لِنُشَدِّدَ بِهِ فُؤَادَكَ وَنَرْبِطَ عَلَى قَلْبِكَ وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا قَالَ: رَسَّلْنَاهُ تَرْسِيلًا، يَقُولُ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ يَقُولُ: لَوْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ جُمْلَةً وَاحِدَةً، ثُمَّ سَأَلُوكَ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَا يجيب، ولكنا نمسك عليك، فإذا سألوك أجبت.
"...onunla senin kalbini kuvvetlendirelim ve yüreğine sebat verelim diye [böyle yaptık]. { وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا } 'Onu parça parça / ağır ağır okuduk' [ayeti hakkında ise]: 'Onu peyderpey indirdik' dedi; yani parça parça [indirdik] demek ister. { وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ } 'Sana hiçbir misal getirmezler ki...' [ifadesi hakkında ise] şöyle der: 'Şayet Kur'an'ı sana bir defada toptan indirseydik, sonra sana [bir soru] sorsalardı, [Peygamber'in] yanında cevap verecek bir şey bulunmazdı; fakat biz onu sana [peyderpey vahyederek] tutuyoruz; onlar sana sordukça sen cevap verirsin.'"
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٣٥ الى ٤٤]
[Furkân Suresi (25), Ayetler 35-44]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً (٣٦) وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً (٣٧) وَعاداً وَثَمُودَ وَأَصْحابَ الرَّسِّ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً (٣٨) وَكُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَكُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً (٣٩)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً (٣٦) وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً (٣٧) وَعاداً وَثَمُودَ وَأَصْحابَ الرَّسِّ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً (٣٨) وَكُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَكُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً (٣٩) } “Andolsun biz Mûsâ’ya Kitab’ı verdik ve kardeşi Hârûn’u da ona vezir (yardımcı) kıldık. (35) ‘Ayetlerimizi yalanlayan topluluğa gidin’ dedik; sonunda onları yerle bir ettik. (36) Nûh kavmini de peygamberleri yalanladıkları vakit suda boğduk ve onları insanlara bir ibret kıldık. Biz o zalimlere can yakıcı bir azap hazırladık. (37) Âd’ı, Semûd’u, Ress halkını ve bunların arasında daha birçok nesilleri de [helâk ettik]. (38) Onların her birine misaller verdik ve her birini büsbütün helâk ettik. (39)”
وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً (٤٠) وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً (٤١) إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٢) أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً (٤٣) أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٤)
{ وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً (٤٠) وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً (٤١) إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٢) أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً (٤٣) أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٤) } “Andolsun onlar, o bela yağmuruna tutulmuş olan beldeye uğramışlardır. Onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı. (40) Seni gördükleri vakit, ‘Allah’ın peygamber olarak gönderdiği bu mu?’ diyerek seni hep alaya alırlar. (41) ‘Eğer onlara sabırla bağlı kalmasaydık, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı’ [derler]. Azabı gördükleri zaman kimin yolunun daha sapık olduğunu bileceklerdir. (42) Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü? Şimdi ona sen mi vekil olacaksın? (43) Yoksa sen onların çoğunun işittiklerini yahut akıl ettiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidir, hatta yol bakımından daha da sapıktırlar. (44)”
اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَاللَّهِ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى التَّوْرَاةَ، ذَكَرَ سُبْحَانَهُ طَرَفًا مِنْ قَصَصِ الأولين تسلية له ﷺ بِأَنَّ تَكْذِيبَ قَوْمِ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ لَهُمْ عَادَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِاللَّهِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِخَاصٍّ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وهارُونَ عَطْفُ بَيَانٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يُنْصَبَ عَلَى الْقَطْعِ ووَزِيراً الْمَفْعُولُ الثَّانِي، وَقِيلَ: حَالٌ، وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي: مَعَهُ، وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْوَزِيرُ فِي اللُّغَةِ الَّذِي يُرْجَعُ إِلَيْهِ وَيُعْمَلُ بِرَأْيِهِ، وَالْوَزَرُ مَا يعتصم به، ومنه كَلَّا لا وَزَرَ . وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْوَزِيرِ فِي طه، وَالْوِزَارَةُ لَا تُنَافِي النُّبُوَّةَ، فَقَدْ كَانَ يُبْعَثُ فِي الزمن الواحد أنبياء، ويؤمرون بأن يوازر بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَقَدْ كَانَ هَارُونُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ وَزِيرًا لِمُوسَى، وَلِاشْتِرَاكِهِمَا فِي النُّبُوَّةِ قِيلَ لَهُمَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَهُمْ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ، وَالْآيَاتُ هِيَ التِّسْعُ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا، وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا قَدْ كَذَّبُوا بِهَا عِنْدَ أَمْرِ اللَّهِ لِمُوسَى وَهَارُونَ بِالذَّهَابِ بَلْ كَانَ التَّكْذِيبُ بَعْدَ ذَلِكَ، لَكِنَّ هَذَا الْمَاضِيَ بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ عَلَى عَادَةِ إِخْبَارِ اللَّهِ، أَيِ: اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِآيَاتِنَا. وَقِيلَ: إِنَّمَا وُصِفُوا بِالتَّكْذِيبِ عِنْدَ الْحِكَايَةِ لِرَسُولِ الله ﷺ بَيَانًا لِعِلَّةِ اسْتِحْقَاقِهِمْ لِلْعَذَابِ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ آلَ حَالُهُمْ إِلَى أَنْ كَذَّبُوا. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِوَصْفِهِمْ بِالتَّكْذِيبِ عِنْدَ الْإِرْسَالِ، أَنَّهُمْ كَانُوا مُكَذِّبِينَ لِلْآيَاتِ الْإِلَهِيَّةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ آيَاتِ الرِّسَالَةِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى لَا يُنَافِي هَذَا لِأَنَّهُمَا إِذَا كَانَا مَأْمُورَيْنِ فَكُلُّ وَاحِدٍ مَأْمُورٌ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ تَخْصِيصَ مُوسَى بِالْخِطَابِ فِي بَعْضِ الْمَوَاطِنِ لِكَوْنِهِ الْأَصْلَ فِي الرِّسَالَةِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الْخِطَابِ لِكَوْنِهِمَا مُرْسَلَيْنِ جَمِيعًا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، أَيْ: فَذَهَبَا إِلَيْهِمْ فَكَذَّبُوهُمَا فَدَمَّرْنَاهُمْ، أَيْ: أَهْلَكْنَاهُمْ إِثْرَ ذَلِكَ التَّكْذِيبِ إِهْلَاكًا عَظِيمًا. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالتَّدْمِيرِ هُنَا: الْحُكْمُ بِهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ عَقِبَ بَعْثِ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَيْهِمْ، بَلْ بَعْدَهُ بِمُدَّةٍ وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ فِي نَصْبِ قَوْمَ أَقْوَالٌ: الْعَطْفُ عَلَى الْهَاءِ، وَالْمِيمِ فِي دَمَّرْنَاهُمْ، أَوِ النَّصْبُ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ: أَيِ اذْكُرْ، أَوْ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ، وَهُوَ أَغْرَقْنَاهُمْ، أَيْ: أَغْرَقْنَا قَوْمَ نُوحٍ أَغْرَقْنَاهُمْ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِأَغْرَقْنَاهُمُ الْمَذْكُورِ بَعْدَهُ مِنْ دُونِ تَقْدِيرٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ. وَرَدَّهُ النَّحَّاسُ بِأَنَّ أَغْرَقْنَا لَا يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ حَتَّى يَعْمَلَ فِي الضَّمِيرِ الْمُتَّصِلِ بِهِ، وَفِي قَوْمِ نُوحٍ. وَمَعْنَى لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا نُوحًا وَكَذَّبُوا مَنْ قَبْلَهَ مِنْ رُسُلِ اللَّهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَنْ كَذَّبَ نَبِيًّا فَقَدْ كَذَّبَ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ، وَكَانَ إِغْرَاقُهُمْ بِالطُّوفَانِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي هُودٍ وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً أَيْ: جَعَلْنَا إِغْرَاقَهُمْ، أَوْ قصتهم آيَةً، أَيْ: عِبْرَةً لِكُلِّ النَّاسِ عَلَى الْعُمُومِ، يَتَّعِظُ بِهَا كُلُّ مُشَاهِدٍ لَهَا، وَسَامِعٍ لِخَبَرِهَا وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ الْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ: قَوْمُ نُوحٍ عَلَى الخصوص.
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Mûsâ’ya Kitab’ı verdik” ifadesindeki lâm harfi, mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani: 'Vallahi Mûsâ'ya Tevrat'ı verdik' demektir. [Allah] Teâlâ, kavimlerinin peygamberleri yalanlamasının Allah'a şirk koşanların değişmez bir âdeti olduğunu ve bunun yalnızca Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e has bir durum olmadığını bildirerek onu teselli etmek maksadıyla geçmişlerin kıssalarından bir bölüm zikretmiştir. { هارُونَ } kelimesi atf-ı beyândır; kat' yoluyla mansub olması da caizdir. { وَزِيراً } kelimesi ikinci mef'ûldür; hâl olduğu ve ikinci mef'ûlün { مَعَهُ } olduğu da söylenmiştir, ancak birinci görüş daha evladır. Zeccâc şöyle demiştir: 'Lügatte vezir, kendisine başvurulan ve görüşüyle amel edilen kimsedir. Vezer ise kendisine sığınılan şeydir; { كَلَّا لا وَزَرَ } “Hayır, hiçbir sığınak yoktur!” ayeti de bundandır.' Vezirin tefsiri Tâhâ suresinde geçmişti. Vezirlik, peygamberliğe engel teşkil etmez; nitekim aynı dönemde birden fazla peygamber gönderilmiş ve birbirlerine destek olmaları emredilmiştir. Hârûn da işin başında Mûsâ'ya vezir idi. Her ikisi peygamberlikte ortak oldukları için kendilerine { اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayan topluluğa gidin” denilmiştir; onlar Firavun ve kavmidir. Ayetler ise daha önce zikri geçen dokuz mucizedir. Allah Teâlâ, Mûsâ ile Hârûn'a gitmelerini emrettiği sırada kavim henüz bu ayetleri fiilen yalanlamış değildi, bilakis yalanlama bundan sonra gerçekleşmişti; fakat bu geçmiş zaman fiili, Allah'ın haber verme üslubu uyarınca gelecek zaman anlamındadır, yani: 'Ayetlerimizi yalanlayacak olan topluluğa gidin' demektir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kıssa aktarılırken, azabı hak etme gerekçelerini açıklamak üzere onların yalanlama sıfatıyla nitelendirildikleri de söylenmiştir. 'Sonunda durumları yalanlamaya varan topluluğa gidin' manasının kastedilmiş olabileceği de ifade edilmiştir. Ayrıca peygamber olarak gönderildikleri sırada yalanlayıcı olarak vasıflanmalarından kastın, onların ilahi varlık ayetlerini yalanlamakta oluşları olduğu, elçilik mucizelerinin kastedilmediği de söylenmiştir. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın başka bir yerde { اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى } “Firavun’a git, çünkü o azdı” buyurması bununla çelişmez; zira her ikisi de memur kılınmışsa her biri tek başına da memurdur.' Şöyle demek de mümkündür: Bazı yerlerde hitabın yalnızca Mûsâ'ya tahsis edilmesi, onun risalette asıl olmasındandır; hitapta ikisinin birleştirilmesi ise ikisinin de elçi olarak gönderilmiş olmasındandır. { فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً } “Sonunda onları yerle bir ettik” ifadesinde hazif vardır; yani: 'İkisi onlara gittiler, onlar da bu iki peygamberi yalanladılar, biz de onları yerle bir ettik', yani bu yalanlamanın ardından onları büyük bir helâk edişle yok ettik demektir. Buradaki tedmîrden (yerle bir etmekten) kastın helâk hükmünün verilmesi olduğu da söylenmiştir; çünkü helâk, Mûsâ ve Hârûn'un gönderilmesinin hemen akabinde değil, bir müddet sonra vuku bulmuştur. { وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ } “Nûh kavmini de peygamberleri yalanladıkları vakit suda boğduk” ayetindeki { قَوْمَ } kelimesinin mansub oluşu hakkında farklı görüşler vardır: { دَمَّرْنَاهُمْ } fiilindeki هـ ve مـ zamirine atıftır; yahut { اذْكُرْ } (an/hatırla) gibi mahzuf bir fiille mansubdur; yahut sonrasındaki { أَغْرَقْنَاهُمْ } fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiille mansubdur; yani: 'Nûh kavmini boğduk, onları boğduk' takdirindedir. Ferrâ ise sonrasındaki gizli bir fiil takdir edilmeksizin doğrudan zikredilen { أَغْرَقْنَاهُمْ } fiiliyle mansub olduğunu söylemiştir. Nehhas ise buna karşı çıkarak { أَغْرَقْنَا } fiilinin iki mef'ûl alamayacağını, dolayısıyla hem kendisine bitişik zamire hem de Nûh kavmine aynı anda tesir edemeyeceğini belirtmiştir. { لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ } “Peygamberleri yalanladıkları vakit” ifadesinin manası; onların hem Nûh'u hem de ondan önceki Allah'ın peygamberlerini yalanlamış olmalarıdır. Zeccâc: 'Bir peygamberi yalanlayan kimse bütün peygamberleri yalanlamış olur' demiştir. Onların boğulması Hûd suresinde geçtiği üzere tufan iledir. { وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً } “Ve onları insanlara bir ibret kıldık” yani onların boğulmasını veya kıssalarını genel olarak bütün insanlar için, onu bizzat gören ve haberini işiten herkesin ders alacağı bir ibret kıldık. { وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ } “Biz o zalimlere hazırladık” ayetinde zalimlerden kasat özellikle Nûh kavmidir.
ويجوز أن يكون المراد ككل مِنْ سَلَكَ مَسْلَكَهُمْ فِي التَّكْذِيبِ، وَالْعَذَابُ الْأَلِيمُ: هو عذاب الآخرة، وانتصاب
[Bununla], yalanlama hususunda onların yolunu tutan herkesin kastedilmiş olması da caizdir. { الْعَذَابُ الْأَلِيمُ } “elem dolu azap” ise ahiret azabıdır. [Âd kavmi anlamına gelen] { عَادًا } kelimesinin mansub olması ise...
عَادًا بِالْعَطْفِ عَلَى قَوْمِ نُوحٍ، وَقِيلَ: عَلَى مَحَلِّ الظَّالِمِينَ، وَقِيلَ: عَلَى مَفْعُولِ جَعَلْنَاهُمْ وَثَمُودَ مَعْطُوفٌ عَلَى عَادًا، وَقِصَّةُ عَادٍ وَثَمُودَ قَدْ ذكرت فيما سبق وَأَصْحابَ الرَّسِّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْبِئْرُ الَّتِي تَكُونُ غَيْرَ مَطْوِيَّةٍ، وَالْجَمْعُ رِسَاسٌ كَذَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
{ قَوْمَ نُوحٍ } ifadesine atıf sebebiyledir. { الظَّالِمِينَ } kelimesinin mahalline atıfla veya { جَعَلْنَاهُمْ } fiilinin mef'ûlüne atıfla olduğu da söylenmiştir. { وَثَمُودَ } kelimesi { عَادًا } üzerine matuftur; Âd ve Semûd kıssası daha önce zikredilmişti. { وَأَصْحابَ الرَّسِّ } ifadesine gelince: Arap kelamında Ress (الرَّسُّ), taşla örülmemiş kuyu demektir; çoğulu Risâs (رِسَاسٌ) olarak gelir; Ebû Ubeyde böyle demiştir. Şairin şu sözü de bundandır:
وَهُمْ سَائِرُونَ إِلَى أرضهم ... تنابلة يحفرون الرِّسَاسَا
Onlar memleketlerine doğru yürümektedirler... Örülmemiş kuyular kazan kısa boylu kimselerdir.
قَالَ السُّدِّيُّ: هِيَ بِئْرٌ بِإِنْطَاكِيَةَ، قَتَلُوا فِيهَا حَبِيبًا النَّجَّارَ، فَنُسِبُوا إِلَيْهَا وَهُوَ صَاحِبُ يس الذي قالَ يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ وَكَذَا قَالَ مُقَاتِلٌ وَعِكْرِمَةُ وَغَيْرُهُمَا. وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ بِأَذْرَبِيجَانَ قَتَلُوا أَنْبِيَاءَهُمْ فَجَفَّتْ أَشْجَارُهُمْ وَزُرُوعُهُمْ، فَمَاتُوا جُوعًا وَعَطَشًا. وَقِيلَ: كَانُوا يَعْبُدُونَ الشَّجَرَ، وقيل: كانوا يعبدون الأصنام، فأرسل الله إليهم شُعَيْبًا فَكَذَّبُوهُ وَآذَوْهُ. وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ أَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ نَبِيًّا فَأَكَلُوهُ، وَقِيلَ: هُمْ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ. وَقِيلَ: إِنَّ الرَّسَّ: هِيَ الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا، وَأَصْحَابُهَا أَهْلُهَا. وَقَالَ فِي الصِّحَاحِ: وَالرَّسُّ اسْمُ بِئْرٍ كَانَتْ لِبَقِيَّةِ ثَمُودَ، وَقِيلَ الرَّسُّ: مَاءٌ وَنَخْلٌ لِبَنِي أَسَدٍ، وَقِيلَ: الثَّلْجُ الْمُتَرَاكِمُ فِي الْجِبَالِ. وَالرَّسُّ: اسْمُ وَادٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Süddî şöyle demiştir: 'O, Antakya'da bir kuyudur; orada Habîb en-Neccâr'ı öldürdüler ve bu yüzden o kuyuya nispet edildiler. O da Yâsîn suresinde geçen { يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ } “Ey kavmim! Peygamberlere uyun” diyen zattır.' Mukâtil, İkrime ve başkaları da böyle demiştir. Bir rivayete göre onlar Azerbaycan'da peygamberlerini öldüren bir kavimdir; bu yüzden ağaçları ve ekinleri kurumuş, açlık ve susuzluktan ölmüşlerdir. Ağaca taptıkları veya putlara taptıkları da söylenmiştir; Allah onlara Şuayb'ı göndermiş, onu yalanlayıp eziyet etmişlerdir. Bir görüşe göre onlar, Allah'ın kendilerine bir peygamber gönderdiği ve onu yedikleri bir kavimdir; Uhdûd ashabı oldukları da söylenmiştir. Bir görüşe göre ise Ress, daha önce zikri geçen metruk kuyudur, ashabı da onun ehlidir. es-Sıhâh'ta şöyle denilmiştir: 'Ress, Semûd kavminden geriye kalanlara ait bir kuyunun adıdır.' Ress'in Benî Esed'e ait bir su ve hurmalık olduğu veya dağlarda biriken kar olduğu da söylenmiştir. Ress bir vadinin de adıdır; Züheyr'in şu sözü bundandır:
بَكَرْنَ بُكُورًا وَاسْتَحَرْنَ بِسَحْرَةٍ ... فَهُنَّ لِوَادِي الرَّسِّ كَالْيَدِ لِلْفَمِ
Sabah erkenden yola çıktılar, seher vakti erkenden yürüdüler... Ress vadisine, elin ağza yakın olduğu gibi yakındırlar.
