine haksızlık yapmasından mı korkuyorlar? Hayır, asıl zalimler kendileridir! (50) Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman müminlerin sözü ancak: 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir. İşte kurtuluşa erenler bunlardır. (51)”

وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦)

{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) } “Kim Allah'a ve Peygamberi'ne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'ndan sakınırsa, işte asıl kazananlar bunlardır. (52) Eğer kendilerine emredersen mutlaka [sefere] çıkacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Yemin etmeyin! [Sizden beklenen] bilinen bir itaattir. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.' (53) De ki: 'Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin!' Eğer yüz çevirirseniz, onun görevi sadece kendisine yükletilen, sizin göreviniz de size yükletilendir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Peygamber'e düşen ise apaçık bir tebliğden başkası değildir. (54) Allah, sizden iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerinden öncekileri halife kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka halife kılacağını, onlar için razı olduğu dinlerini muhakkak sağlamlaştıracağını ve korkularının ardından onları mutlaka güvene kavuşturacağını vaat etmiştir. Onlar bana kulluk ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir. (55) Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (56)”

لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧)

{ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧) } “İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] âciz bırakacaklarını sanma! Onların varacağı yer ateştir ve o ne kötü bir dönüş yeridir! (57)”

شَرَعَ سُبْحَانَهُ فِي بَيَانِ أَحْوَالِ مَنْ لَمْ تَحْصُلْ لَهُ الْهِدَايَةُ إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ فَقَالَ: وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا وَهَؤُلَاءِ هُمْ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ، وَيُبْطِنُونَ الْكُفْرَ، وَيَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ، فَإِنَّهُمْ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ هَاهُنَا يَنْسُبُونَ إِلَى أَنْفُسِهِمِ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَالطَّاعَةَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ نِسْبَةً بِمُجَرَّدِ اللِّسَانِ، لَا عَنِ اعْتِقَادٍ صَحِيحٍ، وَلِهَذَا قَالَ: ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ أَيْ: مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ الْقَائِلِينَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أَيْ: مِنْ بَعْدِ مَا صَدَرَ عَنْهُمْ مَا نَسَبُوهُ إِلَى أَنْفُسِهِمْ مِنْ دَعْوَى الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ، ثُمَّ حَكَمَ عَلَيْهِمْ ﷾ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ فَقَالَ: وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ أَيْ: مَا أُولَئِكَ الْقَائِلُونَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ بِالْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْحَقِيقَةِ، فَيَشْمَلُ الْحُكْمُ بِنَفْيِ الْإِيمَانِ جَمِيعَ الْقَائِلِينَ، وَيَنْدَرِجُ تَحْتَهُمْ مِنْ تَوَلَّى انْدِرَاجًا أَوَّلِيًّا. وَقِيلَ: إِنَّ الْإِشَارَةَ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ رَاجِعٌ إِلَى مَنْ تَوَلَّى، وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى. وَالْكَلَامُ مُشْتَمِلٌ عَلَى حُكْمَيْنِ: الْحُكْمُ الْأَوَّلُ عَلَى بَعْضِهِمْ بِالتَّوَلِّي، وَالْحُكْمُ الثَّانِي عَلَى جَمِيعِهِمْ: بِعَدَمِ الْإِيمَانِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِمَنْ تَوَلَّى:

Sübhânehu, dosdoğru yola iletilme nimeti kendisine nasip olmayan kimselerin hallerini açıklamaya başlayarak şöyle buyurdu: { وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا } “Ve: 'Allah'a ve Peygamber'e inandık, itaat ettik' derler”. Bunlar, imanı açığa vurup küfrü gizleyen ve dilleriyle kalplerinde olmayanı söyleyen münafıklardır. Çünkü onlar, Allah'ın burada kendilerinden naklettiği gibi, sahih bir inançtan kaynaklanmaksızın yalnızca dilleriyle Allah'a ve Peygamber'e imanı, Allah'a ve Peygamberi'ne itaati kendilerine nispet etmektedirler. Bundan dolayı: { ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “sonra da onlardan bir grup yüz çevirir” yani bu sözü söyleyen münafıklardan bir grup yüz çevirir; { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “bunun ardından” yani kendilerine nispet ettikleri iman ve itaat iddiası kendilerinden sadır olduktan sonra [yüz çevirirler]. Sonra [Allah] azze ve celle onların mümin olmadıklarına hükmederek şöyle buyurdu: { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “Bunlar mümin değillerdir” yani bu sözü söyleyen o kimseler gerçekte mümin değillerdir. İmanın nefyedilmesi hükmü o sözü söyleyenlerin tamamını kapsar; yüz çevirenler ise bu hükmün altına öncelikli olarak girerler. { أُولئِكَ } “bunlar” ifadesindeki işaretin yüz çevirenlere ait olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evlâdır. Söz iki hükmü içermektedir: Birinci hüküm onlardan bazısının yüz çevirdiğine, ikinci hüküm ise hepsinin mümin olmadığına dairdir. Yüz çeviren kimse ile maksadın şu olduğu da söylenmiştir:

مَنْ تَوَلَّى عَنْ قَبُولِ حُكْمِهِ ﷺ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِذَلِكَ رُؤَسَاءَ الْمُنَافِقِينَ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِتَوَلِّي هَذَا الْفَرِيقِ رُجُوعَهُمْ إِلَى الْبَاقِينَ، وَلَا يُنَافِي مَا تَحْتَمِلُهُ هَذِهِ الْآيَةُ بِاعْتِبَارِ لَفْظِهَا وُرُودِهَا عَلَى سَبَبٍ خَاصٍّ كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ. ثُمَّ وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ يُعْرِضُونَ عَنْ إِجَابَةِ الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ فِي خُصُومَاتِهِمْ، فَقَالَ: وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَيْ: لِيَحْكُمَ الرَّسُولُ بَيْنَهُمْ، فَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ الْمُبَاشِرُ لِلْحُكْمِ وَإِنْ كَانَ الْحُكْمُ فِي الْحَقِيقَةِ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، وَمِثْلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ وإِذا فِي قَوْلِهِ: إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ هِيَ الْفُجَائِيَّةُ، أَيْ: فَاجَأَ فَرِيقٌ مِنْهُمُ الْإِعْرَاضَ عَنِ الْمُحَاكَمَةِ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ، ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ إِعْرَاضَهُمْ إِنَّمَا هُوَ إِذَا كَانَ الْحَقُّ عَلَيْهِمْ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ لَهُمْ، فَإِنَّهُمْ يُذْعِنُونَ لِعِلْمِهِمْ بِأَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَا يَحْكُمُ إِلَّا بِالْحَقِّ، فَقَالَ: وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ قَالَ الزَّجَّاجُ: الْإِذْعَانُ: الْإِسْرَاعُ مَعَ الطَّاعَةِ، يُقَالُ: أَذْعَنَ لِي بِحَقِّي، أَيْ: طَاوَعَنِي لِمَا كُنْتُ أَلْتَمِسُ مِنْهُ وَصَارَ يُسْرِعُ إِلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ وَابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: مُذْعِنِينَ مُقِرِّينَ. وَقَالَ النَّقَّاشُ: مُذْعِنِينَ:

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmünü kabul etmekten yüz çeviren kimsedir. Bununla münafıkların reislerinin kastedildiği de söylenmiştir. Bu grubun yüz çevirmesiyle geride kalanlara dönmelerinin kastedildiği de söylenmiştir. Bu ayetin lafzı itibarıyla taşıdığı ihtimaller, ileride açıklanacağı üzere özel bir nüzul sebebi üzerine inmiş olmasına engel teşkil etmez. Sonra bu münafıkları, aralarındaki husumetlerde Allah'a ve Resulü'ne yapılan davete icabet etmekten yüz çeviren bir grup olmakla niteleyerek şöyle buyurdu: { وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman” yani Resul aralarında hükmetsin diye; zamir Resul'e dönmektedir, çünkü hakikatte hüküm Allah Sübhânehu'ya ait olsa da bizzat hüküm veren odur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Oysa hoşnut etmelerine Allah ve Resûlü daha lâyıktır” buyruğu da böyledir. { إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ } ifadesindeki 'izâ' sürpriz / ansızınlık (fücâiyye) bildirir; yani onlardan bir grup Allah'a ve Resul'e muhakeme olmaktan ansızın yüz çeviriverir. Sonra Sübhânehu, onların yüz çevirmesinin ancak hak kendi aleyhlerine olduğu zaman gerçekleştiğini; lehlerine olduğunda ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ancak hak ile hükmedeceğini bildiklerinden boyun eğdiklerini zikrederek şöyle buyurdu: { وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ } “Eğer hak kendi lehlerine olursa, ona boyun eğerek gelirler”. Zeccâc şöyle demiştir: İz'ân (el-iz'ân); itaatle birlikte acele etmektir. 'Hakkımı vermeye boyun eğdi' anlamında 'ez'ane lî bi-hakkî' denir; yani benden talep ettiğim şeye itaat etti ve ona aceleyle koştu demektir. Mücâhid de bu görüştedir. Ahfeş ve İbnü'l-A'râbî: 'Müz'ınîn, ikrar ve itiraf edenler demektir' demişlerdir. Nakkâş ise: 'Müz'ınîn:

خَاضِعِينَ. ثُمَّ قَسَّمَ الْأَمْرَ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنْ حُكُومَتِهِ إِذَا كَانَ الْحَقُّ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَهَذِهِ الْهَمْزَةُ لِلتَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ لَهُمْ، وَالْمَرَضُ: النِّفَاقُ، أَيْ: أَكَانَ هَذَا الْإِعْرَاضُ مِنْهُمْ بِسَبَبِ النِّفَاقِ الْكَائِنِ فِي قُلُوبِهِمْ أَمِ ارْتابُوا وَشَكُّوا فِي أَمْرِ نُبُوَّتِهِ ﷺ وَعَدْلِهِ فِي الْحُكْمِ أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ وَالْحَيْفُ: الْمَيْلُ فِي الْحُكْمِ يُقَالُ: حَافَ فِي قَضِيَّتِهِ، أَيْ: جَارَ فِيمَا حَكَمَ بِهِ، ثُمَّ أَضْرَبَ عَنْ هَذِهِ الْأُمُورِ الَّتِي صَدَّرَهَا بِالِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ فَقَالَ: بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ أَيْ: لَيْسَ ذَلِكَ لِشَيْءٍ مِمَّا ذُكِرَ، بَلْ لِظُلْمِهِمْ وَعِنَادِهِمْ فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ الْإِعْرَاضُ لِشَيْءٍ مِمَّا ذُكِرَ لَمَا أَتَوْا إليه مذعنين إذا كان الحق لهم، وفيه هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبٍ الْإِجَابَةِ إِلَى الْقَاضِي الْعَالِمِ بِحُكْمِ اللَّهِ، الْعَادِلِ فِي حُكْمِهِ، لِأَنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْحُكْمُ مِنْ قُضَاةٍ الْإِسْلَامِ الْعَالِمِينَ بِحُكْمِ اللَّهِ الْعَارِفِينَ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ الْعَادِلِينَ فِي الْقَضَاءِ هُوَ حُكْمٌ بِحُكْمِ اللَّهِ،

Boyun eğenler demektir' demiştir. Sonra hak kendi aleyhlerine olduğunda onun hükmünden yüz çevirmelerindeki durumu kısımlara ayırarak şöyle buyurdu: { أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde bir hastalık mı var?”. Bu hemze, onları azarlama ve kınama içindir; maraz (hastalık) ise nifaktır. Yani bu yüz çevirmeleri kalplerinde bulunan nifaktan ötürü müdür? { أَمِ ارْتابُوا } “Yoksa şüpheye mi düştüler?” ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlik meselesinde ve hükümdeki adaletinde tereddüt mü ettiler? { أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ } “Yahut Allah'ın ve Peygamberi'nin kendilerine haksızlık yapmasından mı korkuyorlar?”. Hayf (el-hayf): Hükümde tarafgirlik / zulümdür. Nitekim davasında zulmettiğinde 'hâfe fî kadıyyetihî' yani verdiği hükümde haksızlık yaptı denir. Sonra inkârî istifham ile başladığı bu hususları bir kenara bırakıp (idrâb yaparak) şöyle buyurdu: { بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Hayır, asıl zalimler kendileridir!” yani bu yüz çevirme zikredilen şeylerden biri sebebiyle değildir; bilakis onların zulüm ve inatlarından ötürüdür. Zira yüz çevirme zikredilen şeylerden biri sebebiyle olsaydı, hak kendi lehlerine olduğunda boyun eğerek ona gelmezlerdi. Bu ayette; Allah'ın hükmünü bilen ve hükmünde adil olan kadıya icabet etmenin vacip olduğuna delil vardır. Çünkü âlimler peygamberlerin vârisleridir; İslâm'ın Allah'ın hükmünü bilen, Kitap ve Sünnet'i tanıyan, kaza ve hükümde adil olan hâkimlerinin hükmü, Allah'ın hükmüyle,

وَحُكْمِ رَسُولِهِ، فَالدَّاعِي إِلَى التَّحَاكُمِ إِلَيْهِمْ قَدْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ، أَيْ: إِلَى حُكْمِهِمَا. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادٍ:

ve Resulü'nün hükmüyle hükümdür. Dolayısıyla onlara muhakeme olmaya çağıran kimse, Allah'a ve Resulü'ne yani ikisinin hükmüne çağırmış olur. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir:

وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مَنْ دُعِيَ إِلَى مَجْلِسِ الْحَاكِمِ أَنْ يُجِيبَ، مَا لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ الْحَاكِمَ فَاسِقٌ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ إِجَابَةِ الدَّاعِي إِلَى الْحَاكِمِ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ ذَمَّ مَنْ دُعِيَ إِلَى رَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بينه وبين خصمه فلم يجب بِأَقْبَحِ الذَّمِّ، فَقَالَ: أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ الْآيَةَ. انْتَهَى، فَإِنْ كَانَ الْقَاضِي مُقَصِّرًا، لَا يَعْلَمُ بِأَحْكَامِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَلَا يَعْقِلُ حُجَجَ اللَّهِ، وَمَعَانِيَ كَلَامِهِ، وَكَلَامِ رَسُولِهِ، بَلْ كَانَ جَاهِلًا جَهْلًا بَسِيطًا، وَهُوَ مَنْ لَا عِلْمَ لَهُ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، أَوْ جَهْلًا مُرَكَّبًا، وَهُوَ مَنْ لَا عِلْمَ عِنْدِهِ بِمَا ذَكَرْنَا، وَلَكِنَّهُ قَدْ عَرَفَ بَعْضَ اجْتِهَادَاتِ الْمُجْتَهِدِينَ، وَاطَّلَعَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ عِلْمِ الرَّأْيِ، فَهَذَا فِي الْحَقِيقَةِ جَاهِلٌ، وَإِنِ اعْتَقَدَ أَنَّهُ يَعْلَمُ بِشَيْءٍ مِنَ الْعِلْمِ، فَاعْتِقَادُهُ بَاطِلٌ فَمَنْ كَانَ مِنَ الْقُضَاةِ هَكَذَا، فَلَا تَجِبُ الْإِجَابَةُ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ مِمَّنْ يَعْلَمُ بِحُكْمِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ حَتَّى يَحْكُمَ بِهِ بَيْنَ الْمُتَخَاصِمِينَ إِلَيْهِ، بَلْ هُوَ مِنْ قُضَاةِ الطَّاغُوتِ، وَحُكَّامِ الْبَاطِلِ، فَإِنَّ مَا عَرَفَهُ مِنْ عِلْمِ الرَّأْيِ إِنَّمَا رُخِّصَ فِي الْعَمَلِ بِهِ لِلْمُجْتَهِدِ الَّذِي هُوَ مَنْسُوبٌ إِلَيْهِ، عِنْدَ عَدَمِ الدَّلِيلِ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَلَمْ يُرَخَّصْ فِيهِ لِغَيْرِهِ مِمَّنْ يَأْتِي بَعْدَهُ. وَإِذَا تَقَرَّرَ لَدَيْكَ هَذَا وَفَهِمْتَهُ حَقَّ فَهْمِهِ عَلِمْتَ أَنَّ التَّقْلِيدَ وَالِانْتِسَابَ إِلَى عَالِمٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ دُونَ غَيْرِهِ وَالتَّقَيُّدُ بِجَمِيعِ مَا جَاءَ بِهِ مِنْ رِوَايَةِ وَرَأْيِ وَإِهْمَالِ مَا عَدَاهُ مِنْ أَعْظَمِ مَا حَدَثَ فِي هَذِهِ الْمِلَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ مِنَ الْبِدَعِ الْمُضِلَّةِ، وَالْفَوَاقِرِ الْمُوحِشَةِ، فَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ. وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا فِي مُؤَلَّفِنَا الَّذِي سَمَّيْنَاهُ [الْقَوْلِ الْمُفِيدِ فِي حُكْمِ التَّقْلِيدِ] وَفِي مُؤَلِّفِنَا الَّذِي سَمَّيْنَاهُ [أَدَبَ الطَّلَبِ وَمُنْتَهَى الْأَرَبِ] فَمَنْ أَرَادَ أَنْ يَقِفَ عَلَى حَقِيقَةِ هَذِهِ الْبِدْعَةِ الَّتِي طَبَّقَتِ الْأَقْطَارَ الْإِسْلَامِيَّةَ فَلْيَرْجِعْ إِلَيْهِمَا. ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَهْلُ النِّفَاقِ، أَتْبَعَ بِمَا يَجِبُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَفْعَلُوهُ إِذَا دُعُوا إِلَى حُكْمِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَقَالَ: إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا قَرَأَ الْجُمْهُورُ: بِنَصْبِ (قَوْلَ) عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كَانَ وَاسْمُهَا أَنْ يَقُولُوا. وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَالْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ بِرَفْعِ «قَوْلُ» عَلَى أَنَّهُ الِاسْمُ، وَأَنَّ الْمَصْدَرِيَّةَ وَمَا فِي حَيِّزِهَا الْخَبَرُ، وَقَدْ رَجَّحْتُ الْقِرَاءَةُ الْأُولَى بِمَا تَقَرَّرَ عِنْدَ النُّحَاةِ مِنْ أَنَّهُ إِذَا اجْتَمَعَ مَعْرِفَتَانِ، وَكَانَتْ إِحْدَاهُمَا أَعْرَفَ، جُعِلَتِ الَّتِي هِيَ أَعْرَفُ اسْمًا. وَأَمَّا سِيبَوَيْهِ فَقَدْ خَيَّرَ بَيْنَ كُلِّ مَعْرِفَتَيْنِ وَلَمْ يُفَرِّقْ هَذِهِ التَّفْرِقَةَ، وَقَدْ قَدَّمَنَا الْكَلَامَ عَلَى الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِلْحُكْمِ بَيْنَ الْمُتَخَاصِمَيْنِ، وَذَكَرْنَا مَنْ تَجِبُ الْإِجَابَةُ إِلَيْهِ مِنَ الْقُضَاةِ، وَمَنْ لَا تَجِبُ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا أَيْ: أَنْ يَقُولُوا هَذَا الْقَوْلَ لَا قَوْلًا آخَرَ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ عَلَى طَرِيقَةِ الْخَبَرِ فَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ ذَلِكَ، بَلِ الْمُرَادُ بِهِ تَعْلِيمُ الْأَدَبِ الشَّرْعِيِّ عِنْدَ هَذِهِ الدَّعْوَةِ مِنْ أَحَدِ الْمُتَخَاصِمَيْنِ لِلْآخَرِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَكُونُوا هَكَذَا بِحَيْثُ إِذَا سَمِعُوا الدُّعَاءَ الْمَذْكُورَ قَابَلُوهُ بِالطَّاعَةِ وَالْإِذْعَانِ. قَالَ مُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُ: يَقُولُونَ سَمِعْنَا قَوْلَ النبي ﷺ وَأَطَعْنَا أَمْرَهُ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فِيمَا يَكْرَهُونَهُ وَيَضُرُّهُمْ، ثُمَّ أَثْنَى سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: وَأُولئِكَ أَيِ: الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ أَيِ: الْفَائِزُونَ بِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، ثُمَّ أَرْدَفَ الثَّنَاءَ عَلَيْهِمْ بِثَنَاءٍ آخَرَ، فَقَالَ: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ حُسْنِ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَتَرْغِيبِ مَنْ عَدَاهُمْ إِلَى الدُّخُولِ فِي عِدَادِهِمْ وَالْمُتَابَعَةِ لَهُمْ فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْخَشْيَةِ مِنَ اللَّهِ ﷿ وَالتَّقْوَى

'Hâkimin fâsık olduğu bilinmediği müddetçe, hâkimin meclisine çağrılan herkesin icabet etmesi vaciptir.' Kurtubî şöyle demiştir: 'Bu ayette hâkime çağıran kimseye icabet etmenin vacip olduğuna delil vardır; çünkü Allah Sübhânehu, kendisiyle hasmı arasında hükmetmesi için Resulü'ne çağrılıp da icabet etmeyen kimseyi en çirkin bir yergiyle kınamış ve: { أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } ayetini buyurmuştur.' [Kurtubî'nin sözü] bitti. Şayet kadı kusurlu olup Kitap ve Sünnet'in hükümlerini bilmiyorsa, Allah'ın delillerini ve O'nun kelamının ve Resulü'nün kelamının manalarını kavramıyorsa; aksine bunlardan hiçbir şeye dair bilgisi olmayan basit bir cahil veya zikrettiğimiz konularda bilgisi olmayıp müçtehitlerin bazı ictihadlarını bilen ve re'y ilminden bir şeylere vakıf olan mürekkep bir cahil ise, bu kimse her ne kadar bir ilim bildiğini zannetse de hakikatte cahildir ve bu zannı batıldır. Kadılardan kim bu şekilde olursa ona icabet etmek vacip değildir; zira o, huzurunda çekişenler arasında hükmetmek için Allah'ın ve Resulü'nün hükmünü bilen kimselerden değildir; bilakis o tâğut kadılarından ve bâtıl hâkimlerindendir. Çünkü onun re'y ilminden bildiği şeylere göre amel etmeye, Kitap ve Sünnet'ten delil bulunmadığı zaman sadece kendisine nispet edildiği o müçtehide ruhsat verilmiştir; ondan sonra gelen başkalarına ruhsat verilmemiştir. Bu husus sende yerleşip onu hakkıyla anladığında; taklidin, diğerlerini bırakıp âlimlerden tek bir âlime intisap etmenin, onun rivayet ve re'y olarak getirdiği her şeye bağlanıp diğerlerini terk etmenin, bu İslâm ümmetinde ortaya çıkan en büyük saptırıcı bidatlerden ve korkunç felaketlerden olduğunu anlarsın. 'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz.' Biz bunu [el-Kavlü'l-müfîd fî hükmi't-taklîd] adını verdiğimiz eserimizde ve [Edebü't-taleb ve müntehe'l-ereb] adını verdiğimiz eserimizde açıkladık. İslâm beldelerini kaplayan bu bidatin hakikatine vâkıf olmak isteyen kimse bu iki esere başvursun. Sonra nifak ehlinin durumunu zikredince, Allah'ın ve Resulü'nün hükmüne çağrıldıklarında müminlerin yapması gereken şeyi bunun peşinden getirerek şöyle buyurdu: { إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman müminlerin sözü ancak: 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir”. Cumhur, { قَوْلَ } lafzını 'kâne'nin haberi, { أَنْ يَقُولُوا } ifadesini de ismi olarak nasb ile okumuştur. Ali, Hasan ve İbn Ebî İshâk ise 'kavlü' lafzını merfû olarak isim, mastariyye olan 'en' ve sılasını ise haber kabul ederek okumuşlardır. Nahivciler nezdinde yerleşen; iki marife bir araya geldiğinde ve biri diğerinden daha marife olduğunda, daha marife olanın isim yapılacağı kuralından dolayı birinci kıraat tercih edilmiştir. Sîbeveyhi'ye gelince; o iki marife arasında muhayyerlik tanımış ve bu ayrımı yapmamıştır. Çekişen iki taraf arasında hüküm verilmesi için Allah'a ve Resulü'ne davet konusundaki açıklamayı daha önce yapmış, kadılardan kime icabetin vacip olduğunu ve kime vacip olmadığını zikretmiştik. { أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } yani başka bir söz değil, sadece bu sözü söylemeleridir. Bu ifade haber üslubunda olsa da maksat haber vermek değil, çekişen taraflardan birinin diğerine yaptığı bu davet esnasında meşru edebi öğretmektir. Manası şudur: Müminlerin, zikredilen bu daveti duyduklarında onu itaat ve boyun eğmeyle karşılayacak şekilde böyle olmaları gerekir. Mukâtil ve başkaları şöyle demiştir: Hoşlanmadıkları ve kendilerine zarar verecek bir hususta bile olsa 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünü işittik ve emrine itaat ettik' derler. Sonra Sübhânehu: { وَأُولئِكَ } “işte onlar” yani bu sözü söyleyen o müminler, { هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” yani dünya ve ahiret hayrını kazananlardır buyurarak onları övmüştür. Sonra onlara yönelik bu övgünün peşinden başka bir övgü daha ekleyerek şöyle buyurdu: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “Kim Allah'a ve Peygamberi'ne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'ndan sakınırsa, işte asıl kazananlar bunlardır”. Bu cümle, müminlerin güzel durumuna dair kendisinden önceki ifadeleri tekit etmekte ve onların dışındakileri de onların arasına girmeye, Allah'a ve Resulü'ne itaatte, Allah azze ve celle'den korkmada ve O'na karşı takvalı olmakta