وَالرَّسُّ أَيْضًا: الْإِصْلَاحُ بَيْنَ النَّاسِ، وَالْإِفْسَادُ بَيْنَهُمْ، فَهُوَ مِنَ الأضداد. وقيل: هم أصحاب حنظلة ابن صَفْوَانَ، وَهُمُ الَّذِينَ ابْتَلَاهُمُ اللَّهُ بِالطَّائِرِ الْمَعْرُوفِ بِالْعَنْقَاءِ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَالْقُرُونُ جَمْعُ قَرْنٍ، أَيْ: أَهْلُ قُرُونٍ، وَالْقَرْنُ: مِائَةُ سَنَةٍ، وَقِيلَ: مِائَةٌ وَعِشْرُونَ، وَقِيلَ: الْقَرْنُ أَرْبَعُونَ سَنَةً، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: بَيْنَ ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْأُمَمِ. وَقَدْ يُذْكُرُ الذَّاكِرُ أَشْيَاءَ مُخْتَلِفَةً ثُمَّ يُشِيرُ إليها وَكُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ وَأَنْذَرْنَا كُلًّا ضَرَبْنَا لَهُمُ الْأَمْثَالَ وَبَيَّنَّا لَهُمُ الْحُجَّةَ، وَلَمْ نَضْرِبْ لَهُمُ الْأَمْثَالَ الْبَاطِلَةَ كَمَا يَفْعَلُهُ هَؤُلَاءِ الْكَفَرَةُ، فَجَعَلَهُ مَنْصُوبًا بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يفسره ما بعده، لأن حذرنا وذكرنا وأنذرنا فِي مَعْنَى ضَرَبْنَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَالتَّنْوِينُ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ الْمَحْذُوفِ، وَهُوَ الْأُمَمُ، أَيْ: كُلُّ الْأُمَمِ ضَرَبْنَا لَهُمُ الْأَمْثَالَ وَأما كُلًّا الْأُخْرَى: فَهِيَ مَنْصُوبَةٌ بِالْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَهَا، وَالتَّتْبِيرُ: الْإِهْلَاكُ بِالْعَذَابِ. قال الزجاج: كل شيء كسرته وفتتته فَقَدْ تَبَّرْتَهُ. وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ وَالْأَخْفَشُ: مَعْنَى تَبَّرْنا تَتْبِيراً دَمَّرْنَا تَدْمِيرًا أُبْدِلَتِ التَّاءُ وَالْبَاءُ مِنَ الدَّالِ وَالْمِيمِ وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ هَذِهِ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِمُشَاهَدَتِهِمْ لِآثَارِ هَلَاكِ بَعْضِ الْأُمَمِ. وَالْمَعْنَى: وَلَقَدْ أَتَوْا، أَيْ: مُشْرِكُو مَكَّةَ عَلَى قَرْيَةِ قَوْمِ لُوطٍ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ، وَهُوَ الْحِجَارَةُ، أَيْ: هَلَكَتْ بِالْحِجَارَةِ الَّتِي أُمْطِرُوا بِهَا، وَانْتِصَابُ مَطَرَ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ: إِذِ الْمَعْنَى أَعْطَيْتُهَا وَأَوْلَيْتُهَا مَطَرَ السَّوْءِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إمطارا مثل مطر السوء، وقرأ أبو السموأل السَّوْءِ بِضَمِّ السِّينِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ السَّوْءِ فِي بَرَاءَةٌ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ أَيْ: يَرَوْنَ الْقَرْيَةَ الْمَذْكُورَةَ عِنْدَ سَفَرِهِمْ إِلَى الشَّامِ لِلتِّجَارَةِ، فَإِنَّهُمْ يَمُرُّونَ بِهَا، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ، أَيْ: لَمْ يَكُونُوا يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا فَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً أَضْرَبَ سُبْحَانَهُ عَمَّا سَبَقَ مِنْ عَدَمِ رُؤْيَتِهِمْ لِتِلْكَ الْآثَارِ
Ress kelimesi aynı zamanda insanların arasını düzeltmek ve aralarını bozmak anlamlarına gelir; dolayısıyla ezdâd (zıt anlamlı kelimeler)dendir. Onların Hanzala b. Safvân'ın kavmi olduğu, Allah'ın onları Anka kuşu olarak bilinen kuşla imtihan ettiği kimseler olduğu da söylenmiştir. { وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً } “Ve bunların arasında daha birçok nesilleri de [helâk ettik]” ifadesi kendisinden öncekine matuftur. Kurûn (قُرُون), karn (قَرْن) kelimesinin çoğuludur, yani nesillerin halkı demektir. Bir karn yüz yıldır; yüz yirmi yıl veya kırk yıl olduğu da söylenmiştir. { بَيْنَ ذلِكَ } “bunların arasında” ifadesindeki işaret, daha önce zikredilen ümmetleredir. Sözü söyleyen kimse farklı şeyleri zikredip sonra [tek bir zamir veya işaret ismiyle] onlara işaret edebilir. { وَكُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ } “Onların her birine misaller getirdik” ayeti hakkında Zeccâc şöyle demiştir: 'Yani her birini uyardık, onlara misaller verdik ve delilleri açıkladık; bu kâfirlerin yaptığı gibi onlara bâtıl misaller getirmedik.' Zeccâc buradaki { كُلًّا } kelimesini sonrasının tefsir ettiği gizli bir fiille mansub kılmıştır; çünkü uyardık, hatırlattık ve korkuttuk fiilleri { ضَرَبْنَا } anlamındadır. Kendisinden öncekine matuf olması da caizdir; tenvin ise mahzuf olan muzâfun ileyhin yerindedir ki o da ümmetlerdir; yani: 'Bütün ümmetlere misaller verdik' takdirindedir. Diğer { وَكُلًّا } kelimesine gelince; o kendisinden sonraki fiille mansubdur. Tetbîr (تَتْبِير) azap ile helâk etmektir. Zeccâc: 'Kırdığın ve ufaladığın her şeyi tebbere (تَبَّرْتَ) etmiş olursun' demiştir. Müerric ve Ahfeş ise: '{ تَبَّرْنا تَتْبِيراً } ifadesinin anlamı { دَمَّرْنَا تَدْمِيرًا } (yerle bir ettik) demektir; tâ ve bâ harfleri dâl ve mîm harflerinden bedel kılınmıştır' demişlerdir. { وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ } “Andolsun onlar, o bela yağmuruna tutulmuş olan beldeye uğramışlardır” ayeti, bazı ümmetlerin helâk kalıntılarını bizzat gördüklerini beyan eden müste'nef (yeni) bir cümledir. Manası şudur: Andolsun onlar, yani Mekke müşrikleri, Lût kavminin üzerine bela yağmuru yağdırılan beldesine uğramışlardır; o yağmur taştır, yani üzerlerine yağdırılan taşlarla helâk olmuşlardır. { مَطَرَ } kelimesinin nasbı masdar oluşundandır yahut ikinci mef'ûl oluşundandır; zira mana: 'Ona bela yağmurunu verdik ve musallat ettik' şeklindedir; ya da mahzuf bir masdarın sıfatı olması sebebiyledir, yani: 'Bela yağmuru gibi bir yağdırma ile' takdirindedir. Ebü's-Semev'el { السَّوْءِ } kelimesini sîn harfinin zammesiyle (es-Sû') okumuştur. Sev' kelimesinin tefsiri Berâe (Tevbe) suresinde geçmişti. { أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها } “Onu görmüyorlar mıydı?” ifadesindeki istifham (soru), kınama ve azarlama içindir; yani ticaret için Şam'a yolculuk ettiklerinde söz konusu beldeyi görmüyorlar mıydı? Çünkü onlar oraya uğramaktadırlar. Fâ harfi takdiri bir ifadeye atıf içindir; yani: 'Ona bakmıyorlar mıydı ki onu görmüyorlardı?' demektir. { بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً } “Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı” ifadesiyle [Allah] Teâlâ, onların bu kalıntıları görmemelerinden sarf-ı nazar ederek
إِلَى عَدَمِ رَجَاءِ الْبَعْثِ مِنْهُمُ الْمُسْتَلْزِمِ لِعَدَمِ رجاءهم لِلْجَزَاءِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى يَرْجُونَ يَخَافُونَ وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً أَيْ: مَا يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُؤًا، أَيْ: مَهْزُوءًا بِكَ، قَصَرَ مُعَامَلَتَهُمْ لَهُ عَلَى اتِّخَاذِهِمْ إِيَّاهُ هُزُوًا، فَجَوَابُ إِذا هُوَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ وَقِيلَ: الْجَوَابُ محذوف، وهو قوله: أَهذَا الَّذِي وَعَلَى هَذَا فَتَكُونُ جُمْلَةُ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً مُعْتَرِضَةً، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَتَكُونُ جُمْلَةُ أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ: أَيْ قَائِلِينَ أَهَذَا إِلَخْ، وَفِي اسْمِ الْإِشَارَةِ دَلَالَةٌ عَلَى اسْتِحْقَارِهِمْ لَهُ وَتَهَكُّمِهِمْ بِهِ، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ أَيْ: بَعَثَهُ اللَّهُ وَانْتِصَابُ رَسُولًا عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مُرْسَلًا، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ: مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: الْمَوْصُولُ وَصِلَتُهُ إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا أَيْ قَالُوا: إِنْ كَادَ هَذَا الرَّسُولُ لَيُضِلُّنَا: لَيَصْرِفُنَا عن آلهتنا فنترك عبادتها، وإن هُنَا هِيَ الْمُخَفَّفَةُ، وَضَمِيرُ الشَّأْنِ مَحْذُوفٌ، أَيْ: إِنَّهُ كَادَ أَنْ يَصْرِفَنَا عَنْهَا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها أَيْ: حَبَسْنَا أَنْفُسَنَا عَلَى عِبَادَتِهَا، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَجَابَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا أَيْ: حِينَ يَرَوْنَ عَذَابَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ الَّذِي يَسْتَحِقُّونَهُ وَيَسْتَوْجِبُونَهُ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ مَنْ هُوَ أَضَلُّ سَبِيلًا، أَيْ: أَبْعَدُ طَرِيقًا عَنِ الْحَقِّ وَالْهُدَى، أَهُمْ أَمِ الْمُؤْمِنُونَ؟ ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَا تَمَسُّكَ لَهُمْ فِيمَا ذَهَبُوا إِلَيْهِ سِوَى التَّقْلِيدِ وَاتِّبَاعِ الْهَوَى، فَقَالَ مُعَجِّبًا لِرَسُولِ الله ﷺ: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ قَدَّمَ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ لِلْعِنَايَةِ كَمَا تَقُولُ عَلِمْتُ مُنْطَلِقًا زَيْدًا، أَيْ:
onların yeniden dirilmeyi ummamalarına intikal etmiştir ki bu da mükâfat ve ceza beklememelerini gerektirir. { يَرْجُونَ } fiilinin korkarlar manasında olması da caizdir. { وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً } “Seni gördükleri vakit, seni hep alaya alırlar” yani seni ancak alay konusu edinirler; onunla olan muamelelerini yalnızca alay etmeye hasretmişlerdir. Dolayısıyla { إِذا } edatının cevabı { إِنْ يَتَّخِذُونَكَ } cümlesidir. Cevabın mahzuf olup { أَهذَا الَّذِي } sözü olduğu da söylenmiştir; bu takdirde { إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً } cümlesi itirâziyye (ara cümle) olur; ancak birinci görüş daha evladır. { أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا } “Allah’ın peygamber olarak gönderdiği bu mu?” cümlesi 'şöyle diyerek' takdiriyle hâl mahallinde mansubdur. İşaret isminde, onu hakir görmelerine ve onunla alay etmelerine delalet vardır. Âid zamir mahzuftur, yani: 'Allah'ın onu gönderdiği' takdirindedir. { رَسُولًا } kelimesinin nasbı hâl oluşundandır, yani: 'Elçi olarak' demektir. İşaret ismi mübteda, mevsûl ve sılası ise onun haberidir. { إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا } “Eğer sabırla bağlı kalmasaydık, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı” yani şöyle dediler: 'Bu elçi neredeyse bizi ilahlarımızdan çevirecek, onların ibadetini terk ettirecekti.' Buradaki { إِنْ } hafifletilmiş (muhaffefe) edattır, şân zamiri mahzuftur; yani: 'Doğrusu o bizi onlardan çevirmeye yaklaştı' demektir. { لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها } “eğer onlara sabırla bağlı kalmasaydık” yani kendimizi onlara ibadet etme hususunda tutmasaydık. Sonra Allah Teâlâ onlara cevap vererek şöyle buyurdu: { وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا } “Azabı gördükleri zaman kimin yolunun daha sapık olduğunu bileceklerdir” yani küfürleri sebebiyle hak ettikleri ve müstahak oldukları kıyamet günü azabını gördükleri vakit kimin yolunun daha sapık, yani haktan ve hidayetten daha uzak olduğunu bileceklerdir; kendileri mi yoksa müminler mi? Sonra [Allah] Teâlâ, benimsedikleri şeyde taklit ve hevalarına uymaktan başka hiçbir dayanakları olmadığını açıklayarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hayrete düşürecek bir üslupla şöyle buyurdu: { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” Tıpkı 'Zeyd'i yola çıkmış bildim' derken yapıldığı gibi ehemmiyetine binaen ikinci mef'ûl öne geçirilmiştir; yani:
أَطَاعَ هَوَاهُ طَاعَةً كَطَاعَةِ الْإِلَهِ، أَيِ: انْظُرْ إِلَيْهِ يَا مُحَمَّدُ وَتَعَجَّبْ مِنْهُ. قَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَى الْآيَةِ لَا يَهْوَى شَيْئًا إِلَّا اتَّبَعَهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ وَالِاسْتِبْعَادِ، أَيْ: أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ حَفِيظًا وَكَفِيلًا حَتَّى تَرُدَّهُ إِلَى الْإِيمَانِ وَتُخْرِجَهُ مِنَ الْكُفْرِ، وَلَسْتَ تَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ وَلَا تُطِيقُهُ، فَلَيْسَتِ الْهِدَايَةُ وَالضَّلَالَةُ مَوْكُولَتَيْنِ إِلَى مَشِيئَتِكَ، وَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْقِتَالِ. ثُمَّ انْتَقَلَ سُبْحَانَهُ مِنَ الْإِنْكَارِ الْأَوَّلِ إِلَى إِنْكَارٍ آخَرَ فَقَالَ: أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ أَيْ: أَتَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ مَا تَتْلُو عَلَيْهِمْ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ وَمِنَ الْمَوَاعِظِ، أَوْ يَعْقِلُونَ مَعَانِيَ ذَلِكَ وَيُفْهِمُونَهُ حَتَّى تَعْتَنِيَ بِشَأْنِهِمْ وَتَطْمَعَ في إيمانهم، ليسوا كَذَلِكَ، بَلْ هُمْ بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَا يَسْمَعُ وَلَا يَعْقِلُ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ حَالَهُمْ وَقَطَعَ مَادَّةَ الطَّمَعِ فِيهِمْ فَقَالَ: إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ أَيْ: مَا هُمْ فِي الِانْتِفَاعِ بِمَا يَسْمَعُونَهُ إِلَّا كَالْبَهَائِمِ الَّتِي هِيَ مَسْلُوبَةُ الْفَهْمِ وَالْعَقْلِ فَلَا تَطْمَعْ فِيهِمْ، فَإِنَّ فَائِدَةَ السَّمْعِ وَالْعَقْلِ مَفْقُودَةٌ، وَإِنْ كَانُوا يَسْمَعُونَ مَا يُقَالُ لَهُمْ وَيَعْقِلُونَ مَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَنْتَفِعُوا بِذَلِكَ كَانُوا كَالْفَاقِدِ لَهُ. ثُمَّ أَضْرَبَ سُبْحَانَهُ عَنِ الْحُكْمِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ كَالْأَنْعَامِ إِلَى مَا هُوَ فَوْقَ ذَلِكَ فَقَالَ: بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا أَيْ: أَضَلُّ مِنَ الْأَنْعَامِ طَرِيقًا. قَالَ مُقَاتِلٌ:
'Hevasına, ilaha itaat edilir gibi itaat etti' demektir. Yani: 'Ey Muhammed! Ona bak ve onun haline şaş!' Hasan [el-Basrî]: 'Ayetin manası; canının çektiği hiçbir şey yoktur ki hemen ona uymasın demektir' demiştir. { أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا } “Şimdi ona sen mi vekil olacaksın?” ayetindeki istifham, inkâr ve imkânsız görme (istib'âd) içindir; yani: 'Onu imana döndürmek ve küfürden çıkarmak için sen mi onun koruyucusu ve kefili olacaksın? Sen buna güç yetiremezsin ve takat getiremezsin. Zira hidayet ve dalalet senin meşietine (isteğine) bırakılmış değildir; sana düşen ancak tebliğdir.' Bu ayetin kıtal (savaş) ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. Sonra [Allah] Teâlâ ilk inkârdan başka bir inkâra geçerek şöyle buyurdu: { أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ } “Yoksa sen onların çoğunun işittiklerini yahut akıl ettiklerini mi sanıyorsun?” Yani sen onların çoğunun kendilerine okuduğun Kur'an ayetlerini ve öğütleri işittiklerini yahut bunların manalarını kavrayıp anladıklarını mı sanıyorsun ki durumlarına özen gösteriyor ve iman etmelerini umuyorsun? Onlar öyle değildir; bilakis onlar işitmeyen ve akıl etmeyen kimse gibidirler. Sonra [Allah] Teâlâ onların durumunu açıklayıp onlar hakkındaki ümidi tamamen keserek şöyle buyurdu: { إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ } “Onlar ancak hayvanlar gibidir” yani işittiklerinden yararlanma hususunda onlar ancak anlama ve akıldan yoksun hayvanlar gibidirler; artık onlara ümit bağlama! Zira işitme ve akletmenin faydası [onlarda] yoktur; her ne kadar kendilerine söyleneni işitseler ve okunanı anlasalar da bundan faydalanmadıkları için onu tamamen yitirmiş gibidirler. Sonra [Allah] Teâlâ, onların hayvanlar gibi olduğuna hükmetmekten daha da ötesine geçerek şöyle buyurdu: { بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا } “Hatta yol bakımından daha da sapıktırlar” yani yolca hayvanlardan daha sapıktırlar. Mukâtil şöyle demiştir:
الْبَهَائِمُ تَعْرِفُ رَبَّهَا وَتَهْتَدِي إِلَى مَرَاعِيهَا وَتَنْقَادُ لِأَرْبَابِهَا، وَهَؤُلَاءِ لَا يَنْقَادُونَ وَلَا يَعْرِفُونَ رَبَّهُمُ الَّذِي خَلَقَهُمْ وَرَزَقَهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّمَا كَانُوا أَضَلَّ مِنَ الْأَنْعَامِ، لِأَنَّهُ لَا حِسَابَ عَلَيْهَا وَلَا عِقَابَ لَهَا، وَقِيلَ: إِنَّمَا كَانُوا أَضَلَّ لِأَنَّ الْبَهَائِمَ إِذَا لَمْ تَعْقِلْ صِحَّةَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ لَمْ تَعْتَقِدْ بُطْلَانَ ذَلِكَ، بِخِلَافِ هَؤُلَاءِ فَإِنَّهُمُ اعْتَقَدُوا الْبُطْلَانَ عِنَادًا وَمُكَابَرَةً غمطا لِلْحَقِّ.
'Hayvanlar Rablerini tanırlar, otlaklarına giden yolu bulurlar ve sahiplerine itaat ederler; bunlar ise boyun eğmezler ve kendilerini yaratan, rızıklandıran Rablerini tanımazlar.' Hayvanlardan daha sapık olmalarının sebebinin, hayvanlar için bir hesap ve azabın bulunmaması olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre de hayvanlar tevhîdin ve peygamberliğin sıhhatini akıl edemeseler bile bunların bâtıl olduğuna inanmazlar; bunlar ise inat, kibir ve hakkı inkâr yüzünden bâtıl olduğuna inanmışlardır; bu yüzden hayvanlardan daha sapıktırlar.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً } “Ve kardeşi Hârûn’u da ona vezir (yardımcı) kıldık” ayeti hakkında:
قَالَ: عَوْنًا وَعَضُدًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً قَالَ: أَهْلَكْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: الرَّسُّ قَرْيَةٌ مِنْ ثَمُودَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الرَّسُّ بِئْرٌ بِأَذْرَبِيجَانَ، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سَأَلَ كَعْبًا عَنْ أَصْحَابِ الرَّسِّ قَالَ: صَاحِبُ يس الَّذِي قَالَ: يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ فَرَسَّهُ قَوْمُهُ فِي بِئْرٍ بِالْأَحْجَارِ.
'Yardımcı ve destekçi kıldık' dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً } “Sonunda onları yerle bir ettik” ayeti hakkında: 'Onları azap ile helâk ettik' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan: 'Ress, Semûd'a ait bir köydür' dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim yine ondan: 'Ress, Azerbaycan'da bir kuyudur' dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre o, Ka'b'a Ress ashabını sormuş, Ka'b da: 'Yâsîn suresinde geçen ve { يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ } “Ey kavmim! Peygamberlere uyun” diyen zattır; kavmi onu bir kuyuya atıp üzerini taşlarla örttü' demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ أَوَّلَ النَّاسِ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْعَبْدُ الْأَسْوَدُ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ بَعَثَ نَبِيًّا إِلَى أَهْلِ قَرْيَةٍ فَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ مِنْ أَهْلِهَا أَحَدٌ إِلَّا ذَلِكَ الْأَسْوَدُ، ثُمَّ إِنَّ أَهْلَ الْقَرْيَةِ غَدَوْا عَلَى النَّبِيِّ فَحَفَرُوا لَهُ بِئْرًا فَأَلْقُوهُ فِيهَا، ثُمَّ أَطْبَقُوا عَلَيْهِ بِحَجَرٍ ضَخْمٍ، فَكَانَ ذَلِكَ الْعَبْدُ يَذْهَبُ فَيَحْتَطِبُ عَلَى ظَهْرِهِ، ثُمَّ يَأْتِي بِحَطَبِهِ فَيَبِيعُهُ فَيَشْتَرِي بِهِ طَعَامًا وَشَرَابًا، ثُمَّ يَأْتِي بِهِ إِلَى تِلْكَ الْبِئْرِ، فَيَرْفَعُ تِلْكَ الصَّخْرَةَ فَيُعِينُهُ اللَّهُ عَلَيْهَا، فَيُدْلِي طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ ثُمَّ يَرُدُّهَا كَمَا كَانَتْ، فَكَانَ كَذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكُونَ، ثُمَّ إِنَّهُ ذَهَبَ يَوْمًا يَحْتَطِبُ كَمَا كَانَ يَصْنَعُ فَجَمَعَ حَطَبَهُ وَحَزَّمَ حِزْمَتَهُ وَفَرَغَ مِنْهَا، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَحْمِلَهَا وَجَدَ سِنَةً، فاضطجع فنام، فضرب الله على أذنه سبع سِنِينَ نَائِمًا، ثُمَّ إِنَّهُ ذَهَبَ فَتَمَطَّى فَتَحَوَّلَ لِشِقِّهِ الْآخَرِ فَاضْطَجَعَ، فَضَرَبَ اللَّهُ عَلَى أُذُنِهِ سَبْعَ سِنِينَ أُخْرَى، ثُمَّ إِنَّهُ ذَهَبَ فَاحْتَمَلَ حِزْمَتَهُ وَلَا يَحْسَبُ إِلَّا أَنَّهُ نَامَ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، فَجَاءَ إِلَى الْقَرْيَةِ فَبَاعَ حِزْمَتَهُ، ثُمَّ اشْتَرَى طَعَامًا وَشَرَابًا كَمَا كَانَ يَصْنَعُ، ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى الْحُفْرَةِ فِي مَوْضِعِهَا الَّذِي كَانَتْ فِيهِ فَالْتَمَسَهُ فَلَمْ يَجِدْهُ، وَقَدْ كَانَ بدّ لِقَوْمِهِ فِيهِ بُدٌّ فَاسْتَخْرَجُوهُ فَآمَنُوا بِهِ وَصَدَّقُوهُ، وَكَانَ النَّبِيُّ يَسْأَلُهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْأَسْوَدِ مَا فَعَلَ؟ فَيَقُولُونَ مَا نَدْرِي حَتَّى قُبِضَ ذَلِكَ النَّبِيُّ، فَأَهَبَّ اللَّهُ الْأَسْوَدَ مِنْ نَوْمَتِهِ بَعْدَ ذَلِكَ، إِنَّ ذَلِكَ الْأَسْوَدَ لَأَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ» قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ: وَفِيهِ غَرَابَةٌ وَنَكَارَةٌ، وَلَعَلَّ فِيهِ إِدْرَاجًا انْتَهَى. الْحَدِيثُ أَيْضًا مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى قَالَ: الْقَرْنُ مِائَةٌ وَعِشْرُونَ عَامًا. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: الْقَرْنُ: سَبْعُونَ سَنَةً، وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ قَالَ: الْقَرْنُ مِائَةُ سَنَةٍ. وَقَدْ رُوِيَ مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: الْقَرْنُ مِائَةُ سَنَةٍ، وَقَالَ: القرن خَمْسُونَ سَنَةً، وَقَالَ الْقَرْنُ أَرْبَعُونَ سَنَةً. وَمَا أَظُنُّهُ يَصِحُّ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ وَقَدْ سُمِّيَ الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ قَرْنًا، كَمَا فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِي» .
İbn İshâk ve İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü cennete ilk girecek insan siyahi bir köledir. Şöyle ki: Allah bir belde halkına bir peygamber gönderdi, o belde halkından o siyahi köle dışında hiç kimse ona iman etmedi. Sonra belde halkı o peygambere saldırıp onun için bir kuyu kazdılar ve onu içine attılar; sonra üzerine büyük bir kaya kapattılar. O köle ise gider, sırtında odun toplar, sonra odununu getirip satar ve onunla yiyecek ve içecek satın alırdı. Sonra o kuyuya gelir, Allah da yardım ederek o kayayı kaldırır, yiyeceğini ve içeceğini kuyuya sarkıtır, sonra taşı eski haline getirirdi. Allah'ın dilediği bir müddet böyle devam etti. Sonra bir gün her zaman yaptığı gibi odun toplamaya gitti; odununu topladı, demetini bağladı ve işini bitirdi. Onu taşımak istediğinde üzerine bir uyuklama geldi; uzandı ve uyudu. Allah onun kulağına vurup yedi yıl uyuttu. Sonra kımıldayıp gerindi, diğer yanına döndü ve yattı; Allah onun kulağına vurup bir yedi yıl daha uyuttu. Sonra kalkıp demetini sırtlandı; gündüzün bir saati kadar uyuduğunu sanıyordu. Beldeye gelip odununu sattı, sonra her zaman yaptığı gibi yiyecek ve içecek satın aldı. Sonra bulunduğu yerdeki çukura gitti, onu aradı fakat bulamadı. Çünkü kavmi bir çare düşünmüş, onu oradan çıkarmış, ona iman edip onu doğrulamışlardı. Peygamber onlara o siyahi kölenin ne yaptığını soruyor, onlar da 'Bilmiyoruz' diyorlardı. Nihayet o peygamber vefat etti; Allah da o siyahiyi uykusundan bundan sonra uyandırdı. Şüphesiz o siyahi köle cennete ilk girecek kimsedir.» İbn Kesîr tefsirinde bu rivayeti naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Bunda bir gariplik ve münkerlik vardır; muhtemelen içine sonradan bir söz karıştırılmıştır (müdrectir).' Hadis aynı zamanda mürseldir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Zürâre b. Evfâ'dan: 'Karn (nesil/asır), yüz yirmi yıldır' dediğini rivayet etmişlerdir. Bu müellifler Katâde'den: 'Karn, yetmiş yıldır' dediğini; İbn Merdûye de Ebû Seleme'den: 'Karn, yüz yıldır' dediğini rivayet etmişlerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak onun: 'Karn yüz yıldır', 'Karn elli yıldır' ve 'Karn kırk yıldır' dediği de rivayet edilmiştir; ancak bunlardan hiçbirinin sahih olduğunu zannetmiyorum. İnsanlar topluluğuna da sahih hadiste «İnsanların en hayırlıları benim asrım/neslimdir» buyrulduğu gibi karn adı verilmiştir.
وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ فِي الْكُنَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا انْتَهَى إِلَى مَعْدِ بْنِ عَدْنَانَ أَمْسَكَ، ثُمَّ يَقُولُ: كَذَبَ النَّسَّابُونَ. قَالَ اللَّهُ: وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ قَالَ: هِيَ سَدُومُ قَرْيَةُ لُوطٍ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ قَالَ: الْحِجَارَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يَعْبُدُ الْحَجَرَ الْأَبْيَضَ زَمَانًا مِنَ الدَّهْرِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَإِذَا وَجَدَ حَجَرًا أَحْسَنَ مِنْهُ رَمَى بِهِ وَعَبَدَ الْآخَرَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ.
Hâkim el-Künâ'da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem nesebinde Maadd b. Adnân'a ulaştığında durur, sonra: «Nesepçiler yalan söyledi» buyururdu. Zira Allah Teâlâ: { وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً } “Ve bunların arasında daha birçok nesiller...” buyurmuştur.' İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ } “Andolsun onlar o beldeye uğramışlardır” ayeti hakkında: 'O, Lût'un köyü olan Sodom'dur' dediğini; { الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ } “bela yağmuruna tutulmuş olan” ifadesi hakkında da: 'Taş yağmurudur' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Cahiliye devrinde adam bir müddet beyaz bir taşa tapardı; ondan daha güzel bir taş bulduğunda öncekini atar, diğerine tapardı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: ذَلِكَ الْكَافِرُ لَا يَهْوَى شيئا إلا اتبعه.
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim [ilgili] ayet hakkında [onun] şöyle dediğini nakletmiştir: "Şu kâfir, arzuladığı hiçbir şey yoktur ki ona uymuş olmasın."
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٤٥ الى ٥٤]
[Furkân Suresi (25), Ayetler 45-54]
أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً (٤٥) ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً (٤٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً (٤٧) وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً (٤٨) لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً (٤٩)
{ أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً (٤٥) ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً (٤٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً (٤٧) وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً (٤٨) لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً (٤٩) } “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Eğer dileseydi onu elbette hareketsiz kılardı. Sonra güneşi ona delil kıldık. (45) Sonra onu yavaş yavaş çekip kendimize aldık. (46) Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan ve gündüzü de yeniden diriliş (çalışma) vakti yapan O’dur. (47) Rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen O’dur. Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik. (48) Onunla ölü bir beldeye hayat verelim ve yarattığımız birçok hayvanı ve insanı onunla sulayalım diye. (49)”
وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٥٠) وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً (٥١) فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً (٥٢) وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً (٥٣) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً (٥٤)
{ وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٥٠) وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً (٥١) فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً (٥٢) وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً (٥٣) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً (٥٤) } “Andolsun biz düşünüp ibret alsınlar diye bunu aralarında evirip çevirdik; fakat insanların çoğu nankörlükten başka bir şeye yanaşmadı. (50) Eğer dileseydik elbette her kasabaya bir uyarıcı gönderirdik. (51) Öyleyse kâfirlere boyun eğme ve bununla onlara karşı büyük bir cihat ver. (52) İki denizi birbirine salıp katan O’dur; şu tatlı ve susuzluğu giderici, bu ise tuzlu ve acıdır. Aralarına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur. (53) Sudan bir insan yaratıp onu nesep ve sıhriyet (soy ve evlilik bağı) kılan O’dur. Rabbinin her şeye gücü yeter. (54)”
لِمَا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ ذِكْرِ جَهَالَةِ الْجَاهِلِينَ وَضَلَالَتِهِمْ، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ طَرَفٍ مِنْ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ مع ما فيها من عظم الْإِنْعَامِ، فَأَوَّلُهَا الِاسْتِدْلَالُ بِأَحْوَالِ الظِّلِّ فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ هَذِهِ الرُّؤْيَةُ إِمَّا بَصَرِيَّةٌ، وَالْمُرَادُ بِهَا: أَلَمْ تُبْصِرْ إِلَى صُنْعِ رَبِّكَ؟ أَوْ أَلَمْ تُبْصِرْ إِلَى الظِّلِّ كَيْفَ مَدَّهُ رَبُّكَ؟ وَإِمَّا قَلْبِيَّةٌ، بِمَعْنَى الْعِلْمِ، فَإِنَّ الظِّلَّ مُتَغَيِّرٌ، وَكُلُّ مُتَغَيِّرٍ حَادِثٌ، وَلِكُلِّ حَادِثٍ مُوجِدٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَلَمْ تَرَ أَلَمْ تَعْلَمْ؟
Allah Teâlâ cahillerin cehaletini ve sapıklığını zikretmeyi bitirince, bunun ardından büyük nimetleri de ihtiva eden tevhid delillerinden bir kısmını zikretti. Bunların ilki gölgenin halleriyle istidlalde bulunmaktır; şöyle buyurdu: { أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ } “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” Buradaki rü'yet (görme) ya gözle görmedir ve manası: 'Rabbinin sanatına bakmadın mı?' yahut 'Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığına bakmadın mı?' demektir; ya da ilim anlamında kalbî görmedir; zira gölge değişkendir, her değişken sonradan yaratılmıştır (hâdistir) ve her sonradan yaratılanın bir var edicisi vardır. Zeccâc: '{ أَلَمْ تَرَ }, bilmedin mi manasındadır' demiştir.
وَهَذَا مِنْ رُؤْيَةِ الْقَلْبِ، قَالَ: وَهَذَا الْكَلَامُ عَلَى الْقَلْبِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الظِّلِّ كَيْفَ مَدَّهُ رَبُّكَ؟ يَعْنِي:
Bu da kalbin görmesindendir. Zeccâc şöyle devam etmiştir: 'Bu söz lafız dizilişinde öne alma ve geriye bırakma (kalb) yoluyladır; takdiri şöyledir: Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığına bakmadın mı?' Yani:
الظِّلَّ مِنْ وَقْتِ الْإِسْفَارِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَهُوَ ظِلٌّ لَا شَمْسَ مَعَهُ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ غَيْبُوبَةِ الشَّمْسِ إِلَى طُلُوعِهَا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الظِّلُّ بِالْغَدَاةِ وَالْفَيْءُ بِالْعَشِيِّ، لِأَنَّهُ يَرْجِعُ بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ، سُمِّيَ فَيْئًا لِأَنَّهُ فَاءَ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى جَانِبِ الْمَغْرِبِ. قَالَ حُمَيْدُ بْنُ ثَوْرٍ يَصِفُ سَرْحَةً وَكَنَّى بِهَا عَنِ امْرَأَةٍ:
Tanyerinin ağarmasından güneşin doğuşuna kadar olan gölgedir; bu, beraberinde güneş bulunmayan bir gölgedir. Hasan ve Katâde bu görüştedir. Güneşin batışından doğuşuna kadar olan vakit olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Zıll (ظِلِّ) sabahleyin, fey' (فَيْء) ise ikindiden sonradır; çünkü fey', güneşin zevalinden (tepe noktasından batıya kaymasından) sonra dönen gölgedir; doğudan batı tarafına döndüğü için ona fey' denilmiştir.' Humeyd b. Sevr, kadın kinayesiyle bir ağacı vasfederken şöyle demiştir:
فَلَا الظِّلُّ مِنْ بَرْدِ الضُّحَى تَسْتَطِيعُهُ ... وَلَا الْفَيْءُ مِنْ بَرْدِ الْعَشِيِّ تَذُوقُ
Ne kuşluk vaktinin serinliğinde gölgeye takat getirebilirsin... Ne de ikindinin serinliğinde dönen gölgeden tadabilirsin.
وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: الظِّلُّ: مَا نَسَخَتْهُ الشَّمْسُ، وَالْفَيْءُ: مَا نَسَخَ الشَّمْسَ. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ عَنْ رُؤْبَةَ قَالَ: كُلُّ مَا كَانَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ فزالت عنه فهو في فَيْءٌ وَظِلٌّ، وَمَا لَمْ تَكُنْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ، فَهُوَ ظِلٌّ، انْتَهَى.
İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: 'Zıll, güneşin giderdiği şeydir; fey' ise güneşi gideren şeydir.' Ebû Ubeyde, Ru'be'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Üzerine güneşin gelip de sonra zeval bulduğu her yer fey' ve zıldır; üzerine hiç güneş vurmamış olan şey ise sırf zıldır.'
وَحَقِيقَةُ الظِّلِّ أَنَّهُ أَمْرٌ مُتَوَسِّطٌ بَيْنَ الضَّوْءِ الْخَالِصِ وَالظُّلْمَةِ الْخَالِصَةِ، وَهَذَا التوسط هُوَ أَعْدَلُ مِنَ الطَّرَفَيْنِ، لِأَنَّ الظُّلْمَةَ الْخَالِصَةَ يَكْرَهُهَا الطَّبْعُ وَيَنْفِرُ عَنْهَا الْحِسُّ، وَالضَّوْءُ الْكَامِلُ لِقُوَّتِهِ يُبْهِرُ الْحِسَّ الْبَصَرِيَّ وَيُؤْذِي بِالتَّسْخِينِ، وَلِذَلِكَ وصفت الجنة به بقوله: وَظِلٍّ مَمْدُودٍ وَجُمْلَةُ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ المعطوف والمعطوف عليه، أي: لو شاء سبحانه سكونه لجعله ساكنا ثابتا دائما مستقرا لا تنسخه الشمس.
Gölgenin hakikati şudur: O, katıksız aydınlık ile katıksız karanlık arasında orta bir durumdur. Bu orta durum iki uçtan daha mutedildir; çünkü katıksız karanlığı tabiat sevmez ve duyu organı ondan ürker; tam aydınlık ise şiddetinden dolayı görme duyusunu kamaştırır ve ısıtarak eziyet verir. İşte bu sebeple cennet { وَظِلٍّ مَمْدُودٍ } “ve uzamış gölgeler” buyrularak gölge ile nitelenmiştir. { وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً } “Eğer dileseydi onu elbette hareketsiz kılardı” cümlesi matuf ile matufun aleyh arasına giren bir ara cümledir (itirâziyyedir); yani: 'Allah onun durmasını dileseydi, onu güneşin ortadan kaldırmayacağı şekilde sabit, daimi ve kararlı kılardı' demektir.
وقيل المعنى: لَوْ شَاءَ لَمَنْعَ الشَّمْسَ الطُّلُوعَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالتَّعْبِيرُ بِالسُّكُونِ عَنِ الْإِقَامَةِ وَالِاسْتِقْرَارِ سَائِغٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: سَكَنَ فُلَانٌ بَلَدَ كَذَا: إِذَا أَقَامَ بِهِ وَاسْتَقَرَّ فِيهِ: وَقَوْلُهُ: ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: مَدَّ الظِّلَّ دَاخِلٌ فِي حُكْمِهِ، أَيْ: جَعَلْنَاهَا عَلَامَةً يُسْتَدَلُّ بِهَا بِأَحْوَالِهَا عَلَى أَحْوَالِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الظِّلَّ يَتْبَعُهَا كَمَا يُتْبَعُ الدَّلِيلُ فِي الطَّرِيقِ مِنْ جِهَةِ أَنَّهُ يَزِيدُ بِهَا وَيَنْقُصُ وَيَمْتَدُّ وَيَتَقَلَّصُ، وقوله: ثُمَّ قَبَضْناهُ معطوف
Şöyle de denilmiştir: Manası, 'Eğer dileseydi güneşin doğmasını engellerdi' demektir; ancak birinci görüş daha evladır. Sükûn (durgunluk/hareketsizlik) lafzıyla ikamet ve istikrarın ifade edilmesi caizdir. Nitekim Arapların 'Falanca şu beldede sükûn buldu/oturdu (سَكَنَ فُلَانٌ بَلَدَ كَذَا)' sözü, orada ikamet edip yerleştiği zaman kullanılır. Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا } “Sonra güneşi ona bir delil (kılavuz) kıldık” buyruğu, { مَدَّ الظِّلَّ } [ayetindeki fiile] matuftur ve onun hükmüne dâhildir; yani: Güneşi, halleri vasıtasıyla gölgenin hallerine delil getirilen bir işaret kıldık. Zira yoldaki bir kılavuza uyulduğu gibi gölge de güneşe uyar; şöyle ki onun sebebiyle artar, eksilir, uzar ve kısalır. { ثُمَّ قَبَضْنَاهُ } “Sonra onu kabzettik (çekip aldık)” buyruğu da matuftur
أَيْضًا عَلَى مَدَّ دَاخِلٌ فِي حُكْمِهِ. وَالْمَعْنَى: ثُمَّ قَبَضْنَا ذَلِكَ الظِّلَّ الْمَمْدُودَ، وَمَحَوْنَاهُ عِنْدَ إِيقَاعِ شُعَاعِ الشَّمْسِ مَوْقِعَهُ بِالتَّدْرِيجِ، حَتَّى انْتَهَى ذَلِكَ الْإِظْلَالُ إِلَى الْعَدَمِ وَالِاضْمِحْلَالِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ في الآية قبضه عن قِيَامِ السَّاعَةِ بِقَبْضِ أَسْبَابِهِ، وَهِيَ الْأَجْرَامُ النَّيِّرَةُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الظِّلَّ يَبْقَى فِي هَذَا الْجَوِّ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَإِذَا طَلُعَتِ الشَّمْسُ صَارَ الظِّلُّ مَقْبُوضًا، وَخَلْفَهُ فِي هَذَا الْجَوِّ شُعَاعُ الشَّمْسِ، فَأَشْرَقَتْ عَلَى الْأَرْضِ وَعَلَى الْأَشْيَاءِ إِلَى وَقْتِ غُرُوبِهَا، فَإِذَا غَرَبَتْ فَلَيْسَ هُنَاكَ ظِلٌّ، إِنَّمَا فِيهِ بَقِيَّةُ نُورِ النَّهَارِ، وَقَالَ قَوْمٌ:
yine { مَدَّ } fiiline matuf olup onun hükmüne dâhildir. Manası şudur: Sonra o uzatılmış gölgeyi kabzettik (çekip aldık); güneş ışınlarının onun yerine düşmesiyle kademeli olarak onu sildik, nihayet o gölgelenme yokluğa ve erimeye vardı. Ayetteki kabz ile kastedilenin, kıyametin kopması sırasında gölgenin sebepleri olan aydınlık cisimlerin dürülmesiyle onun kabzedilmesi olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Mana şudur: Gölge bu boşlukta fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar kalır; güneş doğduğunda ise gölge çekilip alınır ve bu boşlukta onun yerini güneş ışığı alır; batış vaktine kadar yeryüzünü ve eşyayı aydınlatır. Güneş battığında ise orada gölge kalmaz, sadece gündüz ışığının kalıntısı bulunur. Bir grup âlim ise şöyle demiştir:
قَبَضَهُ بِغُرُوبِ الشَّمْسِ، لِأَنَّهَا إِذَا لَمْ تَغْرُبْ فَالظِّلُّ فِيهِ بَقِيَّةٌ، وَإِنَّمَا يَتِمُّ زَوَالُهُ بِمَجِيءِ اللَّيْلِ وَدُخُولِ الظَّلَمَةِ عَلَيْهِ.
'Onu güneşin batışıyla kabzetti; zira güneş batmadığı sürece gölgede bir kalıntı vardır, onun tamamen zeval bulması ise ancak gecenin gelmesi ve karanlığın üzerine girmesiyle tamamlanır.'
وَقِيلَ: الْمَعْنَى: ثُمَّ قَبَضْنَا ضِيَاءَ الشَّمْسِ بِالْفَيْءِ قَبْضاً يَسِيراً وَمَعْنَى إِلَيْنَا: أَنَّ مَرْجِعَهُ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ كَمَا أَنَّ حُدُوثَهُ مِنْهُ. قَبْضًا يَسِيرًا، أَيْ عَلَى تَدْرِيجٍ قَلِيلًا قَلِيلًا بِقَدْرِ ارْتِفَاعِ الشَّمْسِ، وَقِيلَ: يَسِيرًا سَرِيعًا، وَقِيلَ:
Mananın: 'Sonra güneşin aydınlığını fey' (gölgenin dönüşü) ile azar azar çektik' şeklinde olduğu da söylenmiştir. { إِلَيْنَا } “kendimize” ifadesinin manası; tıpkı onun meydana gelmesi O'ndan olduğu gibi mercîinin (dönüşünün) de O'na olmasıdır. { قَبْضاً يَسِيراً } “yavaş yavaş bir çekişle” ifadesi; güneşin yükselişi nispetinde derece derece, azar azar demektir. 'Kolayca ve hızla' veya
الْمَعْنَى يَسِيرًا عَلَيْنَا، أَيْ: يَسِيرًا قَبْضُهُ عَلَيْنَا لَيْسَ بِعَسِيرٍ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً شَبَّهَ سُبْحَانَهُ مَا يُسْتَرُ مِنْ ظَلَامِ اللَّيْلِ بِاللِّبَاسِ السَّاتِرِ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: وَصَفَ اللَّيْلَ بِاللِّبَاسِ تَشْبِيهًا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَسْتُرُ الأشياء ويغشاها، واللام متعلقة بجعل وَالنَّوْمَ سُباتاً أَيْ: وَجَعَلَ النَّوْمَ سُبَاتًا، أَيْ: رَاحَةً لَكُمْ لِأَنَّكُمْ تَنْقَطِعُونَ عَنِ الِاشْتِغَالِ، وَأَصْلُ السُّبَاتِ: التَّمَدُّدُ، يُقَالُ: سَبَتَتِ الْمَرْأَةُ شَعْرَهَا، أَيْ نَقَضَتْهُ وَأَرْسَلَتْهُ. وَرَجُلٌ مَسْبُوتٌ:
'bizim için pek kolay, onu çekip almamız bize asla güç değildir' manasında olduğu da söylenmiştir. { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً } “Geceyi sizin için bir örtü kılan O’dur” ayetinde [Allah] Teâlâ, gecenin karanlığıyla örtülen şeyleri örten bir elbiseye benzetmiştir. İbn Cerîr şöyle demiştir: 'Eşyayı örtüp bürümesi yönünden teşbih yoluyla geceyi elbise olarak vasfetmiştir.' Buradaki lâm harfi ceale fiiline taalluk eder. { وَالنَّوْمَ سُباتاً } “uykuyu da bir dinlenme [kıldı]” yani uykuyu bir istirahat kıldı; zira siz meşguliyetten el çekersiniz. Sübât (سُبَات) kelimesinin aslı uzanıp yayılmaktır; nitekim saçı açıp salıvermeye 'sebetet el-mer'etü şa'rahâ' denir. Vücut yapısı uzun olan adama da 'racülün mesbût' denir.