لَهُ. قَرَأَ حَفْصٌ وَيَتَّقْهِ بِإِسْكَانِ الْقَافِ عَلَى نِيَّةِ الْجَزْمِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، لِأَنَّ جَزْمَ هَذَا الْفِعْلِ بِحَذْفِ آخِرِهِ، وَأَسْكَنَ الْهَاءَ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ وَاخْتَلَسَ الْكَسْرَةَ يَعْقُوبُ وَقَالُونُ عَنْ نَافِعٍ وَالْمُثَنَّى عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَحَفْصٍ وَأَشْبَعَ كَسْرَةَ الْهَاءِ الْبَاقُونَ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَقِرَاءَةُ حَفْصٍ هِيَ عَلَى لُغَةِ مَنْ قَالَ: لَمْ أَرْ زَيْدًا، وَلَمْ أَشْتَرْ طَعَامًا يُسْقِطُونَ الْيَاءَ لِلْجَزْمِ ثُمَّ يُسَكِّنُونَ الْحَرْفَ الَّذِي قَبْلَهَا وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

onlara uymaya teşvik etmektedir. Hafs, cezim niyetine binaen kaf harfinin sükûnu ile { وَيَتَّقْهِ } okumuştur. Diğerleri ise kesre ile okumuştur; çünkü bu fiilin cezmi son harfinin hazfedilmesiyledir. Ebû Amr ve Ebû Bekir he harfini sâkin kılmış; Ya'kûb, Nâfi'den rivayetle Kâlûn ve Ebû Amr ile Hafs'tan rivayetle el-Müsennâ kesreyi ihtilas ile (kısaltarak) okumuş; diğerleri ise he harfinin kesresini işbâ ile (uzatarak) okumuşlardır. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Hafs'ın kıraati; cezim için ye harfini düşürüp sonra ondan önceki harfi sâkin kılan ve 'Zeyd'i görmedim' anlamında 'Lem er' Zeyden' ve 'Yiyecek satın almadım' anlamında 'Lem eşter' taâmen' diyen kimselerin lügati üzeredir.' Şairin şu sözü bundandır:

قَالَتْ سُلَيْمَى اشْتَرْ لَنَا دَقِيقًا وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Süleymâ: 'Bizim için un satın al' dedi. Diğer şairin şu sözü de [öyledir]:

عَجِبْتُ لِمَوْلُودٍ وَلَيْسَ لَهُ أَبٌ ... وَذِي وَلَدٍ لَمْ يَلْدَهُ أَبَوَانِ

Babası olmayan bir doğmuşa ve iki ebeveynin doğurmadığı bir çocuk sahibine şaştım.

وَأَصْلُهُ يَلِدْ بِكَسْرِ اللَّامِ، وَسُكُونِ الدَّالِ لِلْجَزْمِ، فَلَمَّا سَكَّنَ اللَّامَ الْتَقَى سَاكِنَانِ، فَلَوْ حَرَّكَ الْأَوَّلُ لَرَجَعَ إِلَى مَا وَقَعَ الْفِرَارُ مِنْهُ، فَحَرَّكَ ثَانِيهِمَا وَهُوَ الدَّالُّ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ حَرَّكَ الْأَوَّلَ عَلَى أَصْلِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَبَقِيَ السُّكُونُ عَلَى الدَّالِ لِبَيَانِ مَا عَلَيْهِ أَهْلُ هَذِهِ اللُّغَةِ وَلَا يَضُرُّ الرُّجُوعُ إِلَى مَا وَقَعَ الْفِرَارُ مِنْهُ، فَهَذِهِ الْحَرَكَةُ غَيْرُ تِلْكَ الْحَرَكَةِ وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ إِلَى الْمَوْصُوفِينَ بِمَا ذَكَرَ مِنَ الطَّاعَةِ وَالْخَشْيَةِ وَالتَّقْوَى، أَيْ: هُمُ الْفَائِزُونَ بِالنَّعِيمِ الدُّنْيَوِيِّ، وَالْأُخْرَوِيِّ، لَا مَنْ عَدَاهُمْ. ثُمَّ حَكَى سُبْحَانَهُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ أَنَّهُمْ لَمَّا كَرِهُوا حُكْمَهُ، أَقْسَمُوا بِأَنَّهُ لَوْ أَمَرَهُمْ بِالْخُرُوجِ إِلَى الْغَزْوِ لَخَرَجُوا فَقَالَ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَ

Bunun aslı lâmın kesresi ve cezim sebebiyle dâlın sükûnuyla 'yelid' şeklindedir. Lâmı sâkin kılınca iki sâkin harf yan yana geldi; birinciyi harekeli yapsaydı kaçınılan duruma geri dönülmüş olacaktı, bu yüzden ikincisi olan dâl harfini harekeli kıldı. İki sâkinin yan yana gelmesi kuralı gereğince birinciyi harekeli yaptığı, bu lügat ehlinin benimsediği durumu açıklamak için dâl üzerindeki sükûnun korunduğu ve kaçınılan şeye dönmenin bir sakıncası olmadığı da söylenebilir; zira bu hareke o harekenin aynısı değildir. { فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “işte asıl kazananlar bunlardır” buyruğundaki işaret, itaat, korku ve takva gibi zikredilen sıfatlarla nitelenen kimseleredir; yani başkaları değil, dünya ve ahiret nimetine kavuşacak olanlar ancak onlardır. Sonra Sübhânehu münafıkların, Peygamber'in hükmünden hoşlanmadıkları zaman, eğer kendilerine savaşa çıkmayı emretseydi mutlaka çıkacaklarına dair yemin ettiklerini haber vererek şöyle buyurdu: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ } “Eğer kendilerine emredersen mutlaka [sefere] çıkacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler”.

أَيْ: لئن أمرتهم بالخروج إلى الجهاد ليخرجن، وجهد أَيْمَانِهِمْ مُنْتَصِبٌ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِلْفِعْلِ الْمَحْذُوفِ النَّاصِبِ لَهُ، أَيْ: أَقْسَمُوا بِاللَّهِ يَجْهَدُونَ أَيْمَانَهُمْ جَهْدًا. وَمَعْنَى جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ: طَاقَةُ مَا قَدَرُوا أَنْ يَحْلِفُوا، مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ جَهَدَ نَفْسَهُ: إِذَا بَلَغَ طَاقَتَهَا وَأَقْصَى وُسْعِهَا. وَقِيلَ: هُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ وَالتَّقْدِيرُ: مُجْتَهِدِينَ فِي أَيْمَانِهِمْ، كَقَوْلِهِمُ: افْعَلْ ذَلِكَ جَهْدَكَ، وَطَاقَتَكَ، وَقَدْ خَلَطَ الزَّمَخْشَرِيُّ الْوَجْهَيْنِ فَجَعَلَهُمَا وَاحِدًا. وَجَوَابُ الْقَسَمِ قَوْلُهُ: لَيَخْرُجُنَ

Yani cihada çıkmalarını emredersen mutlaka çıkacaklardır. { جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } ifadesi, kendisini nasbeden mahzuf fiili tekit eden bir mastar olarak mansubdur; yani: 'Allah'a var güçleriyle yemin ettiler' (aksemû billâhi yechedûne eymânehüm cehden) demektir. { جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } ifadesinin manası: Edebilecekleri en kuvvetli yemindir; nitekim takatini ve gücünün son sınırını harcadığında söylenen 'cehede nefsehû' ifadesinden alınmıştır. Hâl olarak mansub olduğu ve takdirin: 'Yeminlerinde var güçlerini ortaya koyarak' (müchtehidîne fî eymânihim) şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim 'Bunu var gücünle ve takatinle yap' (İf'al zâlike cehdeke ve tâkateke) denilir. Zemahşerî bu iki vechi birbirine karıştırıp tek bir vecih yapmıştır. Kasemin cevabı ise { لَيَخْرُجُنَّ } “mutlaka çıkacaklar” buyruğudur.

وَلَمَّا كَانَتْ مَقَالَتُهُمْ هَذِهِ كَاذِبَةً، وَأَيْمَانُهُمْ فَاجِرَةً رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: قُلْ لَا تُقْسِمُوا

Onların bu sözleri yalan, yeminleri de günahkârca olunca Allah onlara reddiyede bulunup şöyle buyurdu: { قُلْ لَا تُقْسِمُوا } “De ki: 'Yemin etmeyin!'”.

أَيْ: رُدَّ عَلَيْهِمْ زَاجِرًا لَهُمْ، وَقُلْ لَهُمْ لَا تُقْسِمُوا، أَيْ: لَا تَحْلِفُوا عَلَى مَا تَزْعُمُونَهُ مِنَ الطَّاعَةِ وَالْخُرُوجِ إِلَى الْجِهَادِ إِنْ أَمُرْتُمْ بِهِ، وَهَاهُنَا تَمَّ الْكَلَامُ. ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

Yani onları azarlayarak reddet ve onlara: Yemin etmeyin; yani emredildiğiniz takdirde itaat edeceğinize ve cihada çıkacağınıza dair iddia ettiğiniz şey üzerine yemin etmeyin de! Burada söz tamamlanmıştır. Sonra yeniden başlayarak şöyle buyurmuştur: { طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ } “[Sizden beklenen] bilinen bir itaattir”.

وَارْتِفَاعُ طَاعَةٌ عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: طَاعَتُهُمْ طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ بِأَنَّهَا طَاعَةٌ نِفَاقِيَّةٌ لَمْ تَكُنْ عن اعتقاد، ويجوز أن تكون طاعة مُبْتَدَأً، لِأَنَّهَا قَدْ خُصِّصَتْ بِالصِّفَةِ، وَيَكُونُ الْخَبَرُ مُقَدَّرًا، أَيْ: طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ أَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَيْمَانِكُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَرْتَفِعَ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: لِتَكُنْ مِنْكُمْ طَاعَةٌ أَوْ لِتُوجَدْ، وَفِي هَذَا ضَعْفٌ لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا يُحْذَفُ إِلَّا إِذَا تقدّم ما يشعر له. وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ، وَالتِّرْمِذِيُّ، طَاعَةً بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَصْدَرِ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: أَطِيعُوا طَاعَةً إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ

{ طاعَةٌ } kelimesinin merfû oluşu mahzuf bir mübtedanın haberi olmasındandır; yani: 'Onların itaati, inançtan kaynaklanmayan münafıkça bir itaat olduğu bilinen bir itaattir.' { طَاعَةٌ } kelimesinin sıfatla tahsis edildiği için mübteda olması da caizdir; bu durumda haber takdirî olur; yani: 'Bilinen [samimi] bir itaat sizin için yeminlerinizden daha evlâdır.' Mahzuf bir fiille merfû olması da caizdir; yani: 'Sizden bir itaat olsun veya bulunsun.' Ancak bunda zayıflık vardır; zira fiil ancak ona işaret eden bir şey önceden geçtiğinde hazfedilir. Zeyd b. Ali ve Tirmizî, mahzuf bir fiilin mastarı olarak nasb ile 'tâaten' okumuşlardır; yani: 'Bir itaatle itaat ediniz.' { إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”.

مِنَ الْأَعْمَالِ وَمَا تُضْمِرُونَهُ مِنَ الْمُخَالَفَةِ لِمَا تَنْطِقُ بِهِ أَلْسِنَتُكُمْ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ كَوْنِ طَاعَتِهِمْ طَاعَةَ نِفَاقٍ. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَقَالَ:

Yaptığınız amellerden ve dillerinizin söylediğine aykırı olarak içinizde gizlediğiniz şeylerden haberdardır. Bu cümle, onların itaatlerinin nifak itaati olduğuna dair kendisinden önceki cümlenin gerekçesidir (ta'lilidir). Sonra Allah Sübhânehu Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onlara Allah'a ve Resulü'ne itaat etmelerini emretmesini buyurarak şöyle buyurdu:

قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ طَاعَةً ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً، بِخُلُوصِ اعْتِقَادٍ، وَصِحَّةِ نِيَّةٍ، وَهَذَا التَّكْرِيرُ مِنْهُ تَعَالَى لِتَأْكِيدِ وُجُوبِ الطَّاعَةِ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: قُلْ لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

{ قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “De ki: 'Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin!'”; ihlaslı bir inanç ve sahih bir niyetle, zahiren ve bâtınen itaat edin. Teâlâ'nın bu tekrarı, onlara itaatin vacip olduğunu tekit etmek içindir; çünkü O'nun { قُلْ لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ } buyruğu,

فِي حُكْمِ الْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ، وَقِيلَ:

itaati emretme hükmündedir. Bir görüşe göre:

إِنَّهُمَا مُخْتَلِفَانِ، فَالْأَوَّلُ: نَهْيٌ بِطْرِيقِ الرَّدِّ وَالتَّوْبِيخِ، وَالثَّانِي: أَمْرٌ بِطَرِيقِ التَّكْلِيفِ لَهُمْ، وَالْإِيجَابِ عَلَيْهِمْ فَإِنْ تَوَلَّوْا خِطَابٌ لِلْمَأْمُورِينَ، وَأَصْلُهُ فَإِنْ تَتَوَلَّوْا فَحَذَفَ إِحْدَى التَّاءَيْنِ تَخْفِيفًا، وَفِيهِ رُجُوعٌ مِنَ الْخِطَابِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْخِطَابِ لَهُمْ لِتَأْكِيدِ الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ، وَالْمُبَالَغَةِ فِي الْعِنَايَةِ بِهِدَايَتِهِمْ إِلَى الطَّاعَةِ وَالِانْقِيَادِ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ قَوْلُهُ: فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ أَيْ: فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى النبي ﷺ مَا حُمِّلَ مِمَّا أُمِرَ بِهِ مِنَ التَّبْلِيغِ وَقَدْ فَعَلَ، وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ، أَيْ: مَا أُمِرْتُمْ بِهِ مِنَ الطَّاعَةِ، وَهُوَ وَعِيدٌ لَهُمْ، كَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَقَدْ صِرْتُمْ حَامِلِينَ لِلْحِمْلِ الثَّقِيلِ وَإِنْ تُطِيعُوهُ فِيمَا أَمَرَكُمْ بِهِ وَنَهَاكُمْ عَنْهُ تَهْتَدُوا إِلَى الْحَقِّ وَتَرْشُدُوا إِلَى الْخَيْرِ وَتَفُوزُوا بِالْأَجْرِ، وَجُمْلَةُ وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَاللَّامُ: إِمَّا لِلْعَهْدِ، فَيُرَادُ بِالرَّسُولِ نَبِيُّنَا ﷺ، وَإِمَّا لِلْجِنْسِ، فَيُرَادُ كُلُّ رَسُولٍ، وَالْبَلَاغُ الْمُبِينُ: التَّبْلِيغُ الْوَاضِحُ، أَوِ الْمُوَضَّحُ قِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا مَاضِيًا وَتَكُونُ الْوَاوُ لِضَمِيرِ الْغَائِبِينَ، وَتَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ الشَّرْطِيَّةُ مِمَّا أُمِرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ يقول لَهُمْ، وَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ الْتِفَاتٌ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ، وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ. وَيُؤَيِّدُهُ الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَفِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَيُؤَيِّدُهُ أَيْضًا قِرَاءَةُ الْبَزِّيِّ فَإِنْ تَوَلَّوْا بِتَشْدِيدِ التَّاءِ، وَإِنْ كَانَتْ ضَعِيفَةً لِمَا فِيهَا مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ سَاكِنِينَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ أَنَّ طَاعَتَهُمْ لِرَسُولِ الله ﷺ سَبَبٌ لِهِدَايَتِهِمْ، وَهَذَا وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ، وَعَمِلَ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَاتِ بِالِاسْتِخْلَافِ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ، وَهُوَ وَعْدٌ يَعُمُّ جَمِيعَ الْأُمَّةِ. وَقِيلَ: هُوَ خَاصٌّ بِالصَّحَابَةِ، وَلَا وَجْهَ لِذَلِكَ، فَإِنَّ الْإِيمَانَ وَعَمَلَ الصَّالِحَاتِ لَا يختص بهم، بل يمكن وُقُوعُ ذَلِكَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَمَنْ عَمِلَ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَاللَّامُ فِي لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ جَوَابٌ لِقَسَمٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ جَوَابٌ لِلْوَعْدِ بِتَنْزِيلِهِ مَنْزِلَةَ الْقَسَمِ، لِأَنَّهُ نَاجِزٌ لَا مَحَالَةَ، وَمَعْنَى لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ: لَيَجْعَلَنَّهُمْ فِيهَا خُلَفَاءَ يَتَصَرَّفُونَ فِيهَا تَصَرُّفَ الْمُلُوكِ فِي مَمْلُوكَاتِهِمْ، وَقَدْ أَبْعَدَ مَنْ قَالَ إِنَّهَا مُخْتَصَّةٌ بِالْخُلَفَاءِ الْأَرْبَعَةِ، أَوْ بِالْمُهَاجِرِينَ، أَوْ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَرْضِ أَرْضُ مَكَّةَ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ

İkisi birbirinden farklıdır; birincisi reddetme ve azarlama yoluyla bir nehiy, ikincisi ise onlara mükellef kılma ve vacip kılma yoluyla bir emirdir. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirseniz” emredilen kimselere hitaptır; aslı 'fe-in tetevvellev' olup t harflerinden biri hafifletmek için hazfedilmiştir. Bunda, emri tekit etmek ve onları itaate ve boyun eğmeye yöneltme hususundaki titizliği mübalağalı kılmak amacıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan hitaptan onlara hitaba dönme (iltifat) vardır. Şartın cevabı: { فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ } “onun görevi sadece kendisine yükletilen, sizin göreviniz de size yükletilendir” buyruğudur; yani: Bilin ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerine düşen ancak kendisine tebliğden emredilen şeydir ve o bunu yapmıştır; sizin üzerinize düşen ise size emredilen itaattir. Bu onlar için bir tehdittir; sanki onlara: 'Eğer yüz çevirirseniz ağır bir yükü yüklenmiş olursunuz' demiştir. { وَإِنْ تُطِيعُوهُ } “Eğer ona itaat ederseniz” size emrettiği ve yasakladığı şeylerde [ona uyarsanız], { تَهْتَدُوا } “doğru yolu bulursunuz” hakka ulaşır, hayra erer ve mükâfata kavuşursunuz. { وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Peygamber'e düşen ise apaçık bir tebliğden başkası değildir” cümlesi öncesini pekiştirmektedir. Buradaki lâm ya ahd içindir ve Resul ile Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir; ya da cins içindir ve her peygamber kastedilmiştir. Apaçık tebliğ (el-belâğu'l-mübîn): Açık veya açıklayıcı olan tebliğdir. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } ifadesinin mâzi fiil, vâv harfinin de gâib zamiri olmasının; bu şart cümlesinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara söylemesi emredilen sözlerden olmasının ve sözde muhataptan gâibe iltifat bulunmasının caiz olduğu söylenmiştir; ancak birinci görüş daha tercihe şayandır. { وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ } buyruğundaki ve { وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا } buyruğundaki muhatap kipi de bunu desteklemektedir. Bezzî'nin iki sâkini cemettiği için zayıf kabul edilse de t harfini şeddeli olarak 'fe-in tevvellev' okuyuşu da bunu teyit eder. { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Allah, sizden iman edip salih ameller işleyenlere... vaat etmiştir”. Bu cümle, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaatlerinin hidayetlerine vesile olduğuna dair öncesini pekiştirmektedir. Bu, Allah Sübhânehu'nun Allah'a iman edip salih ameller işleyen kimselere, { كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekileri halife kıldığı gibi” önceki ümmetleri halife kıldığı gibi onları da yeryüzünde halife kılacağına dair bir vaadidir ve bütün ümmeti kapsayan bir vaattir. Bunun sahabelere özel olduğu da söylenmiştir; fakat bunun bir tutar yanı yoktur, zira iman ve salih amel onlara mahsus değildir; bilakis bu ümmetin fertlerinden her biri için bunun gerçekleşmesi mümkündür. Kim Allah'ın Kitabı ve Resulü'nün Sünneti ile amel ederse Allah'a ve Resulü'ne itaat etmiş olur. { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “onları da yeryüzünde mutlaka halife kılacağını” ifadesindeki lâm mahzuf bir yeminin cevabıdır veya kesinlikle gerçekleşeceği için vaadin yemin makamına geçirilmesiyle vaadin cevabıdır. { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } ifadesinin manası: Onları orada, hükümdarların mülklerinde tasarruf ettikleri gibi tasarruf eden halifeler kılacaktır demektir. Bunun Dört Halife'ye veya Muhacirlere özel olduğunu yahut yeryüzünden maksadın Mekke toprağı olduğunu söyleyen kimse uzak bir ihtimale sapmıştır. Sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine itibar edileceğini bilmiş bulunmaktasın. { كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } buyruğunun zahirine göre:

كُلُّ مَنِ اسْتَخْلَفَهُ اللَّهُ فِي أَرْضِهِ فَلَا يُخَصُّ ذَلِكَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا أُمَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ دُونَ غَيْرِهَا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ كَمَا اسْتَخْلَفَ بِفَتْحِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ.

Allah'ın yeryüzünde halife kıldığı herkestir; dolayısıyla bu, başkaları hariç tutularak İsrâiloğulları'na veya ümmetlerden herhangi bir ümmete tahsis edilemez. Cumhur, fâil için bina edilmiş olarak (etken) üstteki te harfinin fethasıyla { كَمَا اسْتَخْلَفَ } okumuştur.

وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلُ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّهَا عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَمَحَلُّ الْكَافِ النَّصْبُ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: اسْتِخْلَافًا كَمَا اسْتَخْلَفَ، وَجُمْلَةُ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ دَاخِلَةٌ تَحْتَ حُكْمِهِ كَائِنَةٌ مِنْ جُمْلَةِ الْجَوَابِ، وَالْمُرَادُ بِالتَّمْكِينِ هُنَا: التَّثْبِيتُ وَالتَّقْرِيرُ، أَيْ: يَجْعَلُهُ اللَّهُ ثابتا مقرّرا يوسع لَهُمْ فِي الْبِلَادِ، وَيُظْهِرُ دِينَهُمْ عَلَى جَمِيعِ الْأَدْيَانِ، وَالْمُرَادُ بِالدِّينِ هُنَا: الْإِسْلَامُ، كَمَا فِي قوله: وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً ذَكَرَ ﷾ الِاسْتِخْلَافَ لَهُمْ أَوَّلًا، وَهُوَ جَعْلُهُمْ مُلُوكًا وَذَكَرَ التَّمْكِينَ ثَانِيًا، فَأَفَادَ ذَلِكَ أَنَّ هَذَا الْمُلْكَ لَيْسَ عَلَى وَجْهِ الْعُرُوضِ والطروّ، بل على وجه الاستقرار والثبات،

Îsâ b. Ömer, Âsım'dan [rivayetle] Ebû Bekir ve Mufaddal mef'ûl için bina edilmiş olarak (edilgen) onun [te harfinin] dammesiyle okumuşlardır. Kâf harfinin mahalli ise masdarlık üzerine nasbtır; yani "istihlâfen kemâ ustuhlife / halife kılındığı gibi bir halife kılmakla" takdirindedir. { وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ } “ve kendileri için razı olduğu dinlerini onlar adına mutlaka pekiştirip yerleştireceğini” cümlesi, { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } cümlesine matuftur; onun hükmü altına girmekte olup [yemin] cevabının bir parçasıdır. Burada temkinden kasıt; sabitlemek ve yerleştirmektir. Yani Allah onu sabit ve yerleşik kılacak, onlar için beldeleri genişletecek ve dinlerini bütün dinlere üstün kılacaktır. Burada dinden kasıt İslâm'dır; nitekim O'nun: { وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } “ve sizin için din olarak İslâm'dan razı oldum” kavlinde de böyledir. [Allah] celle celâlühû ilk olarak onlar için halife kılmayı zikretmiştir ki bu onları hükümdarlar yapmasıdır; ikinci olarak da temkini (pekiştirip yerleştirmeyi) zikretmiştir. Bu da söz konusu hükümranlığın geçici ve ârızî bir sûrette olmayıp bilakis sebat ve istikrar üzere olduğunu ifade etmiştir;

بِحَيْثُ يَكُونُ الْمُلْكُ لَهُمْ وَلِعَقِبِهِمْ مِنْ بَعْدِهِمْ، وَجُمْلَةُ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً مَعْطُوفَةٌ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا. قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَيَعْقُوبُ وَأَبُو بَكْرٍ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ بِالتَّخْفِيفِ مِنْ أَبْدَلَ، وَهِيَ قِرَاءَةٌ الْحَسَنِ، وَاخْتَارَهَا أَبُو حَاتِمٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ مَنْ بَدَّلَ، وَاخْتَارَهَا أَبُو عُبَيْدٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَزِيَادَةُ الْبِنَاءِ تَدُلُّ عَلَى زِيَادَةِ الْمَعْنَى، فَقِرَاءَةُ التَّشْدِيدِ أَرْجَحُ مِنْ قِرَاءَةِ التَّخْفِيفِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَزَعَمَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى ثَعْلَبٌ أَنَّ بَيْنَ التَّخْفِيفِ وَالتَّثْقِيلِ فَرْقًا، وَأَنَّهُ يُقَالُ بَدَّلْتُهُ، أَيْ: غَيَّرْتَهُ، وَأَبْدَلْتُهُ: أَزَلْتُهُ وَجَعَلْتُ غَيْرَهُ. قَالَ النَّحَّاسُ، وَهَذَا الْقَوْلُ صَحِيحٌ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَجْعَلُ لَهُمْ مَكَانَ مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْخَوْفِ مِنَ الْأَعْدَاءِ أَمْنًا، وَيُذْهِبُ عَنْهُمْ أَسْبَابَ الْخَوْفِ الَّذِي كَانُوا فِيهِ بِحَيْثُ لَا يَخْشَوْنَ إِلَّا اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَلَا يَرْجُونَ غَيْرَهُ. وَقَدْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ وَبَعْدَهَا بقليل في خوف شديد من المشركين، ولا يَخْرُجُونَ إِلَّا فِي السِّلَاحِ، وَلَا يُمْسُونَ وَيُصْبِحُونَ إلى عَلَى تَرَقُّبٍ لِنُزُولِ الْمَضَرَّةِ بِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ، ثُمَّ صَارُوا فِي غَايَةِ الْأَمْنِ وَالدَّعَةِ، وَأَذَلَّ اللَّهُ لَهُمْ شَيَاطِينَ الْمُشْرِكِينَ وَفَتَحَ عَلَيْهِمِ الْبِلَادَ، وَمَهَّدَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ، وَمَكَّنَهُمْ مِنْهَا، فَلِلَّهِ الْحَمْدُ، وَجُمْلَةُ يَعْبُدُونَنِي فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْنَفَةً مَسُوَقَةً لِلثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ، وَجُمْلَةُ لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ يَعْبُدُونَنِي، أَيْ: يَعْبُدُونَنِي، غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِي فِي الْعِبَادَةِ شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: لَا يُرَاءُونَ بِعِبَادَتِي أَحَدًا، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: لَا يَخَافُونَ غَيْرِي، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: لَا يُحِبُّونَ غَيْرِي وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ أَيْ: مَنْ كَفَرَ هَذِهِ النِّعَمَ بَعْدَ ذَلِكَ الْوَعْدِ الصَّحِيحِ، أَوْ مَنِ اسْتَمَرَّ عَلَى الْكُفْرِ، أَوْ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ إِيمَانٍ، فَأُولَئِكَ الْكَافِرُونَ هُمُ الْفَاسِقُونَ أَيِ: الْكَامِلُونَ فِي الْفِسْقِ. وَهُوَ الْخُرُوجُ عَنِ الطَّاعَةِ وَالطُّغْيَانِ فِي الْكُفْرِ وَجُمْلَةُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا تَقَدَّمَ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: فَآمِنُوا وَاعْمَلُوا صَالِحًا وَأَقِيمُوا الصلاة، وقيل: معطوف على أَطِيعُوا اللَّهَ وَقِيلَ التَّقْدِيرُ: فَلَا تَكْفُرُوا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَكَرَّرَ الْأَمْرَ بِطَاعَةِ الرَّسُولِ لِلتَّأْكِيدِ وَخَصَّهُ بِالطَّاعَةِ، لِأَنَّ طَاعَتَهُ طَاعَةٌ لِلَّهِ، وَلَمْ يَذْكُرْ مَا يُطِيعُونَهُ فِيهِ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ كَمَا يُشْعِرُ بِهِ الْحَذْفُ عَلَى مَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي، مِنْ أَنَّ مِثْلَ هَذَا الْحَذْفِ مُشْعِرٌ بِالتَّعْمِيمِ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أَيِ: افْعَلُوا مَا ذَكَرَ مِنْ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَطَاعَةِ الرَّسُولِ، رَاجِينَ أَنْ يَرْحَمَكُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ قَرَأَ ابْنُ عامر وحمزة وأبو حيوة «لا يحسبنّ» بالتحتية بمعنى: لا يحسبنّ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ، أَيْ:

öyle ki hükümranlık kendilerine ve kendilerinden sonraki nesillerine ait olacaktır. { وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً } “ve korkularının ardından onları mutlaka güvene kavuşturacağını” cümlesi de kendisinden öncekine matuftur. İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Ya'kûb ve Ebû Bekir, 'ebdele' fiilinden tahfif ile (şeddesiz) 'leyübdilennehüm' şeklinde okumuşlardır; bu Hasan'ın kıraatidir ve Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir. Diğerleri ise 'beddele' fiilinden teşdid ile { لَيُبَدِّلَنَّهُمْ } okumuşlardır ve Ebû Ubeyd bunu tercih etmiştir. Bunlar iki ayrı lügattir; kelimenin yapısındaki artış anlamdaki artışa delalet ettiğinden, şeddeli kıraat şeddesiz kıraatten daha tercihe şayandır. Nahhâs şöyle demiştir: Ahmed b. Yahyâ Sa'leb, şeddesiz ile şeddeli arasında fark olduğunu, 'beddeltühû' denildiğinde 'onu değiştirdin'; 'ebdeltühû' denildiğinde ise 'onu giderip yerine başkasını koydun' anlamına geldiğini ileri sürmüştür. Nahhâs: 'Bu söz doğrudur' demiştir. Manası şudur: Sübhânehu, düşmanlardan duydukları korkunun yerine onlara emniyet verecek ve içinde bulundukları korkunun sebeplerini onlardan giderecektir; öyle ki Allah Sübhânehu'dan başkasından korkmayacak ve O'ndan başkasından ummayacaklardır. Müslümanlar hicretten önce ve hicretten az bir süre sonra müşriklerden ötürü şiddetli bir korku içindeydiler; silahsız dışarı çıkmıyorlar, kâfirlerden kendilerine bir zararın inmesini beklemekten başka bir halde sabahlayıp akşamlamıyorlardı. Sonra son derece güven ve huzura kavuştular; Allah müşriklerin elebaşlarını onlara boyun eğdirdi, beldeleri onların fethine açtı, yeryüzünü onlara hazırlayıp orada onları hâkim kıldı; Allah'a hamdolsun. { يَعْبُدُونَنِي } “Onlar bana kulluk ederler” cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; onları övmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümle olması da caizdir. { لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً } “ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar” cümlesi { يَعْبُدُونَنِي } fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani: İbadette bana hiçbir şeyi ortak koşmaksızın bana kulluk ederler. Manasının: 'İbadetimde hiç kimseye gösteriş yapmazlar' olduğu da söylenmiştir. Manasının: 'Benden başkasından korkmazlar' olduğu da söylenmiştir. Manasının: 'Benden başkasını sevmezler' olduğu da söylenmiştir. { وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir” yani bu kesin vaatten sonra bu nimetleri kim inkâr ederse veya küfürde kim devam ederse yahut imandan sonra kim kâfir olursa, işte o kâfirler fasıkların, yani fıskı tam olanların ta kendileridir. Fısk ise itaatten çıkmak ve küfürde haddi aşmaktır. { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” cümlesi, öncesinin delalet ettiği mukadder bir ifadeye matuftur; sanki onlara: 'İman edin, salih amel işleyin ve namazı kılın' denilmiştir. { أَطِيعُوا اللَّهَ } ifadesine matuf olduğu da söylenmiştir. Takdirin: 'Kâfir olmayın ve namazı dosdoğru kılın' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Namazın ikame edilmesi ve zekâtın verilmesi konusundaki açıklama daha önce geçmişti. İtaati tekit etmek için Resul'e itaati tekrar emretmiş ve ona itaati tahsis etmiştir; çünkü ona itaat Allah'a itaattir. Meânî ilminde bu gibi haziflerin genelleme hissettirdiği kuralına binaen, genelleme kastıyla ne hususta itaat edeceklerini zikretmemiştir. { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “ki merhamet olunasınız” yani Allah Sübhânehu'nun size merhamet etmesini umarak; namazı kılmak, zekâtı vermek ve Resul'e itaat etmek şeklinde zikredilen şeyleri yapınız. { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } “İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] âciz bırakacaklarını sanma!”. İbn Âmir, Hamza ve Ebû Hayve ye harfiyle 'lâ yahsebenne' şeklinde okumuşlardır; manası: İnkâr edenler sanmasın demektir. Diğerleri ise te harfiyle { لَا تَحْسَبَنَّ } okumuşlardır; yani:

لَا تَحْسَبَنَّ يَا مُحَمَّدُ، وَالْمَوْصُولُ: الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وَمُعْجِزِينَ: الثَّانِي، لِأَنَّ الْحُسْبَانَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَالْفَرَّاءُ وَأَبُو عَلِيٍّ. وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى، فَيَكُونُ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفًا، أَيْ: لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْفُسَهُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمَا عَلِمْتُ أَحَدًا بَصْرِيًّا وَلَا كُوفِيًّا إِلَّا وَهُوَ يُخَطِّئُ قِرَاءَةَ حَمْزَةَ، وَمُعْجِزِينَ مَعْنَاهُ:

Sen sanma ey Muhammed! İsm-i mevsûl birinci mef'ûldür, { مُعْجِزِينَ } ise ikinci mef'ûldür; çünkü zannetmek (el-husbân) fiili iki mef'ûle geçer. Bunu Zeccâc, Ferrâ ve Ebû Ali söylemiştir. Birinci kıraate göre ise birinci mef'ûl mahzuftur; yani: Kâfir olanlar kendilerini [âciz bırakıcı] sanmasınlar. Nahhâs şöyle demiştir: 'Gerek Basralı gerek Kûfeli olsun, Hamza'nın kıraatini hatalı bulmayan hiç kimse bilmiyorum.' Mu'cizîn (مُعْجِزِينَ) kelimesinin manası:

فَائِتِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ وَتَفْسِيرُ مَا بَعْدَهُ.

Kurtulup kaçanlar (fâitîn) demektir. Bunun ve sonrasının tefsiri daha önce geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ الْآيَةَ قَالَ: أُنَاسٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ وَالطَّاعَةَ، وَهُمْ فِي ذَلِكَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَطَاعَتِهِ، وَجِهَادٍ مَعَ رَسُولِهِ ﷺ. وَأَخْرَجُوا أَيْضًا عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الرَّجُلِ خُصُومَةً، أو منازعة

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Münafıklardan birtakım insanlardır ki imanı ve itaati açığa vurdular; bununla birlikte Allah'ın yolundan, O'na itaatten ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihattan alıkoyuyorlardı. Yine onlar Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bir adam ile başka bir adam arasında bir husumet veya çekişme olurdu;

عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِذَا دُعِيَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ مُحِقٌّ أَذْعَنَ وَعَلِمَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَيَقْضِي لَهُ بِالْحَقِّ، وَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَظْلِمَ فَدُعِيَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ أَعْرَضَ وَقَالَ: أَنْطَلِقُ إِلَى فُلَانٍ، فَأَنْزَلَ الله سُبْحَانَهُ وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى قَوْلِهِ: هُمُ الظَّالِمُونَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَخِيهِ شَيْءٌ فَدَعَاهُ إِلَى حَكَمٍ مِنْ حُكَّامِ الْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يُجِبْ، فَهُوَ ظَالِمٌ لَا حَقَّ لَهُ» . قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْمَتْنَ مَا لَفْظُهُ: وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَهُوَ مُرْسَلٌ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذَا حَدِيثٌ بَاطِلٌ، فَأَمَّا قَوْلُهُ: فَهُوَ ظَالِمٌ، فَكَلَامٌ صَحِيحٌ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَلَا حَقَّ لَهُ، فَلَا يَصِحُّ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ أَنَّهُ عَلَى غَيْرِ الْحَقِّ انْتَهَى. وَأَقُولُ: أَمَّا كَوْنُ الْحَدِيثِ مُرْسَلًا فَظَاهِرٌ. وَأَمَّا دَعْوَى كَوْنِهِ بَاطِلًا فَمُحْتَاجَةٌ إِلَى بُرْهَانٍ، فَقَدْ أَخْرَجَهُ ثَلَاثَةٌ مِنْ أَئِمَّةِ الْحَدِيثِ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ كَمَا ذَكَرْنَا، ويبعد كل البعد أن ينفق عَلَيْهِمْ مَا هُوَ بَاطِلٌ، وَإِسْنَادُهُ عِنْدَ ابْنِ أَبِي حَاتِمٍ هَكَذَا: قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُبَارَكٌ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ فَذَكَرَهُ. وَلَيْسَ فِي هَؤُلَاءِ كَذَّابٌ وَلَا وَضَّاعٌ. وَيَشْهَدُ لَهُ مَا أَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ دُعِيَ إِلَى سُلْطَانٍ فَلَمْ يُجِبْ، فَهُوَ ظَالِمٌ لَا حَقَّ لَهُ» . انْتَهَى. وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّ قُضَاةَ الْعَدْلِ وَحُكَّامَ الشَّرْعِ الَّذِينَ هُمْ عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي قَدَّمَنَا لَكَ قَرِيبًا هُمْ سَلَاطِينُ الدِّينِ الْمُتَرْجِمُونَ عَنِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، الْمَبِينُونَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَتَى قَوْمٌ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَوْ أَمَرْتَنَا أَنْ نَخْرُجَ مِنْ أَمْوَالِنَا لَخَرَجْنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ

[bu durum] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde cereyan ederdi. Adam haklı olduğu zaman Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e çağrıldığında boyun eğer ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in lehine hak ile hükmedeceğini bilirdi. Haksızlık etmek istediğinde ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e çağrılınca yüz çevirir ve 'Falancaya gidelim' derdi. Bunun üzerine Allah Sübhânehu: { وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ } ayetinden { هُمُ الظَّالِمُونَ } ayetine kadar indirdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kiminle kardeşi arasında bir dava olur da onu Müslümanların hâkimlerinden bir hâkime çağırır ve o da icabet etmezse, o zalimdir ve onun hiçbir hakkı yoktur.» İbn Kesîr bu metni naklettikten sonra şu ifadeleri kullanmıştır: 'Bu hadis gariptir ve mürseldir.' İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: 'Bu batıl bir hadistir. 'O zalimdir' sözüne gelince, bu sahih bir sözdür. 'Onun hiçbir hakkı yoktur' sözü ise sahih değildir. Onun haksız olduğunu kastetmiş olması muhtemeldir.' [İbnü'l-Arabî'nin sözü] bitti. Derim ki: Hadisin mürsel olduğu açıktır. Batıl olduğu iddiasına gelince, bu bir delile muhtaçtır. Nitekim zikrettiğimiz üzere hadis imamlarından üçü; Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim onu tahric etmişlerdir. Batıl olan bir şeyin onlara gizli kalıp revaç bulması son derece uzaktır. İbn Ebî Hâtim nezdindeki senedi şöyledir: İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, bize Mübârek anlattı, bize Hasan anlattı; deyip hadisi zikretti. Bunların içinde ne yalancı ne de hadis uyduran biri vardır. Taberânî'nin Hasan'dan, onun da Semure'den rivayet ettiği şu hadis de buna şahitlik etmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim bir sultana (hâkime) çağrılır da icabet etmezse, o zalimdir ve onun hiçbir hakkı yoktur.» [Söz] bitti. Az önce sana vasfını sunduğumuz nitelikteki adil kadıların ve şer'î hâkimlerin; Kitap ve Sünnet'i tercüme eden, insanlara kendilerine indirileni açıklayan din sultanları olduğu sana gizli değildir. İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bir topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resulü! Mallarımızdan çıkıp gitmemizi emretsen mutlaka çıkarız' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ }

الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: ذلك في شَأْنُ الْجِهَادِ، قَالَ يَأْمُرُهُمْ أَنْ لَا يَحْلِفُوا عَلَى شَيْءٍ طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu cihat meselesindedir; onlara hiçbir şeye yemin etmemelerini emretmektedir. { طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ }

قَالَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَكُونَ مِنْهُمْ طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُقْسِمُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

hakkında: 'Yemin etmeksizin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bilinen bir itaat göstermelerini emretti' demiştir. İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ } hakkında:

يَقُولُ: قَدْ عرفت طاعتكم، أَيْ: إِنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ بِهِ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ الْحَضْرَمِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: «قَدِمَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: أَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ عَلَيْنَا أُمَرَاءُ يَأْخُذُونَ مِنَّا الْحَقَّ وَلَا يُعْطُونَا؟ قَالَ: فَإِنَّمَا عَلَيْهِمْ مَا حُمِّلُوا وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ قَانِعٍ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ الْحَضْرَمِيِّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ يَزِيدَ الجعفي قال: قلت يا رسول الله، فَذَكَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّهُ سَأَلَ: إِنْ كَانَ عَلَيَّ إِمَامٌ فَاجْرٌ فَلَقِيتُ مَعَهُ أَهْلَ ضَلَالَةٍ أُقَاتِلُ أَمْ لَا؟ قَالَ: قَاتِلْ أَهْلَ الضَّلَالَةِ أَيْنَمَا وَجَدْتَهُمْ، وَعَلَى الْإِمَامِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ الْبَرَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ الْآيَةَ. قَالَ: فِينَا نَزَلَتْ وَنَحْنُ فِي خَوْفٍ شَدِيدٍ، وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ بِمَكَّةَ نَحْوًا مِنْ عَشْرِ سِنِينَ يَدْعُونَ إِلَى اللَّهِ وَحْدَهُ وَعِبَادَتِهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ سِرًّا، وَهُمْ خَائِفُونَ لَا يُؤْمَرُونَ بِالْقِتَالِ، حَتَّى أُمِرُوا بِالْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَقَدِمُوا الْمَدِينَةَ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ بِالْقِتَالِ، وَكَانُوا بِهَا خَائِفِينَ يُمْسُونَ فِي السِّلَاحِ وَيُصْبِحُونَ فِي السِّلَاحِ، فَغَبَرُوا بِذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ إِنَّ رَجُلًا من أصحابه قال: يا رسول الله! أَبَدَ الدَّهْرِ نَحْنُ خَائِفُونَ هَكَذَا؟ مَا يَأْتِي عَلَيْنَا يَوْمٌ نَأْمَنُ فِيهِ وَنَضَعُ فِيهِ السِّلَاحَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لن تغبروا إلا

Şöyle dediğini [rivayet etmiştir]: "İtaatinizin [nasıl olduğu] bilinmiştir; yani siz onu yalanlıyorsunuz." Müslim, Tirmizî ve başkaları Alkame b. Vâil el-Hadramî'den, o da babasından şöyle rivayet etmiştir: «Zeyd b. Eslem, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip: 'Ne dersin, başımızda bizden hakkı alan fakat bize [hakkımızı] vermeyen yöneticiler olursa [ne yaparız]?' diye sordu. O da: 'Onlara yüklenen [sorumluluk] kendilerine, size yüklenen [sorumluluk] da sizedir' buyurdu.» İbn Cerîr, İbn Kâni' ve Taberânî, Alkame b. Vâil el-Hadramî vasıtasıyla Seleme b. Yezîd el-Cu'fî'den rivayet etmiştir: O: "Ey Allah'ın Resûlü!" demiş ve benzerini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbnü'z-Zübeyr'den, o da Câbir'den şöyle sorduğunu rivayet etmiştir: "Başımda fâcir bir yönetici bulunsa ve onunla birlikte sapkın bir toplulukla karşılaşsam savaşır mıyım, yoksa savaşmaz mıyım?" [Câbir / Resûlullah] şöyle demiştir: "Sapkınları nerede bulursan onlarla savaş; yöneticiye yüklenen [sorumluluk] kendisinin, size yüklenen [sorumluluk] da sizindir." İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Berâ'dan Allah Teâlâ'nın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “Allah, içinizden iman edip...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu ayet biz şiddetli bir korku içindeyken bizim hakkımızda indi." Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ebi'l-Âliye'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı Mekke'de yaklaşık on yıl boyunca korku içinde, savaşla emrolunmaksızın, gizlice bir olan ve ortağı bulunmayan Allah'a ve yalnızca O'na kulluk etmeye davet ediyorlardı. Nihayet Medine'ye hicretle emrolundular ve Medine'ye geldiler. Allah onlara savaşı emretti. Orada da korku içindeydiler; akşama silahla giriyor, sabaha silahla çıkıyorlardı. Allah'ın dilediği bir müddet bu hâl üzere kaldılar. Sonra ashâbından bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Sonsuza kadar böyle korku içinde mi kalacağız? Güvende olacağımız ve silahı bırakacağımız bir gün bize gelmeyecek mi?" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Siz ancak...