أَيْ مَمْدُودُ الْخِلْقَةِ. وقيل للنوم: ثبات، لِأَنَّهُ بِالتَّمَدُّدِ يَكُونُ، وَفِي التَّمَدُّدِ مَعْنَى الرَّاحَةِ. وَقِيلَ: السَّبْتُ: الْقَطْعُ، فَالنَّوْمُ انْقِطَاعٌ عَنِ الِاشْتِغَالِ، وَمِنْهُ سَبْتُ الْيَهُودِ لِانْقِطَاعِهِمْ عَنِ الِاشْتِغَالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: السُّبَاتُ النَّوْمُ، وَهُوَ أَنْ يَنْقَطِعَ عَنِ الْحَرَكَةِ وَالرُّوحُ فِي بَدَنِهِ، أَيْ: جَعَلَنَا نَوْمَكُمْ رَاحَةً لَكُمْ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: السُّبَاتُ نَوْمٌ ثَقِيلٌ، أَيْ: جَعَلَنَا نَوْمَكُمْ ثَقِيلًا لِيَكْمُلَ الْإِجْمَامُ وَالرَّاحَةُ وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً أَيْ: زَمَانَ بَعْثٍ مِنْ ذَلِكَ السُّبَاتِ، شَبَّهَ الْيَقَظَةَ بِالْحَيَاةِ كَمَا شَبَّهَ النَّوْمَ بِالسُّبَاتِ الشَّبِيهِ بِالْمَمَاتِ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّ السُّبَاتَ الْمَوْتُ، وَاسْتُدِلَّ عَلَى ذَلِكَ بِكَوْنِ النُّشُورِ فِي مُقَابَلَتِهِ وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ قُرِئَ «الرِّيحُ» وَقُرِئَ «بُشْرًا» بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ وَبِالنُّونِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ مُسْتَوْفًى فِي الْأَعْرَافِ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً أَيْ: يُتَطَهَّرُ بِهِ كَمَا يُقَالُ وَضُوءٌ لِلْمَاءِ الَّذِي يُتَوَضَّأُ بِهِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الطَّهُورُ فِي اللُّغَةِ الطَّاهِرُ الْمُطَهِّرُ، وَالطُّهُورُ مَا يُتَطَهَّرُ بِهِ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الطَّهُورُ بِفَتْحِ الطَّاءِ الِاسْمُ، وَكَذَلِكَ الْوَضُوءُ وَالْوَقُودُ، وَبِالضَّمِّ الْمَصْدَرُ، هَذَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي اللُّغَةِ، وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ الطَّهُورَ هُوَ الطَّاهِرُ الْمُطَهِّرُ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ كَوْنُهُ بِنَاءَ مُبَالِغَةٍ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ قَالَ: الطَّهُورُ هُوَ الطَّاهِرُ، وَاسْتَدَلَّ لِذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Yani boylu poslu adam demektir. Uykunun uzanarak gerçekleşmesi ve uzanmada dinlenme manası bulunması sebebiyle uykuya sübât denilmiştir. Sebt (سَبْت) kelimesinin kesmek/kesilmek anlamına geldiği, uykunun da meşguliyetten kesilme olduğu söylenmiştir; Yahudilerin işten güçten kesildikleri güne sebt (cumartesi) denmesi de bundandır. Zeccâc şöyle demiştir: 'Sübât, bedende ruh bulunurken hareketten kesilmek suretiyle gerçekleşen uykudur; yani uykunuzu sizin için bir dinlenme kıldık demektir.' Halîl ise: 'Sübât ağır uykudur; yani dinlenme ve istirahat tam olsun diye uykunuzu derin kıldık demektir' demiştir. { وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً } “gündüzü de yeniden diriliş vakti yaptı” yani o uykudan bir uyanış ve kalkış zamanı kıldı; uykuyu ölüme benzeyen sübâta benzettiği gibi uyanıklığı da hayata benzetmiştir. el-Keşşâf'ta sübâtın ölüm manasına geldiği belirtilmiş, buna delil olarak da nüşûrun onun karşısında yer alması gösterilmiştir. { وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “Rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen O’dur” ayetinde { الرِّيحُ } tekil olarak okunduğu gibi { بُشْراً } kelimesi de tek noktalı bâ ile ve nûn harfiyle (nüşran) okunmuştur. Bu ayetin tefsiri A'râf suresinde etraflıca geçmişti. { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً } “Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik” yani kendisiyle temizlenilen bir su; nitekim abdest alınan suya vudû' denmesi gibi. Ezherî şöyle demiştir: 'Lügatte tahûr (طَهُور), kendisi temiz ve başkasını temizleyici olandır; tuhûr (طُهُور) ise kendisiyle temizlik yapılan şeydir.' İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Tâ harfinin fethasıyla tahûr isimdir; vadû' ve vakûd da böyledir; zammesiyle ise masdardır. Lügatte bilinen budur.' Âlimlerin ekseriyeti tahûrun hem temiz hem de temizleyici olduğu görüşüne varmışlardır; kelimenin mübalağa kalıbında oluşu da bunu destekler. Ebû Hanîfe'den ise tahûrun sadece temiz (tâhir) olduğu rivayet edilmiş ve buna Allah Teâlâ'nın şu ayeti delil getirilmiştir:
وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً يَعْنِي: طَاهِرًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
{ وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } “ve Rableri onlara tertemiz bir içecek sunmuştur” yani pâk bir içecek. Şairin şu sözü de bundandır:
خَلِيلِيَّ هَلْ فِي نَظْرَةٍ بَعْدَ تَوْبَةٍ ... أُدَاوِي بِهَا قَلْبِي عَلَيَّ فَجُورُ
Ey dostlarım! Tövbeden sonra bir bakış var mıdır ki onunla kalbimi tedavi edeyim, yoksa bu bana bir günah mıdır?
إِلَى رُجَّحِ الْأَكْفَالِ غِيدٍ مِنَ الظّبا ... عِذَابُ الثَّنَايَا رِيقُهُنَّ طَهُورُ
Ceylanlar gibi salınan, dolgun kalçalı o dilberlere doğru... Ön dişleri tatlı, tükürükleri tertemiz olan o güzellere.
فَوَصَفَ الرِّيقَ بِأَنَّهُ طَهُورٌ وَلَيْسَ بِمُطَهَّرٍ، وَرَجَّحَ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ ثَعْلَبٌ، وهو راجع لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ حِكَايَةِ الْأَزْهَرِيِّ لِذَلِكَ عَنْ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَأَمَّا وَصْفُ الشَّاعِرِ لِلرِّيقِ بِأَنَّهُ طَهُورٌ، فَهُوَ عَلَى طَرِيقِ الْمُبَالَغَةِ، وَعَلَى كُلِّ حال
Böylece [şair], temizleyici (mutahhir) olmadığı halde tükürüğü 'tahûr' olarak nitelemiştir. Sa'leb birinci görüşü tercih etmiştir; bu da Ezherî'nin daha önce lügat ehlinden naklettiği açıklamaya dayanmaktadır. Şairin tükürüğü 'tahûr' olarak nitelemesine gelince, bu mübalağa (abartma) yoluyladır. Her hâlükârda
فَقَدْ وَرَدَ الشَّرْعُ بِأَنَّ الْمَاءَ طَاهِرٌ فِي نَفْسِهِ مُطَهِّرٌ لِغَيْرِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وقال النبي ﷺ: «خُلِقَ الْمَاءُ طَهُورًا» ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ عِلَّةَ الْإِنْزَالِ فَقَالَ: لِنُحْيِيَ بِهِ أَيْ:
şeriat suyun bizatihi temiz olduğunu ve başkasını da temizlediğini bildirmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “Sizi kendisiyle tertemiz kılmak için gökten üzerinize su indiriyordu” buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Su temizleyici olarak yaratılmıştır» buyurmuştur. Sonra [Allah] Teâlâ suyun indirilme illetini belirterek şöyle buyurdu: { لِنُحْيِيَ بِهِ } “onunla hayat verelim diye” yani,
بِالْمَاءِ الْمُنَزَّلِ مِنَ السَّمَاءِ بَلْدَةً مَيْتاً وَصَفَ الْبَلْدَةَ بميتا، وهي صفة للمذكر لأنها بِمَعْنَى الْبَلَدِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:
gökten indirilen su ile; { بَلْدَةً مَيْتاً } “ölü bir beldeye”. Beldeyi müzekker bir sıfat olan { مَيْتاً } ile nitelemiştir; çünkü o بلد (şehir/yer) manasındadır. Zeccâc şöyle demiştir:
أَرَادَ بِالْبَلَدِ الْمَكَانَ، وَالْمُرَادُ بِالْإِحْيَاءِ هُنَا: إِخْرَاجُ النَّبَاتِ مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي لَا نَبَاتَ فِيهِ وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً أَيْ: نُسَقِي ذَلِكَ الْمَاءَ، قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُمَا وَأَبُو حَيَّانَ وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ بِفَتْحِ النُّونِ مِنْ «نَسْقِيهِ» وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّهَا، وَ «مِنْ» فِي مِمَّا خَلَقْنَا لِلِابْتِدَاءِ، وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِنُسْقِيهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَتَعَلَّقَ بِمَحْذُوفٍ عَلَى أَنَّهُ حَالٌ، وَالْأَنْعَامُ: قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا، وَالْأَنَاسِيُّ: جَمْعُ إِنْسَانٍ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ: إِنَّهُ جَمْعُ إِنْسِيٍّ، وَلِلْفَرَّاءِ قَوْلٌ آخَرُ: إِنَّهُ جَمْعُ إِنْسَانٍ، وَالْأَصْلُ أَنَاسِينَ، مِثْلُ سَرْحَانَ وَسَرَاحِينَ، وَبُسْتَانٍ وَبَسَاتِينَ، فَجَعَلُوا الْبَاءَ عِوَضًا مِنَ النُّونِ وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا ضَمِيرُ صَرَّفْنَاهُ: ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنَ الدَّلَائِلِ، أَيْ: كَرَّرْنَا أَحْوَالَ الْإِظْلَالِ، وَذِكْرُ إِنْشَاءِ السَّحَابِ وَإِنْزَالِ الْمَطَرِ فِي الْقُرْآنِ وَفِي سَائِرِ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ لِيَتَفَكَّرُوا ويعتبروا فَأَبى أَكْثَرُ هُمْ إِلَّا كُفْرَانَ النِّعْمَةِ وَجَحْدَهَا. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ يَرْجِعُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ، وَهُوَ الْمَطَرُ، أَيْ:
Belde ile mekânı kastetmiştir. Buradaki ihya (hayat verme)den maksat, hiç bitki bulunmayan yerden bitki çıkarmaktır. { وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً } “ve yarattığımız birçok hayvanı ve insanı onunla sulayalım diye” yani o suyu içirelim diye. Ebû Amr ile Âsım'dan bir rivayette, Ebû Hayyân ve İbn Ebî Able nûn harfinin fethasıyla { نَسْقِيهِ } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise zamme ile okumuşlardır. { مِمَّا خَلَقْنَا } ifadesindeki { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç) içindir ve { نُسْقِيَهُ } fiiline taalluk eder; hâl olmak üzere mahzuf bir ifadeye taalluk etmesi de caizdir. En'âm kelimesi daha önce açıklanmıştı. Enâsî (أَنَاسِيّ) kelimesi Sîbeveyhi'nin benimsediği görüşe göre insan (إِنْسَان) kelimesinin çoğuludur. Ferrâ, Müberred ve Zeccâc ise onun insî (إِنْسِيّ) kelimesinin çoğulu olduğunu söylemişlerdir. Ferrâ'nın bir diğer görüşü de şöyledir: O, insan kelimesinin çoğuludur; aslı serhân-serâhîn, bustân-besâtîn gibi enâsîn (أَنَاسِين) olup nûn yerine yâ harfi getirilmiştir. { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا } “Andolsun biz düşünüp ibret alsınlar diye bunu aralarında evirip çevirdik” ayetindeki { صَرَّفْنَاهُ } fiilinin zamiri hakkında cumhur, bunun zikredilen delillere raci olduğu görüşüne varmıştır; yani: 'Düşünüp ibret alsınlar diye gölgenin hallerini, bulutların meydana getirilişini ve yağmurun indirilmesini Kur'an'da ve diğer semavi kitaplarda tekrar tekrar açıkladık; { فَأَبى أَكْثَرُهُمْ } fakat onların çoğu ancak nimetleri inkâr edip nankörlük etmeye yanaştı.' Diğerleri ise zamirin zikredilenlerin en yakınına, yani yağmura raci olduğunu söylemişlerdir; yani:
صَرَّفْنَا الْمَطَرَ بَيْنَهُمْ فِي الْبُلْدَانِ الْمُخْتَلِفَةِ، فنزيد منه فِي بَعْضِ الْبُلْدَانِ، وَنُنْقِصُ فِي بَعْضٍ آخَرَ مِنْهَا، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ، وَقَدْ جَرَى ذِكْرُهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ حَيْثُ قَالَ: تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ وَقَوْلُهُ: لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي وقوله: اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً وَالْمَعْنَى:
'Yağmuru farklı beldeler arasında evirip çevirdik; bazı beldelerde artırır, bazılarında ise eksiltiriz' demektir. Zamirin Kur'an'a raci olduğu da söylenmiştir; nitekim surenin başında { تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ } “Kuluna Furkân’ı indiren Allah yüceler yücesidir”, { لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي } “Andolsun bana geldikten sonra beni Zikir’den o saptırdı” ve { اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً } “Kavmim bu Kur’an’ı terk edilmiş bıraktı” ayetlerinde Kur'an'ın zikri geçmişti. Mana şudur:
وَلَقَدْ كَرَّرْنَا هَذَا الْقُرْآنَ بِإِنْزَالِ آيَاتِهِ بَيْنَ النَّاسِ لِيَذَّكَّرُوا بِهِ وَيَعْتَبِرُوا بِمَا فِيهِ، فَأَبَى أَكْثَرُهُمْ إِلَّا كُفُوراً بِهِ، وَقِيلَ: هُوَ رَاجِعٌ إِلَى الرِّيحِ، وَعَلَى رُجُوعِ الضَّمِيرِ إِلَى الْمَطَرِ، فَقَدِ اخْتُلِفَ فِي مَعْنَاهُ، فَقِيلَ: مَا ذَكَرْنَاهُ. وَقِيلَ:
'Andolsun biz, onunla düşünüp öğüt alsınlar ve içindekilerden ibret çıkarsınlar diye ayetlerini indirerek bu Kur'an'ı insanlar arasında tekrar tekrar beyan ettik; fakat onların çoğu onu inkâr edip nankörlük etmekten başka bir şeye yanaşmadı.' Zamirin rüzgâra raci olduğu da söylenmiştir. Zamirin yağmura raci olması görüşüne göre ise manasında ihtilaf edilmiş ve az önce zikrettiğimiz görüş belirtilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise:
صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ وَابِلًا، وَطَشًّا، وَطَلًّا، وَرَذَاذًا، وَقِيلَ: تَصْرِيفُهُ تَنْوِيعُ الِانْتِفَاعِ بِهِ فِي الشُّرْبِ وَالسَّقْيِ وَالزِّرَاعَاتِ بِهِ وَالطَّهَارَاتِ. قَالَ عِكْرِمَةُ: إِنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً هُوَ قَوْلُهُمْ: فِي الْأَنْوَاءِ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كذا. قال النحاس: ولا نعلم بين أهل التفسير اختلافا أن الكفر هنا قولهم: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا. وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ «صَرَفْنَاهُ» مُخَفَّفًا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّثْقِيلِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «لِيَذْكُرُوا» مُخَفَّفَةُ الذَّالِ مِنَ الذِّكْرِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّثْقِيلِ مِنَ التَّذَكُّرِ وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً أَيْ: رَسُولًا يُنْذِرُهُمْ كَمَا قَسَّمْنَا الْمَطَرَ بَيْنَهُمْ، وَلَكِنَّا لَمْ نَفْعَلْ ذَلِكَ بَلْ جَعَلْنَا نَذِيرًا وَاحِدًا، وَهُوَ أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ، فَقَابِلْ ذَلِكَ بِشُكْرِ النِّعْمَةِ فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ فِيمَا يَدْعُونَكَ إِلَيْهِ مِنَ اتِّبَاعِ آلِهَتِهِمْ، بَلِ اجْتَهِدْ فِي الدَّعْوَةِ وَاثْبُتْ فِيهَا وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:
'Biz onu aralarında sağanak, çisenti, ince yağmur ve serpinti halinde çeşitlendirdik' demektir. Yağmurun evrilip çevrilmesinin; içme, sulama, ziraat ve temizlik gibi ondan faydalanma yollarının çeşitlendirilmesi olduğu da söylenmiştir. İkrime: '{ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } “fakat insanların çoğu nankörlükten başka bir şeye yanaşmadı” ifadesinden maksat, onların yıldız hareketleri hakkında: 'Bize falan yıldızın batıp doğmasıyla yağmur yağdırıldı' demeleridir' demiştir. Nehhas şöyle demiştir: 'Tefsir ehli arasında buradaki küfürden kastın onların: 'Bize falan yıldızla yağmur yağdırıldı' sözleri olduğu hususunda bir ihtilaf bilmiyoruz.' İkrime şeddesiz olarak { صَرَفْنَاهُ } şeklinde, diğer kıraat imamları ise şeddeli olarak okumuşlardır. Hamza ve Kisâî, zikr kökünden zâl harfinin şeddesiz haliyle { لِيَذْكُرُوا } şeklinde; diğerleri ise tezekkür kökünden şeddeli olarak okumuşlardır. { وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً } “Eğer dileseydik elbette her kasabaya bir uyarıcı gönderirdik” yani tıpkı yağmuru aralarında paylaştırdığımız gibi onları uyaracak birer peygamber gönderirdik; fakat biz böyle yapmadık, bilakis tek bir uyarıcı kıldık ki o da sensin ey Muhammed! Öyleyse bu nimeti şükürle karşıla. { فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } “Öyleyse kâfirlere boyun eğme” yani seni davet ettikleri ilahlarına uyma hususunda onlara itaat etme; bilakis davette gayret göster ve onda sebat et. Şuradaki zamir ise:
وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ، أَيْ: جَاهِدْهُمْ بِالْقُرْآنِ، وَاتْلُ عَلَيْهِمْ مَا فِيهِ مِنَ الْقَوَارِعِ، وَالزَّوَاجِرِ وَالْأَوَامِرِ، وَالنَّوَاهِي. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَقِيلَ: بِالسَّيْفِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَهَذِهِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ، وَالْأَمْرُ بِالْقِتَالِ إِنَّمَا كَانَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى تَرْكِ الطَّاعَةِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ:
{ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً } “ve bununla onlara karşı büyük bir cihat ver” ayetindeki zamir Kur'an'a racidir; yani: 'Kur'an ile onlara karşı cihat et, içindeki tehditleri, sakındırmaları, emirleri ve yasakları onlara oku' demektir. Zamirin İslam'a raci olduğu veya 'kılıçla' manasına geldiği de söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır; zira bu sure Mekkîdir ve savaş emri ancak hicretten sonra gelmiştir. Zamirin şu ayetten anlaşılan itaati terk etme manasına raci olduğu da söylenmiştir:
فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً
{ فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } “[Öyleyse] kâfirlere boyun eğme” [ayetine râcidir]. Zamirin, { وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً } “Biz dileseydik elbette her memlekete bir uyarıcı gönderirdik” ayetinin delalet ettiği manaya râci olduğu da söylenmiştir.
لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَوْ بَعَثَ فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا لَمْ يَكُنْ عَلَى كُلِّ نَذِيرٍ إِلَّا مُجَاهَدَةُ الْقَرْيَةِ الَّتِي أُرْسِلَ إِلَيْهَا، وَحِينَ اقْتَصَرَ عَلَى نَذِيرٍ وَاحِدٍ لِكُلِّ الْقُرَى وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ فَلَا جَرَمَ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ كُلُّ الْمُجَاهَدَاتِ، فَكَبُرَ جِهَادُهُ، وَعَظُمَ وَصَارَ جَامِعًا لِكُلِّ مُجَاهَدَةٍ، وَلَا يَخْفَى مَا فِي هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ مِنَ الْبُعْدِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ دَلِيلًا رَابِعًا عَلَى التَّوْحِيدِ فَقَالَ:
Çünkü Allah Teâlâ her beldeye bir uyarıcı gönderseydi, her uyarıcıya sadece gönderildiği beldeyle mücadele etmek düşerdi; bütün beldeler için tek bir uyarıcıyla yetinip o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olunca, şüphesiz bütün mücadeleler onda toplanmış, onun cihadı büyümüş, yücelmiş ve her türlü cihattı kapsar hale gelmiştir. Ancak bu iki tevilin ne kadar uzak olduğu açıktır. Sonra [Allah] Teâlâ tevhide dördüncü bir delil zikrederek şöyle buyurdu:
وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ مَرَجَ: خَلَّى وَخَلَطَ وَأَرْسَلَ، يُقَالُ مَرَجْتُ الدَّابَّةَ وَأَمْرَجْتُهَا: إِذَا أَرْسَلْتُهَا فِي الْمَرْعَى وَخَلَّيْتُهَا تَذْهَبُ حَيْثُ تَشَاءُ قَالَ مُجَاهِدٌ: أَرْسَلَهُمَا وَأَفَاضَ أَحَدُهُمَا إِلَى الْآخَرِ. وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: خَلَطَهُمَا فَهُمَا يَلْتَقِيَانِ، يُقَالُ مَرَجْتُهُ: إِذَا خَلَطْتُهُ، وَمَرَجَ الدِّينُ وَالْأَمْرُ: اخْتَلَطَ وَاضْطَرَبَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ خَلَّى بَيْنَهُمَا، يُقَالُ مَرَجَتِ الدَّابَّةُ: إِذَا خَلَّيْتُهَا تَرْعَى. وَقَالَ ثَعْلَبٌ: الْمَرْجُ الْإِجْرَاءُ، فَقَوْلُهُ: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ أَيْ أَجْرَاهُمَا. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَيَقُولُ قَوْمٌ أَمْرَجَ الْبَحْرَيْنِ مِثْلُ مَرَجَ، فَعَلَ وَأَفْعَلَ بِمَعْنًى هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ الْفُرَاتُ الْبَلِيغُ الْعُذُوبَةِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: كَيْفَ مَرَجَهُمَا؟ فَقِيلَ: هَذَا عَذْبٌ، وَهَذَا مِلْحٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. قِيلَ: سُمِّي الْمَاءُ الْحُلْوُ فُرَاتًا: لِأَنَّهُ يَفْرُتُ الْعَطَشُ، أَيْ: يَقْطَعُهُ وَيَكْسِرُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ أَيْ: بَلِيغُ الْمُلُوحَةِ هَذَا مَعْنَى الْأُجَاجِ، وَقِيلَ: الْأُجَاجُ الْبَلِيغُ فِي الْحَرَارَةِ، وَقِيلَ: الْبَلِيغُ فِي الْمَرَارَةِ، وَقَرَأَ طَلْحَةُ مِلْحٌ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ اللَّامِ وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً الْبَرْزَخُ: الْحَاجِزُ، وَالْحَائِلُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ بَيْنَهُمَا مِنْ قُدْرَتِهِ، يَفْصِلُ بينهما، وبمنعهما التَّمَارُجَ، وَمَعْنَى حِجْراً مَحْجُوراً سَتْرًا مَسْتُورًا يَمْنَعُ أَحَدُهُمَا مِنَ الِاخْتِلَاطِ بِالْآخَرِ، فَالْبَرْزَخُ: الْحَاجِزُ، وَالْحَجْزُ: الْمَانِعُ. وَقِيلَ: مَعْنَى حِجْراً مَحْجُوراً هُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّهَا كَلِمَةٌ يَقُولُهَا الْمُتَعَوِّذُ كَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْبَحْرَيْنِ يَتَعَوَّذُ مِنْ صَاحِبِهِ، وَيَقُولُ لَهُ هَذَا الْقَوْلَ، وَقِيلَ: حَدًّا مَحْدُودًا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ الْبَحْرِ الْعَذْبِ: الْأَنْهَارُ الْعِظَامُ كَالنِّيلِ وَالْفُرَاتِ وَجَيْحُونَ، وَمِنَ الْبَحْرِ الْأُجَاجِ: الْبِحَارُ الْمَشْهُورَةُ، وَالْبَرْزَخُ بَيْنَهُمَا: الْحَائِلُ مِنَ الْأَرْضِ. وَقِيلَ: مَعْنَى حِجْراً مَحْجُوراً حَرَامًا مُحَرَّمًا أَنْ يَعْذُبَ هَذَا الْمَالِحُ بِالْعَذْبِ، أَوْ يُمَلَّحَ هَذَا الْعَذْبُ بِالْمَالِحِ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ فِي سُورَةِ الرَّحْمَنِ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حَالَةً مِنْ أَحْوَالِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ وَالْمَاءِ فَقَالَ: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً وَالْمُرَادُ بِالْمَاءِ هُنَا: مَاءُ النُّطْفَةِ، أَيْ: خَلَقَ مِنْ مَاءِ النُّطْفَةِ إِنْسَانًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمَاءِ الْمَاءُ الْمُطْلَقُ الَّذِي يُرَادُ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ وَالْمُرَادُ بِالنَّسَبِ: هُوَ الَّذِي لَا يَحِلُّ نِكَاحُهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: وَاشْتِقَاقُ الصِّهْرِ مِنْ صَهَرْتُ الشَّيْءَ: إِذَا خَلَطْتَهُ، وَسُمِّيَتِ الْمَنَاكِحُ صِهْرًا لِاخْتِلَاطِ النَّاسِ بِهَا. وَقِيلَ: الصِّهْرُ: قَرَابَةُ النِّكَاحِ فَقَرَابَةُ الزَّوْجَةِ: هُمُ الْأَخْتَانُ، وَقَرَابَةُ الزَّوْجِ: هُمُ الْأَحْمَاءُ، وَالْأَصْهَارُ: تَعُمُّهُمَا، قَالَهُ الْأَصْمَعِيُّ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ:
{ وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } “İki denizi birbirine salıp katan O’dur”. Merece (مَرَجَ); salıverdi, karıştırdı ve akıttı demektir. Hayvanı otlağa salıp dilediği yere gitmesi için serbest bıraktığında 'merectü'd-dâbbete ve emrectühâ' denir. Mücâhid: 'İkisini salıverdi ve birini diğerine akıttı' demiştir. İbn Arefe ise: 'İkisini birbirine kattı, böylece buluşurlar; bir şeyi karıştırdığında merectühû denir. Din ve iş bozulup karıştığında merece ed-dîn ve'l-emr denir; { فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ } “karışık bir durum içindedirler” ayeti de bundandır' demiştir. Ezherî: 'İki denizi salıverdi, yani aralarını serbest bıraktı; hayvan otlasın diye serbest bırakıldığında merecet ed-dâbbe denir' demiştir. Sa'leb ise: 'Merc (الْمَرْجُ) akıtmaktır; dolayısıyla { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } demek, ikisini akıttı demektir' demiştir. Ahfeş: 'Bir topluluk merece yerine emrece el-bahrayn der; feale ve ef'ale kalıpları aynı manadadır' demiştir. { هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ } “Şu tatlı ve susuzluğu giderici”. Furât (فُرَات), tatlılığı son derece ileri düzeyde olandır. Bu cümle, 'İkisini nasıl salıverdi?' diye takdir edilen bir soruya cevap teşkil eden yeni (müste'nef) bir cümledir; buna karşılık: 'Biri tatlı, diğeri tuzludur' denilmiştir; hâl mahallinde mansub olması da caizdir. Tatlı suya furât denmesinin sebebinin susuzluğu kesip kırması (yefrutu'l-ataş) olduğu söylenmiştir. { وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ } “bu ise tuzlu ve acıdır” yani tuzluluğu son derece şiddetlidir; ücâc kelimesinin anlamı budur. Ücâcın aşırı sıcak veya aşırı acı anlamına geldiği de söylenmiştir. Talha { مِلْحٌ } kelimesini mîm'in fethası ve lâm'ın kesresiyle (melih) okumuştur. { وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً } “Aralarına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur”. Berzah (بَرْزَخ); Allah'ın kudretiyle ikisi arasına koyduğu, onları birbirinden ayıran ve birbirine karışmalarına mani olan engel ve perdedir. { حِجْراً مَحْجُوراً } ifadesinin manası; birinin diğerine karışmasını engelleyen örtülü bir settir. Berzah engel, haciz ise engelleyicidir. { حِجْراً مَحْجُوراً } ifadesinin daha önce geçtiği üzere sığınma dileyen kimsenin söylediği bir söz olduğu, sanki iki denizden her birinin diğerinden sığınma dileyerek ona bu sözü söylediği de söylenmiştir. 'Belirlenmiş bir sınır' manasında olduğu da söylenmiştir. Tatlı denizden kastın Nil, Fırat ve Ceyhun gibi büyük nehirler; acı/tuzlu denizden kastın meşhur denizler olduğu, aralarındaki berzahın ise karadan oluşan engel olduğu da söylenmiştir. { حِجْراً مَحْجُوراً } ifadesinin; bu tuzlu suyun tatlı suyla tatlılaşması veya bu tatlı suyun tuzlu suyla tuzlanmasının kesinlikle haram kılınması manasına geldiği de söylenmiştir. Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın Rahmân suresindeki şu buyruğudur: { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ } “İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıvermiştir; aralarında bir engel vardır, birbirine karışıp sınırlarını aşamazlar.” Sonra [Allah] Teâlâ insanın yaratılış hallerinden ve sudan bir durumu zikrederek şöyle buyurdu: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً } “Sudan bir insan yaratıp onu nesep ve sıhriyet (soy ve evlilik bağı) kılan O’dur”. Buradaki sudan maksat nutfe suyudur; yani nutfe suyundan bir insan yarattı da onu nesep ve sıhriyet bağı sahibi kıldı. Buradaki sudan kastın { وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } “Her canlı şeyi sudan yarattık” ayetinde kastedilen mutlak su olduğu da söylenmiştir. Nesep ile kastedilen, kendisiyle evlenilmesi helal olmayan kan bağıdır. Ferrâ ve Zeccâc şöyle demişlerdir: 'Sıhr (صِهْر - evlilik bağı) kelimesinin iştikakı bir şeyi karıştırdığında söylediğin sahertü'ş-şey' ifadesindendir; evliliklere de insanlar birbirine karıştığı için sıhr denilmiştir.' Sıhrın evlilik akrabalığı olduğu da söylenmiştir; buna göre kadının akrabaları ahtân (أَخْتَان), erkeğin akrabaları ahmâ (أَحْمَاء), ashâr (أَصْهَار) ise her ikisini de kapsar; bunu Asmaî söylemiştir. Vâhidî şöyle demiştir:
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: النَّسَبُ سَبْعَةُ أَصْنَافٍ مِنَ الْقَرَابَةِ يَجْمَعُهَا قَوْلُهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ إِلَى قَوْلِهِ:
'Müfessirler şöyle demişlerdir: Nesep, akrabalıktan yedi sınıftır; onları Allah Teâlâ'nın şu buyruğu toplamaktadır: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Analarınız size haram kılındı...” ayetinden şu söze kadar:'
وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَمِنْ هُنَا إِلَى قَوْلِهِ: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ تَحْرِيمٌ بِالصِّهْرِ، وَهُوَ الْخُلْطَةُ الَّتِي تُشْبِهُ الْقَرَابَةَ، حَرَّمَ اللَّهُ سَبْعَةَ أَصْنَافٍ مِنَ النَّسَبِ وَسَبْعَةً مِنْ جِهَةِ الصِّهْرِ، قَدِ اشْتَمَلَتِ الْآيَةُ الْمَذْكُورَةُ على
{ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } “...ve eşlerinizin anaları” [ifadesine kadardır]. Buradan { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ } “ve iki kız kardeşi bir arada nikâhlamanız” buyruğuna kadar olan kısım ise sıhriyet (evlilik hısımlığı) yoluyla haram kılınanlardır. Bu da akrabalığa benzeyen bir bağdır. Allah Teâlâ, nesep yönünden yedi sınıfı, sıhriyet yönünden de yedi sınıfı haram kılmıştır. Bahsi geçen ayet [sıhriyet haramlarından]...
سِتَّةٍ مِنْهَا، وَالسَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ وَقَدْ جَعَلَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَالزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُمَا الرَّضَاعِ مِنْ جُمْلَةِ النَّسَبِ، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ ﷺ: «يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ» . وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً أَيْ: بَلِيغَ الْقُدْرَةِ عَظِيمَهَا، وَمِنْ جُمْلَةِ قُدْرَتِهِ الْبَاهِرَةِ خَلْقُ الْإِنْسَانِ وَتَقْسِيمُهُ إِلَى الْقِسْمَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ.
bunlardan altısını; yedincisi ise [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğudur: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin”. İbn Atiyye, Zeccâc ve başkaları emzirmeyi de nesep kapsamında saymışlardır. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi de desteklemektedir: “Nesepten haram olan her şey emzirmeden de haram olur”. { وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً } “Ve Rabbin kādirdir”, yani kudreti son derece yetkin ve pek büyüktür. O'nun göz kamaştırıcı kudretinin bir parçası da insanı yaratması ve onu zikredilen iki kısma ayırmasıdır.
وَقَدْ أَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ قَالَ: بَعْدَ الْفَجْرِ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ بِلَفْظِ: أَلَمْ تَرَ أَنَّكَ إِذَا صَلَّيْتَ الْفَجْرَ كَانَ بَيْنَ مَطْلَعِ الشَّمْسِ إِلَى مَغْرِبِهَا ظِلًّا، ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِ الشَّمْسَ دَلِيلًا فَقَبَضَ الظِّلَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: مَدُّ الظِّلِّ مَا بَيْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً قَالَ: دَائِمًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا يَقُولُ: طُلُوعُ الشَّمْسِ ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً قَالَ: سَرِيعًا. وَأَخْرَجَ أَهْلُ السُّنَنِ وَأَحْمَدُ وَغَيْرُهُمْ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: «قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَتَوَضَّأُ مِنْ بِئْرِ بُضَاعَةَ؟ وَهِيَ بِئْرٌ يُلْقَى فِيهَا الْحَيْضُ وَلُحُومُ الْكِلَابِ وَالنَّتَنُ، فَقَالَ: إِنَّ الْمَاءَ طَهُورٌ لَا يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ» . وَفِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ كَلَامٌ طَوِيلٌ قَدِ اسْتَوْفَيْنَاهُ فِي شَرْحِنَا عَلَى المنتقى. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم والحاكم وصححه البيهقي فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا مِنْ عَامٍ بِأَقَلَّ مَطَرًا مِنْ عَامٍ، وَلَكِنَّ اللَّهَ يُصَرِّفُهُ حَيْثُ يَشَاءُ، ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَجاهِدْهُمْ بِهِ قَالَ: بِالْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابن جرير عنه هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَعْنِي: خَلَطَ أَحَدَهُمَا عَلَى الْآخَرِ فَلَيْسَ يُفْسِدُ الْعَذْبُ الْمَالِحَ وَلَيْسَ يُفْسِدُ الْمَالِحُ الْعَذْبَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَحِجْراً مَحْجُوراً يَقُولُ: حَجَرَ أحدهما على الْآخَرِ بِأَمْرِهِ وَقَضَائِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ قَالَ: سُئِلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَنْ «نَسَبًا وَصِهْرًا» فَقَالَ: مَا أَرَاكُمْ إِلَّا وَقَدْ عَرَفْتُمُ النِّسَبَ، وَأَمَّا الصهر: فالأختان والصحابة.
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ } “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Fecirden sonra güneş doğmadan önceki vakittir.' İbn Ebî Hâtim ondan şu lafızla rivayet etmiştir: 'Görmedin mi, sen sabah namazını kıldığında güneşin doğuşu ile batışı arasında bir gölge oluşur. Sonra Allah güneşi ona delil olarak gönderir de gölgeyi çeker.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de bu ayet hakkında ondan şöyle rivayet etmişlerdir: 'Gölgenin uzatılması fecrin doğuşu ile güneşin doğuşu arasındaki süredir. { وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً } “Dileseydi onu durağan kılardı” buyruğu için: Daimî kılardı dedi. { ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا } “Sonra güneşi ona delil kıldık” buyruğu için: Güneşin doğuşu dedi. { ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً } “Sonra onu yavaş yavaş çekip kendimize aldık” buyruğu için: Hızlıca [çekip aldık] dedi.' Sünen sahipleri, Ahmed ve başkaları Ebû Saîd'den şöyle rivayet etmişlerdir: “'Ey Allah'ın Resûlü, içerisine hayız bezleri, köpek leşleri ve pislikler atılan Büdâa kuyusundan abdest alalım mı?' denildi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Şüphesiz su temizleyicidir, onu hiçbir şey necis yapmaz.'” Bu hadisin senedinde uzun sözler vardır; bunları el-Muntekā şerhimizde etraflıca anlattık. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -ki Beyhakī de es-Sünen'inde bunu sahih görmüştür- İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: 'Hiçbir yılın yağmuru diğer yıldan daha az değildir; lakin Allah onu dilediği yere çevirip sevk eder.' Sonra şu ayeti okudu: { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا } “Andolsun ki düşünüp ibret alsınlar diye bunu aralarında türlü türlü şekillerde evirip çevirdik...” ayetini. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { وَجاهِدْهُمْ بِهِ } “onlarla bununla cihat et” ayeti hakkında 'Kur'an ile' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ondan { هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } “İki denizi birbirine salıveren O'dur” ayeti hakkında: 'Yani birini diğerine karıştırdı; tatlı olan tuzluyu bozmaz, tuzlu olan da tatlıyı bozmaz' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim de ondan { وَحِجْراً مَحْجُوراً } “aşılmaz bir engel” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Emri ve kazasıyla birinin diğerine [geçmesini] engellemiştir.' Abd b. Humeyd, Abdullah b. el-Muğîre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'a { نَسَباً وَصِهْراً } “nesep ve sıhriyet” hakkında soruldu; o da şöyle dedi: 'Görüyorum ki siz nesebi zaten biliyorsunuz; sıhra (evlilik bağına) gelince, o kadın tarafının ve erkek tarafının hısımlarıdır.'
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٥٥ الى ٦٧]
[Furkân Suresi (25), Ayetler 55-67]
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً (٥٥) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (٥٦) قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاَّ مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٥٧) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً (٥٨) الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً (٥٩)
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً (٥٥) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (٥٦) قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاَّ مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٥٧) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً (٥٨) الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً (٥٩) } “Allah'ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere tapıyorlar. Kâfir de Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır. (55) Biz seni ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik. (56) De ki: 'Buna karşılık sizden, ancak Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimsenin [bu tavrı] dışında bir ücret istemiyorum.' (57) Asla ölmeyen ebedî Hayy'a güvenip dayan ve O'nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter! (58) O ki gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattı, sonra Arş'a istivâ etti. O Rahmân'dır; öyleyse O'nu bir bilene sor! (59)”
وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً (٦٠) تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً (٦١) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً (٦٢) وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً (٦٣) وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً (٦٤)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً (٦٠) تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً (٦١) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً (٦٢) وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً (٦٣) وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً (٦٤) } “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' dendiği zaman: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?' dediler ve bu onların nefretini artırdı. (60) Gökte burçlar kılan ve orada bir kandil ile aydınlatıcı bir ay var eden [Allah] ne yücedir! (61) O, düşünüp ibret almak isteyen veya şükretmek isteyen kimse için gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir. (62) Rahmân'ın kulları o kimselerdir ki yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler; cahiller kendilerine laf attığında ise: 'Selâm' derler. (63) Onlar ki gecelerini Rableri için secde ve kıyam halinde geçirirler. (64)”
وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً (٦٥) إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٦٦) وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (٦٧)
{ وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً (٦٥) إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٦٦) وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (٦٧) } “Ve onlar ki: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden sav; şüphesiz onun azabı kalıcı bir helaktir' derler. (65) Gerçekten orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir ikametgâhtır! (66) Ve onlar ki harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; [harcamaları] bu ikisi arasında dengeli olur. (67)”
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ، عَادَ إِلَى ذِكْرِ قَبَائِحِ الْكُفَّارِ، وَفَضَائِحِ سِيرَتِهِمْ فَقَالَ: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ إِنْ عَبَدُوهُ وَلا يَضُرُّهُمْ إِنْ تَرَكُوهُ وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً الظَّهِيرُ:
[Allah] Teâlâ tevhidin delillerini zikrettikten sonra, kâfirlerin çirkinliklerini ve yaşantılarının rezilliklerini zikretmeye dönerek şöyle buyurdu: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ } “Allah'ı bırakıp kendilerine fayda vermeyecek” ibadet etseler dahi, { وَلا يَضُرُّهُمْ } “ve zarar da veremeyecek şeylere tapıyorlar” onu terk etseler dahi. { وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً } “Kâfir de Rabbine karşı arka çıkandır.” ez-Zahîr (الظَّهِيرُ):
الْمَظَاهِرُ، أَيِ: الْمُعَاوِنُ عَلَى رَبِّهِ بِالشِّرْكِ وَالْعَدَاوَةِ، وَالْمُظَاهَرَةُ عَلَى الرَّبِّ هِيَ الْمُظَاهَرَةُ عَلَى رَسُولِهِ أَوْ عَلَى دِينِهِ:
Arka çıkan, yani şirk ve düşmanlık ile Rabbine karşı yardım eden demektir. Rabbe karşı arka çıkmak, O'nun Resûlü'ne veya dinine karşı arka çıkmaktır.
قَالَ الزَّجَّاجُ: لِأَنَّهُ يُتَابِعُ الشَّيْطَانَ وَيُعَاوِنُهُ عَلَى مَعْصِيَةِ اللَّهِ، لِأَنَّ عِبَادَتَهُمْ لِلْأَصْنَامِ مُعَاوَنَةٌ لِلشَّيْطَانِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمَعْنَى وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ هَيِّنًا ذَلِيلًا، مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ ظَهَرْتُ بِهِ: أَيْ جَعَلْتُهُ خَلْفَ ظَهْرِكَ لَمْ تَلْتَفِتْ إليه، ومنه قوله: وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا أَيْ: هَيِّنًا، وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:
Zeccâc şöyle demiştir: 'Çünkü o şeytana uyar ve Allah'a isyan hususunda ona yardım eder; zira onların putlara tapmaları şeytana bir yardımdır.' Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: 'Anlamı, kâfir Rabbine karşı değersiz ve zelildir demektir. Bu, Arapların 'onu arkana attın, dönüp bakmadın' anlamındaki zahartü bihî (ظَهَرْتُ بِهِ) sözündendir.' Nitekim [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu da bundandır: { وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا } “ve O'nu arkanıza atıp unuttunuz” yani değersiz gördünüz. Ferezdak'ın şu beyti de bu kabildendir:
تَمِيمُ بن قيس لَا تَكُونَنَّ حَاجَتِي ... بِظَهْرٍ فَلَا يَعْيَا عَلِيَّ جَوَابُهَا
Temîm b. Kays! İhtiyacım arka plana atılmış olmasın ki, Onun cevabı bana kapalı kalmasın.
وَقِيلَ إِنَّ الْمَعْنَى: وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ الَّذِي يَعْبُدُهُ وَهُوَ الصَّنَمُ قَوِيًّا غَالِبًا يَعْمَلُ بِهِ مَا يَشَاءُ، لِأَنَّ الْجَمَادَ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى دَفْعٍ وَنَفْعٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الظَّهِيرُ جَمْعًا كَقَوْلِهِ: وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ وَالْمَعْنَى:
Şöyle de denilmiştir: Anlam, kâfir ibadet ettiği rabbe yani puta karşı güçlü ve baskındır; onunla dilediğini yapar, çünkü cansız varlığın [bir zararı] savmaya ve fayda sağlamaya gücü yetmez. ez-Zahîr lafzının, [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunda olduğu gibi çoğul anlamında olması da caizdir: { وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ } “Bunların ardından melekler de [ona] yardımcıdır”. Bu durumda mana:
أَنَّ بَعْضَ الْكَفَرَةِ مَظَاهِرٌ لِبَعْضٍ عَلَى رسول الله أو على الدين، وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِ هُنَا الْجِنْسُ، وَلَا يُنَافِيهِ كَوْنُ سَبَبِ النُّزُولِ هُوَ كَافِرٌ مُعَيَّنٌ كَمَا قِيلَ إِنَّهُ أَبُو جَهْلٍ وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً أَيْ: مُبَشِّرًا لِلْمُؤْمِنِينَ بِالْجَنَّةِ، وَمُنْذِرًا لِلْكَافِرِينَ بالنار قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ أَيْ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ: مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَى الْقُرْآنِ مِنْ أَجْرٍ، أَوْ عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِالْإِرْسَالِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنَّ مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا فَلْيَفْعَلْ، وَقِيلَ: هُوَ مُتَّصِلٌ. وَالْمَعْنَى: إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَقَرَّبَ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ بِالطَّاعَةِ وَصَّوَرَ ذَلِكَ بِصُورَةِ الْأَجْرِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَقْصُودُ الْحُصُولِ. وَلَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهَ أَنَّ الْكُفَّارَ مُتَظَاهِرُونَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ، وَأَمَرَهُ أَنْ لَا يَطْلُبَ مِنْهُمْ أَجْرًا أَلْبَتَّةَ، أَمَرَهُ أَنْ يَتَوَكَّلَ عَلَيْهِ فِي دَفْعِ الْمَضَارِّ، وَجَلْبِ الْمَنَافِعِ فَقَالَ: وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَخَصَّ صِفَةَ الْحَيَاةِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْحَيَّ هُوَ الَّذِي يُوثَقُ بِهِ فِي الْمَصَالِحِ، وَلَا حَيَاةَ عَلَى الدَّوَامِ إِلَّا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، دُونَ الْأَحْيَاءِ الْمُنْقَطِعَةِ حَيَاتُهُمْ، فَإِنَّهُمْ إِذَا مَاتُوا ضَاعَ مَنْ يَتَوَكَّلُ عَلَيْهِمْ، وَالتَّوَكُّلُ اعْتِمَادُ الْعَبْدِ عَلَى اللَّهِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ أَيْ: نَزِّهْهُ عَنْ صِفَاتِ النُّقْصَانِ، وَقِيلَ: مَعْنَى سَبِّحْ: صَلِّ، وَالصَّلَاةُ: تُسَمَّى تَسْبِيحًا وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً أَيْ:
Kâfirlerin bir kısmının Resûlullah'a veya dine karşı diğer kısmına arka çıkmasıdır. Buradaki el-Kâfir lafzından kasıt cins kâfirdir; nüzul sebebinin -Ebû Cehil olduğu söylendiği gibi- muayyen bir kâfir olması buna engel teşkil etmez. { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً } “Biz seni ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik”, yani müminleri cennetle müjdeleyici, kâfirleri ise cehennem ateşiyle uyarıcı olarak. { قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “De ki: 'Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum'”, yani ey Muhammed, onlara de ki: Kur'an'a karşılık ya da peygamber olarak gönderilmenin delalet ettiği risaleti tebliğ etmeye karşılık sizden bir ücret istemiyorum. { إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “ancak Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimse müstesna” buyruğundaki istisna münkatıdır; yani 'fakat kim Rabbine doğru bir yol tutmak isterse öyle yapsın' demektir. Muttasıl olduğu da söylenmiştir. Mana şudur: 'İtaat ile [Allah] Teâlâ'ya yakınlaşmak isteyen kimse müstesnadır'; bu durum, elde edilmesi hedeflenen bir şey olması bakımından ücret suretinde tasvir edilmiştir. [Allah] Teâlâ kâfirlerin Resûlullah'a karşı yardımlaştıklarını beyan edip, onlardan kesinlikle hiçbir ücret talep etmemesini emredince; zararları savmada ve faydaları elde etmede yalnızca Kendisine tevekkül etmesini emrederek şöyle buyurdu: { وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ } “Asla ölmeyen ebedî Hayy'a güvenip dayan”. Hayat sıfatını tahsis etmesi, maslahatlar konusunda ancak diri olana güvenilebileceğine ve [Allah] Teâlâ dışındaki, hayatları sonlu olan canlılarda sürekli bir hayat bulunmadığına işaret etmek içindir. Zira onlar öldüklerinde kendilerine güvenip dayanan kimse zayi olur. Tevekkül ise kulun bütün işlerde Allah'a itimat etmesidir. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ } “ve O'nu hamd ile tesbih et”, yani O'nu noksan sıfatlardan tenzih et. Sebbih (سَبِّحْ) kelimesinin namaz kıl anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim namaza da tesbih denilir. { وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً } “Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter!” yani:
حَسْبُكَ، وَهَذِهِ كَلِمَةٌ يُرَادُ بِهَا الْمُبَالَغَةُ كَقَوْلِكَ: كَفَى بِاللَّهِ رَبًّا، وَالْخَبِيرُ: الْمُطَّلِعُ عَلَى الْأُمُورِ بِحَيْثُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهَا شَيْءٌ، ثُمَّ زَادَ فِي الْمُبَالَغَةِ، فَقَالَ: الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي الْأَعْرَافِ، وَالْمَوْصُولُ فِي مَحَلِّ جَرٍّ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِلْحَيِّ، وَقَالَ بَيْنَهُمَا وَلَمْ يَقُلْ بَيْنَهُنَّ لِأَنَّهُ أَرَادَ النَّوْعَيْنِ، كَمَا قَالَ القطامي:
Sana O yeter demektir. Bu, senin 'Kefâ billâhi Rabben' (Rab olarak Allah yeter) demen gibi mübalağa kastedilen bir ifadedir. el-Habîr (الْخَبِيرُ): Kendisinden hiçbir şey gizli kalmayacak şekilde bütün işlere hakkıyla vakıf olandır. Sonra mübalağayı artırarak şöyle buyurdu: { الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “O ki gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattı, sonra Arş'a istivâ etti”. Bunun tefsiri A'râf suresinde geçmişti. İsm-i mevsul, el-Hayy sıfatı olarak cer mahallindedir. Aralarındaki iki türü kastettiği için beynehünne (بَيْنَهُنَّ) demeyip beynehümâ (بَيْنَهُمَا) demiştir; nitekim Kıtâmî şöyle demiştir:
ألم يحزنك أنّ حبال قيس ... وتغلب قد تباينتا انْقِطَاعًا
Seni kederlendirmedi mi ki Kays ve Tağlib'in ipleri... Birbirinden büsbütün kopup ayrıldı.
فَإِنْ قِيلَ: يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ خَلْقُ العرش بعد خلق السموات وَالْأَرْضِ كَمَا تُفِيدُهُ ثُمَّ فَيُقَالُ إِنَّ كَلِمَةَ ثُمَّ لَمْ تَدْخُلْ عَلَى خَلْقِ الْعَرْشِ بَلْ على رفعه على السموات والأرض، والرحمن مرفوع على أنه خبر مبتدأ محذوف،
Eğer: “Sümme (ثُمَّ) [edatının] ifade ettiği üzere Arş'ın yaratılışının, göklerin ve yerin yaratılışından sonra olması gerekir” denilirse; buna karşılık şöyle denilir: Sümme (ثُمَّ) kelimesi Arş'ın yaratılışı üzerine değil, bilakis onun gökler ve yer üzerine yükseltilmesi üzerine dahil olmuştur. er-Rahmân (الرَّحْمَنُ) ise mahzûf (gizli) bir mübtedanın haberi olarak merfûdur,
وهو صفة أخرى للحيّ، وقد قرأه الْجُمْهُورُ بِالرَّفْعِ، وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي اسْتَوَى، أَوْ يَكُونُ مُبْتَدَأً وَخَبَرُهُ الْجُمْلَةُ، أَيْ: فَاسْأَلْ عَلَى رَأْيِ الْأَخْفَشِ، كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:
ve el-Hayy için başka bir sıfattır. Cumhur onu ref ile okumuştur. İstevâ (اسْتَوَى) fiilindeki zamirden bedel olması veya Ahfeş'in görüşüne göre mübteda olup haberinin cümle yani fes'el (فَاسْأَلْ) olması da caiz görülmüştür; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
وَقَائِلَةٍ خَوْلَانُ فَانْكَحْ فَتَاتَهُمْ وَقَرَأَ زَيْدُ بْنِ عَلِيٍّ «الرَّحْمَنِ» بِالْجَرِّ على أنه نعت للحيّ أو للموصول فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً الضَّمِيرُ فِي بِهِ يَعُودُ إِلَى ما ذكر من خلق السموات وَالْأَرْضِ وَالِاسْتِوَاءِ عَلَى الْعَرْشِ. وَالْمَعْنَى: فَاسْأَلْ بِتَفَاصِيلِ مَا ذُكِرَ إِجْمَالًا مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَالْأَخْفَشُ: الْبَاءُ بِمَعْنَى عَنْ، أَيْ: فَاسْأَلْ عنه، كقوله: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ، وَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
'Biri de dedi ki: Havlân [kabilesi var], onların kızıyla evlen!' Zeyd b. Ali 'er-Rahmâni' kelimesini el-Hayy'a yahut mevsule sıfat olarak cer ile okumuştur. { فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً } “öyleyse O'nu bir bilene sor!” buyruğundaki bihî (بِهِ) zamiri, göklerin ve yerin yaratılışı ile Arş'a istivâdan zikredilenlere döner. Anlamı: 'Bu işlerden icmâlî olarak zikredilenlerin detaylarını sor' demektir. Zeccâc ve Ahfeş şöyle demişlerdir: Bâ (بِ) harfi an (عَنْ) anlamındadır; yani 'O'ndan sor' demektir; nitekim [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu gibidir: { سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ } “Bir isteyen, vuku bulacak azabı sordu” ve İmruülkays'ın şu beyti gibidir:
هَلَّا سَأَلْتِ الْخَيْلَ يَا ابْنَةَ مَالِكٍ ... إِنْ كُنْتِ جَاهِلَةً بِمَا لَمْ تعلمي
Süvarilere sorsaydın ya ey Mâlik'in kızı... Eğer bilmediğin şeyden habersiz idiysen.
وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmruülkays yine şöyle demiştir:
فَإِنْ تَسْأَلُونِي بِالنِّسَاءِ فَإِنَّنِي ... خَبِيرٌ بِأَدْوَاءِ النِّسَاءِ طَبِيبُ
Bana kadınları soracak olursanız şüphesiz ben, Kadınların dertlerini iyi bilen usta bir hekimim.
وَالْمُرَادُ بِالْخَبِيرِ: اللَّهُ سُبْحَانَهُ، لِأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ تَفَاصِيلَ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ إِلَّا هُوَ، وَمِنْ هَذَا قَوْلُ الْعَرَبِ: لَوْ لَقِيتَ فُلَانًا لَلَقِيَكَ بِهِ الْأَسَدُ، أَيْ: لَلَقِيَكَ بلقائك إياه الأسد، فخبيرا مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ، أَوْ عَلَى الْحَالِ الْمُؤَكَّدَةِ، وَاسْتَضْعَفَ الْحَالِيَّةَ أَبُو الْبَقَاءِ فَقَالَ: يَضْعُفُ أَنْ يَكُونَ خَبِيرًا حَالًا مِنْ فَاعِلِ اسْأَلْ، لِأَنَّ الْخَبِيرَ لَا يُسْأَلُ إِلَّا عَلَى جِهَةِ التَّوْكِيدِ كقوله: وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الرَّحْمَنِ إِذَا رَفَعْتَهُ بِاسْتَوَى. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ فِي بِهِ زَائِدَةً. وَالْمَعْنَى: فَاسْأَلْهُ حَالَ كَوْنِهِ خَبِيرًا. وَقِيلَ:
el-Habîr ile kastedilen Allah Teâlâ'dır; zira o mahlûkātın ayrıntılarını ancak O bilir. Arapların şu sözü de bu kabildendir: 'Falanca ile karşılaşsaydın onunla sana aslan rast gelirdi', yani onunla karşılaşman sebebiyle sana aslan rast gelirdi. Habîran (خَبِيراً) kelimesi mef'ûl olarak veya tekit edici hâl olarak mensuptur. Ebü'l-Bekā hâl oluşunu zayıf bularak şöyle demiştir: 'Habîran kelimesinin is'el (اسْأَلْ) fiilinin failinden hâl olması zayıftır; çünkü habîr (bilen) kimseye ancak tekit yoluyla sorulur; nitekim [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu gibidir: { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً } “Halbuki o haktır, tasdik edicidir”.' [Ebü'l-Bekā] şöyle devam etti: 'İstevâ (اسْتَوَى) fiili ile ref ettiğin takdirde er-Rahmân'dan hâl olması da caizdir.' İbn Cerîr şöyle demiştir: 'bihî (بِهِ) ifadesindeki bâ harfinin zâid olması caizdir; anlamı: Bilen olduğu halde O'na sor demektir.' Şöyle de denilmiştir:
قَوْلُهُ بِهِ يَجْرِي مَجْرَى الْقَسَمِ كَقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَقْرَبُ هَذِهِ الْوُجُوهِ، ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ جَهِلُوا مَعْنَى الرَّحْمَنِ فَقَالَ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّهُمْ قَالُوا مَا نَعْرِفُ الرحمن إلا رحمن اليمامة، يعنون: مسيلمة. قَالَ الزَّجَّاجُ: الرَّحْمَنُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ، فَلَمَّا سَمِعُوهُ أَنْكَرُوا فَقَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: لَا نَسْجُدُ لِلرَّحْمَنِ الَّذِي تَأْمُرُنَا بِالسُّجُودِ لَهُ، وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّحْتِيَّةِ فَالْمَعْنَى: أَنَسْجَدُ لِمَا يَأْمُرُنَا مُحَمَّدٌ بِالسُّجُودِ لَهُ.
O'nun bihî (بِهِ) sözü, [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunda olduğu gibi yemin mesabesindedir: { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ } “Adını anarak birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan korkun”. İlk vecih, bu vecihlerin en uygun olanıdır. Sonra [Allah] Teâlâ onların Rahmân'ın anlamını bilmediklerini haber vererek şöyle buyurdu: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ } “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' dendiği zaman: 'Rahmân da neymiş?' dediler”. Müfessirler şöyle demişlerdir: Onlar 'Biz Yemâme'nin Rahmân'ından (Müseylime'yi kastederek) başkasını tanımıyoruz' dediler. Zeccâc şöyle demiştir: Rahmân Allah'ın isimlerinden bir isimdir; onlar bunu duyunca inkâr edip şöyle dediler: 'Rahmân da neymiş? { أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا } Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?' İstifham inkâr içindir; yani 'bize kendisine secde etmemizi emrettiğin Rahmân'a secde etmeyiz' demektir. [Fiili] ye harfi ile (ye'mürünâ şeklinde) okuyana göre anlam: 'Muhammed'in bize kendisine secde etmemizi emrettiği şeye secde eder miyiz hiç?' demektir.
وَقَدْ قَرَأَ الْمَدَنِيُّونَ وَالْبَصْرِيُّونَ لِما تَأْمُرُنا بِالْفَوْقِيَّةِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالتَّحْتِيَّةِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدُ: يَعْنُونَ الرَّحْمَنَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَيْسَ يَجِبُ أَنْ يُتَأَوَّلَ عَلَى الْكُوفِيِّينَ فِي قِرَاءَتِهِمْ هَذَا التَّأْوِيلُ الْبَعِيدُ، وَلَكِنَّ الْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ التَّأْوِيلُ لَهُمُ: اسْجُدُوا لِمَا يَأْمُرُنَا النَّبِيُّ ﷺ فتصح الْقِرَاءَةُ عَلَى هَذَا، وَإِنْ كَانَتِ الْأُولَى أَبْيَنَ وَزادَهُمْ نُفُوراً أَيْ: زَادَهَمُ الْأَمْرُ بِالسُّجُودِ نُفُورًا عن الدِّينِ وَبُعْدًا عَنْهُ، وَقِيلَ: زَادَهُمْ ذِكْرُ الرَّحْمَنِ تَبَاعُدًا مِنَ الْإِيمَانِ، كَذَا قَالَ مُقَاتِلٌ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا لَوْ تَفَكَّرُوا فِيهِ لَعَرَفُوا وُجُوبَ السُّجُودِ لِلرَّحْمَنِ فَقَالَ: تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً الْمُرَادُ بِالْبُرُوجِ:
Medineliler ve Basralılar { لِما تَأْمُرُنا } lafzını te harfi ile okumuşlardır; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmişlerdir. A'meş, Hamza ve Kisâî ise ye harfi ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd: 'Rahmân'ı kastediyorlar' demiştir. Nehhâs ise şöyle demiştir: 'Kûfelilerin kıraatine bu uzak tevili yüklemek gerekmez; bilakis onlar için en uygun tevil: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize emrettiği şeye secde edin' şeklinde olmasıdır; böylece bu kıraat de sahih olur, gerçi ilk kıraat daha açıktır.' { وَزادَهُمْ نُفُوراً } “ve bu onların nefretini artırdı”, yani secde emri onların dinden nefretini ve ondan uzaklaşmasını artırdı. Rahmân'ın zikredilmesinin onların imandan uzaklaşmasını artırdığı da söylenmiştir; Mukātil böyle demiştir, ancak birinci görüş daha evlâdır. Sonra [Allah] Teâlâ, üzerinde düşündükleri takdirde Rahmân'a secde etmenin gerekliliğini anlayacakları hususları zikrederek şöyle buyurdu: { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Gökte burçlar kılan [Allah] ne yücedir!” Burçlardan kasıt:
بُرُوجُ النُّجُومِ، أَيْ: مَنَازِلُهَا الِاثْنَا عَشَرَ، وَقِيلَ: هِيَ النُّجُومُ الْكِبَارُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَسُمِّيَتْ بُرُوجًا، وهي
Yıldızların burçlarıdır; yani onların on iki menzilidir. [Diğer] bir görüşe göre ise bunlar büyük yıldızlardır; birinci [görüş] daha evladır. Bunlara burçlar denilmiştir ki onlar da
الْقُصُورُ الْعَالِيَةُ، لِأَنَّهَا لِلْكَوَاكِبِ كَالْمَنَازِلِ الرَّفِيعَةِ لِمَنْ يَسْكُنُهَا، وَاشْتِقَاقُ الْبُرْجِ: مِنَ التَّبَرُّجِ، وَهُوَ الظُّهُورُ وَجَعَلَ فِيها سِراجاً أَيْ: شَمْسًا، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تعالى: وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً قَرَأَ الْجُمْهُورُ سِراجاً بِالْإِفْرَادِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «سُرُجًا» بِالْجَمْعِ، أَيِ: النُّجُومُ الْعِظَامُ الْوَّقَّادَةُ، وَرَجَّحَ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى أَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: فِي تَأْوِيلِ قِرَاءَةِ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ أَرَادَ الشَّمْسَ وَالْكَوَاكِبَ وَقَمَراً مُنِيراً أَيْ: يُنِيرُ الْأَرْضَ إِذَا طَلَعَ، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ قَمَراً بِضَمِّ الْقَافِ وَإِسْكَانِ الْمِيمِ، وَهِيَ قِرَاءَةٌ ضَعِيفَةٌ شَاذَّةٌ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْخِلْفَةُ كُلُّ شَيْءٍ بَعْدَ شَيْءٍ، اللَّيْلُ: خِلْفَةٌ لِلنَّهَارِ، وَالنَّهَارُ: خِلْفَةٌ لِلَّيْلِ، لِأَنَّ أَحَدَهُمَا يَخْلُفُ الْآخَرَ وَيَأْتِي بَعْدَهُ وَمِنْهُ خِلْفَةُ النَّبَاتِ، وَهُوَ وَرَقٌ يَخْرُجُ بَعْدَ الْوَرَقِ الْأَوَّلِ فِي الصَّيْفِ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرِ بْنِ أَبِي سُلْمَى:
yüksek saraylar demektir; çünkü onlar orada oturanlar için yüksek menziller gibi yıldızlar için birer menzildir. Burc (بُرْج) kelimesinin iştikakı, belirmek ve görünmek anlamına gelen teberrüc (تَبَرُّج) lafzındandır. { وَجَعَلَ فِيها سِراجاً } “ve orada bir kandil var eden”, yani güneş var eden; [Allah] Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun gibidir: { وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً } “ve güneşi bir kandil yaptı”. Cumhur sirâcen (سِراجاً) kelimesini tekil okumuştur. Hamza ve Kisâî ise çoğul olarak sürucen (سُرُجًا) şeklinde okumuşlardır ki bu parlak büyük yıldızlar demektir; Ebû Ubeyd birinci kıraati tercih etmiştir. Zeccâc, Hamza ve Kisâî'nin kıraatinin tevilinde: 'Güneşi ve yıldızları kastetmiştir' demiştir. { وَقَمَراً مُنِيراً } “ve aydınlatıcı bir ay”, yani doğduğu vakit yeryüzünü aydınlatan bir ay. A'meş kameran (قَمَراً) kelimesini kaf harfinin zammesi ve mim harfinin sükûnu ile [kumran şeklinde] okumuştur ki bu zayıf ve şâzz bir kıraattir. { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً } “O, gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir”. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Hılfe (الْخِلْفَةُ), bir şeyin ardından gelen her şeydir; gece gündüzün ardılıdır, gündüz de gecenin ardılıdır; zira biri diğerinin yerine geçer ve ardından gelir. Yaz mevsiminde ilk yapraklardan sonra çıkan yaprak için kullanılan hilfetü'n-nebât (خِلْفَةُ النَّبَاتِ) ifadesi de bundandır. Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın şu beyti de bu kabildendir:
بِهَا الْعَيْنُ وَالْآرَامُ يَمْشِينَ خِلْفَةً ... وَأَطْلَاؤُهَا يَنْهَضْنَ مِنْ كُلِّ مَجْثَمِ
Orada iri gözlü yaban sığırları ve beyaz ceylanlar art arda yürürler... Yavruları ise yattıkları her bir yerden kalkıp dururlar.