يَسِيرًا حَتَّى يَجْلِسَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ فِي الْمَلَأِ الْعَظِيمِ مُحْتَبِيًا لَيْسَتْ فِيهِمْ حَدِيدَةٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَأَظْهَرَ الله نبيه ﷺ عَلَى جَزِيرَةِ الْعَرَبِ، فَأَمِنُوا وَوَضَعُوا السِّلَاحَ. ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ قَبَضَ نَبِيَّهُ فَكَانُوا كَذَلِكَ آمِنِينَ فِي إِمَارَةِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ حتى وقعوا فيما وَقَعُوا وَكَفَرُوا النِّعْمَةَ، فَأَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْخَوْفَ الَّذِي كَانَ رُفِعَ عَنْهُمْ، وَاتَّخَذُوا الْحَجْرَ وَالشُّرَطَ، وَغَيَّرُوا فَغُيِّرَ مَا بِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ: لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ، وَآوَتْهُمُ الْأَنْصَارُ، رَمَتْهُمُ الْعَرَبُ عَنْ قوس واحدة، فَكَانُوا لَا يَبِيتُونَ إِلَّا فِي السِّلَاحِ وَلَا يُصْبِحُونَ إِلَّا فِيهِ، فَقَالُوا: أَتَرَوْنَ أَنَّا نَعِيشُ حَتَّى نَبِيتَ آمِنِينَ مُطْمَئِنِّينَ لَا نَخَافُ إِلَّا اللَّهَ، فَنَزَلَتْ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً قَالَ: لَا يَخَافُونَ أَحَدًا غَيْرِي. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ، قَالَ: وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ الْعَاصُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: كُفْرٌ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ، لَيْسَ الْكُفْرَ بِاللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ قال: سابقين في الأرض.

pek az bir zaman sonra sizden bir adam büyük bir topluluk içinde aralarında tek bir demir [silah] olmaksızın dizlerini karnına çekip oturacaktır' buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } ayetini sonuna kadar indirdi. Allah Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem Arap Yarımadası'na hâkim kıldı; onlar da güvende oldular ve silahı bıraktılar. Sonra Allah Peygamberi'nin canını aldı; Ebû Bekir, Ömer ve Osman'ın hilafetinde de böyle güvende idiler. Nihayet başlarına gelen fitnelere düştüler ve nimete nankörlük ettiler. Bunun üzerine Allah, üzerlerinden kaldırılmış olan o korkuyu yeniden başlarına musallat etti; saray muhafızları ve polisler edindiler; onlar [kendilerini] değiştirdiler, onlar da değiştirildiler. İbnü'l-Münzir, el-Evsat'ta Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye, ed-Delâil'de Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ, Übeyy b. Ka'b'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelip Ensâr da onları barındırınca Araplar onlara tek bir yaydan ok attılar (hepsi birden düşman kesildiler). Silahla gecelemedikleri ve silahla sabahlamadıkları an olmazdı. Bunun üzerine: 'Allah'tan başka kimseden korkmaksızın güven ve huzur içinde geceleceğimiz günleri görecek kadar yaşayacağımızı sanıyor musunuz?' dediler. Bunun üzerine: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } ayeti indi. Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan { يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً } hakkında: 'Benden başka kimseden korkmazlar' dediğini rivayet etmiştir. Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Mücâhid: { وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } ayeti hakkında: 'İsyankârlardır' demiştir. Abd b. Humeyd, Ebü'l-Âliye'den: 'Bu, nimete karşı bir küfürdür (nankörlüktür), Allah'ı inkâr etmek değildir' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den { مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } hakkında: 'Yeryüzünde kaçıp kurtulanlar' dediğini rivayet etmiştir.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٥٨ الى ٦١]

[Nûr Sûresi (24), Âyet 58-61]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨) وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠) لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨) وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠) لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١) } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler (köle ve cariyeler) ile sizden henüz büluğa ermemiş olanlar üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte ve yatsı namazından sonra. Bu üçü sizin için mahremiyet (açık bulunabileceğiniz) vakitleridir. Bunlardan sonra ne size ne de onlara bir günah yoktur. Birbirinizin etrafında dönüp dolaşan kimselersiniz. İşte Allah ayetleri size böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (58) Çocuklarınız büluğa erdikleri zaman, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler. İşte Allah ayetlerini size böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (59) Nikâh ümidi kalmamış, yaştan oturup kalmış kadınların, ziynet yerlerini açıp saçmaksızın dış elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur. İffetli davranmaları ise kendileri için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (60) Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur; kendi evlerinizden veya babalarınızın evlerinden veya annelerinizin evlerinden veya erkek kardeşlerinizin evlerinden veya kız kardeşlerinizin evlerinden veya amcalarınızın evlerinden veya halalarınızın evlerinden veya dayılarınızın evlerinden veya teyzelerinizin evlerinden yahut anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden ya da dostunuzun evinden yemenizde size de bir günah yoktur. İster topluca ister ayrı ayrı yemenizde de size bir sakınca yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereketli ve hoş bir esenlik dileği olarak birbirinize selam verin. İşte Allah ayetleri size böyle açıklar, umulur ki akıl edersiniz. (61)”

لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ ذِكْرِ مَا ذَكَرَهُ مِنْ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ رَجَعَ إِلَى مَا كَانَ فِيهِ مِنَ الِاسْتِئْذَانِ فَذَكَرَهُ هَاهُنَا عَلَى وَجْهٍ أخصّ فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَتَدْخُلُ الْمُؤْمِنَاتُ فِيهِ تَغْلِيبًا كَمَا فِي غَيْرِهِ مِنَ الْخِطَابَاتِ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: هَذِهِ الْآيَةُ خَاصَّةٌ بِبَعْضِ الْأَوْقَاتِ. وَاخْتَلَفُوا فِي

Allah Teâlâ zikrettiği tevhid delillerini bitirince, daha önce ele aldığı izin isteme (isti'zân) konusuna döndü ve burada onu daha özel bir şekilde zikrederek şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler...” Hitap mümin erkekleredir; diğer hitaplarda olduğu gibi tağlib (çoğunluk) yoluyla mümin kadınlar da buraya dâhildir. Âlimler şöyle demiştir: Bu ayet bazı vakitlere mahsustur. Âlimler,

الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: لِيَسْتَأْذِنْكُمُ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ:

{ لِيَسْتَأْذِنْكُمُ } “Sizden izin istesinler” buyruğu ile kastedilen hususta farklı görüşler ileri sürmüşlerdir: Birincisi, ayetin mensuh (hükmü kaldırılmış) olduğudur; bunu Saîd b. el-Müseyyeb söylemiştir. Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir:

إِنَّ الْأَمْرَ فِيهَا لِلنَّدْبِ لَا لِلْوُجُوبِ. وَقِيلَ: كَانَ ذَلِكَ وَاجِبًا حَيْثُ كَانُوا لَا أَبْوَابَ لَهُمْ وَلَوْ عَادَ الْحَالُ لَعَادَ الْوُجُوبُ، حَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: إِنَّ الْأَمْرَ هَاهُنَا لِلْوُجُوبِ، وَإِنَّ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَأَنَّ حُكْمَهَا ثَابِتٌ عَلَى الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ: إِنَّهَا خَاصَّةٌ بِالنِّسَاءِ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: هِيَ خَاصَّةٌ بِالرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ الْعَبِيدُ وَالْإِمَاءُ، وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ الصِّبْيَانُ مِنْكُمْ، أَيْ: مِنَ الْأَحْرَارِ، وَمَعْنَى ثَلاثَ مَرَّاتٍ ثَلَاثَةُ أَوْقَاتٍ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ، وَعَبَّرَ بالمرات عن الْأَوْقَاتِ، وَانْتِصَابُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ الزَّمَانِيَّةِ، أَيْ: ثَلَاثَةَ أَوْقَاتٍ، ثُمَّ فَسَّرَ تِلْكَ الْأَوْقَاتِ بِقَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ إِلَخْ، أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: ثَلَاثَ اسْتِئْذَانَاتٍ وَرَجَّحَ هَذَا أَبُو حَيَّانَ فَقَالَ: وَالظَّاهِرُ مِنْ قَوْلِهِ: ثَلاثَ مَرَّاتٍ ثَلَاثُ اسْتِئْذَانَاتٍ، لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ ضَرَبْتُكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لَا يُفْهَمُ مِنْهُ إِلَّا ثَلَاثَ ضَرْبَاتٍ. وَيُرَدُّ بِأَنَّ الظَّاهِرَ هُنَا مَتْرُوكٌ للقرينة المذكورة، وهو التفسير بالثلاثة الأوقات. وقرأ الْحَسَنُ وَأَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةٍ الْحُلْمِ بِسُكُونِ اللَّامِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّهَا. قَالَ الْأَخْفَشُ: الْحُلْمُ مِنْ حَلَمَ الرَّجُلُ بِفَتْحِ اللَّامِ، وَمِنَ الْحُلْمِ حَلُمَ بِضَمِّ اللَّامِ يَحْلِمُ بِكَسْرِ اللَّامِ، ثُمَّ فَسَّرَ سُبْحَانَهُ الثَّلَاثَ الْمَرَّاتِ فَقَالَ: مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ

Buradaki emir vücup (farzlık) için değil, nedb (tavsiye/müstehaplık) içindir. Bir görüşe göre: Bu, kapılarının bulunmadığı dönemde farzdı; şayet durum eski haline dönecek olursa farzlık da geri döner. Bunu Mehdavî, İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Bir diğer görüşe göre ise buradaki emir farzlık içindir, ayet muhkemdir, mensuh değildir ve hükmü kadınlar ile erkekler hakkında sabittir. Kurtubî: "İlim ehlinin çoğunluğunun görüşü budur" demiştir. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî: "Bu ayet kadınlara mahsustur" demiştir. İbn Ömer ise: "Kadınlara değil, sadece erkeklere mahsustur" demiştir. { مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler” ifadesiyle köleler ve cariyeler kastedilmektedir. { وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ } “Sizden henüz büluğa ermemiş olanlar” ifadesiyle de hür çocuklarınız kastedilmektedir. { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } “üç defa” ifadesinin anlamı, bir gün ve gecede üç vakittir; vakitler "defalar/kere" kelimesiyle ifade edilmiştir. { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } kelimesinin mensup oluşu zaman zarfı olmasındandır, yani "üç vakitte" demektir. Sonra Allah o vakitleri { مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ } “Sabah namazından önce...” buyruğu ile açıklamıştır. Yahut mef'ûlü mutlak (mastar) olarak mensuptur, yani "üç defa izin istemek" demektir. Ebû Hayyân bu görüşü tercih ederek şöyle demiştir: { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } ifadesinin zahirinden anlaşılan "üç defa izin istemek"tir; zira birine "Sana üç kere vurdum" dediğinde bundan sadece üç vuruş anlaşılır. Ancak buna, zikredilen karineden -yani üç vakit ile tefsir edilmesinden- dolayı burada zahirin terk edildiği şeklinde cevap verilir. Hasan ve bir rivayette Ebû Amr { الْحُلُمَ } kelimesini lâm'ın sükûnu ile { الْحُلْمَ } şeklinde okumuş, diğerleri ise lâm'ın dammesi ile okumuştur. Ahfeş şöyle demiştir: Hülm (bülûğ), lâm'ın fethasıyla haleme'r-raculü (حَلَمَ الرَّجُلُ) fiilinden gelir. Hılm (yumuşak huyluluk) ise lâm'ın dammesiyle halüme (حَلُمَ), muzaride lâm'ın kesrasıyla yahlümü (يَحْلِمُ) fiilinden gelir. Sonra Allah Teâlâ bu üç vakti açıklayarak şöyle buyurmuştur: { مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ } “Sabah namazından önce”

وَذَلِكَ لِأَنَّهُ وَقْتُ الْقِيَامِ عَنِ الْمَضَاجِعِ، وَطَرْحِ ثِيَابِ النَّوْمِ، وَلُبْسِ ثِيَابِ الْيَقَظَةِ، وَرُبَّمَا يَبِيِتُ عُرْيَانًا، أَوْ عَلَى حَالٍ لَا يُحِبُّ أَنْ يَرَاهُ غَيْرُهُ فِيهَا، وَمَحَلُّهُ النَّصْبُ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ ثَلَاثَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هِيَ مِنْ قَبْلِ، وَقَوْلُهُ: وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ مَعْطُوفٌ عَلَى محل مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ ومِنْ فِي مِنَ الظَّهِيرَةِ لِلْبَيَانِ، أَوْ بِمَعْنَى فِي، أَوْ بِمَعْنَى اللَّامِ. وَالْمَعْنَى: حِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمُ الَّتِي تَلْبَسُونَهَا فِي النَّهَارِ مِنْ شِدَّةِ حَرِّ الظَّهِيرَةِ، وَذَلِكَ عِنْدَ انْتِصَافِ النَّهَارِ، فَإِنَّهُمْ قَدْ يتجرّدون من الثِّيَابِ لِأَجْلِ الْقَيْلُولَةِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْوَقْتَ الثَّالِثَ فَقَالَ: وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ وَقْتُ التَّجَرُّدِ عَنْ الثِّيَابِ وَالْخَلْوَةِ بِالْأَهْلِ، ثُمَّ أَجْمَلَ سُبْحَانَهُ هَذِهِ الْأَوْقَاتِ بَعْدَ التَّفْصِيلِ فَقَالَ: ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ قَرَأَ الْجُمْهُورُ ثَلاثُ عَوْراتٍ بِرَفْعِ ثَلَاثٍ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِالنَّصْبِ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِنَّمَا يَصِحُّ الْبَدَلُ بِتَقْدِيرِ أَوْقَاتِ ثَلَاثِ عَوْرَاتٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ جَعَلَ نَفْسَ ثَلَاثِ مَرَّاتٍ نَفْسَ ثَلَاثِ عَوْرَاتٍ مُبَالَغَةً وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ بَدَلًا مِنَ الْأَوْقَاتِ الْمَذْكُورَةِ، أَيْ: مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ إِلَخْ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَنْصُوبَةً بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، أَيْ: أَعْنِي وَنَحْوِهِ، وَأَمَّا الرَّفْعُ فَعَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُنَّ ثَلَاثٌ. قَالَ أَبُو حاتم: النصب ضعيف مردود.

Bunun sebebi, o vaktin yataklardan kalkma, uyku elbiselerini çıkarma ve uyanıklık elbiselerini giyme vakti olmasıdır; kişi bazen çıplak veya başkasının kendisini görmesini istemeyeceği bir halde geceleyebilir. Bu ifadenin iraptaki yeri, { ثَلاثَ } kelimesinden bedel olduğu için mansubdur. Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref konumunda olması da caizdir, yani: "Bu vakitler sabah namazından öncedir" takdirindedir. { وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ } “ve öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte” ifadesi, { مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ } ifadesinin irap mahalli üzerine matuftur. { مِنَ الظَّهِيرَةِ } ifadesindeki { مِنْ } harfi beyan (açıklama) içindir, yahut { فِي } veya { اللَّامِ } anlamındadır. Manası: Öğlenin şiddetli sıcağından dolayı gündüz giydiğiniz elbiselerinizi çıkardığınız vakitte demektir; bu da gün ortası vaktidir, zira insanlar kaylûle (öğle uykusu) için elbiselerini çıkarabilirler. Sonra Allah Teâlâ üçüncü vakti zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ } “ve yatsı namazından sonra”. Zira bu vakit, elbiselerin çıkarıldığı ve eşle baş başa kalındığı vakittir. Sonra Allah Teâlâ ayrıntılı açıklamadan sonra bu vakitleri topluca özetleyerek şöyle buyurmuştur: { ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ } “Bu üçü sizin için mahremiyet (açık bulunabileceğiniz) vakitleridir.” Çoğunluk { ثَلاثُ عَوْراتٍ } ibaresini { ثَلاثُ } kelimesinin ref'i ile okumuştur. Hamza ile Âsım'dan Ebû Bekr ise { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } ifadesinden bedel olarak nasb ile okumuşlardır. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bedel olması ancak "üç avret vakti" takdiriyle sahih olur; bu durumda muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Mübalağa kastedilerek bizzat üç defanın kendisinin üç avret kılınmış olması da muhtemeldir. { ثَلاثُ عَوْراتٍ } ibaresinin zikredilen vakitlerden -yani sabah namazından önce vb.- bedel olması da caizdir. Gizli bir fiille, yani "kastediyorum" ve benzeri bir takdirle mansub olması da caizdir. Ref ile okunmasına gelince, mahzuf bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir, yani: "Bunlar üç vakittir" takdirindedir. Ebû Hâtim: "Nasb okuyuşu zayıftır ve merduttur" demiştir.

وقال الفراء: الرفع أحبّ إليّ، قال: وإنما اخترت الرفع لأن المعنى هذه الخصال ثلاث عورات. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّ ثَلَاثَ عَوْرَاتٍ مُرْتَفِعَةٌ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مَا بَعْدَهَا. قَالَ: وَالْعَوْرَاتُ السَّاعَاتُ الَّتِي تَكُونُ فِيهَا الْعَوْرَةُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى لِيَسْتَأْذِنْكُمْ أوقات ثلاث عورات، فحذف المضاف، وأقيم المضاف إِلَيْهِ مَقَامَهُ، وَعَوْرَاتٌ جَمْعُ عَوْرَةٍ، وَالْعَوْرَةُ: فِي الْأَصْلِ الْخَلَلُ، ثُمَّ غَلَبَ فِي الْخَلَلِ الْوَاقِعِ فِيمَا يَهُمُّ حِفْظُهُ وَيَتَعَيَّنُ سَتْرُهُ،

Ferrâ ise şöyle demiştir: Ref ile okumak bana daha sevimlidir; ref'i tercih ettim, çünkü mana: "Bu durumlar üç avret vaktidir" şeklindedir. Kisâî şöyle demiştir: { ثَلاثُ عَوْراتٍ } ibaresi mübteda olduğu için merfudur, haberi ise sonrasıdır. O şöyle devam etmiştir: Avretler, içinde avretin (açıklığın) bulunduğu saatlerdir/vakitlerdir. Zeccâc: "Mana; 'üç avret vaktinde sizden izin istesinler' şeklindedir; muzaf hazfedilmiş, muzafun ileyh onun yerine ikame edilmiştir" demiştir. Avrât (عَوْرَات), avret (عَوْرَة) kelimesinin çoğuludur. Avret ise aslen eksiklik ve gedik demektir; daha sonra korunması gereken ve örtülmesi zorunlu olan şeylerde meydana gelen açığa galip olarak kullanılmıştır,

أَيْ: هِيَ ثَلَاثُ أَوْقَاتٍ يَخْتَلُّ فِيهَا السَّتْرُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ «عَوَرَاتٍ» بِفَتْحِ الْوَاوِ، وَهِيَ لُغَةُ هُذَيْلٍ وَتَمِيمٍ فَإِنَّهُمْ يَفْتَحُونَ عَيْنَ فَعَلَاتٍ سَوَاءً كَانَ وَاوًا أَوْ يَاءً، وَمِنْهُ:

yani örtünmenin bozulduğu üç vakittir. A'meş bu kelimeyi vâv'ın fethasıyla { عَوَرَاتٍ } şeklinde okumuştur; bu, Hüzeyl ve Temîm kabilelerinin lügatidir, zira onlar vâv veya yâ olmasına bakılmaksızın fa'alât (فَعَلَات) vezninin aynü'l-fiilini fethalı okurlar. Şu beyit de bu kabildendir:

أَخُو بَيَضَاتٍ رائح مُتَأَوِّبٌ ... رَفِيقٌ بِمَسْحِ الْمَنْكِبَيْنِ سَبُوحُ

Akşamleyin dönen deve yumurtalarının sahibi, / İki omuzunu rahatça sıvazlayan, suda yüzer gibi yürüyen...

وَقَوْلُهُ:

Ve şairin şu sözü de öyledir:

أَبُو بيضات رائح أَوْ مُبَعِّدٌ ... عَجْلَانَ ذَا زَادٍ وَغَيْرَ مُزَوَّدِ

Yumurta sahibi, akşamleyin dönen yahut uzaklaşan, / Azıklı veya azıksız olarak aceleyle koşan.

وَ «لَكُمُ» مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ هُوَ صِفَةٌ لِثَلَاثِ عَوْرَاتٍ أَيْ: كَائِنَةٌ لَكُمْ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مَسُوقَةٌ لِبَيَانِ عِلَّةِ وُجُوبِ الِاسْتِئْذَانِ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ أَيْ: لَيْسَ عَلَى الْمَمَالِيكِ وَلَا عَلَى الصِّبْيَانِ جَنَاحٌ، أَيْ: إِثْمٌ فِي الدُّخُولِ بِغَيْرِ اسْتِئْذَانٍ لِعَدَمِ مَا يُوجِبُهُ مِنْ مُخَالَفَةِ الْأَمْرِ، وَالِاطِّلَاعِ عَلَى الْعَوْرَاتِ. وَمَعْنَى بَعْدَهُنَّ: بَعْدَ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الْعَوْرَاتِ الثَّلَاثِ، وهي: الأوقات المتخللة بين كلّ اثنين مِنْهَا، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِلْأَمْرِ بِالِاسْتِئْذَانِ فِي تِلْكَ الْأَحْوَالِ خَاصَّةً، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعِ صِفَةٍ لِثَلَاثِ عَوْرَاتٍ عَلَى قِرَاءَةِ الرَّفْعِ فِيهَا. قَالَ أَبُو الْبَقَاءُ بَعْدَهُنَّ أَيْ: بَعْدَ اسْتِئْذَانِهِمْ فِيهِنَّ، ثُمَّ حُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ وَالْمَجْرُورُ فَبَقِيَ بَعْدَ اسْتِئْذَانِهِمْ، ثُمَّ حُذِفَ الْمَصْدَرُ وَهُوَ الِاسْتِئْذَانُ، وَالضَّمِيرُ الْمُتَّصِلُ بِهِ. وَرُدَّ بِأَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الَّذِي ذَكَرَهُ، بَلِ الْمَعْنَى: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ وَلَا عَلَيْهِمْ، أَيِ: الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ وَالصِّبْيَانِ جُنَاحٌ فِي عَدَمِ الِاسْتِئْذَانِ بَعْدَ هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الْمَذْكُورَةِ، وَارْتِفَاعُ طَوَّافُونَ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُمْ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِلْعُذْرِ الْمُرَخَّصِ فِي تَرْكِ الِاسْتِئْذَانِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا كَقَوْلِكَ فِي الْكَلَامِ هُمْ خَدَمُكُمْ وَطَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ، وَأَجَازَ أَيْضًا نَصْبَ طَوَّافِينَ لِأَنَّهُ نَكِرَةٌ، وَالْمُضْمَرُ فِي عَلَيْكُمْ مَعْرِفَةٌ وَلَا يُجِيزُ الْبَصْرِيُّونَ أَنْ تَكُونَ حَالًا مِنَ الْمُضْمَرَيْنِ اللَّذَيْنِ فِي عَلَيْكُمْ وَفِي بَعْضِكُمْ لِاخْتِلَافِ الْعَامِلَيْنِ. وَمَعْنَى طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ، أَيْ: يَطُوفُونَ عَلَيْكُمْ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ فِي الْهِرَّةِ «إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ أَوِ الطَّوَّافَاتِ» أَيْ: هُمْ خَدَمُكُمْ فَلَا بَأْسَ أَنْ يَدْخُلُوا عَلَيْكُمْ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْأَوْقَاتِ بِغَيْرِ إِذْنٍ، وَمَعْنَى بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ بَعْضُكُمْ يَطُوفُ أَوْ طَائِفٌ عَلَى بَعْضٍ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلٌ مِمَّا قَبْلَهَا أَوْ مُؤَكِّدَةٌ لَهَا. وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلًّا مِنْكُمْ يَطُوفُ عَلَى صَاحِبِهِ، الْعَبِيدُ عَلَى الْمَوَالِي، وَالْمَوَالِي عَلَى الْعَبِيدِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

{ لَكُمْ } “sizin için” ifadesi, { ثَلاثِ عَوْراتٍ } ifadesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani "sizin için olan" demektir. Cümle, izin istemenin farz kılınış illetini açıklamak üzere getirilmiş bir istinaf (başlangıç) cümlesidir. { لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ } “Bunlardan sonra ne size ne de onlara bir günah yoktur.” Yani emre muhalefet ve avret yerlerine muttali olma gibi bunu gerektirecek bir durum bulunmadığı için kölelere ve çocuklara izinsiz girmekte herhangi bir günah yoktur. { بَعْدَهُنَّ } “Bunlardan sonra” ifadesinin anlamı: Bu üç avret vaktinin her birinden sonra, yani bu vakitlerin aralarında kalan zaman dilimlerinde demektir. Bu cümle, sadece o özel durumlarda izin isteme emrini pekiştiren bir istinaf cümlesidir; { ثَلاثُ عَوْراتٍ } ibaresinin ref okunuşuna göre onun sıfatı olarak ref mahallinde olması da caizdir. Ebû'l-Bekâ: "{ بَعْدَهُنَّ } ifadesi 'onlarda izin istedikten sonra' demektir; sonra cer harfi ile mecrur hazfedilmiş ve 'izin istemelerinden sonra' kalmış, ardından mastar olan izin isteme ve ona bitişen zamir hazfedilmiştir" demiştir. Ancak onun zikrettiği bu takdire ihtiyaç olmadığı, aksine mananın: "Bu zikredilen vakitlerden sonra ne size ne de onlara -yani köle, cariye ve çocuklara- izin istememekte bir günah yoktur" şeklinde olduğu belirtilerek bu görüş reddedilmiştir. { طَوَّافُونَ } kelimesinin merfu olması, mahzuf bir mübtedanın haberi olmasındandır; yani "onlar sizin etrafınızda dönüp dolaşan kimselerdir" takdirindedir. Bu cümle, izin istemeyi terk etmeye ruhsat tanıyan mazereti açıklayan bir istinaf cümlesidir. Ferrâ şöyle demiştir: Bu, konuşma dilindeki "onlar sizin hizmetçilerinizdir ve etrafınızda dönüp dolaşırlar" sözün gibidir. Ferrâ ayrıca { طَوَّافِينَ } şeklinde nasb ile okunmasını da caiz görmüştür; çünkü o nekredir, { عَلَيْكُمْ } ifadesindeki zamir ise marifedir. Basralılar ise amillerin farklılığından ötürü bunun { عَلَيْكُمْ } ve { بَعْضُكُمْ } içindeki iki zamirden hal olmasını caiz görmezler. { طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ } ifadesinin manası: "Etrafınızda dönüp dolaşırlar" demektir. Kedi hakkındaki: «O, etrafınızda çokça dönüp dolaşan erkek veya kadın (hizmetçiler) gibidir» hadisi de bu köktendir. Yani onlar sizin hizmetçilerinizdir, bu vakitlerin dışında izinsiz olarak yanınıza girmelerinde bir sakınca yoktur. { بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ } “Birbirinizin [etrafında dönüp dolaşan kimselersiniz]” ifadesinin manası; bir kısmınız diğer bir kısmın etrafında dönüp dolaşır demektir. Bu cümle önceki ifadeden bedeldir veya onu tekit etmektedir. Mana ise: Her biriniz diğerinin yanına gidip gelir; köleler efendilerin, efendiler de kölelerin yanına girip çıkar. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَلَمَّا قَرَعْنَا النَّبْعَ بِالنَّبْعِ بَعْضَهُ ... بِبَعْضٍ أَبَتْ عِيدَانُهُ أَنْ تُكَسَّرَا

Sert ağacı birbiriyle vuruşturduğumuzda, / Dalları kırılmaya direndi.

وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ «طَوَّافِينَ» بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ كَمَا تَقَدَّمَ عَنِ الْفَرَّاءِ، وَإِنَّمَا أَبَاحَ سُبْحَانَهُ الدُّخُولَ فِي غَيْرِ تِلْكَ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ بِغَيْرِ اسْتِئْذَانٍ لِأَنَّهَا كَانَتِ الْعَادَةُ أَنَّهُمْ لَا يَكْشِفُونَ عَوْرَاتِهِمْ فِي غَيْرِهَا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:

İbn Ebî Able, Ferrâ'dan daha önce nakledildiği üzere hâl olarak nasb ile { طَوَّافِينَ } şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın bu üç vakit dışındaki zamanlarda izinsiz girmeye izin vermesi, onların bu vakitlerin haricinde avret yerlerini açmamayı adet edinmiş olmalarındandır. Şuradaki işaret:

كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ إِلَى مَصْدَرِ الْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَهُ، كَمَا فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ، أَيْ: مِثْلُ ذَلِكَ التَّبْيِينِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى مَا شَرَعَهُ لَكُمْ مِنَ الْأَحْكَامِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ كَثِيرُ الْعِلْمِ بِالْمَعْلُومَاتِ، وَكَثِيرُ الْحِكْمَةِ فِي أَفْعَالِهِ وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ هَاهُنَا حُكْمَ الْأَطْفَالِ الْأَحْرَارِ إِذَا بَلَغُوا الْحُلُمَ بَعْدَ مَا بَيَّنَ فِيمَا مَرَّ حُكْمَ الْأَطْفَالِ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ، فِي أَنَّهُ لَا جُنَاحَ عَلَيْهِمْ

{ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “İşte Allah ayetleri size böyle açıklar.” Kur'ân-ı Kerîm'in diğer yerlerinde olduğu gibi, kendisinden sonraki fiilin mastarına yöneliktir. Yani: Allah, sizin için meşru kıldığı hükümleri gösteren ayetleri işte böylesi bir açıklama ile açıklamaktadır. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” Bilinecek şeyleri çok iyi bilendir, fiillerinde hikmeti pek çok olandır. { وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ } “Çocuklarınız büluğa erdikleri zaman...” Allah Teâlâ, daha önce büluğa ermemiş çocukların üç vakit dışında izin istemeyi terk etmelerinde bir günah olmadığını

فِي تَرْكِ الِاسْتِئْذَانِ، فِيمَا عَدَا الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ فَقَالَ: فَلْيَسْتَأْذِنُوا يَعْنِي: الَّذِينَ بَلَغُوا الْحُلُمَ إِذَا دَخَلُوا عَلَيْكُمْ كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَالْكَافُ: نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ: اسْتِئْذَانًا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَالْمَوْصُولُ عِبَارَةٌ عَنِ الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا الْآيَةَ.

açıkladıktan sonra, burada hür çocukların büluğa erdiklerindeki hükmünü açıklamış ve şöyle buyurmuştur: { فَلْيَسْتَأْذِنُوا } “izin istesinler”, yani büluğa erenler yanınıza girdiklerinde { كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi [izin istesinler].” { كَمَا } ifadesindeki kâf harfi mahzuf bir mastarın sıfatıdır; yani "kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi bir izin istemeyle [izin istesinler]" demektir. İsmi mevsul ({ الَّذِينَ }), kendilerine: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا } “Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp... girmeyin” ayetiyle hitap edilen kimseleri ifade etmektedir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ بَلَغُوا الْحُلُمَ يَسْتَأْذِنُونَ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْكِبَارِ الَّذِينَ أُمِرُوا بِالِاسْتِئْذَانِ مِنْ غَيْرِ اسْتِثْنَاءٍ، ثُمَّ كَرَّرَ مَا تَقَدَّمَ لِلتَّأْكِيدِ فَقَالَ: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ وَقَرَأَ الْحَسَنُ الْحُلُمَ فَحَذَفَ الضَّمَّةَ لِثِقَلِهَا. قَالَ عَطَاءٌ: وَاجِبٌ عَلَى النَّاسِ أَنْ يَسْتَأْذِنُوا إِذَا احْتَلَمُوا أَحْرَارًا كَانُوا أَوْ عَبِيْدًا. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: يَسْتَأْذِنُ الرَّجُلُ عَلَى أُمِّهِ، وَفِي هَذَا الْمَعْنَى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَالْمُرَادُ بِالْقَوَاعِدِ مِنَ النِّسَاءِ: الْعَجَائِزُ اللَّاتِي قَعَدْنَ عَنِ الْحَيْضِ، وَالْوَلَدِ مِنَ الْكِبَرِ، وَاحِدَتُهَا قَاعِدٌ بِلَا هَاءٍ لِيَدُلَّ حَذْفُهَا عَلَى أَنَّهُ قُعُودُ الْكِبَرِ، كَمَا قَالُوا: امْرَأَةٌ حَامِلٌ لِيَدُلَّ بِحَذْفِ الْهَاءِ عَلَى أَنَّهُ حَمْلُ حَبَلٍ، وَيُقَالُ: قَاعِدَةٌ فِي بَيْتِهَا وَحَامِلَةٌ عَلَى ظَهْرِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: هُنَّ اللَّاتِي قَعَدْنَ عَنِ التَّزْوِيجِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً أَيْ: لَا يَطْمَعْنَ فيه لكبرهنّ. قال أَبُو عُبَيْدَةَ: اللَّاتِي قَعَدْنَ عَنِ الْوَلَدِ، وَلَيْسَ هَذَا بِمُسْتَقِيمٍ، لِأَنَّ الْمَرْأَةَ تَقْعُدُ عَنِ الْوَلَدِ وَفِيهَا مُسْتَمْتَعٌ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حُكْمَ الْقَوَاعِدِ فَقَالَ: فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ أَيِ: الثِّيَابَ الَّتِي تَكُونُ عَلَى ظَاهِرِ الْبَدَنِ كالجلباب ونحوه، لا الثِّيَابُ الَّتِي عَلَى الْعَوْرَةِ الْخَاصَّةِ، وَإِنَّمَا جَازَ لَهُنَّ ذَلِكَ لِانْصِرَافِ الْأَنْفُسِ عَنْهُنَّ، إِذْ لَا رَغْبَةَ لِلرِّجَالِ فِيهِنَّ، فَأَبَاحَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُنَّ مَا لَمْ يُبِحْهُ لِغَيْرِهِنَّ، ثُمَّ اسْتَثْنَى حَالَةً مِنْ حَالَاتِهِنَّ فَقَالَ: غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ أَيْ: غَيْرَ مُظْهِرَاتٍ لِلزِّينَةِ الَّتِي أُمِرْنَ بِإِخْفَائِهَا فِي قوله: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ وَالْمَعْنَى: مِنْ غَيْرِ أَنْ يُرِدْنَ بِوَضْعِ الْجَلَابِيبِ إِظْهَارَ زَيَّنَتْهُنَّ، وَلَا مُتَعَرِّضَاتٍ بِالتَّزَيُّنِ، لِيَنْظُرَ إِلَيْهِنَّ الرِّجَالُ. وَالتَّبَرُّجُ التَّكَشُّفُ وَالظُّهُورُ لِلْعُيُونِ، وَمِنْهُ: بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَبُرُوجُ السَّمَاءِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: سَفِينَةٌ بَارِجَةٌ، أَيْ: لَا غِطَاءَ عَلَيْهَا وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ أَيْ: وَأَنْ يَتْرُكْنَ وَضْعَ الثِّيَابِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُنَّ مِنْ وَضْعِهَا. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ «أَنْ يَضَعْنَ مِنْ ثِيَابِهِنَّ» بِزِيَادَةِ مِنْ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «وَأَنْ يَعْفُفْنَ» بِغَيْرِ سِينٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ كَثِيرُ السَّمَاعِ وَالْعِلْمِ أَوْ بَلِيغُهُمَا لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَلْ هِيَ مُحْكَمَةٌ أَوْ منسوخة؟ قال بالأوّل: جماعة من العماء، وَبِالثَّانِي: جَمَاعَةٌ. قِيلَ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا إِذَا غَزَوْا خَلَّفُوا زَمْنَاهُمْ، وَكَانُوا يَدْفَعُونَ إِلَيْهِمْ مَفَاتِيحَ أَبْوَابِهِمْ وَيَقُولُونَ لَهُمْ: قَدْ أَحْلَلْنَا لَكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِمَّا فِي بُيُوتِنَا، فَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ مِنْ ذَلِكَ وَقَالُوا: لَا نَدْخُلُهَا وَهُمْ غُيَّبٌ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ رُخْصَةً لَهُمْ فَمَعْنَى الْآيَةِ نَفْيُ الْحَرَجِ عَنِ الزَّمْنَى فِي أَكْلِهِمْ مِنْ بُيُوتِ أَقَارِبِهِمْ، أَوْ بُيُوتِ مَنْ يَدْفَعُ إِلَيْهِمُ الْمِفْتَاحَ إِذَا خَرَجَ لِلْغَزْوِ.

Manası şudur: Bu büluğa erenler, kendilerinden önce izin istemekle emrolunan yetişkinlerin istisnasız her vakitte izin istedikleri gibi, bütün vakitlerde izin isterler. Sonra Allah Teâlâ tekit amacıyla önceki ifadeyi tekrarlayarak: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “İşte Allah ayetlerini size böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” buyurmuştur. Hasan, ağırlığından dolayı dammeyi atarak { الْحُلْمَ } şeklinde okumuştur. Atâ: "İnsanlar büluğa erdikleri zaman, ister hür olsunlar ister köle, izin istemeleri farzdır" demiştir. Zührî: "Kişi annesinin yanına girerken izin ister; bu ayet bu manada inmiştir" demiştir. { وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ } “Kadınlardan yaştan oturup kalmış olanlar” ifadesiyle kastedilen: Yaşlılık sebebiyle hayızdan ve çocuktan kesilmiş yaşlı kadınlardır. Tekili hâ harfi olmaksızın kâid (قَاعِد) gelir; hâ harfinin atılması, bunun yaşlılık sebebiyle oturup kalmak olduğunu göstermek içindir; nitekim hâ harfinin düşürülmesiyle hamileliğe delalet etsin diye imraetün hâmil (امْرَأَةٌ حَامِلٌ) dedikleri gibi. Evinde oturan kadın için kâidetün fî beytihâ (قَاعِدَةٌ فِي بَيْتِهَا), sırtında yük taşıyan için hâmiletün alâ zahrihâ (حَامِلَةٌ عَلَى ظَهْرِهَا) denilir. Zeccâc: "Onlar evlenmekten geri kalmış kadınlardır" demiştir; bu da: { اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً } “Nikâh ümidi kalmamış” buyruğunun manasıdır, yani yaşlılıklarından ötürü evlenmeye rağbet ve ümitleri kalmamıştır. Ebû Ubeyde: "Çocuktan kesilmiş kadınlardır" demiştir; fakat bu tutarlı değildir, zira bir kadın çocuktan kesildiği halde kendisinden faydalanılacak durumda olabilir. Sonra Allah Teâlâ bu yaşlı kadınların hükmünü zikrederek şöyle buyurmuştur: { فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ } “elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur”. Yani cilbab ve benzeri bedenin dışına giyilen elbiseleri çıkarmalarında sakınca yoktur; yoksa özel avret yerlerini örten elbiseleri değil. Onlara bu ruhsatın verilmesi, erkeklerin onlara karşı bir arzusu kalmadığı için nefislerin onlardan geri durması sebebiyledir. Bu yüzden Allah Teâlâ başkalarına helal kılmadığı şeyi onlara helal kılmıştır. Sonra onların bir halini istisna ederek: { غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ } “ziynet yerlerini açıp saçmaksızın” buyurmuştur; yani: { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } “Ziynetlerini açmasınlar” ayetinde gizlemekle emrolundukları ziyneti açığa vurmaksızın demektir. Manası: Cilbaplarını çıkarmakla ziynetlerini göstermeyi amaçlamaksızın ve erkekler kendilerine baksın diye süslenmeye yeltenmeksizin demektir. Teberrüc (تَبَرُّج): Gözler önüne serilmek, açılıp görünmektir. { بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } “sağlam kaleler” ve göğün burçları kelimesi de buradandır. "Üstü açık gemi" anlamında kullanılan sefînetün bâricetün (سَفِينَةٌ بَارِجَةٌ) sözü de bu köktendir. { وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ } “İffetli davranmaları ise kendileri için daha hayırlıdır.” Yani dış elbiselerini çıkarmayı terk etmeleri, onları çıkarmalarından kendileri için daha hayırlıdır. Abdullah b. Mes'ûd, Übey b. Ka'b ve İbn Abbâs { مِنْ } fazlalığı ile «أَنْ يَضَعْنَ مِنْ ثِيَابِهِنَّ» şeklinde okumuşlardır. İbn Mes'ûd sîn harfi olmadan «وَأَنْ يَعْفُفْنَ» şeklinde okumuştur. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” İşitmesi ve bilmesi çok olandır yahut bu iki sıfatta kemal derecesindedir. { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ } “Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur”. İlim ehli bu ayetin muhkem mi yoksa mensuh mu olduğu konusunda ihtilaf etmiştir: Âlimlerden bir grup birinci görüşü, bir grup ise ikinci görüşü savunmuştur. Denildi ki: Müslümanlar savaşa çıktıklarında arkalarında kronik hastalarını bırakırlar, kapılarının anahtarlarını onlara verip: "Evlerimizde bulunan şeylerden yemenizi size helal kıldık" derlerdi. Ancak onlar bundan çekinir ve: "Ev sahipleri yokken oraya girmeyiz" derlerdi. Bunun üzerine onlara bir ruhsat olarak bu ayet indi. Ayetin anlamı; bu hastalıklara müptela olan kimselerin akrabalarının veya savaşa çıkarken kendilerine anahtar bırakan kimselerin evlerinden yemelerinde bir sakınca/günah bulunmadığının nefyedilmesidir.

قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْ أَجَلِّ مَا رُوِيَ فِي الْآيَةِ لِمَا فِيهِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ مِنَ التَّوْقِيفِ. وَقِيلَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ كَانُوا يَتَحَرَّجُونَ مِنْ مُؤَاكَلَةِ الأصحاء حذرا مِنَ اسْتِقْذَارِهِمْ إِيَّاهُمْ وَخَوْفًا مِنْ تَأَذِّيِهِمْ بِأَفْعَالِهِمْ فَنَزَلَتْ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ رَفَعَ الْحَرَجَ عَنِ الْأَعْمَى فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّكْلِيفِ الَّذِي يُشْتَرَطُ فِيهِ البصر، وعن الأعرج

en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu görüş, sahâbe ve tâbiînden gelen tevkîfî (naklî bilgiye dayalı) rivayetler içermesi sebebiyle bu ayet hakkında rivayet edilenlerin en değerlisidir. Bir görüşe göre: [Ayette] zikredilen bu kimseler, sağlıklı insanların kendilerini tiksindirici bulmaları endişesiyle ve [istemsiz] davranışlarından ötürü onların rahatsız olmasından korkarak onlarla birlikte yemek yemekten çekinirlerdi; bunun üzerine [bu ayet] indi. Bir görüşe göre de: Şüphesiz Allah Teâlâ, görme şartı aranan mükellefiyetler konusunda körden, topaldan da

فِيمَا يُشْتَرَطُ فِي التَّكْلِيفِ بِهِ الْقُدْرَةُ الْكَامِلَةُ عَلَى الْمَشْيِ، عَلَى وَجْهٍ يَتَعَذَّرُ الْإِتْيَانُ بِهِ مَعَ الْعَرَجِ، وَعَنِ الْمَرِيضِ فِيمَا يُؤَثِّرُ الْمَرَضُ فِي إِسْقَاطِهِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذَا الْحَرَجِ الْمَرْفُوعِ عَنْ هَؤُلَاءِ هُوَ الْحَرَجُ فِي الْغَزْوِ، أَيْ: لَا حَرَجَ عَلَى هَؤُلَاءِ فِي تَأَخُّرِهِمْ عَنِ الْغَزْوِ. وَقِيلَ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَدْخَلَ أَحَدًا مِنْ هَؤُلَاءِ الزَّمْنَى إِلَى بَيْتِهِ فَلَمْ يَجِدْ فِيهِ شَيْئًا يُطْعِمُهُمْ إِيَّاهُ ذَهَبَ بِهِمْ إِلَى بُيُوتِ قَرَابَتِهِ، فَيَتَحَرَّجُ الزَّمْنَى مِنْ ذَلِكَ فَنَزَلَتْ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ عَلَيْكُمْ وَعَلَى مَنْ يُمَاثِلُكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ تَأْكُلُوا أَنْتُمْ وَمَنْ مَعَكُمْ، وَهَذَا ابْتِدَاءُ كَلَامٍ، أَيْ:

ve topallıkla yerine getirilmesi imkânsız olan mükellefiyetlerde topaldan, hastalığın düşürülmesinde etkili olduğu hususlarda da hastadan sorumluluğu kaldırmıştır. Bir görüşe göre: Bunlardan kaldırılan zorluk/sorumluluk savaşa katılma konusundaki zorluktur; yani bunların savaştan geri kalmalarında kendilerine bir günah yoktur. Bir diğer görüşe göre: Kişi bu hastalardan birini evine getirdiğinde evde onlara yedirecek bir şey bulamazsa onları akrabalarının evine götürürdü; hastalar ise bundan çekinirlerdi, bunun üzerine ayet indi. { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “size de [bir günah yoktur]” buyruğunun anlamı; size ve müminlerden sizin gibi olanlara, sizin ve yanınızdakilerin yemenizde demektir. Bu yeni bir cümlenin başlangıcıdır, yani:

وَلَا عَلَيْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ رَفْعَ الْحَرَجِ عَنِ الْأَعْمَى وَالْأَعْرَجِ وَالْمَرِيضِ إِنْ كَانَ بِاعْتِبَارِ مُؤَاكَلَةِ الْأَصِحَّاءِ، أَوْ دُخُولِ بُيُوتِهِمْ فَيَكُونُ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ مُتَّصِلًا بِمَا قَبْلَهُ، وَإِنْ كَانَ رَفْعُ الْحَرَجِ عَنْ أُولَئِكَ بِاعْتِبَارِ التَّكَالِيفِ الَّتِي يُشْتَرَطُ فِيهَا وُجُودُ الْبَصَرِ وَعَدَمِ الْعَرَجِ وَعَدَمِ الْمَرَضِ، فَقَوْلُهُ: وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ غَيْرِ مُتَّصِلٍ بِمَا قَبْلَهُ. وَمَعْنَى مِنْ بُيُوتِكُمْ الْبُيُوتُ الَّتِي فِيهَا مَتَاعُهُمْ وَأَهْلُهُمْ فَيَدْخُلُ بُيُوتَ الْأَوْلَادِ كَذَا قَالَ الْمُفَسِّرُونَ، لِأَنَّهَا دَاخِلَةٌ فِي بُيُوتِهِمْ لِكَوْنِ بَيْتِ ابْنِ الرَّجُلِ بَيْتَهُ، فَلِذَا لَمْ يَذْكُرْ سُبْحَانَهُ بُيُوتَ الْأَوْلَادِ، وَذَكَرَ بُيُوتَ الْآبَاءِ، وَبُيُوتَ الْأُمَّهَاتِ، وَمَنْ بَعْدَهُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَعَارَضَ بَعْضُهُمْ هَذَا فَقَالَ: هَذَا تَحَكُّمٌ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بَلِ الْأَوْلَى فِي الظَّاهِرِ أَنْ يَكُونَ الِابْنُ مُخَالِفًا لِهَؤُلَاءِ. وَيُجَابُ عَنْ هَذِهِ الْمُعَارَضَةِ بِأَنَّ رُتْبَةَ الْأَوْلَادِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْآبَاءِ لَا تَنْقُصُ عَنْ رُتْبَةِ الْآبَاءِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَوْلَادِ، بَلْ لِلْآبَاءِ مَزِيدُ خُصُوصِيَّةٍ فِي أَمْوَالِ الْأَوْلَادِ لِحَدِيثِ «أَنْتَ وَمَالُكَ لِأَبِيكَ» وَحَدِيثُ «وَلَدُ الرَّجُلِ مِنْ كَسْبِهِ» ثُمَّ قَدْ ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَاهُنَا بُيُوتَ الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ، بَلْ بُيُوتَ الْأَعْمَامِ وَالْعَمَّاتِ، بَلْ بُيُوتَ الْأَخْوَالِ وَالْخَالَاتِ، فَكَيْفَ يَنْفِي سُبْحَانَهُ الْحَرَجَ عَنِ الْأَكْلِ مِنْ بُيُوتِ هَؤُلَاءِ، وَلَا يَنْفِيِهِ عَنْ بُيُوتِ الْأَوْلَادِ؟ وَقَدْ قَيَّدَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ جَوَازَ الْأَكْلِ مِنْ بُيُوتِ هَؤُلَاءِ بِالْإِذْنِ مِنْهُمْ. وَقَالَ آخَرُونَ: لَا يُشْتَرَطُ الْإِذْنُ. قِيلَ: وَهَذَا إِذَا كَانَ الطَّعَامُ مَبْذُولًا، فَإِنْ كَانَ مُحَرَّزًا دُونَهُمْ لَمْ يَجُزْ لَهُمْ أَكْلُهُ. ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ: أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَيِ: الْبُيُوتُ الَّتِي تَمْلِكُونَ التَّصَرُّفَ فِيهَا بِإِذْنِ أَرْبَابِهَا، وَذَلِكَ كَالْوُكَلَاءِ وَالْعَبِيدِ وَالْخُزَّانِ، فَإِنَّهُمْ يَمْلِكُونَ التَّصَرُّفَ فِي بُيُوتِ مَنْ أَذِنَ لَهُمْ بِدُخُولِ بَيْتِهِ وَإِعْطَائِهِمْ مَفَاتِحَهُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا بُيُوتُ الْمَمَالِيكِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ مَلَكْتُمْ بِفَتْحِ الميم وتخفيف اللام. وقرأ سعيد ابن جُبَيْرٍ بِضَمِّ الْمِيمِ وَكَسْرِ اللَّامِ مَعَ تَشْدِيدِهَا. وَقَرَأَ أَيْضًا «مَفَاتِيحَهُ» بِيَاءٍ بَيْنَ التَّاءِ وَالْحَاءِ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ مَفاتِحَهُ عَلَى الْإِفْرَادِ، وَالْمَفَاتِحُ: جَمْعُ مَفْتَحٍ، وَالْمَفَاتِيحُ: جَمْعُ مِفْتَاحٍ أَوْ صَدِيقِكُمْ أَيْ: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِ صَدِيقِكُمْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ قُرَابَةٌ، فَإِنَّ الصَّدِيقَ فِي الْغَالِبِ يَسْمَحُ لِصَدِيقِهِ بِذَلِكَ وَتَطِيبُ بِهِ نَفْسُهُ، وَالصَّدِيقُ يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:

"Ey insanlar, size de bir günah yoktur" demektir. Özetle; kör, topal ve hastadan sorumluluğun kaldırılması sağlıklı kimselerle birlikte yemek yemeleri yahut onların evlerine girmeleri bakımından ise, bu durumda { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ } ifadesi öncesine bağlı (matuf) olur. Eğer onlardan sorumluluğun kaldırılması görme, topal olmama ve hasta olmama şartına bağlı mükellefiyetler bakımından ise, bu takdirde { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ } sözü öncesine bağlı olmayan yeni bir başlangıç cümlesidir. { مِنْ بُيُوتِكُمْ } “kendi evlerinizden” ifadesinin manası; eşyalarının ve ailelerinin bulunduğu evlerdir, dolayısıyla çocukların evleri de buraya dâhildir; müfessirler böyle demiştir. Zira kişinin çocuğunun evi kendi evi sayıldığından çocukların evleri kendi evleri kapsamına girer. Bu yüzden Allah Teâlâ çocukların evlerini ayrıca zikretmemiş; babaların evlerini, annelerin evlerini ve sonrakileri zikretmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: Bazıları buna itiraz ederek: "Bu, Allah Teâlâ'nın Kitabı'na karşı keyfî bir hükümdür; aksine zahire göre çocuğun bunlardan farklı olması daha uygundur" demiştir. Bu itiraza şöyle cevap verilir: Çocukların babalara nispetle derecesi, babaların çocuklara nispetle derecesinden aşağı değildir; bilakis «Sen de malın da babana aitsiniz» ve «Kişinin çocuğu kendi kazancındandır» hadisleri gereğince babaların çocukların mallarında fazladan bir hususiyeti vardır. Kaldı ki Allah Teâlâ burada erkek ve kız kardeşlerin evlerini, amca ve halaların evlerini, hatta dayı ve teyzelerin evlerini zikretmiştir; durum böyleyken Allah Teâlâ bunların evlerinden yemeyi günah saymazken çocukların evlerinden yemeyi nasıl günah sayabilir? Bazı âlimler bunların evlerinden yemenin caiz oluşunu onlardan izin alma şartına bağlamıştır. Diğerleri ise izin şart değildir demiştir. Denildi ki: Bu, yiyecek ortaya konulmuş ise geçerlidir; şayet onlardan saklanıp kilit altına alınmışsa onu yemeleri caiz olmaz. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ } “yahut anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden”, yani sahiplerinin izniyle tasarruf yetkisine sahip olduğunuz evlerden demektir; vekiller, köleler ve hazinedarlar gibi. Zira onlar, evine girmelerine ve anahtarlarını almalarına izin veren kimselerin evlerinde tasarruf yetkisine sahiptirler. Bir görüşe göre bununla kölelerin evleri kastedilmiştir. Çoğunluk { مَلَكْتُمْ } kelimesini mîm'in fethası ve lâm'ın şeddesiz haliyle okumuştur. Saîd b. Cübeyr ise mîm'in dammesi ve lâm'ın kesrası ile şeddeli olarak [mülliktüm] okumuştur. O ayrıca tâ ile hâ arasına bir yâ koyarak «مَفَاتِيحَهُ» şeklinde okumuştur. Katâde ise { مَفاتِحَهُ } kelimesini tekil olarak okumuştur. Mefâtih (مَفَاتِح), mefteh'in (مَفْتَح) çoğuludur; mefâtîh (مَفَاتِيح) ise miftâh'ın (مِفْتَاح) çoğuludur. { أَوْ صَدِيقِكُمْ } “ya da dostunuzun [evinden]”; yani aranızda akrabalık olmasa bile dostunuzun evlerinden yemenizde size bir günah yoktur. Zira dost çoğunlukla dostuna buna müsaade eder ve bundan hoşnut kalır. Sadîk (صَدِيق) kelimesi tekil için de çoğul için de kullanılır; Cerîr'in şu sözü de bu kabildendir:

دَعَوْنَ الْهَوَى ثُمَّ ارْتَمَيْنَ قُلُوبَنَا ... بِأَسْهُمِ أَعْدَاءَ وَهُنَّ صِدِيقُ

Aşka çağırdılar, sonra dost oldukları halde / Kalplerimizi düşman oklarıyla vurdular.

وَمِثْلُهُ الْعَدُوُّ وَالْخَلِيطُ وَالْقَطِينُ وَالْعَشِيرُ، ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً انتصاب جميعا وأشتاتا عَلَى الْحَالِ. وَالْأَشْتَاتُ: جَمْعُ شَتٍّ، وَالشَّتُّ الْمَصْدَرُ: بِمَعْنَى التَّفَرُّقِ، يُقَالُ شَتَّ الْقَوْمُ، أَيْ: تَفَرَّقُوا، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ مُشْتَمِلٌ عَلَى بَيَانِ حُكْمٍ آخَرَ مِنْ جِنْسِ مَا قَبْلَهُ، أَيْ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ مُجْتَمِعِينَ أَوْ مُتَفَرِّقِينَ، وَقَدْ كَانَ بَعْضُ الْعَرَبِ يتحرّج

Adüvv (düşman), halît (ortak), katîn (komşu/hizmetçi) ve aşîr (yakın arkadaş) kelimeleri de böyledir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً } “İster topluca ister ayrı ayrı yemenizde de size bir sakınca yoktur.” { جَمِيعاً } ve { أَشْتاتاً } kelimeleri hâl olarak mansubdur. Eştât (أَشْتَات), şett (شَتّ) kelimesinin çoğuludur. Mastar olan şett ise ayrılmak/dağılmak demektir; nitekim şette'l-kavmü (şattü'l-kavm), yani "topluluk dağıldı" denir. Bu cümle, önceki türden başka bir hükmün beyanını içeren yeni bir başlangıç kelamıdır; yani toplu halde veya tek başınıza ayrı ayrı evlerinizden yemenizde size bir günah yoktur demektir. Nitekim Araplardan bazıları,

أَنْ يَأْكُلَ وَحْدَهُ حَتَّى يَجِدَ لَهُ أَكِيلًا يُؤَاكِلُهُ فَيَأْكُلُ مَعَهُ، وَبَعْضُ الْعَرَبِ كَانَ لَا يَأْكُلُ إِلَّا مَعَ ضَيْفٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ حَاتِمٍ:

birlikte yiyeceği bir sofra arkadaşı buluncaya kadar tek başına yemekten çekinir, onunla beraber yerdi; Araplardan bazıları da sadece misafirle birlikte yerdi. Hâtim'in şu sözü bu kabildendir:

إِذَا مَا صَنَعْتِ الزَّادَ فَالْتَمِسِي لَهُ ... أَكِيلًا فَإِنِّي لَسْتُ آكِلَهُ وَحْدِي

Azık hazırladığın vakit ona bir yiyici ara, / Zira ben onu tek başıma yiyecek değilim.

فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً هَذَا شُرُوعٌ فِي بَيَانِ أَدَبٍ آخَرَ أَدَّبَ بِهِ عِبَادَهُ، أَيْ: إِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا غَيْرَ الْبُيُوتِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَيْ: عَلَى أَهْلِهَا الَّذِينَ هُمْ بِمَنْزِلَةِ أَنْفُسِكُمْ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْبُيُوتُ الْمَذْكُورَةُ سَابِقًا. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، فَقَالَ الْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ: هِيَ الْمَسَاجِدُ، وَالْمُرَادُ سَلِّمُوا عَلَى مَنْ فِيهَا مِنْ صِنْفِكُمْ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْمَسَاجِدِ أَحَدٌ، فَقِيلَ يَقُولُ: السَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ، وَقِيلَ يَقُولُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ مُرِيدًا لِلْمَلَائِكَةِ، وَقِيلَ يَقُولُ: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ. وَقَالَ بِالْقَوْلِ الثَّانِي: أَعْنِي أَنَّهَا الْبُيُوتُ الْمَذْكُورَةُ سَابِقًا جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْبُيُوتِ هُنَا هِيَ كُلُّ الْبُيُوتِ الْمَسْكُونَةِ وَغَيْرِهَا، فَيُسَلِّمُ عَلَى أَهْلِ المسكونة، وأما على غَيْرُ الْمَسْكُونَةِ فَيُسَلِّمُ عَلَى نَفْسِهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الْقَوْلُ بِالْعُمُومِ فِي الْبُيُوتِ هُوَ الصَّحِيحُ، وَانْتِصَابُ تَحِيَّةً عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ فَسَلِّمُوا مَعْنَاهُ فَحَيُّوا، أَيْ: تَحِيَّةً ثَابِتَةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَيْ: إِنَّ اللَّهَ حَيَّاكُمْ بِهَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَكُمْ أَنْ تَفْعَلُوهَا طَاعَةً لَهُ، ثُمَّ وَصَفَ هَذِهِ التَّحِيَّةَ فَقَالَ: مُبارَكَةً أَيْ: كَثِيرَةَ الْبَرَكَةِ وَالْخَيْرِ، دَائِمَتَهَمَا طَيِّبَةً أَيْ: تَطِيبُ بِهَا نَفْسُ الْمُسْتَمِعِ، وَقِيلَ: حَسَنَةٌ جَمِيلَةٌ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَعْلَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ السَّلَامَ مُبَارَكٌ طَيِّبٌ لِمَا فِيهِ مِنَ الْأَجْرِ وَالثَّوَابِ، ثُمَّ كَرَّرَ سُبْحَانَهُ فَقَالَ: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ تَأْكِيدًا لِمَا سَبَقَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْإِشَارَةَ بِذَلِكَ إِلَى مَصْدَرِ الْفِعْلِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ تَعْلِيلٌ لِذَلِكَ التَّبْيِينِ بِرَجَاءِ تَعَقُّلِ آيَاتِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَفَهْمِ مَعَانِيهَا.

{ فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً } “Evlere girdiğiniz zaman...” Bu, Allah'ın kullarına öğrettiği başka bir edebin açıklamasına giriştir; yani daha önce zikredilen evlerin dışındaki evlere girdiğiniz vakit { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “birbirinize selam verin”, yani kendi nefisleriniz mesabesinde olan o ev halkına selam verin. Bir görüşe göre kastedilen daha önce zikredilen evlerdir. Birinci görüşe göre Hasan ve Nehaî şöyle demiştir: Bunlar mescitlerdir; mana da orada bulunan kendi dindaşlarınıza selam verin demektir. Eğer mescitte kimse yoksa: "es-Selâmü alâ Rasûlillâh" (Allah'ın Elçisi'ne selam olsun) denileceği söylenmiştir; bir görüşe göre melekleri kastederek: "es-Selâmü aleyküm" denir; bir diğer görüşe göre ise: "es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn" (Bize ve Allah'ın salih kullarına selam olsun) denir. İkinci görüşü, yani bunların daha önce zikredilen evler olduğunu sahabe ve tâbiînden bir grup savunmuştur. Bir görüşe göre buradaki evlerden maksat iskân edilen veya edilmeyen bütün evlerdir; oturulan evlerde hane halkına selam verilir, oturulmayan evlerde ise kişi kendi nefsine selam verir. İbnü'l-Arabî: "Evler konusunda umumi (genel) anlamı benimseyen görüş sahih olandır" demiştir. { تَحِيَّةً } kelimesi mef'ûlü mutlak olarak mansubdur; zira { فَسَلِّمُوا } buyruğu "selamlayın/esenlik dileyin" demektir. { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından” ifadesi, yani Allah'ın sizi onunla selamladığı sabit bir esenlik dileği demektir. Ferrâ: "Yani O'na itaat maksadıyla bunu yapmanızı Allah size emretmiştir" demiştir. Sonra Allah bu selamı nitelendirerek şöyle buyurmuştur: { مُبارَكَةً } “bereketli”, yani bereketi ve hayrı çok, ikisi de daim olan, { طَيِّبَةً } “ve hoş”, yani dinleyenin gönlüne hoş gelen; güzel ve latif olduğu da söylenmiştir. Zeccâc: "Allah Teâlâ selamın içerdiği ecir ve sevaptan ötürü onun bereketli ve hoş olduğunu bildirmiştir" demiştir. Sonra Allah Teâlâ öncekileri tekit etmek amacıyla: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “İşte Allah ayetleri size böyle açıklar” buyruğunu tekrarlamıştır. Şuradaki işaretin fiilin mastarına yönelik olduğunu daha önce belirtmiştik. { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “umulur ki akıl edersiniz.” ifadesi, Allah Teâlâ'nın ayetlerini akletme ve manalarını anlama umuduyla bu açıklamanın gerekçesini bildirmektedir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ قَالَ: بَلَغَنَا أَنْ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ وَامْرَأَتَهُ أَسْمَاءَ بِنْتَ مَرْشَدَةَ صَنَعَا لِلنَّبِيِّ ﷺ طَعَامًا، فَقَالَتْ أَسْمَاءُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا أَقْبَحَ هَذَا إِنَّهُ لَيَدْخُلُ عَلَى الْمَرْأَةِ وَزَوْجِهَا، وَهُمَا فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ، غُلَامُهُمَا بِغَيْرِ إذن، فأنزل الله في ذلك يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ يَعْنِي: الْعَبِيدَ وَالْإِمَاءَ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ قَالَ: مِنْ أَحْرَارِكُمْ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: كَانَ أُنَاسٌ مِنْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يُعْجِبُهُمْ أَنْ يُوَاقِعُوا نِسَاءَهُمْ فِي هَذِهِ السَّاعَاتِ لِيَغْتَسِلُوا، ثُمَّ يَخْرُجُوا إِلَى الصَّلَاةِ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ أَنْ يَأْمُرُوا الْمَمْلُوكِينَ وَالْغِلْمَانَ أَنْ لَا يَدْخُلُوا عَلَيْهِمْ فِي تِلْكَ السَّاعَاتِ إِلَّا بِإِذْنٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ثَعْلَبَةَ الْقُرَظِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُوِيدٍ قَالَ: «سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْعَوْرَاتِ الثَّلَاثِ، فَقَالَ: إِذَا أَنَا وَضَعْتُ ثِيَابِي بَعْدَ الظَّهِيرَةِ لَمْ يَلِجْ عَلَيَّ أَحَدٌ مِنَ الْخَدَمِ مِنَ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ، وَلَا أَحَدٌ لَمْ يَبْلُغِ الْحُلُمَ مِنَ الْأَحْرَارِ إِلَّا بِإِذْنٍ، وَإِذَا وَضَعْتُ ثِيَابِي بَعْدَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ، وَمِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الصُّبْحِ» . وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُوِيدٍ مِنْ قَوْلِهِ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا ابْنُ سَعْدٍ عَنْ سُوِيدِ بْنِ النُّعْمَانِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّهُ لَمْ يُؤْمِنْ بِهَا أَكْثَرُ النَّاسِ: يَعْنِي آيَةَ الْإِذْنِ، وَإِنِّي لَآمُرُ جَارِيَتِي هَذِهِ، - لِجَارِيَةٍ قَصِيرَةٍ قَائِمَةٍ عَلَى رَأْسِهِ- أَنْ تَسْتَأْذِنَ عَلَيَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،

İbn Ebî Hâtim, Mukâtil b. Hayyân'dan şöyle dediğini nakletmiştir: Bize ulaştığına göre Ensâr'dan bir adam ile hanımı Esmâ bint Merşede, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için yemek hazırladılar. Esmâ: "Ey Allah'ın Resûlü! Kadın ile kocası aynı örtü altındayken kölelerinin izinsiz olarak yanlarına girmesi ne kadar çirkin bir şey!" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler...” ayetini indirdi; yani köleleri ve cariyeleri kastetti. { وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ } “ve sizden henüz büluğa ermemiş olanlar” buyruğunda ise; hür erkek ve kadınlarınızdan olanları kastetti. İbn Ebî Hâtim bu ayet hakkında Süddî'den şunu nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler, yıkanıp namaza çıkmak için bu saatlerde eşleriyle birlikte olmayı arzu ederlerdi; bunun üzerine Allah onlara kölelerine ve çocuklarına o saatlerde izinsiz yanlarına girmemelerini emretmelerini buyurdu. İbn Merdeveyh, Sa'lebe el-Kurazî kanalıyla Abdullah b. Süveyd'den nakletti: O şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu üç avret vaktini sordum. Şöyle buyurdu: “Öğleden sonra elbiselerimi çıkardığımda, henüz büluğa ermemiş hizmetçilerden hiçbiri ve hürlerden büluğa ermemiş kimseler izin almadan yanıma giremez. Yatsı namazından sonra ve sabah namazından önce elbiselerimi çıkardığımda da [durum böyledir].”» Bunu Abd b. Humeyd ve el-Edeb'de Buhârî, Abdullah b. Süveyd'in kendi sözü olarak nakletmiştir. İbn Sa'd da Süveyd b. Nu'mân'dan benzerini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, İbn Merdeveyh ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: "İnsanların çoğu buna -yani izin ayetine- inanıp amel etmedi. Ben ise başucumda duran şu küçük cariyeme bile yanıma girerken izin istemesini emrediyorum." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletmiştir:

قَالَ: تَرَكَ النَّاسُ ثَلَاثَ آيَاتٍ لَمْ يَعْمَلُوا بهنّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ، وَالْآيَةَ الَّتِي فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ الْآيَةَ، وَالْآيَةَ الَّتِي فِي الْحُجُرَاتِ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: إِذَا خَلَا الرَّجُلُ بِأَهْلِهِ بَعْدَ الْعِشَاءِ فَلَا يَدْخُلُ عَلَيْهِ صَبِيٌّ وَلَا خَادِمٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ حَتَّى يُصَلِّيَ الْغَدَاةَ، وَإِذَا خَلَا بِأَهْلِهِ عِنْدَ الظُّهْرِ فَمِثْلَ ذَلِكَ. وَرُخِّصَ لَهُمْ فِي الدُّخُولِ فِيمَا بَيْنَ ذَلِكَ بِغَيْرِ إِذْنٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ فَأَمَّا مَنْ بَلَغَ الْحُلُمَ، فَإِنَّهُ لَا يَدْخُلُ عَلَى الرَّجُلِ وَأَهْلِهِ إِلَّا بِإِذْنٍ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ مِنْ طَرِيقِ عِكْرِمَةَ عَنْهُ أَيْضًا: أَنْ رَجُلًا سَأَلَهُ عَنِ الِاسْتِئْذَانِ فِي الثَّلَاثِ الْعَوْرَاتِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا فِي الْقُرْآنِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: «إِنَّ اللَّهَ سِتِّيرٌ يُحِبُّ السَّتْرَ» وَكَانَ النَّاسُ لَيْسَ لَهُمْ سُتُورٌ عَلَى أَبْوَابِهِمْ وَلَا حِجَابٌ فِي بُيُوتِهِمْ، فَرُبَّمَا فَجَأَ الرَّجُلَ خَادِمُهُ أَوْ وَلَدُهُ أَوْ يَتِيمٌ فِي حِجْرِهِ وَهُوَ عَلَى أَهْلِهِ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ أَنْ يَسْتَأْذِنُوا فِي تِلْكَ الْعَوْرَاتِ الَّتِي سَمَّى اللَّهُ، ثُمَّ جَاءَ اللَّهُ بَعْدُ بِالسُّتُورِ، فَبَسَطَ عَلَيْهِمْ فِي الرِّزْقِ، فَاتَّخَذُوا السُّتُورَ وَاتَّخَذُوا الْحِجَابَ، فَرَأَى النَّاسُ أَنَّ ذَلِكَ قَدْ كَفَاهُمْ مِنَ الِاسْتِئْذَانِ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ قَالَ: هِيَ عَلَى الذُّكُورِ دُونَ الْإِنَاثِ، وَلَا وَجْهَ لِهَذَا التَّخْصِيصِ، فَالِاطِّلَاعُ عَلَى الْعَوْرَاتِ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ كَمَا يَكْرَهُهُ الْإِنْسَانُ مِنَ الذُّكُورِ يَكْرَهُهُ مِنَ الْإِنَاثِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ بَعْضِ أزواج النَّبِيِّ ﷺ فِي الْآيَةِ قَالَتْ: نَزَلَتْ فِي النِّسَاءِ أَنْ يَسْتَأْذِنَّ عَلَيْنَا. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ عَلِيٍّ فِي الْآيَةِ قَالَ: النِّسَاءُ فَإِنَّ الرِّجَالَ يستأذنون. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أبي عبد الرحمن السلمي في هذه الآية قال: هي في النساء خاصة، الرجال يستأذنون على كل حال بالليل والنهار. وأخرج الفريابي عن موسى بن أبي عائشة قَالَ: سَأَلْتُ الشَّعْبِيَّ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَمَنْسُوخَةٌ هِيَ؟ قَالَ: لَا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ أَأَسْتَأْذِنُ عَلَى أُخْتَى؟ قَالَ: نَعَمْ، قُلْتُ: إِنَّهَا فِي حِجْرِي

O şöyle dedi: "İnsanlar üç ayeti terk ettiler ve onlarla amel etmediler: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } [ayeti], Nisâ sûresindeki { وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ } ayeti ve Hucurât sûresindeki { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } ayeti." İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de Beyhakî yine ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Kişi yatsıdan sonra eşiyle baş başa kaldığında sabah namazını kılıncaya kadar hiçbir çocuk ve hizmetçi izinsiz onun yanına girmesin. Öğle vakti eşiyle baş başa kaldığında da durum böyledir. Bu vakitlerin arasındaki zamanlarda ise izinsiz girmelerine ruhsat verilmiştir; işte bu, O'nun: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ } buyruğudur. Büluğa eren kimseye gelince, o her halükarda ancak izinle kişinin ve eşinin yanına girer; bu da O'nun: { وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } buyruğudur." Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve es-Sünen'de Beyhakî sahih bir senetle İkrime kanalıyla yine ondan nakletmiştir: Bir adam ona Allah'ın Kur'an'da emrettiği üç avret vaktinde izin isteme konusunu sordu. İbn Abbâs şöyle dedi: «Allah Settâr'dır (ayıpları örtendir), örtünmeyi sever. İnsanların kapılarında perdeleri, evlerinde örtüleri yoktu; bazen kişi eşinin üzerindeyken hizmetçisi, çocuğu veya himayesindeki yetim ansızın içeri giriverirdi. Bunun üzerine Allah, ismini andığı o avret vakitlerinde izin istemelerini emretti. Daha sonra Allah perdeleri nasip etti, rızıklarını genişletti; onlar da kapılarına perdeler ve örtüler taktılar. Böylece insanlar bunun kendilerini emrolundukları izin isteme yükümlülüğünden müstağni kıldığını düşündüler.» İbn Ebî Şeybe, el-Edeb'de Buhârî, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Ömer'in: { لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Bu hüküm kadınlar için değil, sadece erkekler içindir." Fakat bu tahsisin bir dayanağı yoktur; zira bu vakitlerde avret yerlerine muttali olunması erkeklerden hoş karşılanmadığı gibi kadınlardan da hoş karşılanmaz. İbn Merdeveyh, Ebû Seleme b. Abdirrahmân kanalıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerinin bazısından bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Bu ayet, kadınların yanımıza girerken izin istemeleri hakkında indi." Hâkim nakledip sahih olduğunu belirtmiştir ki Ali bu ayet hakkında: "Kadınlardır; zira erkekler zaten izin isterler" demiştir. Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den bu ayet hakkında: "Bu ayet sadece kadınlar hakkındadır; erkekler ise gece olsun gündüz olsun her halükarda izin isterler" dediğini nakletmişlerdir. Feryâbî, Mûsâ b. Ebî Âişe'den nakletti: Şa'bî'ye bu ayetin mensuh olup olmadığını sordum; "Hayır" dedi. Saîd b. Mansûr, el-Edeb'de Buhârî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, Atâ'dan nakletti: O, İbn Abbâs'a: "Kız kardeşimin yanına girerken izin isteyeyim mi?" diye sordu. O: "Evet" dedi. Ben: "O benim himayemdedir,

وَإِنِّي أُنْفِقُ عَلَيْهَا، وَإِنَّهَا مَعِي فِي الْبَيْتِ أَأَسْتَأْذِنُ عَلَيْهَا؟ قَالَ: نَعَمْ. إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ الْآيَةَ، فَلَمْ يُؤْمَرْ هَؤُلَاءِ بِالْإِذْنِ إِلَّا فِي هَؤُلَاءِ الْعَوْرَاتِ الثَّلَاثِ، قَالَ: وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَالْإِذْنُ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ خَلْقِ اللَّهِ أَجْمَعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: عَلَيْكُمْ إِذْنٌ عَلَى أُمَّهَاتِكُمْ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ عَنْهُ قَالَ: يَسْتَأْذِنُ الرَّجُلُ عَلَى أَبِيهِ وَأُمِّهِ وَأَخِيهِ وَأُخْتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ عَنْ جَابِرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ أَنْ رَجُلًا قَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَأَسْتَأْذِنُ عَلَى أُمِّي؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: إِنِّي مَعَهَا فِي الْبَيْتِ، قَالَ: أستأذن عليها، قال: إني خادمها

"[ve] ben ona nafaka veriyorum, o da benimle birlikte aynı evdedir; onun yanına girerken izin isteyeyim mi?" dedi. O da şöyle dedi: "Evet. Şüphesiz Allah: { لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ } “Sağ ellerinizin mâlik olduğu [köleler] ile sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar sizden izin istesinler...” buyurmaktadır. İşte bunlara sadece bu üç mahrem vakitte izin istemeleri emredilmiştir." [Devamla] şöyle dedi: "{ وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Sizden olan çocuklar ergenlik çağına erdiklerinde, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler” buyurmuştur. Dolayısıyla [bu yaştan sonra] izin istemek Allah'ın bütün yaratılmışlarına [istisnasız] vaciptir." İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Mes'ûd'un şöyle dediğini nakletmiştir: "Annelerinizin yanına girerken izin istemeniz gerekir." Saîd b. Mansûr ve el-Edeb'de Buhârî, ondan şöyle nakletmiştir: "Kişi babasının, annesinin, erkek kardeşinin ve kız kardeşinin yanına girerken izin ister." İbn Ebî Şeybe ve el-Edeb'de Buhârî, Câbir'den benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr ve es-Sünen'de Beyhakî, Atâ b. Yesâr'dan bir adamın şöyle dediğini nakletmiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Annemin yanına girerken izin isteyeyim mi?» Buyurdu ki: «Evet.» Adam: «Ben onunla aynı evde kalıyorum» dedi. Buyurdu ki: «Onun yanına girerken izin iste.» Adam: «Ben onun hizmetçisiyim...» dedi.

أَفَأَسْتَأْذِنُ عَلَيْهَا كُلَّمَا دَخَلْتُ؟ قَالَ: أَتُحِبُّ أَنْ تَرَاهَا عُرْيَانَةً؟ قَالَ لَا، قَالَ: فَاسْتَأْذِنْ عَلَيْهَا» وَهُوَ مُرْسَلٌ.

her girdiğimde izin isteyeyim mi?” dedi. Şöyle buyurdu: “Onu çıplak görmekten hoşlanır mısın?” Adam: “Hayır” dedi. Buyurdu ki: “Öyleyse ondan izin iste.”» Bu rivayet mürseldir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ نَحْوَهُ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنْ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ وَهُوَ أَيْضًا مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ الْآيَةَ، فَنَسَخَ وَاسْتَثْنَى مِنْ ذَلِكَ وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ عَنْهُ قَالَ: هِيَ الْمَرْأَةُ لَا جُنَاحَ عَلَيْهَا أَنْ تَجْلِسَ فِي بَيْتِهَا بِدِرْعٍ وَخِمَارٍ، وتضع عنها الْجِلْبَابَ مَا لَمْ تَتَبَرَّجْ بِمَا يَكْرَهُهُ اللَّهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ فِي فَضَائِلِهِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يقرأ «أن يضعن من ثِيَابَهُنَّ» وَيَقُولُ:

İbn Ebî Şeybe, benzerini Zeyd b. Eslem'den bir adamın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğu şeklinde nakletmiştir; bu da mürseldir. Ebû Dâvûd ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan: { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ } ayeti indiğinde, { وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً } ayetinin bundan neshedip istisna kıldığını nakletmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de Beyhakî ondan şöyle dediğini nakletmiştir: "Bu, evinde elbise ve başörtüsü ile oturan kadındır; Allah'ın hoşlanmadığı bir şekilde açılıp saçılmadığı sürece cilbabını üzerinden çıkarmasında bir sakınca yoktur. İşte bu, O'nun: { فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ } buyruğudur." Ebû Ubeyd Fedâil'de, İbnü'l-Münzir, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî ve Beyhakî, İbn Abbâs'ın «أن يضعن من ثِيَابَهُنَّ» şeklinde okuduğunu ve şöyle dediğini nakletmiştir:

هُوَ الْجِلْبَابُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ ابن عمر في الآية قال: تضع الجلباب وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ قَالَ: الْجِلْبَابُ وَالرِّدَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: لَمَّا نزلت يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ قَالَتِ الْأَنْصَارُ: مَا بِالْمَدِينَةِ مَالٌ أَعَزُّ مِنَ الطعام كانوا يتحرّجون أن يأكلوا مَعَ الْأَعْمَى يَقُولُونَ إِنَّهُ لَا يُبْصِرُ مَوْضِعَ الطَّعَامِ، وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ الْأَكْلَ مَعَ الْأَعْرَجِ يَقُولُونَ الصَّحِيحُ يَسْبِقُهُ إِلَى الْمَكَانِ وَلَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُزَاحِمَ، وَيَتَحَرَّجُونَ الْأَكْلَ مَعَ الْمَرِيضِ يَقُولُونَ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَأْكُلَ مِثْلَ الصَّحِيحِ، وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَأْكُلُوا فِي بُيُوتِ أَقَارِبِهِمْ، فَنَزَلَتْ: لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى يَعْنِي: فِي الْأَكْلِ مَعَ الْأَعْمَى. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم عن مقسم نحوه. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يَذْهَبُ بِالْأَعْمَى أَوِ الْأَعْرَجِ أَوِ الْمَرِيضِ إِلَى بَيْتِ أَبِيهِ أَوْ بَيْتِ أَخِيهِ أَوْ بَيْتِ عَمِّهِ أَوْ بَيْتِ عَمَّتِهِ أَوْ بَيْتِ خَالِهِ أَوْ بَيْتِ خَالَتِهِ، فَكَانَ الزَّمْنَى يَتَحَرَّجُونَ مِنْ ذَلِكَ يَقُولُونَ: إِنَّمَا يَذْهَبُونَ بِنَا إِلَى بُيُوتِ غَيْرِهِمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ رُخْصَةً لَهُمْ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ النَّجَّارِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَرْغَبُونَ فِي النَّفِيرَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَيَدْفَعُونَ مَفَاتِيحَهُمْ إِلَى أُمَنَائِهِمْ وَيَقُولُونَ لَهُمْ قَدْ أَحْلَلْنَا لَكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِمَّا احْتَجْتُمْ إِلَيْهِ، فَكَانُوا يَقُولُونَ إِنَّهُ لَا يَحِلُّ لَنَا أَنْ نَأْكُلَ إِنَّهُمْ أَذِنُوا لَنَا مِنْ غَيْرِ طِيبِ نَفْسٍ، وَإِنَّمَا نَحْنُ زَمْنَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا إِلَى قَوْلِهِ: أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابن عباس قال: لما نزلت يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ قَالَ الْمُسْلِمُونَ:

"O cilbaptır." Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, İbn Ömer'in bu ayet hakkında: "Cilbabı çıkarır" dediğini nakletmiştir. Abdürrezzâk, Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Mes'ûd'un: { أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ } buyruğu hakkında: "Cilbap ve ridadır" dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini nakletmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } ayeti indiğinde Ensâr: "Medine'de yemekten daha değerli bir mal yoktur" dediler. Kör yemek yerini göremez diyerek onunla yemek yemekten çekinirlerdi; sağlam kişi yer kapmada onu geçer ve o sıkışıp itişemez diyerek topalla yemekten çekinirlerdi; sağlam gibi yiyemez diyerek hastayla yemekten çekinirlerdi; ayrıca akrabalarının evlerinde yemekten de çekinirlerdi. Bunun üzerine: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى } ayeti indi; yani körle birlikte yemek yemekte [bir günah yoktur]. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mıksem'den benzerini nakletmiştir. Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Mücâhid'den şöyle dediğini nakletmiştir: Kişi körü, topalı veya hastayı babasının, kardeşinin, amcasının, halasının, dayısının veya teyzesinin evine götürürdü. Ancak hastalar: "Bizi başkalarının evine götürüyorlar" diyerek bundan çekinirlerdi; bunun üzerine onlara bir ruhsat olarak bu ayet indi. Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve İbnü'n-Neccâr, Âişe'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkmaya can atarlar, anahtarlarını güvendikleri kimselere teslim edip: "İhtiyaç duyduğunuz şeylerden yemenizi size helal kıldık" derlerdi. Onlar ise: "Bizim yememiz helal olmaz, onlar gönül hoşnutluğu olmadan bize izin verdiler, bizler ise sadece hastalarız" derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا } ayetinden { أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ } buyruğuna kadar indirdi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } ayeti indiğinde Müslümanlar:

إِنَّ اللَّهَ قَدْ نَهَانَا أَنْ نَأْكُلَ أَمْوَالَنَا بَيْنَنَا بِالْبَاطِلِ، وَالطَّعَامُ هُوَ أَفْضَلُ الْأَمْوَالِ، فَلَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ مِنَّا أَنْ يَأْكُلَ عِنْدَ أَحَدٍ فَكَفَّ النَّاسُ عَنْ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ إِلَى قَوْلِهِ: أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ وَهُوَ الرَّجُلُ يُوَكِّلُ الرَّجُلَ بِضَيْعَتِهِ، وَالَّذِي رَخَّصَ اللَّهُ: أَنْ يَأْكُلَ مِنْ ذَلِكَ الطَّعَامَ وَالتَّمْرَ وَيَشْرَبَ اللَّبَنَ، وَكَانُوا أَيْضًا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَأْكُلَ الرَّجُلُ الطَّعَامَ وَحْدَهُ حَتَّى يَكُونَ مَعَهُ غَيْرُهُ، فَرَخَّصَ اللَّهُ لَهُمْ فَقَالَ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ

"Şüphesiz Allah, mallarımızı aramızda bâtıl yollarla yememizi bize yasaklamıştır. Yiyecek ise malların en değerlisidir; bu sebeple hiçbirimize bir başkasının yanında yemek yemesi helal olmaz" dediler. Bunun üzerine insanlar bundan el çektiler. Nihayet Allah: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } “Köre bir sorumluluk yoktur” [kısmından] { أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ } “yahut anahtarlarına mâlik olduğunuz [yerlerden]” buyruğuna kadar [olan kısmı] indirdi. Bu [son ifade], kişinin bir adamı bağına bahçesine vekil tayin etmesi durumudur. Allah'ın ruhsat tanıdığı husus ise, [vekilin] o yiyecekten ve hurmadan yemesi ve sütü içmesidir. Onlar ayrıca yanında bir başkası bulunmadıkça kişinin tek başına yemek yemesinden de çekiniyorlardı. Allah onlara ruhsat vererek şöyle buyurdu: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَميعاً أَوْ أَشْتاتاً } “İster bir arada ister ayrı ayrı yemenizde sizin için bir sakınca yoktur.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Medine halkı

قَبْلَ أَنْ يُبْعَثَ النَّبِيُّ ﷺ لَا يُخَالِطُهُمْ فِي طَعَامِهِمْ أَعْمًى وَلَا مَرِيضٌ وَلَا أَعْرَجُ لَا يَسْتَطِيعُ الْمُزَاحَمَةَ عَلَى الطَّعَامِ، فَنَزَلَتْ رُخْصَةً فِي مُؤَاكَلَتِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ فِي مَرَاسِيلِهِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ مَا بَالُ الْأَعْمَى وَالْأَعْرَجِ وَالْمَرِيضِ ذُكِرُوا هُنَا؟

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce, yemeğe üşüşmeye güç yetiremez diye hiçbir körü, hastayı ve topalı yemeklerine ortak etmezlerdi. Bunun üzerine onlarla birlikte yemek yeme konusunda ruhsat olarak [bu ayet] indi. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Merâsîl'de Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve Beyhakî, Zührî'den naklettiler: Ona: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } buyruğu sorulup "Kör, topal ve hasta burada niçin zikredildi?" denildi.

أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا إِذَا غَزَوْا خَلَّفُوا زَمْنَاهُمْ، وَكَانُوا يَدْفَعُونَ إِلَيْهِمْ مَفَاتِيحَ أَبْوَابِهِمْ، يَقُولُونَ قَدْ أَحْلَلْنَا لَكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِمَّا فِي بُيُوتِنَا، وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ مِنْ ذَلِكَ يَقُولُونَ لَا نَدْخُلُهَا وَهُمْ غُيَّبٌ.

Ubeydullah b. Abdillâh bana haber verdi ki: Müslümanlar savaşa çıktıklarında arkalarında kronik hastalarını bırakırlar, kapılarının anahtarlarını onlara verip: "Evlerimizde bulunan şeylerden yemenizi size helal kıldık" derlerdi. Onlar ise: "Ev sahipleri yokken oraya girmeyiz" diyerek bundan çekinirlerdi.

فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ رُخْصَةً لَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: كَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنْ بَنِيَ كِنَانَةَ بْنِ خُزَيْمَةَ يَرَى أَحَدُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِ مَخْزَاةَ أَنْ يَأْكُلَ وَحْدَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، حَتَّى إِنْ كَانَ الرَّجُلُ يَسُوقُ الزَّوْدَ الْحَفْلَ وَهُوَ جَائِعٌ حَتَّى يَجِدَ مَنْ يُؤَاكِلُهُ وَيُشَارِبُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ وَأَبِي صَالِحٍ قالا: كان الْأَنْصَارُ إِذَا نَزَلَ بِهِمُ الضَّيْفُ لَا يَأْكُلُونَ حَتَّى يَأْكُلَ الضَّيْفُ مَعَهُمْ، فَنَزَلَتْ رُخْصَةً لَهُمْ. وَأَخْرَجَ الثَّعْلَبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ، قَالَ خَرَجَ الْحَارِثُ غَازِيًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَخَلَّفَ عَلَى أَهْلِهِ خَالِدَ بْنَ يَزِيدَ، فَحَرِجَ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ طَعَامِهِ، وَكَانَ مَجْهُودًا فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَوْ صَدِيقِكُمْ قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ بَيْتَ صَدِيقِكَ مِنْ غَيْرِ مُؤَامَرَتِهِ، ثُمَّ أَكَلْتَ مِنْ طَعَامِهِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ لَمْ يَكُنْ بِذَلِكَ بَأْسٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ صَدِيقِكُمْ قَالَ: هَذَا شَيْءٌ قَدِ انْقَطَعَ، إِنَّمَا كَانَ هَذَا فِي أَوَّلِهِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَبْوَابٌ، وَكَانَتِ السُّتُورُ مُرْخَاةً، فَرُبَّمَا دَخَلَ الرَّجُلُ الْبَيْتَ وَلَيْسَ فِيهِ أَحَدٌ، فَرُبَّمَا وَجَدَ الطَّعَامَ وَهُوَ جَائِعٌ فَسَوَّغَهُ اللَّهُ أَنْ يَأْكُلَهُ. وَقَالَ: ذَهَبَ ذَلِكَ، الْيَوْمَ الْبُيُوتُ فِيهَا أَهْلُهَا، فَإِذَا خَرَجُوا أَغْلَقُوا، فَقَدْ ذَهَبَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ يَقُولُ: إِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتَكُمْ فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَهُوَ السَّلَامُ، لِأَنَّهُ اسْمُ اللَّهِ، وَهُوَ تَحِيَّةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ عَلَى أَهْلِكَ فَسَلِّمَ عَلَيْهِمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً.

Bunun üzerine Allah onlara bir ruhsat olarak bu ayeti indirdi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini nakletmiştir: Kinâne b. Huzeyme kabilesinden olanlar, Câhiliye döneminde tek başına yemek yemeyi bir ayıp sayarlardı; öyle ki kişi aç olduğu halde beraberinde yiyip içecek birini buluncaya kadar dolu süt develerini sürer [yemezdi]. Bunun üzerine Allah: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً } ayetini indirdi. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İkrime ve Ebû Sâlih'ten nakletmiştir: Onlar şöyle dediler: Ensâr'a bir misafir geldiğinde, misafir kendileriyle birlikte yemedikçe yemek yemezlerdi; bunun üzerine onlara bir ruhsat olarak [bu ayet] indi. Sa'lebî, bu ayet hakkında İbn Abbâs'tan şunu nakletmiştir: Hâris, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaşa çıktı ve ailesinin başına Hâlid b. Yezîd'i bıraktı. Hâlid ise çok bitkin ve aç olduğu halde onun yemeğinden yemekten çekindi; bunun üzerine ayet indi. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'nin: { أَوْ صَدِيقِكُمْ } buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Dostunun evine ona danışmadan girdiğinde, onun yemeğinden izinsiz olarak yersen bunda bir beis yoktur." İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'in: { أَوْ صَدِيقِكُمْ } buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Bu, artık sona ermiş bir durumdur; bu sadece başlangıçta vardı, kapıları yoktu, perdeler salıverilmişti; kişi bazen eve girerdi ve içinde kimse olmazdı; aç olduğu halde yemek bulur ve Allah onun yemesini caiz kılardı." O devamla: "Bu kalktı; bugün evlerde sahipleri oturmaktadır, çıktıklarında ise kapıyı kilitlerler, dolayısıyla bu durum geçmiştir" dedi. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakî, İbn Abbâs'ın: { فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Evlerinize girdiğiniz zaman Allah katından bir esenlik dileği olarak kendi nefislerinize selam verin; bu da selâmdır, çünkü o Allah'ın ismidir ve cennet ehlinin esenleşmesidir." Buhârî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, Ebû'z-Zübeyr kanalıyla Câbir b. Abdillâh'tan nakletmiştir: O şöyle dedi: «Ailenin yanına girdiğin vakit, Allah katından bereketli ve hoş bir esenlik dileği olarak onlara selam ver.»

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ قَالَ: هُوَ الْمَسْجِدُ إِذَا دَخَلْتَهُ فَقُلْ: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ.

Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve Şuab'da Beyhakî, İbn Abbâs'ın: { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "O mescittir; mescide girdiğin zaman: 'es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn' (Bize ve Allah'ın salih kullarına selam olsun) de."

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: إِذَا دَخَلَ الْبَيْتَ غَيْرَ الْمَسْكُونِ، أَوِ الْمَسْجِدَ فَلْيَقُلْ:

İbn Ebî Şeybe ve el-Edeb'de Buhârî, İbn Ömer'den şöyle dediğini nakletmiştir: "İçinde kimsenin oturmadığı bir eve veya mescide giren kimse şöyle desin:

السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ.

es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn (Bize ve Allah'ın salih kullarına selam olsun)."

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٦٢ الى ٦٤]

[Nûr Sûresi (24), Âyetler 62-64]

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢) لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤)

{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢) لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤) } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resûlü'ne iman etmişlerdir. Onunla birlikte toplu bir iş üzerinde bulundukları zaman, ondan izin istemedikçe çekip gitmezler. Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Resûlü'ne gerçekten iman edenlerdir. Bazı işleri için senden izin istedikleri zaman, onlardan dilediğine izin ver ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (62) Peygamber'in (aranızdaki) çağrısını, birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın. İçinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri Allah elbette bilmektedir. Artık O'nun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitnenin gelmesinden veya kendilerine acı bir azabın dokunmasından sakınsınlar. (63) İyi bilin ki göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. O, sizin ne durumda olduğunuzu kesinlikle bilir. O'na döndürülecekleri gün ise yaptıklarını kendilerine haber verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (64)”

جُمْلَةُ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ مَسُوقَةٌ لِتَقْدِيرِ مَا تَقَدَّمَهَا مِنَ الْأَحْكَامِ، وَ «إِنَّمَا» مِنْ صِيَغِ الْحَصْرِ، وَالْمَعْنَى: لَا يَتِمُّ إِيمَانٌ وَلَا يَكْمُلُ حَتَّى يَكُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجُمْلَةُ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ مَعْطُوفَةٌ عَلَى آمَنُوا داخلة فِي حَيِّزِ الصِّلَةِ، أَيْ: إِذَا كَانُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ، أَيْ: عَلَى أَمْرِ طَاعَةٍ يَجْتَمِعُونَ عَلَيْهَا، نَحْوَ الْجُمُعَةِ وَالنَّحْرِ وَالْفِطْرِ وَالْجِهَادِ، وَأَشْبَاهِ ذَلِكَ، وَسُمِّيَ الْأَمْرُ جَامِعًا: مُبَالَغَةً لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا صَعِدَ الْمِنْبَرَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَأَرَادَ الرَّجُلُ أَنْ يَخْرُجَ مِنَ الْمَسْجِدِ لِحَاجَةٍ أَوْ عُذْرٍ لَمْ يَخْرُجْ حَتَّى يَقُومَ بِحِيَالِ النَّبِيِّ ﷺ حَيْثُ يَرَاهُ، فَيَعْرِفُ أَنَّهُ إِنَّمَا قَامَ لِيَسْتَأْذِنَ فَيَأْذَنُ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْهُمْ. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَإِذْنُ الْإِمَامِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَنْ يُشِيرَ بِيَدِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا كَانُوا مَعَ نَبِيِّهِ فِيمَا يَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى الْجَمَاعَةِ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ، وَكَذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونُوا مَعَ الْإِمَامِ لَا يُخَالِفُونَهُ وَلَا يَرْجِعُونَ عَنْهُ فِي جَمْعٍ مِنْ جُمُوعِهِمْ إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَلِلْإِمَامِ أَنْ يَأْذَنَ وَلَهُ أَنْ لَا يَأْذَنَ عَلَى مَا يَرَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَقَرَأَ الْيَمَانِيُّ: عَلَى أَمْرٍ جَمِيعٍ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْأَمْرَ الْجَامِعَ، أَوِ الْجَمِيعَ، هُوَ الَّذِي يَعُمُّ نَفْعُهُ أَوْ ضَرَرُهُ، وَهُوَ الْأَمْرُ الْجَلِيلُ الَّذِي يَحْتَاجُ إِلَى اجْتِمَاعِ أَهْلِ الرَّأْيِ وَالتَّجَارِبِ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: كُلُّ أَمْرٍ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ مَعَ الْإِمَامِ لَا يُخَالِفُونَهُ وَلَا يَرْجِعُونَ عَنْهُ إِلَّا بِإِذْنٍ، ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْمُسْتَأْذِنِينَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، كَمَا حَكَمَ أَوَّلًا بِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الكاملي الْإِيمَانَ: هُمُ الْجَامِعُونَ بَيْنَ الْإِيمَانِ بِهِمَا وَبَيْنَ الِاسْتِئْذَانِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ أَيْ: إِذَا اسْتَأْذَنَ الْمُؤْمِنُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لِبَعْضِ الْأُمُورِ الَّتِي تُهِمُّهُمْ، فَإِنَّهُ يَأْذَنُ لِمَنْ شَاءَ مِنْهُمْ، وَيَمْنَعُ مَنْ شَاءَ عَلَى حَسَبِ مَا تَقْتَضِيهِ الْمَصْلِحَةُ الَّتِي يَرَاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ أَرْشَدَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الِاسْتِئْذَانَ إِنْ كَانَ لِعُذْرٍ مُسَوَّغٍ، فَلَا يَخْلُو عَنْ شَائِبَةِ تَأْثِيرِ أَمْرِ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ: كَثِيرُ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ بَالِغٌ فِيهِمَا إِلَى الْغَايَةِ الَّتِي لَيْسَ وَرَاءَهَا غَايَةٌ لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، أَيْ: لَا تَجْعَلُوا دَعْوَتَهُ إِيَّاكُمْ كَالدُّعَاءِ مِنْ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ، فِي التَّسَاهُلِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ عَنِ الْإِجَابَةِ أَوِ الرُّجُوعِ بِغَيْرِ اسْتِئْذَانٍ، أَوْ رَفْعِ الصَّوْتِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى قُولُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! فِي رِفْقٍ وَلِينٍ، وَلَا تَقُولُوا:

{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ } cümlesi, kendisinden önceki hükümleri teyit etmek üzere getirilmiş bir istinaf cümlesidir; "innemâ" (إِنَّمَا) ise hasr (sınırlandırma) edatlarındandır. Manası: İman, Allah'a ve Resûlü'ne olmadıkça tamamlanmaz ve kemale ermez demektir. { وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ } cümlesi { آمَنُوا } fiiline matuf olup sıla cümlesine dâhildir; yani: Resûlullah ile birlikte toplu bir iş üzere olduklarında -ki bu cuma namazı, kurban, ramazan bayramı, cihat ve benzeri insanların üzerinde toplandığı bir taat işidir- demektir. Mübalağa kastedilerek iş "toplayıcı" (câmi') olarak nitelendirilmiştir. { لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ } “ondan izin istemedikçe çekip gitmezler.” Müfessirler şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü minbere çıktığında, bir kimse bir ihtiyaç veya mazeret sebebiyle mescitten çıkmak istediğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu görebileceği şekilde karşısına dikilmedikçe çıkmazdı; Peygamber onun izin istemek için kalktığını anlar ve onlardan dilediğine izin verirdi. Mücâhid: "Cuma günü imamın izin vermesi, eliyle işaret etmesidir" demiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Allah Teâlâ müminlerin, cemaati gerektiren hususlarda Peygamberi ile birlikte bulunduklarında ondan izin almadan gitmediklerini bildirmiştir. Aynı şekilde topluluklarından herhangi birinde imama muhalefet etmemek ve onun izni olmadan ayrılmamak hususunda da böyle olmalıdırlar. { فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } “Onlardan dilediğine izin ver” buyruğu gereğince, gördüğü duruma göre izin vermek de vermemek de imamın yetkisindedir. Yemânî bu kelimeyi [câmi' yerine] { عَلَى أَمْرٍ جَمِيعٍ } şeklinde okumuştur. Özetle; el-Emrü'l-Câmi' (veya el-Cemî') faydası veya zararı umumu ilgilendiren, görüş ve tecrübe sahiplerinin toplanmasını gerektiren büyük iştir. Âlimler şöyle demiştir: Müslümanların imamla birlikte üzerinde toplandığı her işte, onun izni olmaksızın ona muhalefet etmezler ve oradan ayrılmazlar. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Resûlü'ne [gerçekten] iman edenlerdir.” Böylece Allah Teâlâ, başlangıçta kâmil müminlerin her ikisine iman etmek ile izin istemeyi birleştiren kimseler olduğuna hükmettiği gibi, izin isteyenlerin de Allah'a ve Resûlü'ne iman edenler olduğunu açıklamıştır. { فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ } “Bazı işleri için senden izin istedikleri zaman...” Yani müminler kendilerini ilgilendiren bazı işleri için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istediklerinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in göreceği maslahatın gereğine göre onlardan dilediğine izin verir, dilediğini de meneder. Sonra Allah Teâlâ onlar için istiğfar etmesini ona emretmiştir; bunda, izin istemek geçerli bir mazerete dayansa bile dünya işini ahiret işine tercih etme şaibesinden uzak olmadığına bir işaret vardır. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Yani bağışlaması ve merhameti çok olandır, her ikisinde de ötesinde bir gaye bulunmayan son noktaya ulaşandır. { لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً } “Peygamber'in (aranızdaki) çağrısını, birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın.” Bu cümle, öncesini teyit eden yeni bir başlangıç cümlesidir; yani onun sizi çağırmasını, bazı durumlarda icabet etmekte gevşeklik göstermek, izinsiz dönüp gitmek veya ses yükseltmek bakımından birbirinizi çağırmanız gibi kılmayın. Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid şöyle demiştir: Mana; yumuşaklık ve nezaketle "Ey Allah'ın Resûlü!" deyin; yoksa sert bir edayla:

يَا مُحَمَّدُ بِتَجَهُّمٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَمَرَهُمْ أَنْ يُشَرِّفُوهُ وَيُفَخِّمُوهُ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَا تَتَعَرَّضُوا لِدُعَاءِ الرَّسُولِ عَلَيْكُمْ بِإِسْخَاطِهِ، فَإِنَّ دَعْوَتَهُ مُوجَبَةٌ قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً التَّسَلُّلُ: الْخُرُوجُ فِي خُفْيَةٍ، يُقَالُ تَسَلَّلَ فُلَانٌ مِنْ بَيْنِ أَصْحَابِهِ: إِذَا خَرَجَ مِنْ بَيْنِهِمْ، وَاللِّوَاذُ مِنَ الْمُلَاوَذَةِ، وَهُوَ أَنْ تَسْتَتِرَ بِشَيْءٍ، مَخَافَةَ مَنْ يَرَاكَ، وَأَصْلُهُ أَنْ يلوذ هذا بذاك وَذَاكَ بِهَذَا، وَاللَّوْذُ مَا يُطِيفُ بِالْجَبَلِ، وَقِيلَ: اللِّوَاذُ الزَّوَغَانُ مِنْ شَيْءٍ إِلَى شَيْءٍ فِي خُفْيَةٍ. وَانْتِصَابُ لِوَاذًا عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مُتَلَاوِذِينَ، يَلُوذُ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ، وَيَنْضَمُّ إِلَيْهِ، وَقِيلَ:

"Ey Muhammed!" demeyin şeklindedir. Katâde: "Ona saygı ve tazimde bulunmalarını emretmiştir" demiştir. Bir görüşe göre mana şudur: Onu öfkelendirerek Resûl'ün size beddua etmesine yol açacak durumlara düşmeyin; zira onun duası mutlaka kabul olunur. { قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً } “İçinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri Allah elbette bilmektedir.” Tesellül (التَّسَلُّل): Gizlice çıkıp gitmektir. Bir kimse arkadaşlarının arasından gizlice çıktığında tesellele fülânün min beyni ashâbihî denir. Livâz (اللِّوَاذ) ise mülâveze (مُلَاوَذَة) kökünden olup birinin seni görmesinden korkarak bir şeyin arkasına gizlenmendir; aslı birinin diğerine, diğerinin de ona sığınmasıdır. Levz (اللَّوْذ) ise dağın etrafını kuşatan şeydir. Bir görüşe göre livâz, gizlice bir şeyden başka bir şeye kaymaktır. { لِواذاً } kelimesi hâl olarak mansubdur; yani birbirine sığınarak, biri diğerinin arkasına gizlenip ona yanaşarak demektir. Denildi ki:

هُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ لِفِعْلٍ مُضْمَرٍ هُوَ الْحَالُ فِي الْحَقِيقَةِ، أَيْ: يَلُوذُونَ لِوَاذًا. وَقَرَأَ زَيْدٌ بْنُ قُطَيْبٍ لِواذاً بِفَتْحِ اللَّامِ. وَفِي الْآيَةِ بَيَانُ مَا كَانَ يَقَعُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَتَسَلَّلُونَ عَنْ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ مُتَلَاوِذِينَ، يَنْضَمُّ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ اسْتِتَارًا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَدْ كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ أَثْقَلَ يَوْمٍ عَلَى الْمُنَافِقِينَ، لِمَا يَرَوْنَ مِنَ الِاجْتِمَاعِ لِلصَّلَاةِ وَالْخُطْبَةِ، فَكَانُوا يَفِرُّونَ عَنِ الْحُضُورِ وَيَتَسَلَّلُونَ فِي خُفْيَةٍ، وَيَسْتَتِرُ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ، وَيَنْضَمُّ إِلَيْهِ. وَقِيلَ اللِّوَاذُ: الْفِرَارُ مِنَ الْجِهَادِ وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ، ومنه قول حسان:

Hakikatte hâl olan gizli bir fiilin mef'ûlü mutlakı (mastarı) olarak mansubdur; yani "gizlenerek sığınırlar" demektir. Zeyd b. Kuteyb bu kelimeyi lâm'ın fethasıyla { لَوَاذًا } şeklinde okumuştur. Bu ayette münafıklardan vuku bulan durumun açıklaması vardır; zira onlar cuma namazından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gizlenmek için birbirlerine sığınarak, birbirlerinin arkasına saklanarak sıvışırlardı. Cuma günü, namaz ve hutbe için toplanıldığını gördüklerinden münafıklara en ağır gelen gündü; bu yüzden orada bulunmaktan kaçar, gizlice sıvışır, birbirlerinin arkasına gizlenir ve yanaşırlardı. Livâz'ın cihattan kaçmak olduğu da söylenmiştir; Hasan bu görüşü benimsemiştir. Hassân'ın şu sözü de bu kabildendir:

وقريش تجول منّا لواذا ... لم تحافظ وخفّ مِنْهَا الْحُلُومُ

Kureyş ise birbirini siper ederek kaçışıp dolanıyordu, / Sebat edemediler ve akılları başlarından gitti.

فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ الْفَاءُ: لِتَرْتِيبِ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا، أَيْ: يُخَالِفُونَ أَمْرَ النَّبِيِّ ﷺ بِتَرْكِ الْعَمَلِ بِمُقْتَضَاهُ، وَعُدِّيَ فِعْلُ الْمُخَالَفَةِ بِعَنْ مَعَ كَوْنِهِ مُتَعَدِّيًا بِنَفْسِهِ، لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الْإِعْرَاضِ أَوِ الصَّدِّ، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ لأنه الآمر بالحقيقة، وأَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ مَفْعُولُ يَحْذَرْ، وَفَاعِلُهُ: الْمَوْصُولُ.

{ فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “Artık O'nun emrine muhalefet edenler... sakınsınlar.” Başındaki fâ harfi, sonrasının öncesine bağlanıp terettüp etmesi içindir; yani gereğince amel etmeyi terk ederek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet edenler demektir. Muhalefet fiili bizzat geçişli (müteaddi) olduğu halde { عَنْ } harfi cerriyle geçişli kılınmıştır; bu da yüz çevirme (i'râz) veya engelleme (sadd) manasını tazammun etmesinden (içermesinden) dolayıdır. Zamirin Allah Teâlâ'ya ait olduğu da söylenmiştir; çünkü hakiki emreden O'dur. { أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ } “başlarına bir fitnenin gelmesinden” ifadesi { يَحْذَرْ } fiilinin mef'ûlüdür; fâili ise ismi mevsuldür ({ الَّذِينَ }).

وَالْمَعْنَى: فَلْيَحْذَرِ الْمُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ، أَوْ أَمْرِ رَسُولِهِ، أَوْ أَمْرِهِمَا جَمِيعًا، إِصَابَةَ فِتْنَةٍ لَهُمْ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أَيْ: فِي الْآخِرَةِ، كَمَا أَنَّ الْفِتْنَةَ الَّتِي حَذَّرَهُمْ مِنْ إِصَابَتِهَا لَهُمْ، هِيَ فِي الدُّنْيَا، وَكَلِمَةُ أَوْ لِمَنْعِ الْخُلُوِّ.

Manası şudur: Allah'ın emrinden, Resûlü'nün emrinden veya her ikisinin birden emrinden yüz çevirip muhalefet edenler, başlarına bir fitnenin gelmesinden { أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “veya kendilerine acı bir azabın dokunmasından” -yani ahirette acı bir azabın dokunmasından- sakınsınlar; nitekim kendilerini isabet etmesinden sakındırdığı fitne ise dünyadadır. Buradaki "ev" (أَوْ) kelimesi iki durumun birden yokluğunu engellemek (men'u hulüv) içindir.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: احْتَجَّ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ حَذَّرَ مِنْ مُخَالَفَةِ أَمْرِهِ، وَتَوَعَّدَ بِالْعِقَابِ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ: أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ الْآيَةَ، فَيَجِبُ امْتِثَالُ أَمْرِهِ وَتَحْرُمُ مُخَالَفَتُهُ، وَالْفِتْنَةُ هُنَا: غَيْرُ مُقَيَّدَةٍ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْفِتَنِ، وقيل: هي القتل، وقيل: الزلازل، وقيل: تسلط سلطان جائر عليهم، وَقِيلَ: الطَّبْعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ: عَنْ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ زَائِدَةٌ. وَقَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ:

Kurtubî şöyle demiştir: Fakihler emrin vücup (farzlık) ifade ettiğine bu ayeti delil getirmişlerdir. Bunun izahı şudur: Allah Teâlâ: { أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ } ayetiyle emrine muhalefet etmekten sakındırmış ve buna karşılık ceza ile tehdit etmiştir. Dolayısıyla O'nun emrine uymak farzdır, ona muhalefet etmek ise haramdır. Buradaki fitne ise fitne çeşitlerinden herhangi bir türle kayıtlanmamıştır; öldürülmek olduğu, depremler olduğu, başlarına zalim bir sultanın musallat edilmesi olduğu ve kalplerinin mühürlenmesi olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde ve Ahfeş: "Buradaki { عَنْ } harfi zaiddir (fazlalıktır)" demişlerdir. Halîl ve Sîbeveyhi ise:

لَيْسَتْ بِزَائِدَةٍ، بَلْ هِيَ بِمَعْنَى بَعْدَ، كَقَوْلِهِ: فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَيْ: بَعْدَ أَمْرِ رَبِّهِ، وَالْأَوْلَى: مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ التَّضْمِينِ أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ بِأَسْرِهَا، فَهِيَ مِلْكُهُ: قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ أَيُّهَا الْعِبَادُ مِنَ الْأَحْوَالِ الَّتِي أَنْتُمْ عَلَيْهَا، فَيُجَازِيكُمْ بِحَسَبِ ذَلِكَ، وَيَعْلَمُ هَاهُنَا: بِمَعْنَى عَلِمَ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ، أَيْ: يَعْلَمُ ما أنتم عليه ويعلم يوم ترجعون إِلَيْهِ فَيُجَازِيكُمْ فِيهِ بِمَا عَمِلْتُمْ، وَتَعْلِيقُ عِلْمِهِ سبحانه بيوم يَرْجِعُونَ لَا بِنَفْسِ رَجْعِهِمْ لِزِيَادَةِ تَحْقِيقِ عِلْمِهِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ بِوَقْتِ وُقُوعِ الشَّيْءِ، يَسْتَلْزِمُ الْعِلْمَ بِوُقُوعِهِ عَلَى أَبْلَغِ وَجْهٍ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَيْ: يُخْبِرُهُمْ بِمَا عَمِلُوا مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا مُخَالَفَةُ الْأَمْرِ، وَالظَّاهِرُ مِنَ السِّيَاقِ أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ لِلْمُنَافِقِينَ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ أَعْمَالِهِمْ.

Zaid değildir, aksine: { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “Rabbinin emrinden dışarı çıktı”, yani "Rabbinin emrinden sonra" ayetinde olduğu gibi "sonra" anlamındadır demişlerdir. Ancak en evla olanı, bizim zikrettiğimiz tazammun (manayı içerme) izahıdır. { أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “İyi bilin ki göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır.” Yani yaratılmışların tamamı O'na aittir ve O'nun mülküdür. { قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “O, sizin ne durumda olduğunuzu kesinlikle bilir.” Ey kullar, üzerinde bulunduğunuz halleri kesinlikle bilir ve size buna göre karşılık verir. Buradaki { يَعْلَمُ } fiili "bildi" (geçmişte ve daima bilmektedir) anlamındadır. { وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ } “O'na döndürülecekleri gün ise...” ifadesi { مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } ifadesine matuftur; yani ne durumda olduğunuzu bildiği gibi, O'na döndürüleceğiniz ve amellerinize göre size karşılık vereceği günü de bilir. Allah Teâlâ'nın ilminin bizzat onların dönüşüne değil de dönecekleri güne taalluk ettirilmesi, ilminin kesinliğini daha da pekiştirmek içindir; çünkü bir şeyin vuku bulacağı vaktin bilinmesi, o şeyin vuku buluşunun en mükemmel şekilde bilinmesini iktiza eder. { فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } “yaptıklarını kendilerine haber verir.” Yani bir kısmı da emre muhalefet etmek olan yaptıkları amelleri onlara haber verir. Siyakın zahirinden anlaşıldığına göre bu tehdit münafıklaradır. { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” Onların amellerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ عُرْوَةَ وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَا: لَمَّا أَقْبَلَتْ قُرَيْشٌ عَامَ الْأَحْزَابِ نَزَلُوا بِمَجْمَعِ الْأَسْيَالِ مِنْ رَوْمَةِ: بِئْرٍ بِالْمَدِينَةِ، قَائِدُهَا أَبُو سُفْيَانَ، وَأَقْبَلَتْ غَطَفَانُ حَتَّى نَزَلُوا بِنَقَمَى إِلَى جَانِبِ أُحُدٍ، وَجَاءَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ الْخَبَرُ، فَضَرَبَ الْخَنْدَقَ عَلَى الْمَدِينَةِ وَعَمِلَ فِيهِ الْمُسْلِمُونَ، وَأَبْطَأَ رِجَالٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، وَجَعَلُوا يُورُّونَ بِالضَّعِيفِ مِنَ الْعَمَلِ، فَيَتَسَلَّلُونَ إِلَى أَهْلِيهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ

İbn İshâk, İbnü'l-Münzir ve ed-Delâil'de Beyhakî, Urve ile Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet ettiler; onlar şöyle dediler: Ahzâb yılında Kureyş [ordusu] yönelip geldiğinde, başlarında Ebû Süfyân olduğu halde Medine'de bir kuyu olan Rûme'deki sellerin birleştiği yerde konakladılar. Gatafân [kabilesi] de gelip Uhud'un yanı başındaki Nakmâ'da konakladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber ulaşınca Medine'nin çevresine hendek kazdırdı ve Müslümanlar hendekte çalıştılar. Münafıklardan birtakım kimseler ise ağırdan aldılar ve yapılan işin önemsiz kısmını bahane gösterip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haberi

وَلَا إِذْنٍ، وَجَعَلَ الرَّجُلُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِذَا نَابَتْهُ النَّائِبَةُ مِنَ الْحَاجَةِ الَّتِي لَا بُدَّ مِنْهَا يَذْكُرُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَيَسْتَأْذِنُهُ فِي اللُّحُوقِ لِحَاجَتِهِ فَيَأْذَنُ لَهُ، فَإِذَا قَضَى حَاجَتَهُ رَجَعَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي أُولَئِكَ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هِيَ فِي الْجِهَادِ وَالْجُمُعَةِ وَالْعِيدَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي قَوْلِهِ: عَلى أَمْرٍ جامِعٍ قَالَ: مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ عَامٌّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ الْآيَةَ قَالَ: يَعْنِي كَدُعَاءِ أَحَدِكُمْ إِذَا دَعَا أَخَاهُ بِاسْمِهِ، وَلَكِنْ وَقِّرُوهُ وَقُولُوا لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! يَا نَبِيَّ اللَّهِ!. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الْغَنِيِّ بْنُ سَعِيدٍ فِي تَفْسِيرِهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: لَا تَصِيحُوا بِهِ مِنْ بَعِيدٍ يَا أَبَا الْقَاسِمِ، وَلَكِنْ كَمَا قَالَ اللَّهُ فِي الْحُجُرَاتِ إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ .

ve izni olmadan gizlice ailelerinin yanına sıvıştılar. Müslümanlardan bir kimsenin ise kaçınılmaz zaruri bir ihtiyacı ortaya çıktığında bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz eder ve ihtiyacını görmek üzere gitmek için ondan izin isterdi; o da ona izin verir, o kimse de ihtiyacını görünce geri dönerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ } ayetini indirdi. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'in bu ayet hakkında: "Bu cihat, cuma ve iki bayram hakkındadır" dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, O'nun: { عَلى أَمْرٍ جامِعٍ } buyruğu hakkında: "Allah'a itaatten genel olan her şeydir" dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym, ondan O'nun: { لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Yani birinizin kardeşini ismiyle çağırması gibi değil; aksine ona hürmet gösterin ve 'Ey Allah'ın Resûlü!', 'Ey Allah'ın Peygamberi!' deyin." Abdülganî b. Saîd tefsirinde ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym yine ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Ona uzaktan 'Ey Ebu'l-Kāsım!' diye bağırmayın; bilakis Allah'ın Hucurât sûresinde buyurduğu gibi: { إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ } [olun]."

وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي مَرَاسِيلِهِ عَنْ مُقَاتِلٍ، قَالَ: كَانَ لَا يَخْرُجُ أَحَدٌ لِرُعَافٍ أَوْ إِحْدَاثٍ حَتَّى يستأذن النبي ﷺ يُشِيرُ إِلَيْهِ بِأُصْبُعِهِ الَّتِي تَلِي الْإِبْهَامَ، فيأذن له النبي ﷺ يُشِيرُ إِلَيْهِ بِيَدِهِ، وَكَانَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ مَنْ يَثْقُلُ عَلَيْهِ الْخُطْبَةُ وَالْجُلُوسُ فِي الْمَسْجِدِ، فَكَانَ إِذَا اسْتَأْذَنَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَامَ الْمُنَافِقُ إِلَى جَنْبِهِ يَسْتَتِرُ بِهِ حَتَّى يَخْرُجَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ فِي فَضَائِلِهِ وَالطَّبَرَانِيُّ- قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ حَسَنٍ- عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ فِي خَاتِمَةِ سُورَةِ النُّورِ- وَهُوَ جَاعِلٌ أُصْبُعَيْهِ تَحْتَ عَيْنَيْهِ- يقول: بكل شيء بصير.

Ebû Dâvûd el-Merâsîl'de Mukâtil'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: [Mescidde bulunanlardan] hiçbiri, burnunun kanaması yahut abdestinin bozulması sebebiyle, başparmağının yanındaki parmağıyla (şehadet parmağıyla) işaret ederek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemedikçe dışarı çıkmazdı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de eliyle işaret ederek ona izin verirdi. Münafıklardan bazısına ise hutbe [dinlemek] ve mescidde oturmak ağır gelirdi. Müslümanlardan bir kimse izin istediğinde, münafık da onun yanına kalkar ve dışarı çıkıncaya kadar onun arkasına gizlenirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً } “...içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri...” ayetini indirdi. Ebû Ubeyd Fedâil'inde ve et-Taberânî -es-Süyûtî hasen bir senetle olduğunu söylemiştir- Ukbe b. Âmir'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Nûr suresinin sonundaki bu ayeti okurken gördüm; iki parmağını gözlerinin altına koymuş şöyle buyuruyordu: «Her şeyi hakkıyla görendir.»