قَالَ الْفَرَّاءُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ: يَقُولُ: يَذْهَبُ هَذَا وَيَجِيءُ هَذَا، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: خِلْفَةٌ مِنَ الْخِلَافِ، هَذَا أَبْيَضُ، وَهَذَا أَسْوَدُ. وَقِيلَ: يَتَعَاقَبَانِ فِي الضِّيَاءِ وَالظَّلَامِ، وَالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ: جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ ذَوِي خِلْفَةٍ، أَيِ: اخْتِلَافٍ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ قرأ حَمْزَةُ مُخَفَّفًا، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالتَّشْدِيدِ، فَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى: مِنَ الذِّكْرِ لِلَّهِ، وَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ التَّذَكُّرِ لَهُ. وَقَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ «يَتَذَكَّرُ» وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ الْمُتَذَكِّرَ الْمُعْتَبِرَ إِذَا نَظَرَ فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، عَلِمَ أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي انْتِقَالِهِمَا مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ مِنْ نَاقِلٍ أَوْ أَرادَ شُكُوراً أَيْ: أَرَادَ أَنْ يَشْكُرَ اللَّهَ عَلَى مَا أَوْدَعَهُ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ، وَالْأَلْطَافِ الْكَثِيرَةِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيُذَكِّرُ وَيَتَذَكَّرُ يَأْتِيَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. قَالَ الله تعالى: وَاذْكُرُوا ما فِيهِ وَفِي حَرْفِ عَبْدِ اللَّهِ وَيَذْكُرُوا مَا فِيهِ وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً هَذَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ مَسُوقٌ لِبَيَانِ صَالِحِي عِبَادِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ: مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: الْمَوْصُولُ مَعَ صِلَتِهِ، وَالْهَوْنُ: مَصْدَرٌ، وَهُوَ السَّكِينَةُ وَالْوَقَارُ. وَقَدْ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّ الْهَوْنَ مُتَعَلِّقٌ بِيَمْشُونَ، أَيْ: يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ مَشْيًا هَوْنًا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيُشْبِهُ أَنْ يَتَأَوَّلَ هَذَا عَلَى أَنْ تَكُونَ أَخْلَاقُ ذَلِكَ الْمَاشِي هَوْنًا مُنَاسِبَةً لِمَشْيِهِ، وَأَمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ صِفَةُ الْمَشْيِ وَحْدُهُ فَبَاطِلٌ، لِأَنَّهُ رُبَّ مَاشٍ هَوْنًا رُوَيْدًا وَهُوَ ذِئْبٌ أَطْلَسُ، وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يتكفأ في مشيه كأنما فِي صَبَبٍ وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمْ يَتَحَمَّلُونَ مَا يَرِدُ عَلَيْهِمْ مِنْ أَذَى أَهْلِ الْجَهْلِ وَالسَّفَهِ فَلَا يَجْهَلُونَ مَعَ مَنْ يَجْهَلُ وَلَا يُسَافِهُونَ أَهْلَ السَّفَهِ. قَالَ النَّحَّاسُ:
Ferrâ bu ayetin tefsirinde şöyle der: 'Biri gider, diğeri gelir demektir.' Mücâhid ise şöyle demiştir: 'Hılfe ihtilaftan gelir; biri beyaz, diğeri siyahtır.' Işık ile karanlıkta, uzama ve kısalmada birbirini takip ettikleri de söylenmiştir. Muzâfın hazfedilmesi kabilinden olduğu da söylenmiştir; yani geceyi ve gündüzü hılfe (farklılık) sahibi kıldı demektir. { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ } “düşünüp ibret almak isteyen kimse için” buyruğunu Hamza şeddesiz (yezkura şeklinde), cumhur ise şeddeli (yezzekkara şeklinde) okumuştur. İlk kıraat Allah'ı zikretmekten (ez-zikr), ikinci kıraat ise O'nu düşünüp ibret almaktan (et-tezekkür) türemiştir. Übey b. Ka'b ise yetezekkeru (يَتَذَكَّرُ) şeklinde okumuştur. Ayetin manası şudur: Düşünüp ibret alan kimse, gece ve gündüzün değişimine baktığında, onların bir halden diğer bir hale geçmesinde mutlaka bir dönüştürücünün bulunması gerektiğini anlar. { أَوْ أَرادَ شُكُوراً } “veya şükretmek isteyen [kimse için]”, yani gece ve gündüze yerleştirdiği büyük nimetler ve pek çok lütuflar için Allah'a şükretmek isteyen kimse için. Ferrâ şöyle demiştir: Yüzekkiru ve yetezekkeru aynı anlamda gelir; nitekim Allah Teâlâ: { وَاذْكُرُوا ما فِيهِ } “içindekini hatırda tutun” buyurmuştur; Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde ise ve yezkürû mâ fîhi (وَيَذْكُرُوا مَا فِيهِ) şeklindedir. { وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } “Rahmân'ın kulları o kimselerdir ki yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler”. Bu, Allah Teâlâ'nın salih kullarını beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir cümledir (müste'neftir). İbâdü'r-Rahmân mübteda, sılasıyla birlikteki mevsul ise onun haberidir. el-Hevn (الْهَوْنُ) mastardır ve sükûnet ve vakar demektir. Müfessirlerden bir grup hevnen lafzının yemşûne (يَمْشُونَ) fiiline taalluk ettiği, yani yeryüzünde vakarlı bir yürüyüşle yürürler görüşüne varmışlardır. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Bu durumun, vakarlı yürüyen o kimsenin ahlakının yürüyüşüne uygun olması şeklinde tevil edilmesi muhtemeldir. Yalnızca yürüyüşün şeklinin kastedilmiş olmasına gelince bu bâtıldır; çünkü nice yavaş ve sakince yürüyen vardır ki o yırtıcı bir kurttur! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yürürken sanki yokuş aşağı iniyormuşçasına öne doğru meyilli yürürdü.' { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “ve cahiller kendilerine laf attığında ise: 'Selâm' derler”. [Allah] Teâlâ, onların cahil ve sefih kimselerden kendilerine yönelen eziyetlere tahammül ettiklerini, cahillik yapanla birlikte cahillik yapmadıklarını ve sefih kimselere sefihçe karşılık vermediklerini zikretmiştir. Nehhâs şöyle demiştir:
لَيْسَ هَذَا السَّلَامُ مِنَ التَّسْلِيمِ إِنَّمَا هُوَ مِنَ التَّسَلُّمِ تَقُولُ الْعَرَبُ سَلَامًا: أَيْ: تَسَلُّمًا مِنْكَ، أَيْ: بَرَاءَةً مِنْكَ، مَنْصُوبٌ عَلَى أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: قَالُوا سَلَّمْنَا سَلَامًا، وَهَذَا عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ، أَيْ: قَالُوا هَذَا اللَّفْظَ، وَرَجَّحَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَى سَلَامًا سَدَادًا، أَيْ:
Bu selâm (selâmlaşma), teslîm (selâm verme) türünden değildir; bu ancak tesellüm (ilişiği kesip uzak durma) anlamındadır. Araplar, 'selâmâ' derler; yani 'senden ilişiğimizi kestik', yani 'senden berîyiz' [demektir]. [Bu kelime] iki gerekçeden biri üzere mansubdur: Ya mahzûf (düşürülmüş) bir fiilin masdarıdır; yani 'Biz [senden] ilişik keserek selâmete erdik' demektir ki bu, Sîbeveyh’in görüşüdür; ya da mef‘ûlun bih (nesne) olması sebebiyledir; yani 'Onlar bu lafzı söylediler' [demektir] ki İbn Atiyye bunu tercih etmiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir: 'Selâmâ' ifadesinin anlamı sedâddır (doğru ve yerinde sözdür); yani
يقول للجاهل كلاما يدفعه به بِرِفْقٍ وَلِينٍ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: لَمْ يُؤْمَرِ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ أَنْ يُسَلِّمُوا عَلَى الْمُشْرِكِينَ، لَكِنَّهُ عَلَى قَوْلِهِ تَسْلِيمًا مِنْكُمْ، وَلَا خَيْرَ وَلَا شَرَّ بَيْنِنَا وَبَيْنَكُمْ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ لَمْ يُؤْمَرِ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ بِحَرْبِهِمْ، ثُمَّ أُمِرُوا بِحَرْبِهِمْ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: أَخْطَأَ سِيبَوَيْهِ فِي هَذَا وَأَسَاءَ الْعِبَارَةَ. قَالَ النَّحَّاسُ:
cahile kendisini yumuşaklıkla ve tatlılıkla savuşturacağı bir söz söyler' demiştir. Sîbeveyh şöyle demiştir: 'O gün Müslümanlara müşriklere selâm vermeleri emredilmemişti; fakat bu, 'sizden uzak duruyoruz, bizimle sizin aranızda ne hayır ne de şer vardır' sözü kabilindendir.' Müberred şöyle demiştir: 'O gün Müslümanlara onlarla savaşmaları emredilmemişti, sonra savaşmaları emredildi denilmesi gerekirdi.' Muhammed b. Yezîd de: 'Sîbeveyh bu konuda yanılmış ve ifadeyi kötü kurmuştur' demiştir. Nehhâs şöyle demiştir:
وَلَا نَعْلَمُ لِسِيبَوَيْهِ كَلَامًا فِي مَعْنَى النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ إِلَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِ كَلَامِهِ: فَنَسَخَتْهَا آيَةُ السَّيْفِ. وَأَقُولُ: هَكَذَا يَكُونُ كَلَامُ الرَّجُلِ إِذَا تَكَلَّمَ فِي غَيْرِ عِلْمِهِ وَمَشَى فِي غَيْرِ طَرِيقَتِهِ، وَلَمْ يُؤْمَرِ الْمُسْلِمُونَ بِالسَّلَامِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، وَلَا نُهُوا عَنْهُ، بَلْ أُمِرُوا بِالصَّفْحِ وَالْهَجْرِ الْجَمِيلِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى دَعْوَى النَّسْخِ. قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: حَدَّثَنِي الْخَلِيلُ قَالَ: أَتَيْتُ أَبَا رَبِيعَةَ الْأَعْرَابِيَّ، وَكَانَ مِنْ أَعْلَمِ مَنْ رَأَيْتُ، فَإِذَا هُوَ عَلَى سَطْحٍ، فَسَلَّمْنَا فَرَدَّ عَلَيْنَا السَّلَامَ وَقَالَ لَنَا: اسْتَوُوا، فَبَقِينَا مُتَحَيِّرِينَ، وَلَمْ نَدْرِ مَا قَالَ، فَقَالَ لَنَا أَعْرَابِيٌّ إِلَى جَنْبِهِ:
'Sîbeveyh'in nâsih ve mensûh konusunda bu ayet dışında bir söz söylediğini bilmiyoruz; zira o sözünün sonunda: 'Bunu kılıç ayeti neshetti' demiştir. Ben de derim ki: Bir kimse kendi ihtisası olmayan bir konuda konuşup kendi yolunun dışına çıktığında sözü işte böyle olur. Müslümanlara müşriklere selâm vermeleri emredilmediği gibi bundan nehyedilmiş de değillerdir; bilakis onlara hoşgörü ve güzelce ayrılma (hecr-i cemîl) emredilmiştir; dolayısıyla nesh iddiasına hiçbir ihtiyaç yoktur.' Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: Halîl bana şunu anlattı: 'Gördüğüm insanların en bilgililerinden olan Ebû Rebîa el-A'râbî'nin yanına vardım; bir damın üzerindeydi. Selâm verdik, selâmımızı aldı ve bize: 'İstevû (اسْتَوُوا)' dedi. Şaşırıp kaldık ve ne dediğini anlayamadık. Yanındaki bir bedevî bize şöyle dedi:
أَمَرَكُمْ أَنْ تَرْتَفِعُوا. قَالَ الْخَلِيلُ: هُوَ مِنْ قول الله ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ قَالَ: فَصَعِدْنَا إِلَيْهِ فَقَالَ: هَلْ لَكَمَ فِي خبز وفطير وَلَبَنِ هَجِيرٍ؟ فَقُلْنَا: السَّاعَةَ فَارَقْنَاهُ، فَقَالَ: سَلَامًا، فَلَمْ نَدْرِ مَا قَالَ، فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ:
'Size yukarı çıkmanızı emretti.' Halîl dedi ki: 'Bu, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “Sonra göğe yönelip yükseldi” buyruğundandır.' Halîl devam etti: 'Yanına çıktık; bize: 'Ekmek, fâtır ve sıcak süt ister misiniz?' dedi. Biz: 'Az önce onlardan ayrıldık (yedik)' dedik. Bunun üzerine: 'Selâmen (سَلَامًا)' dedi. Ne dediğini anlayamadık. Bedevî şöyle dedi:
إِنَّهُ سَالَمَكُمْ مُتَارَكَةً لَا خَيْرَ فِيهَا وَلَا شَرَّ. قَالَ الْخَلِيلُ: هُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ: وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً. وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً الْبَيْتُوتَةُ: هِيَ أَنْ يُدْرِكَكَ اللَّيْلُ نِمْتَ أَوْ لَمْ تَنَمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَنْ أَدْرَكَهُ اللَّيْلُ فَقَدْ بَاتَ، نَامَ أَوْ لَمْ يَنَمْ، كَمَا يُقَالُ: بَاتَ فُلَانٌ قَلِقًا، وَالْمَعْنَى: يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا عَلَى وُجُوهِهِمْ، وَقِيَامًا عَلَى أَقْدَامِهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
'İçinde ne hayır ne de şer bulunan bir terk edişle sizinle ilişiğini kesti.' Halîl dedi ki: 'Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “cahiller kendilerine laf attığında ise: 'Selâm' derler” buyruğundandır.' { وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً } “Onlar ki gecelerini Rableri için secde ve kıyam halinde geçirirler”. Beytûtet (gecelemek): Uyu yahut uyuma gecenin sana erişmesidir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Gece kendisine erişen kimse, uyusun veya uyumasın geceyi geçirmiş olur; nitekim 'falan kimse endişeli bir gece geçirdi' denilir.' Mana şudur: Yüzleri üzerine secde ederek ve ayakları üzerinde kıyama durarak Rableri için geceyi geçirirler. İmruülkays'ın şu beyti de bu kabildendir:
فَبِتْنَا قِيَامًا عِنْدَ رَأْسِ جَوَادِنَا ... يُزَاوِلُنَا عَنْ نَفْسِهِ وَنُزَاوِلُهُ
Geceyi soylu atımızın başucunda ayakta geçirdik... O bizden kurtulmaya çalışıyordu, biz de onu tutmaya çalışıyorduk.
وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً أَيْ: هُمْ مَعَ طَاعَتِهِمْ مُشْفِقُونَ وَجِلُوْنَ خَائِفُونَ مِنْ عَذَابِهِ، وَالْغَرَامُ: اللَّازِمُ الدَّائِمُ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الْغَرِيمُ لِمُلَازَمَتِهِ، وَيُقَالُ: فُلَانٌ مُغْرَمٌ بِكَذَا، أَيْ: مُلَازِمٌ لَهُ مُولَعٌ بِهِ، هَذَا مَعْنَاهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَابْنُ عَرَفَةَ وَغَيْرُهُمَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
{ وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً } “Ve onlar: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; doğrusu onun azabı sürekli ve helak edicidir' diyenlerdir.” Yani onlar itaat etmekle birlikte O'nun azabından çekinir, ürperir ve korkarlar. el-Garâm (الْغَرَامُ): Ayrılmayan, devamlı olan demektir. Sürekli yakasını bırakmadığı için borçluya garîm (الْغَرِيمُ) denmesi de bundandır. Bir şeye sımsıkı bağlanan ve düşkün olan kimse için fulânün muğramun bi-kezâ (فُلَانٌ مُغْرَمٌ بِكَذَا) denilir. İbnü'l-A'râbî, İbn Arefe ve başkalarının belirttiği gibi Arap kelamında bu kelimenin anlamı budur. A'şâ'nın şu beyti de bu kabildendir:
إِنْ يُعَاقِبْ يَكُنْ غَرَامًا وَإِنْ ... يُعْطِ جَزِيْلًا فَإِنَّهُ لَا يُبَالِي
Cezalandırırsa [cezası] yakayı bırakmaz, sürekli olur; şayet... Bol bol verirse de hiç aldırmaz.
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْغَرَامُ: أَشَدُّ الْعَذَابِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ الْهَلَاكُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الشَّرُّ، وَجُمْلَةُ إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَالْمَخْصُوصُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: هِيَ، وَانْتِصَابُ مُسْتَقَرًا عَلَى الْحَالِ أَوِ التَّمْيِيزِ، وَكَذَا مُقَامًا، قِيلَ: هُمَا مُتَرَادِفَانِ، وَإِنَّمَا عُطِفَ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ لِاخْتِلَافِ لَفْظَيْهِمَا، وَقِيلَ: بَلْ هُمَا مُخْتَلِفَانِ مَعْنًى: فَالْمُسْتَقَرُّ لِلْعُصَاةِ فإنهم يخرجون، والمقام للكفار يَخْلُدُونَ، وَسَاءَتْ: مِنْ أَفْعَالِ الذَّمِّ كَبِئْسَتْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حِكَايَةً لِكَلَامِهِمْ. ثُمَّ وَصَفَهُمْ سُبْحَانَهُ بِالتَّوَسُّطِ فِي الْإِنْفَاقِ فَقَالَ: وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْأَعْمَشُ وَعَاصِمٌ وَيَحْيَىَ بْنُ وَثَّابٍ «يَقْتُرُوا» بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَضَمِّ الْفَوْقِيَّةِ، مِنْ قَتَرَ يَقْتُرُ كقعد يقعد، وقرأ أبو عمرو
Zeccâc şöyle demiştir: el-Garâm (الْغَرَامُ), azabın en şiddetlisidir. Ebû Ubeyde ise: “O helaktir” demiştir. İbn Zeyd: “Şerdir” demiştir. { إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } “Şüphesiz orası ne kötü bir durak ve ne kötü bir konaktır!” cümlesi, kendisinden önceki [ifadenin] gerekçesidir. Mahsûs [bi'z-zemm olan özne] hazfedilmiştir; yani takdiri “o”dur (hiye). “Müstekarran” kelimesinin nasb hali üzere olması hâl veya temyiz oluşundandır; “mukâmen” kelimesi de böyledir. Bu iki kelimenin eş anlamlı olduğu ve lafızları farklı olduğu için birbirine atfedildiği söylenmiştir. Yine şöyle de denilmiştir: Bilakis ikisinin anlamı farklıdır; “müstekar” (geçici kalınan yer) günahkârlar içindir, çünkü onlar [oradan] çıkacaklardır; “mukâm” (ebedî ikamet edilen yer) ise kâfirler içindir, çünkü onlar orada ebedî kalacaklardır. Sâet (سَاءَتْ) ise bi'set (بِئْسَتْ) gibi yergi fiillerindendir. Bu [cümlenin] Allah Sübhânehu'nun kelâmı olması caiz olduğu gibi, onların sözlerinin bir aktarımı olması da caizdir. Ardından [Allah] Sübhânehu onları harcamada orta yolu tutmakla niteleyerek şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا } “Ve onlar harcadıkları zaman ne israf ederler ne de kısarlar...” Hamza, Kisâî, A'meş, Âsım ve Yahyâ b. Vessâb, «kaade-yak'udu» vezninde «katara-yakturu» fiilinden hareketle alttaki [ye] harfinin fethası ve üstteki [te] harfinin dammesiyle «yakturû» (يَقْتُرُوا) şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr...
وَابْنُ كَثِيرٍ بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَكَسْرِ التَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ، وَهِيَ لُغَةٌ مَعْرُوفَةٌ حَسَنَةٌ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّ التَّحْتِيَّةِ وَكَسْرِ الْفَوْقِيَّةِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ قَتَرَ الرَّجُلُ عَلَى عِيَالِهِ يَقْتُرُ وَيَقْتُرُ قَتْرًا، وأقتر يقتر إقتارا، ومعنى الْجَمِيعِ: التَّضْيِيقُ فِي الْإِنْفَاقِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ: إِنَّ مَنْ أَنْفَقَ فِي غَيْرِ طَاعَةِ اللَّهِ فَهُوَ الْإِسْرَافُ، وَمَنْ أَمْسَكَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ فَهُوَ الْإِقْتَارُ، وَمَنْ أَنْفَقَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ فَهُوَ الْقَوَامُ.
ve İbn Kesîr ise ye'nin fethası ve üstteki te'nin kesresiyle [yaktirû şeklinde] okumuşlardır ki bu bilinen güzel bir lügattir. Medine ehli, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise ye'nin dammesi ve üstteki te'nin kesresiyle [yüktirû şeklinde] okumuşlardır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Adam ailesine harcamayı kıstığında katara ale’l-ıyâli yakturu ve yaktiru katran ve aktara yuktiru iktâran denir; hepsinin anlamı harcamada kısmak ve daraltmaktır. Nehhâs şöyle demiştir: 'Bu ayetin anlamı hakkında söylenenlerin en güzeli şudur: Kim Allah'a itaatin dışındaki bir yere harcarsa bu israftır; kim Allah'a itaat etmekten elini çekerse bu cimriliktir (iktâr); kim de Allah'a itaat yolunda harcarsa işte bu dengeli yoldur (kavâm).'
وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: هُوَ الَّذِي لَا يجيع وَلَا يَعْرَى، وَلَا يُنْفِقُ نَفَقَةً يَقُولُ النَّاسُ: قَدْ أَسْرَفَ. وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ: أُولَئِكَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ، كَانُوا لَا يَأْكُلُونَ طَعَامًا لِلتَّنَعُّمِ وَاللَّذَّةِ، وَلَا يَلْبَسُونَ ثَوْبًا لِلْجَمَالِ، وَلَكِنْ كَانُوا يُرِيدُونَ مِنَ الطَّعَامِ مَا يَسُدُّ عَنْهُمُ الْجُوعَ، وَيُقَوِّيهِمْ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ، وَمِنَ اللِّبَاسِ مَا يَسْتُرُ عَوْرَاتِهِمْ، وَيَقِيهِمُ الْحَرَّ وَالْبَرْدَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: لَمْ يَزِيدُوا عَلَى الْمَعْرُوفِ، وَلَمْ يَبْخَلُوا كَقَوْلِهِ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ قَرَأَ حَسَّانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً بِكَسْرِ الْقَافِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، فَقِيلَ: هَمَا بِمَعْنًى، وَقِيلَ: الْقِوَامُ بِالْكَسْرِ: مَا يَدُومُ عَلَيْهِ الشَّيْءُ وَيَسْتَقِرُّ، وَبِالْفَتْحِ:
İbrâhim en-Nehaî şöyle demiştir: 'O, ne [ailesini] aç bırakan, ne çıplak bırakan, ne de insanların 'israf etti' diyeceği bir harcama yapandır.' Yezîd b. Ebî Habîb şöyle demiştir: 'Onlar Muhammed'in ashâbıdır; zevk ve lezzet için yemek yemezler, gösteriş için elbise giymezlerdi; bilakis yemekten açlıklarını giderecek ve kendilerini Allah'a ibadette güçlü kılacak kadarını, giysiden de avret yerlerini örtecek, kendilerini sıcaktan ve soğuktan koruyacak kadarını isterlerdi.' Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Ölçüyü aşmazlar ve cimrilik de yapmazlardı; nitekim [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu gibidir: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna asıp bağlama (cimri olma), büsbütün de açıp saçma”.' Hassân b. Abdurrahman { وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً } “ve [harcamaları] bu ikisi arasında dengeli bir yoldur” ayetindeki kavâmen kelimesini kāf harfinin kesresiyle [kıvâmen şeklinde] okumuştur. Diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. İkisinin aynı anlamda olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kesre ile kıvâm (الْقِوَامُ), bir şeyin üzerinde devam edip durduğu esasıdır; fetha ile kavâm (الْقَوَامُ) ise:
الْعَدْلُ وَالِاسْتِقَامَةُ، قَالَهُ ثَعْلَبٌ. وَقِيلَ بِالْفَتْحِ: الْعَدْلُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ، وَبِالْكَسْرِ: مَا يُقَامُ بِهِ الشَّيْءُ، لَا يُفْضَلُ عَنْهُ وَلَا يُنْقَصُ. وَقِيلَ بِالْكَسْرِ: السَّدَادُ وَالْمَبْلَغُ، وَاسْمُ كَانَ مُقَدَّرٌ فِيهَا، أَيْ: كَانَ إِنْفَاقُهُمْ بين ذلك قواما، وخبرها قواما، قاله الفراء. وروي عن الفراء قول آخر، وهو أن اسم كان بَيْنَ ذَلِكَ، وَتُبْنَى بَيْنَ عَلَى الْفَتْحِ لِأَنَّهَا مِنَ الظُّرُوفِ الْمَفْتُوحَةِ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: مَا أَدْرِي مَا وَجْهُ هَذَا، لِأَنَّ بَيْنَ إِذَا كَانَتْ في موضع رفع رفعت.
Adalet ve istikamettir; bunu Sa'leb söylemiştir. Fetha ile iki şey arasındaki adalet, kesre ile bir şeyin kendisiyle ayakta durduğu, ne fazlası ne de eksiği olan miktar olduğu da söylenmiştir. Kesre ile doğru yol ve kifayet miktarı olduğu da söylenmiştir. Kâne fiilinin ismi onda mukadderdir; yani 'onların harcamaları bunun arasında dengeli idi' demektir; haberi ise kavâmen kelimesidir; bunu Ferrâ söylemiştir. Ferrâ'dan başka bir görüş de rivayet edilmiştir ki o da şudur: Kâne fiilinin ismi beyne zâlike (بَيْنَ ذَلِكَ) ifadesidir; beyne kelimesi meftûh zarflardan olduğu için fetha üzere mebnî kılınmıştır. Nehhâs ise şöyle demiştir: 'Bunun izah tarzını bilmiyorum; çünkü beyne kelimesi ref mahallinde olduğunda merfû kılınır.'
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً يَعْنِي أَبَا الْحَكَمِ الَّذِي سَمَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَبَا جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ قَالَ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ: لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَى مَا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ، يَقُولُ عَرَضٌ مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ فِي كِتَابِ النُّجُومِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً قَالَ:
İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً } “Kâfir de Rabbine karşı arka çıkandır” ayeti hakkında: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Cehil b. Hişâm olarak isimlendirdiği Ebü'l-Hakem'i kastetmektedir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ondan { قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “De ki: 'Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum'” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Onlara de ki ey Muhammed: Sizi davet ettiğim şeye karşılık sizden dünya metaından hiçbir ücret istemiyorum.' Hatîb, Kitâbü'n-Nücûm'da yine ondan { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Gökte burçlar kılan [Allah] ne yücedir!” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
هِيَ هَذِهِ الِاثْنَا عَشَرَ بُرْجًا: أَوَّلُهَا: الْحَمَلُ، ثُمَّ الثَّوْرُ، ثُمَّ الْجَوْزَاءُ، ثُمَّ السَّرَطَانُ، ثُمَّ الْأَسَدُ، ثُمَّ السُّنْبُلَةُ، ثُمَّ الْمِيزَانُ، ثُمَّ الْعَقْرَبُ، ثُمَّ الْقَوْسُ، ثُمَّ الْجَدْيُ، ثُمَّ الدَّلْوُ، ثُمَّ الْحُوتُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً قَالَ: أَبْيَضُ وَأَسْوَدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا يقول: من فَاتَهُ شَيْءٌ مِنَ اللَّيْلِ أَنْ يَعْمَلَهُ أَدْرَكَهُ بِالنَّهَارِ: وَمِنَ النَّهَارِ أَدْرَكَهُ بِاللَّيْلِ. وَأَخْرَجَ الطَّيَالِسِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ عُمَرَ أَطَالَ صَلَاةَ الضُّحَى، فَقِيلَ لَهُ: صَنَعْتَ الْيَوْمَ شَيْئًا لَمْ تَكُنْ تَصْنَعُهُ، فَقَالَ: إِنَّهُ بَقِيَ عَلَيَّ مِنْ وِرْدِي شَيْءٌ فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُتِمَّهُ، أَوْ قَالَ أَقْضِيَهُ، وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَعِبادُ الرَّحْمنِ قَالَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً قَالَ: بِالطَّاعَةِ وَالْعَفَافِ وَالتَّوَاضُعِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: هَوْناً عِلْمًا وَحِلْمًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً قَالَ: الدَّائِمُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ المنذر وابن أبي حاتم
[Bunlar] şu on iki burçtur: İlki Koç, sonra Boğa, sonra İkizler, sonra Yengeç, sonra Aslan, sonra Başak, sonra Terazi, sonra Akrep, sonra Yay, sonra Oğlak, sonra Kova ve sonra Balık'tır. İbn Ebî Hâtim yine ondan { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً } “O, gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir” ayeti hakkında: '[Biri] beyaz, [diğeri] siyahtır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Gece yapacağı bir ameli kaçıran kimse onu gündüz telafi eder; gündüz [yapacağı ameli kaçıran kimse de] onu gece telafi eder.' Tayâlisî ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan['dan naklettiğine göre] Ömer kuşluk namazını uzattı. Kendisine: 'Bugün daha önce yapmadığın bir şey yaptın' denilince şöyle dedi: 'Günlük virdimden bir kısım kalmıştı, onu tamamlamak -veya kaza etmek- istedim.' Ve { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً } “O, gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir...” ayetini okudu. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَعِبادُ الرَّحْمنِ } “Rahmân'ın kulları” ayeti hakkında: 'Onlar müminlerdir', { الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } “onlar yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” [ifadesi] hakkında da: 'İtaat, iffet ve tevazu ile' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ondan: 'Hevnen (هَوْناً); ilim ve hilm ile demektir' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Ebû Saîd'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in { إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً } “Şüphesiz onun azabı süreklidir” ayeti hakkında: «Sürekli olandır» buyurduğunu rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim...
عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا قَالَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ لَا يُسْرِفُونَ فَيُنْفِقُوا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، ولا يقترون فيمنعوا حقوق الله.
İbn Abbâs'tan { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا } “Ve onlar harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: 'Onlar müminlerdir; Allah'a isyan yolunda harcayarak israf etmezler, Allah'ın haklarını engelleyerek de cimrilik yapmazlar.'
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٦٨ الى ٧٧]
[Furkân Suresi (25), Ayetler 68-77]
وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً (٦٨) يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً (٦٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٠) وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (٧١) وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً (٧٢)
{ وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً (٦٨) يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً (٦٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٠) وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (٧١) وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً (٧٢) } “Ve onlar Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarmazlar; Allah'ın haram kıldığı cana haklı bir sebep olmaksızın kıymazlar ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır. (68) Kıyamet günü ona azap kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır. (69) Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır; işte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (70) Kim de tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner. (71) Ve onlar yalana şahitlik etmezler ve boş söze rastladıkları zaman vakar ile geçip giderler. (72)”
وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً (٧٣) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً (٧٤) أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً (٧٥) خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦) قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً (٧٧)
{ وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً (٧٣) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً (٧٤) أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً (٧٥) خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦) قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً (٧٧) } “Ve onlar kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve kör gibi davranmazlar. (73) Ve onlar: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl' diyenlerdir. (74) İşte onlar sabretmelerine karşılık cennetin yüksek köşkleriyle ödüllendirilirler ve orada dirlik ve esenlik dilekleriyle karşılanırlar. (75) Orada ebedî kalıcıdırlar; orası ne güzel bir durak ve ne güzel bir konaktır! (76) De ki: 'Kulluğunuz ve duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin? Gerçekten siz yalanladınız; bu yüzden [azap] kaçınılmaz olacaktır!' (77)”
قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَمَّا فَرَغَ مِنْ ذِكْرِ إِتْيَانِهِمْ بِالطَّاعَاتِ شَرَعَ فِي بَيَانِ اجْتِنَابِهِمْ لِلْمَعَاصِي فَقَالَ: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ رَبًّا مِنَ الْأَرْبَابِ. وَالْمَعْنَى: لَا يُشْرِكُونَ بِهِ شَيْئًا، بَلْ يُوَحِّدُونَهُ وَيُخْلِصُونَ لَهُ الْعِبَادَةَ وَالدَّعْوَةَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ أَيْ: حَرَّمَ قَتْلَهَا إِلَّا بِالْحَقِّ أَيْ: بِمَا يَحِقُّ أَنْ تُقْتَلَ بِهِ النُّفُوسُ، مِنْ كُفْرٍ بَعْدَ إِيمَانٍ، أَوْ زِنًا بَعْدَ إِحْصَانٍ، أَوْ قَتْلِ نَفْسٍ بِغَيْرِ نَفْسٍ وَلا يَزْنُونَ أَيْ: يَسْتَحِلُّونَ الْفُرُوجَ الْمُحَرَّمَةَ بِغَيْرِ نِكَاحٍ، وَلَا مِلْكِ يَمِينٍ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ أَيْ: شَيْئًا مِمَّا ذُكِرَ يَلْقَ فِي الْآخِرَةِ أَثاماً وَالْأَثَامُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْعِقَابُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: آثَمَهُ اللَّهُ يُؤْثِمُهُ أَثَامًا وَآثَامًا، أَيْ: جَازَاهُ جَزَاءَ الْإِثْمِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ: إِنَّ أَثَامًا وَادٍ فِي جَهَنَّمَ جَعَلَهُ اللَّهُ عِقَابًا لِلْكَفَرَةِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: جَبَلٌ فِيهَا. وَقُرِئَ «يُلَقَّ» بِضَمِّ الْيَاءِ وَتَشْدِيدِ الْقَافِ. قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: وَالْأَثَامُ وَالْإِثْمُ وَاحِدٌ، وَالْمُرَادُ هُنَا جَزَاءُ الْآثَامِ فَأُطْلِقَ اسْمُ الشَّيْءِ عَلَى جَزَائِهِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ يَلْقَ أَيَّامًا جَمْعُ يَوْمٍ: يَعْنِي شَدَائِدَ، وَالْعَرَبُ تُعَبِّرُ عَنْ ذَلِكَ بِالْأَيَّامِ، وَمَا أَظُنُّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ تَصِحُّ عَنْهُ يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يُضاعَفْ، ويَخْلُدْ بِالْجَزْمِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ «يُضَعَّفْ» بِتَشْدِيدِ الْعَيْنِ وَطَرْحِ الْأَلْفِ وَالْجَزْمِ، وَقَرَأَ طلحة ابن سُلَيْمَانَ «نُضَعِّفُ» بِضَمِّ النُّونِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ الْمُشَدَّدَةِ وَالْجَزْمِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي جَعْفَرٍ وَشَيْبَةَ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ بِالرَّفْعِ فِي الْفِعْلَيْنِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ «وَتَخْلُدْ» بِالْفَوْقِيَّةِ خِطَابًا لِلْكَافِرِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عمرو أَنَّهُ قَرَأَ وَيَخْلُدْ بِضَمِّ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ وَفَتْحِ اللَّامِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ:
[Allah Teâlâ'nın]: { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Ve onlar Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarmazlar” buyruğuna gelince; onların itaatleri yerine getirdiklerini zikretmeyi bitirince, günahlardan kaçınmalarını beyan etmeye başlayarak şöyle buyurdu: Onlar Allah Teâlâ ile beraber başka bir rabbe dua edip yalvarmazlar. Mana şudur: O'na hiçbir şeyi ortak koşmazlar; bilakis O'nu birlerler, ibadeti ve duayı yalnız O'na has kılarlar. { وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığı cana kıymazlar”, yani öldürülmesini haram kıldığı cana. { إِلَّا بِالْحَقِّ } “ancak haklı bir sebeple kıyarlar”, yani imandan sonra küfür, evlendikten sonra zina yahut haksız yere bir cana kıymak gibi canların öldürülmesini meşru kılan bir sebeple. { وَلا يَزْنُونَ } “ve zina etmezler”, yani nikâh yahut mülk-i yemîn olmaksızın haram olan fercî helal saymazlar. { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunları yaparsa”, yani zikredilen bu günahlardan herhangi birini yaparsa, { يَلْقَ أَثاماً } “cezaya çarptırılır”, ahirette bir ceza ile karşılaşır. Arap kelamında el-Esâm (الْأَثَامُ): Cezadır. Ferrâ şöyle demiştir: 'Âsemehullâhu ye'simühû esâmen ve âsâmen (آثَمَهُ اللَّهُ يُؤْثِمُهُ أَثَامًا وَآثَامًا) denir; yani Allah ona günahının cezasını verdi demektir.' İkrime ve Mücâhid: 'Esâm, cehennemde Allah'ın kâfirlere ceza kıldığı bir vadidir' demişlerdir. Süddî: 'Orada bir dağdır' demiştir. Yülakka (يُلَقَّ) şeklinde ye harfinin dammesi ve kāf harfinin şeddesiyle de okunmuştur. Ebû Müslim şöyle demiştir: 'Esâm (الأثام) ile ism (الإثم) aynıdır; burada kastedilen ise günahların cezasıdır; dolayısıyla sebebin ismi müsebbebe (cezaya) verilmiştir.' Hasan el-Basrî bu kısmı günün çoğulu olan eyyâmen (أَيَّامًا) şeklinde okumuştur ki bu şiddetli haller demektir; nitekim Araplar bu tür durumları eyyâm ile ifade ederler. Ancak bu kıraatin ondan sahih olarak geldiğini zannetmiyorum. { يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ } “ona azap kat kat artırılır”. Nâfi', İbn Âmir, Hamza ve Kisâî yüda'af (يُضاعَفْ) ve yahlüd (يَخْلُدْ) kelimelerini cezm ile okumuşlardır. İbn Kesîr ise ayn harfinin şeddesi, elifin hazfi ve cezm ile yüda''af (يُضَعَّفْ) şeklinde okumuştur. Talha b. Süleymân ise nûn harfinin dammesi, ayn harfinin kesresi ve şeddesi ile cezm üzere nüda''if (نُضَعِّفْ) şeklinde okumuştur ki bu Ebû Ca'fer ve Şeybe'nin de kıraatidir. Âsım ise Ebû Bekir rivayetinde her iki fiili de müste'nef olarak ref ile [yudâafu ve yahlüdü şeklinde] okumuştur. Talha b. Süleymân kâfire hitap olarak üstteki te harfi ile vetehlüd (وَتَخْلُدْ) şeklinde okumuştur. Ebû Amr'dan ise alttaki ye harfinin dammesi ve lâm harfinin fethasıyla ve yuhled (وَيُخْلَدْ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir:
وَهِيَ غَلَطٌ مِنْ جِهَةِ الرِّوَايَةِ، وَوَجْهُ الْجَزْمِ فِي يُضَاعَفْ: أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ يَلْقَ لِاتِّحَادِهِمَا فِي الْمَعْنَى، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
'Bu, rivayet yönünden bir hatadır. Yüdâaf kelimesindeki cezmin gerekçesi ise, anlamca bir oldukları için yelka (يَلْقَ) fiilinden bedel olmasıdır.' Şairin şu beyti de bu kabildendir:
إِنَّ عَلَيَّ اللَّهَ أَنْ تبايعا ... تؤخذ كرها أو تجيء طائعا
Allah'a andolsun ki sen biat edeceksin; ya zorla alınacaksın ya da kendiliğinden geleceksin.
والضمير في قوله: وَيَخْلُدْ فِيهِ رَاجِعٌ إِلَى الْعَذَابِ الْمُضَاعَفِ، أَيْ: يَخْلُدْ فِي الْعَذَابِ الْمُضَاعَفِ
{ وَيَخْلُدْ فِيهِ } “ve orada ebedî kalır” buyruğundaki zamir, kat kat artırılmış azaba racidir; yani kat kat artırılmış azabın içinde ebedî kalır.
مُهاناً ذَلِيلًا حَقِيرًا إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً قِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ، وَقِيلَ:
{ مُهاناً } “alçaltılmış olarak”, zelil ve hakir kılınmış vaziyette. { إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً } “Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır”. Bunun muttasıl bir istisna olduğu söylenmiştir; şöyle de denilmiştir: