Binûn

Şuarâ Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧) يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨)

{ وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧) يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) } “'Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl. Beni Naîm cennetinin vârislerinden eyle. Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandır. İnsanların diriltilecekleri gün beni utandırma! O gün ki ne mal fayda verir ne de oğullar!'”

إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩) وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣)

{ إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩) وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) } “'Ancak Allah'a selim bir kalple gelen müstesna.' Cennet, takva sahiplerine yaklaştırılmıştır. Cehennem de azgınlar için apaçık ortaya çıkarılmıştır. Ve onlara: 'Nerede Allah'tan başka kulluk ettikleriniz? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı?' denilmiştir.”

فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤) وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥) قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨)

{ فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤) وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥) قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨) } “Artık onlar ve azgınlar tepetaklak oraya atılmışlardır; İblis'in bütün orduları da! Orada birbiriyle çekişerek şöyle derler: 'Allah'a andolsun ki biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz; çünkü sizi Âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk.'”

وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠) وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣)

{ وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠) وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) } “'Bizi ancak o günahkârlar saptırdı. Artık bizim için ne şefaatçiler vardır ne de sıcak/samimi bir dost! Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsa da müminlerden olsak!' Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi.”

وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)

{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤) } “Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

قَوْلُهُ: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ مَعْطُوفٌ عَلَى الْعَامِلِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسى وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَالْمُرَادُ بِنَبَأِ إِبْرَاهِيمَ: خَبَرُهُ، أَيِ: اقْصُصْ عَلَيْهِمْ يَا مُحَمَّدُ خَبَرَ إِبْرَاهِيمَ وَحَدِيثَهُ، وإِذْ قالَ مَنْصُوبٌ بِنَبَأِ إِبْرَاهِيمَ،

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } “Onlara oku” sözü, daha önce geçen { وَإِذْ نادى رَبُّكَ مُوسى } “Hani Rabbin Mûsâ'ya seslenmişti” buyruğundaki amile matuftur. { نَبَأَ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'in haberi” ile kastedilen onun haberidir; yani: 'Ey Muhammed! Onlara İbrâhim'in haberini ve kıssasını anlat.' { إِذْ قالَ } “Hani demişti” ifadesi { نَبَأَ إِبْراهِيمَ } tamlaması ile mansuptur;

أَيْ: وَقْتَ قَوْلِهِ: لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ وَقِيلَ: إِذْ بَدَلٌ مِنْ نَبَأٍ، بَدَلُ اشْتِمَالٍ، فَيَكُونُ الْعَامِلُ فِيهِ:

yani babasına ve kavmine: { مَا تَعْبُدُونَ } “Neye kulluk ediyorsunuz?” dediği vakit [anlamındadır]. Bir görüşe göre ise { إِذْ } kelimesi { نَبَأَ } kelimesinden iştimal bedelidir; bu durumda amili:

اتْلُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَمَعْنَى مَا تَعْبُدُونَ: أَيُّ شَيْءٍ تَعْبُدُونَ؟ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ إِلْزَامَهُمُ الْحُجَّةَ قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ أَيْ: فنقيم على عبادتها مستمرين لَا فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ، يُقَالُ ظَلَّ يَفْعَلُ كَذَا: إِذَا فَعَلَهُ نَهَارًا، وَبَاتَ يَفْعَلُ كَذَا إِذَا فَعَلَهُ لَيْلًا، فَظَاهِرُهُ أَنَّهُمْ يَسْتَمِرُّونَ عَلَى عِبَادَتِهَا نَهَارًا، لَا لَيْلًا، وَالْمُرَادُ مِنَ الْعُكُوفِ لَهَا: الْإِقَامَةُ عَلَى عِبَادَتِهَا، وَإِنَّمَا قَالَ لَهَا لِإِفَادَةِ أَنَّ ذَلِكَ الْعُكُوفَ لِأَجْلِهَا، فَلَمَّا قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ، قَالَ إِبْرَاهِيمُ مُنَبِّهًا عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِهِمْ: هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ قَالَ الْأَخْفَشُ: فِيهِ حَذْفٌ، وَالْمَعْنَى: هَلْ يَسْمَعُونَ مِنْكُمْ، أَوْ هَلْ يَسْمَعُونَ دُعَاءَكُمْ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ بِضَمِّ الْيَاءِ، أَيْ: هَلْ يُسْمِعُونَكُمْ أَصْوَاتَهُمْ وَقْتَ دُعَائِكُمْ لَهُمْ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ بِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ النَّفْعِ أَوْ يَضُرُّونَ أَيْ: يَضُرُّونَكُمْ إِذَا تَرَكْتُمْ عِبَادَتَهُمْ، وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ، فَإِنَّهَا إِذَا كَانَتْ لَا تَسْمَعُ، وَلَا تَنْفَعُ، وَلَا تَضُرُّ، فَلَا وَجْهَ لِعِبَادَتِهَا، فَإِذَا قَالُوا: نَعَمْ هِيَ كَذَلِكَ أَقَرُّوا بِأَنَّ عِبَادَتَهُمْ لَهَا مِنْ بَابِ اللَّعِبِ وَالْعَبَثِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ تَقُومُ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا أَوْرَدَ عَلَيْهِمُ الْخَلِيلُ هَذِهِ الْحُجَّةَ الْبَاهِرَةَ، لَمْ يَجِدُوا لَهَا جَوَابًا إِلَّا رُجُوعَهُمْ إِلَى التَّقْلِيدِ الْبَحْتِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ وَجَدُوا آبَاءَهُمْ كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ، أَيْ: يَفْعَلُونَ لِهَذِهِ الْعِبَادَةِ لِهَذِهِ الْأَصْنَامِ، مَعَ كَوْنِهَا بِهَذِهِ الصِّفَةِ الَّتِي هِيَ: سَلْبُ السَّمْعِ، والنفع، والضر عنها، وهذا الجواب هو العصي الَّتِي يَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا كُلُّ عَاجِزٍ، وَيَمْشِي بِهَا كُلُّ أَعْرَجَ، وَيَغْتَرُّ بِهَا كُلُّ مَغْرُورٍ، وَيَنْخَدِعُ لَهَا كُلُّ مَخْدُوعٍ فَإِنَّكَ لَوْ سَأَلْتَ الْآنَ هَذِهِ الْمُقَلِّدَةَ لِلرِّجَالِ الَّتِي طَبَّقَتِ الْأَرْضَ بِطُولِهَا وَالْعَرْضِ، وَقُلْتَ لَهُمْ: مَا الْحُجَّةُ لَهُمْ عَلَى تَقْلِيدِ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْعُلَمَاءِ، وَالْأَخْذِ بِكُلِّ مَا يَقُولُهُ فِي الدِّينِ، وَيَبْتَدِعُهُ مِنَ الرَّأْيِ الْمُخَالِفِ لِلدَّلِيلِ، لَمْ يَجِدُوا غَيْرَ هَذَا الْجَوَابِ وَلَا فَاهُوا بِسِوَاهُ، وَأَخَذُوا يُعَدِّدُونَ عَلَيْكَ مَنْ سَبَقَهُمْ إِلَى تَقْلِيدِ هَذَا مِنْ سَلَفِهِمْ، وَاقْتِدَاءٍ بأقواله وأفعاله وهم قد ملؤوا صُدُورَهُمْ هَيْبَةً، وَضَاقَتْ أَذْهَانُهُمْ عَنْ تَصَوُّرِهِمْ، وَظَنُّوا أنهم خير أهل الأرض وأعلمهم وأورعهم، فَلَمْ يَسْمَعُوا لِنَاصِحٍ نُصْحًا وَلَا لِدَاعٍ إِلَى الْحَقِّ دُعَاءً، وَلَوْ فَطَنُوا لَوَجَدُوا أَنْفُسَهُمْ فِي غُرُورٍ عَظِيمٍ، وَجَهْلٍ شَنِيعٍ، وَإِنَّهُمْ كَالْبَهِيمَةِ الْعَمْيَاءِ، وأولئك الأسلاف كالعمي الذين يقودون البهائم العمي، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

{ اتْلُ } “Oku” fiili olur. Birinci görüş daha uygundur. { مَا تَعْبُدُونَ } “Neye kulluk ediyorsunuz?” ifadesinin anlamı: 'Neye tapıyorsunuz?' demektir. Oysa o, onların putlara taptıklarını biliyordu; fakat onları delille ilzam etmek (susturmak) istemiştir. { قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ } “'Putlara kulluk ediyoruz ve onlara tapmaya devam edeceğiz' dediler” yani: Belli bir vakitte değil, sürekli olarak onlara ibadete devam ederiz. Arapçada gündüz yapılan bir iş için 'filan işi yapmaya devam etti' (zalle yef'alu kezâ), gece yapılan iş için ise 'gece boyunca yaptı' (bâte yef'alu kezâ) denir. Zahir olan mana, onların gece değil gündüzleri bu ibadete devam ettikleridir. Âyetteki ukûf (عكوف) kelimesinden maksat, onlara ibadete devam etmektir. { لَها } “Onlara” buyurması ise bu devamlılığın onlar için olduğunu bildirmek içindir. Onlar bu sözü söyleyince İbrâhim, mezheplerinin batıllığına dikkat çekerek: { هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ } “Dua ettiğinizde sizi işitiyorlar mı?” dedi. Ahfeş şöyle demiştir: Âyette hazif vardır; mana: 'Sizden işitiyorlar mı veya duanızı işitiyorlar mı?' demektir. Katâde ise { هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ } ifadesini yâ harfinin zammesiyle (yüsmi'ûneküm) okumuştur; yani: 'Siz onlara dua ettiğiniz vakit onlar kendi seslerini size işittiriyorlar mı?' { أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ } “Yahut size fayda veriyorlar mı?” yani herhangi bir şekilde fayda sağlıyorlar mı, { أَوْ يَضُرُّونَ } “Veya zarar veriyorlar mı?” yani onlara ibadeti terk ettiğinizde size zarar veriyorlar mı? Bu soru ikrar ettirme (takrîr) amaçlıdır. Zira şayet onlar işitmiyor, fayda ve zarar vermiyorlarsa, onlara ibadet etmenin hiçbir gerekçesi yoktur. Onlar: 'Evet, öyledir' dediklerinde, onlara ibadet etmelerinin oyun ve eğlenceden ibaret olduğunu itiraf etmiş olurlar ve o anda aleyhlerine hüccet gerçekleşir. Halîl [İbrâhim] onlara bu apaçık hücceti sununca, sırf taklide dönmekten başka bir cevap bulamadılar; o da atalarını böyle yapar bulduklarıdır. Yani bu putların işitme, fayda ve zarar verme yetilerinden yoksun olmalarına rağmen onların bu putlara ibadet ettiklerini gördüklerini belirttiler. Bu cevap, her acizin dayandığı, her topalın onunla yürüdüğü, her aldananın aldandığı ve her kandırılanın kandığı bir asadır. Nitekim sen şu anda yeryüzünün enini boyunu kaplamış olan bu şahıs mukallitlerine sorsan ve onlara: 'Âlimlerden bir şahsı taklit etmekte ve dinde söylediği her şeyi, delile aykırı olarak ortaya koyduğu görüşleri almakta deliliniz nedir?' desen, bu cevaptan başkasını bulamazlar ve bundan gayrısını söyleyemezler. Göğüslerini heybetle doldurdukları ve zihinleri onları kavramaktan daraldığı, onların yeryüzünün en hayırlı, en bilgili ve en takvalı insanları olduklarını sandıkları için, geçmişlerinden bu şahsı taklit etmede ve onun sözlerine, fiillerine uymada kendilerini geçenleri sana saymaya başlarlar. Böylece hiçbir nasihatçinin nasihatine kulak asmaz, hiçbir hakka çağırıcının çağrısına uymazlar. Eğer idrak etselerdi kendilerini büyük bir aldanış ve çirkin bir cehalet içinde bulurlardı; onlar âdeta kör bir hayvan gibidir, o geçmişleri de kör hayvanları güden körler gibidir. Şairin dediği gibi:

كَبَهِيمَةٍ عَمْيَاءَ قَادَ زِمَامَهَا ... أَعْمَى عَلَى عِوَجِ الطّريق الجائر

“Yuları kör bir kimse tarafından eğri ve haktan sapmış bir yola çekilen kör bir hayvan gibi...”

فَعَلَيْكَ أَيُّهَا الْعَامِلُ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، الْمُبَرَّأِ مِنَ التَّعَصُّبِ، وَالتَّعَسُّفِ، أَنْ تُورِدَ عَلَيْهِمْ حُجَجَ اللَّهِ، وَتُقِيمَ عَلَيْهِمْ بَرَاهِينَهُ، فَإِنَّهُ رُبَّمَا انْقَادَ لَكَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَسْتَحْكِمْ دَاءُ التَّقْلِيدِ فِي قَلْبِهِ، وَأَمَّا مَنْ قَدِ اسْتَحْكَمَ فِي قَلْبِهِ هَذَا الدَّاءُ، فَلَوْ أَوْرَدْتَ عَلَيْهِ كُلَّ حُجَّةٍ، وَأَقَمْتَ عَلَيْهِ كُلَّ بُرْهَانٍ، لَمَا أَعَارَكَ إِلَّا أُذُنًا صَمَّاءَ، وَعَيْنًا عَمْيَاءَ، وَلَكِنَّكَ قَدْ قُمْتَ بِوَاجِبِ الْبَيَانِ الَّذِي أَوْجَبَهُ عَلَيْكَ الْقُرْآنُ، وَالْهِدَايَةُ بِيَدِ الْخَلَّاقِ الْعَلِيمِ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَمَّا قَالَ هَؤُلَاءِ الْمُقَلِّدَةُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ قالَ الْخَلِيلُ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ أَيْ: فَهَلْ أَبْصَرْتُمْ وَتَفَكَّرْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ هَذِهِ الْأَصْنَامِ الَّتِي لَا تَسْمَعُ، وَلَا تَنْفَعُ، وَلَا تَضُرُّ، حَتَّى تَعْلَمُوا أَنَّكُمْ عَلَى ضَلَالَةٍ وَجَهَالَةٍ، ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ بِالْبَرَاءَةِ مِنْ هذه الأصنام التي يعبدونها.

Ey Kitap ve Sünnet ile amel eden, taassup ve haksızlıktan arınmış kimse! Sana düşen, onlara Allah'ın delillerini sunmak ve hüccetlerini önlerine koymaktır. Zira içlerinden, kalbine taklit hastalığı kök salmamış olan kimse belki sana boyun eğer. Kalbine bu hastalık kök salmış olana gelince; ona her türlü delili getirsen, her türlü hücceti önüne koysan da sana ancak sağır bir kulak ve kör bir göz çevirir. Fakat sen, Kur'an'ın sana farz kıldığı açıklama görevini yerine getirmiş olursun. Hidayet ise her şeyi yaratan ve her şeyi bilen [Allah]'ın elindedir: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğine hidayet verir.” Bu mukallitler bu sözü söyleyince Halîl [İbrâhim] şöyle dedi: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ } “'Siz ve önceki atalarınız, nelere taptığınızı hiç düşündünüz mü?'” Yani; sapıklık ve cehalet içinde olduğunuzu anlayasınız diye, ne işiten ne fayda veren ne de zarar veren bu putlardan nelere taptığınızı düşünüp gördünüz mü? Ardından onlara, tapmakta oldukları bu putlardan uzak olduğunu bildirdi.

فَقَالَ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي وَمَعْنَى كَوْنِهِمْ عَدُوًّا لَهُ مَعَ كَوْنِهِمْ جَمَادًا أَنَّهُ إِنْ عَبَدَهُمْ كَانُوا لَهُ عَدُوًّا يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

Şöyle dedi: { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي } “Kesinlikle onlar benim düşmanımdır.” Putların cansız varlıklar olmasına rağmen onun düşmanı olmasının anlamı; şayet onlara ibadet etseydi kıyamet gününde onun düşmanı olacaklarıdır.

قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا مِنَ الْمَقْلُوبِ، أَيْ: فَإِنِّي عَدُوٌّ لَهُمْ لِأَنَّ مَنْ عَادَيْتَهُ عَادَاكَ، وَالْعَدُوُّ كَالصَّدِيقِ، يُطْلَقُ على الواحد، والمثنى، والجماعة المذكر وَالْمُؤَنَّثِ، كَذَا قَالَ الْفَرَّاءُ. قَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: مَنْ قَالَ عَدُوَّةُ اللَّهِ فَأَثْبَتَ الْهَاءَ، قَالَ: هِيَ بِمَعْنَى الْمُعَادِيَةِ، وَمَنْ قَالَ عَدُوٌّ للمؤنث والجمع بِمَعْنَى النَّسَبِ. وَقِيلَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي آبَاؤُهُمُ الْأَقْدَمُونَ، لِأَجْلِ عِبَادَتِهِمُ الْأَصْنَامَ، وَرَدَّ بِأَنَّ الْكَلَامَ مَسُوقٌ فِيمَا عَبَدُوهُ لَا فِي الْعَابِدِينَ، وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنَّ رَبَّ الْعَالَمِينَ لَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ هُوَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قَالَ النَّحْوِيُّونَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ، وَأَجَازَ الزَّجَّاجُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْأَوَّلِ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ اللَّهَ ﷿، وَيَعْبُدُونَ مَعَهُ الْأَصْنَامَ، فَأَعْلَمَهُمْ أَنَّهُ تَبَرَّأَ مِمَّا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ.

Ferrâ şöyle demiştir: Bu maklûb (tersyüz edilmiş) kabilindendir; yani: 'Şüphesiz ben onlara düşmanım' demektir. Çünkü düşmanlık ettiğin kimse de sana düşmanlık eder. 'Düşman' (adüvv) kelimesi 'dost' (sadîk) gibi olup tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennes için kullanılır; Ferrâ böyle demiştir. Ali b. Süleyman ise şöyle demiştir: 'Allah'ın düşmanı' derken hâ (yuvarlak tâ) harfini sabitleyip 'adüvvetullah' diyen kimse, bunun 'muâdiye' (düşmanlık eden dişi) anlamında olduğunu söylemiştir; müennes ve çoğul için 'adüvv' diyen ise bunun nispet anlamında olduğunu belirtmiştir. Âyetteki { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي } “Kesinlikle onlar benim düşmanımdır” ifadesiyle, putlara tapmaları sebebiyle onların önceki atalarının kastedildiği de söylenmiştir. Ancak sözün tapanlar hakkında değil, tapılan şeyler hakkında sevk edilmiş olması sebebiyle bu görüş reddedilmiştir. { إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi hariç” buyruğundaki istisna munkatıdır; yani: 'Fakat Âlemlerin Rabbi böyle değildir; bilakis O, dünyada ve ahirette benim velimdir/dostumdur.' Zeccâc şöyle demiştir: Dilciler bunun birinciden (müstesna minh'ten) olmayan bir istisna olduğunu söylemişlerdir. Zeccâc ayrıca, onların Allah Teâlâ'ya ibadet edip O'nunla birlikte putlara da tapıyor olmaları esasına dayanarak bunun muttasıl (birinciden olan) bir istisna olmasını da caiz görmüştür; böylece İbrâhim onlara, Allah hariç taptıkları şeylerden beri olduğunu bildirmiştir.

قَالَ الْجُرْجَانِيُّ: تَقْدِيرُهُ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ، أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ، إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي، فَجَعَلَهُ مِنْ بَابِ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَجَعَلَ إِلَّا بِمَعْنَى: دُونَ، وَسِوَى كَقَوْلِهِ: لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى أَيْ: دُونَ الْمَوْتَةِ الْأُولَى. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ: إِنَّ الْمَعْنَى: إِلَّا مَنْ عَبَدَ رَبَّ الْعَالَمِينَ، ثُمَّ وَصَفَ رَبَّ الْعَالَمِينَ بِقَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ أَيْ: فَهُوَ يُرْشِدُنِي إِلَى مَصَالِحِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا. وَقِيلَ: إِنَّ الْمَوْصُولَ مُبْتَدَأٌ، وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُولُ بَدَلًا مِنْ رَبِّ، وَأَنْ يَكُونَ عَطْفَ بَيَانٍ لَهُ، وَأَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَدْحِ بِتَقْدِيرِ: أَعْنِي، أَوْ أَمْدَحُ، وَقَدْ وَصَفَ الْخَلِيلُ رَبَّهُ بِمَا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ لِأَجْلِهِ، فَإِنَّ الْخَلْقَ، وَالْهِدَايَةَ، وَالرِّزْقَ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَدَفْعُ ضُرِّ الْمَرَضِ، وَجَلْبُ نَفْعِ الشِّفَاءِ، وَالْإِمَاتَةُ وَالْإِحْيَاءُ، وَالْمَغْفِرَةُ لِلذَّنْبِ، كُلُّهَا نِعَمٌ يَجِبُ عَلَى الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ بِبَعْضِهَا، فَضْلًا عَنْ كُلِّهَا أَنْ يَشْكُرَ الْمُنْعِمَ بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الشُّكْرِ الَّتِي أَعْلَاهَا وَأَوْلَاهَا الْعِبَادَةُ، وَدُخُولُ هَذِهِ الضَّمَائِرِ فِي صُدُورِ هَذِهِ الْجُمَلِ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ الْفَاعِلُ لِذَلِكَ دُونَ غَيْرِهِ، وَأَسْنَدَ الْمَرَضَ إِلَى نَفْسِهِ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ هَذِهِ الْأَفْعَالِ الْمَذْكُورَةِ رِعَايَةً لِلْأَدَبِ مَعَ الرَّبِّ، وَإِلَّا فَالْمَرَضُ وَغَيْرُهُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَمُرَادُهُ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ يُحْيِينِ الْبَعْثُ، وَحَذْفُ الْيَاءِ مِنْ هَذِهِ الْأَفْعَالِ لكونها رؤوس الْآيِ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ هَذِهِ الْأَفْعَالَ كُلَّهَا بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ، وَإِنَّمَا قَالَ ﵊: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ هَضْمًا لِنَفْسِهِ، وَقِيلَ:

Cürcânî şöyle demiştir: Cümlenin takdiri: 'Şimdi siz ve önceki atalarınızın neye taptığını gördünüz mü? Âlemlerin Rabbi hariç, kesinlikle onlar benim düşmanımdır' şeklindedir; dolayısıyla bunu takdim ve tehir kabilinden kılmış, { إِلَّا } edatını da tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” yani ilk ölümden gayrı/başka ölüm tatmazlar buyruğunda olduğu gibi 'gayrı' ve 'başka' anlamında kabul etmiştir. Hasen b. Fadl ise anlamın: 'Âlemlerin Rabbine ibadet eden müstesna' şeklinde olduğunu söylemiştir. Daha sonra Âlemlerin Rabbini şu buyruğuyla nitelemiştir: { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “O ki, beni yaratan ve bana doğru yolu gösterendir.” Yani: Din ve dünya maslahatlarıma beni ileten O'dur. İsm-i mevsûlün mübteda, sonrasının ise onun haberi olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha uygundur. Mevsûlün { رَبِّ } kelimesinden bedel olması, onun atf-ı beyânı olması veya 'kastediyorum' yahut 'övüyorum' takdiriyle medih üzere mansup olması da caizdir. Halîl [İbrâhim], Rabbini ibadete müstahak kılan vasıflarla nitelemiştir. Zira yaratma, hidayet verme ve rızıklandırma -ki Cenâb-ı Hakk'ın { وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ } “Ve O ki, beni yediren ve içirendir” buyruğu buna delalet eder-, hastalık zararını giderme, şifa faydasını celbetme, öldürme, diriltme ve günahı bağışlama... Bunların hepsi, bir kısmı bile kendisine ihsan edilen kimsenin -kaldı ki hepsine nail olmuştur- nimeti verene, en yücesi ve en önceliklisi ibadet olan her türlü şükürle şükretmesini zorunlu kılan nimetlerdir. Bu cümlelerin başlarına zamirlerin getirilmesi, başkasının değil yalnızca O'nun bunları yapan fail olduğunu göstermek içindir. Zikredilen diğer fiillerden farklı olarak hastalığı kendi nefsine nispet etmesi, Rabbine karşı edebi gözetmesindendir; yoksa hastalık da diğer durumlar da Allah Teâlâ'dandır. { ثُمَّ يُحْيِينِ } “Sonra beni diriltecektir” buyruğuyla maksadı ba's (yeniden diriliş)tir. Bu fiillerin sonundaki yâ harflerinin hazfedilmesi ise âyet sonları (fâsıla) olmasındandır. İbn Ebî İshak bu fiillerin tamamını yâ harfini sabitleyerek okumuştur. aleyhisselâm'ın: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Ve O ki, ceza gününde hatamı bağışlayacağını umduğumdur” buyurması ise nefsini tevazuya çekmesindendir (hazm-ı nefs). Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ الطَّمَعَ هُنَا بِمَعْنَى الْيَقِينِ فِي حَقِّهِ، وَبِمَعْنَى الرَّجَاءِ فِي حَقِّ سِوَاهُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ «خَطَايَايَ» قَالَا: لَيْسَتْ خَطِيئَتُهُ وَاحِدَةٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: خَطِيئَةٌ بِمَعْنَى خَطَايَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. قال مجاهد: يعني بخطيئة قوله: بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا ، وقوله: إِنِّي سَقِيمٌ ، وَقَوْلُهُ إِنَّ سَارَةَ أُخْتُهُ، زَادَ الْحَسَنُ: وَقَوْلَهُ للكوكب هذا رَبِّي وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُمْ فَسَّرُوا الْخَطَايَا بِمَا فَسَّرَهَا بِهِ مُجَاهِدٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَنْبِيَاءُ بَشَرٌ، وَيَجُوزُ أَنْ تَقَعَ عَلَيْهِمُ الْخَطِيئَةُ، إِلَّا أَنَّهُمْ لَا تَكُونُ مِنْهُمُ الْكَبِيرَةُ لِأَنَّهُمْ مَعْصُومُونَ، وَالْمُرَادُ بِيَوْمِ الدِّينِ: يَوْمُ الْجَزَاءِ لِلْعِبَادِ بِأَعْمَالِهِمْ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ تَفْسِيرَ الْخَطَايَا بِمَا ذَكَرَهُ مُجَاهِدٌ وَمَنْ مَعَهُ ضَعِيفٌ، فَإِنَّ تِلْكَ مَعَارِيضُ، وَهِيَ أَيْضًا إِنَّمَا صَدَرَتْ عَنْهُ بَعْدَ هَذِهِ الْمُقَاوَلَةِ الْجَارِيَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمِهِ. ثُمَّ لَمَّا فرغ الخليل من الثناء

[Hasan b. el-Fadl şöyle demiştir]: Şüphesiz tama' (ummak/arzu etmek) burada onun [Hz. İbrâhim'in] hakkında kesin bilgi (yakîn), başkası hakkında ise ümit (recâ) anlamındadır. Hasan [el-Basrî] ve İbn Ebî İshâk «خَطَايَايَ» (günahlarımı) şeklinde okumuş ve: "Onun hatası bir tane değildir" demişlerdir. Nehhas şöyle demiştir: 'Hatîe' (خَطِيئَةٌ) kelimesi, Arapların kelâmında 'hatâyâ' (günahlar) anlamındadır. Mücâhid şöyle demiştir: "[İbrâhim] hata ile { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا } “Bilakis, bunu onların şu büyükleri yapmıştır” sözünü, { إِنِّي سَقِيمٌ } “Kesinlikle ben hastayım” sözünü ve Sâre hakkında onun kendi kız kardeşi olduğunu söylemesini kastetmektedir." Hasan [el-Basrî] ise buna: [Hz. İbrâhim'in] yıldıza dair { هذا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” sözünü de eklemiştir. Vâhidî, müfessirlerin günahları (hatâyâ), Mücâhid'in tefsir ettiği gibi tefsir ettiklerini nakletmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: "Peygamberler de insandır ve onların hata işlemeleri caizdir (mümkündür); şu kadar var ki, onlar masum oldukları için kendilerinden büyük günah sâdır olmaz." 'Din günü' ile kastedilen ise: Kulların amellerinin karşılığını göreceği ceza/hesap günüdür. Mücâhid ve beraberindekilerin zikrettiği şekilde günahları tefsir etmenin zayıf olduğu gizli değildir. Zira bunlar tariz/kinaye (maârîz) kabilindendir; üstelik bunlar ondan, kavmi ile arasında geçen bu konuşmadan sonra sâdır olmuştur. Sonra Halîl [İbrâhim], övgüyü bitirince

عَلَى رَبِّهِ وَالِاعْتِرَافِ بِنِعَمِهِ عَقَّبَهُ بِالدُّعَاءِ لِيَقْتَدِيَ بِهِ غَيْرُهُ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ: رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَالْمُرَادُ بِالْحُكْمِ: الْعِلْمُ وَالْفَهْمُ، وَقِيلَ: النُّبُوَّةُ وَالرِّسَالَةُ، وَقِيلَ: الْمَعْرِفَةُ بِحُدُودِ اللَّهِ وَأَحْكَامِهِ إِلَى آخِرِهِ وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ يَعْنِي: بِالنَّبِيِّينَ مِنْ قَبْلِي، وَقِيلَ: بِأَهْلِ الْجَنَّةِ وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ أَيِ:

O'nun nimetlerini itiraf etmeyi bitirince, bu hususta başkalarının da kendisine uyması için bunun peşinden dua getirdi ve şöyle dedi: { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً } “Rabbim! Bana bir hikmet bahşet”. Hüküm ile kastedilen: İlim ve anlayıştır; nübüvvet ve risalet olduğu da söylenmiştir; sonuna kadar Allah'ın sınırlarını ve hükümlerini bilmek olduğu da söylenmiştir. { وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Ve beni salihlere kat!” Yani: Benden önceki peygamberlere; bir görüşe göre de cennet ehline [kat]. { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl” yani:

اجْعَلْ لِي ثَنَاءً حَسَنًا فِي الْآخِرِينَ، الَّذِينَ يَأْتُونَ بَعْدِي إِلَى يوم القيامة. قال القتبي: وُضِعَ اللِّسَانُ مَوْضِعَ الْقَوْلِ عَلَى الِاسْتِعَارَةِ. لِأَنَّ الْقَوْلَ يَكُونُ بِهِ، وَقَدْ تُكَنِّي الْعَرَبُ بِهَا عَنِ الْكَلِمَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:

Kıyamet gününe kadar benden sonra gelecek olan sonrakiler arasında bana güzel bir övgü nasip et. Kutbî şöyle demiştir: Söz onunla gerçekleştiği için istiare yoluyla 'lisan' kelimesi 'söz' yerine konulmuştur. Araplar bazen kelimeyi lisan ile kinaye ederler; A'şâ'nın şu sözü bundandır:

إِنِّي أَتَتْنِي لِسَانٌ لَا أُسِرُّ بِهَا

“Bana öyle bir söz (lisan) geldi ki onunla sevinmedim...”

وَقَدْ أَعْطَى اللَّهُ سبحانه إبراهيم ذلك بقوله: وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ فَإِنَّ كُلَّ أُمَّةٍ تَتَمَسَّكُ بِهِ وَتُعَظِّمُهُ. وَقَالَ مَكِّيٌّ: قِيلَ مَعْنَى سُؤَالِهِ أَنْ يَكُونَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ مَنْ يَقُومُ بِالْحَقِّ، فَأُجِيبَتْ دَعْوَتُهُ فِي مُحَمَّدٍ ﷺ، وَلَا وَجْهَ لِهَذَا التَّخْصِيصِ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ: أَرَادَ الدُّعَاءَ الْحَسَنَ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ، وَلَا وَجْهَ لِهَذَا أَيْضًا، فَإِنَّ لِسَانَ الصِّدْقِ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ مِنْ وَرَثَةِ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا ثَانِيًا، وَأَنْ يَكُونَ صِفَةً لِمَحْذُوفٍ، هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي، أَيْ: وَارِثًا مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ، لَمَّا طَلَبَ ﵇ بِالدَّعْوَةِ الْأُولَى سَعَادَةَ الدُّنْيَا، طَلَبَ بِهَذِهِ الدَّعْوَةِ سَعَادَةَ الْآخِرَةِ، وَهِيَ جَنَّةُ النَّعِيمِ، وَجَعَلَهَا مِمَّا يُورَثُ، تَشْبِيهًا لِغَنِيمَةِ الْآخِرَةِ بغنيمة الدنيا، وقد تقدّم تفسير مَعْنَى الْوِرَاثَةِ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ كَانَ أَبُوهُ قَدْ وعد أَنَّهُ يُؤَمِنُ بِهِ، فَاسْتَغْفَرَ لَهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ، وَسُورَةِ مَرْيَمَ، وَمَعْنَى «مِنَ الضَّالِّينَ» مِنَ الْمُشْرِكِينَ الضالين عن طريق الهداية، وكان زَائِدَةٌ عَلَى مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ أَيْ: لا تفضحني على رؤوس الْأَشْهَادِ بِمُعَاتَبَتِي، أَوْ لَا تُعَذِّبْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَوْ لَا تُخْزِنِي بِتَعْذِيبِ أَبِي، أَوْ بِبَعْثِهِ فِي جُمْلَةِ الضَّالِّينَ.

Allah Sübhânehu: { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } “Sonrakiler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” buyruğuyla İbrâhim'e bunu vermiştir; nitekim her ümmet ona sarılmakta ve onu yüceltmektedir. Mekkî şöyle demiştir: İsteğinin anlamının, ahir zamanda zürriyetinden hakkı ayakta tutacak birinin olması şeklinde olduğu ve bu duasının Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile kabul edildiği söylenmiştir; ancak bu tahsisin bir dayanağı yoktur. Kuşeyrî ise: Kıyamete kadar güzel bir dua [ile anılmayı] kastetti demiştir; buna da gerek yoktur, zira lisan-ı sıdk bundan daha geneldir. { وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ } “Beni Naîm cennetinin vârislerinden eyle” buyruğundaki { مِنْ وَرَثَةِ } ifadesinin ikinci meful olması veya ikinci meful olan mahzuf bir kelimenin sıfatı olması muhtemeldir; yani: 'Naîm cennetinin vârislerinden bir vâris eyle' demektir. aleyhisselâm ilk dua ile dünya saadetini isteyince, bu dua ile de ahiret saadetini istemiştir ki o da Naîm cennetidir. Ahiret kazancını dünya ganimetine benzeterek cenneti miras bırakılan şeylerden kılmıştır. Veraset anlamının tefsiri Meryem sûresinde geçmişti. { وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ } “Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandır.” Babası ona iman edeceğine söz vermişti; bu sebeple onun için bağışlanma diledi. Onun Allah düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olunca ise ondan uzaklaştı. Bunun tefsiri etraflıca Tevbe sûresi ve Meryem sûresinde geçmişti. { مِنَ الضَّالِّينَ } “Sapıklardandır” ifadesinin anlamı: Hidayet yolundan sapan müşriklerdendir demektir. { كانَ } kelimesi Sîbeveyhi'nin mezhebine göre daha önce birçok yerde geçtiği üzere zâiddir. { وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ } “İnsanların diriltilecekleri gün beni utandırma!” Yani: Beni azarlayarak şahitlerin huzurunda rezil etme; yahut kıyamet gününde bana azap etme; yahut babama azap ederek veya onu sapıklar zümresi içinde dirilterek beni utandırma.

وَالْإِخْزَاءُ يُطْلَقُ عَلَى الْخِزْيِ: وهو الهوان، وعلى الخزاية، وهي الحياء، ويَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ بَدَلٌ مِنْ يَوْمِ يَبْعَثُونَ، أَيْ: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ فِيهِ الْمَالُ وَالْبَنُونَ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ، وَالِابْنُ: هُوَ أَخَصُّ الْقَرَابَةِ، وَأَوْلَاهُمْ بِالْحِمَايَةِ، وَالدَّفْعِ، وَالنَّفْعِ، فَإِذَا لَمْ يَنْفَعْ، فَغَيْرُهُ مِنَ الْقُرَابَةِ وَالْأَعْوَانِ بِالْأَوْلَى. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِنَّ هَذَا وَمَا بَعْدَهُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَالِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ قِيلَ: هُوَ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِلَّا حَالَ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ، فَقَدَّرَ مُضَافًا مَحْذُوفًا.

İhzâ (إخزاء) kelimesi hızy (خزي) yani rezillik, horluk için de hezâye (خزاية) yani hayâ/utanma için de kullanılır. { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ } “O gün ki ne mal fayda verir ne de oğullar” ifadesi { يَوْمَ يُبْعَثُونَ } buyruğundan bedeldir; yani o gün insanlardan hiç kimseye mal ve oğullar fayda vermez. Oğul; akrabanın en yakını, korumaya, müdafaa etmeye ve fayda vermeye en layık olanıdır; o fayda vermeyince diğer akraba ve yardımcıların öncelikle fayda vermeyeceği anlaşılır. İbn Atiyye, bu ifadenin ve sonrasının Allah'ın kelamından olduğunu söylemiştir; ancak bu zayıftır. { إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Ancak Allah'a selim bir kalple gelen müstesna” buyruğundaki istisnanın munkatı olduğu söylenmiştir; yani: 'Fakat Allah'a selim bir kalple gelen kimse [fayda bulur].' Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Allah'a selim bir kalple gelen kimsenin hali müstesna' diyerek mahzuf bir muzâf takdir etmiştir.

قَالَ أَبُو حَيَّانَ: وَلَا ضَرُورَةَ تَدْعُو إِلَى ذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ بَدَلٌ مِنَ الْمَفْعُولِ الْمَحْذُوفِ، أَوْ مُسْتَثْنًى مِنْهُ، إِذِ التَّقْدِيرُ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ إِلَّا مَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَتَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ فَاعِلِ يَنْفَعُ، فَيَكُونُ مَرْفُوعًا. قَالَ أَبُو الْبَقَاءِ: فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: إِلَّا مَالُ مَنْ أَوْ بَنُو مَنْ فَإِنَّهُ يَنْفَعُ.

Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Buna sevk eden hiçbir zorunluluk yoktur. Bu istisnanın mahzuf mefulden bedel veya ondan bir müstesna olduğu da söylenmiştir; zira takdir: 'Bu nitelikte olan kişi hariç, mal ve oğullar insanlardan hiç kimseye fayda vermez' şeklindedir. { يَنْفَعُ } fiilinin failinden bedel olması da muhtemeldir; o takdirde merfû olur. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: Bu durumda takdir: 'Ancak selim kalple gelen kimsenin malı veya oğulları fayda verir' şeklinde olur.

وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى الْقَلْبِ السَّلِيمِ، فَقِيلَ: السَّلِيمُ مِنَ الشِّرْكِ، فَأَمَّا الذُّنُوبُ فَلَيْسَ يَسْلَمُ منها أحد، قاله

Kalbi selîm’in (selim/arınmış kalp) anlamı hususunda ihtilaf edilmiştir. [Bir görüşe göre] şirkten arınmış [kalp]tir; günahlara gelince, onlardan hiç kimse kurtulamaz (selâmette kalamaz). Bunu söyleyen...

أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: الْقَلْبُ السَّلِيمُ: الصَّحِيحُ، وَهُوَ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ، لِأَنَّ قَلْبَ الْكَافِرِ وَالْمُنَافِقِ مَرِيضٌ، وَقِيلَ: هُوَ الْقَلْبُ الْخَالِي عَنِ الْبِدْعَةِ الْمُطْمَئِنُّ إِلَى السُّنَةِ، وَقِيلَ: السَّالِمُ مِنْ آفَةِ الْمَالِ، وَالْبَنِينَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: السَّلِيمُ: الْخَالِصُ. وَقَالَ الْجُنَيْدُ: السَّلِيمُ فِي اللُّغَةِ: اللَّدِيغُ، فَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ قُلِبَ كَاللَّدِيغِ مِنْ خَوْفِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا تَحْرِيفٌ وَتَعْكِيسٌ لِمَعْنَى الْقُرْآنِ. قَالَ الرَّازِّيُّ: أَصَحُّ الْأَقْوَالِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ: سَلَامَةُ النَّفْسِ عَنِ الْجَهْلِ، وَالْأَخْلَاقِ الرَّذِيلَةِ وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ أَيْ: قُرِّبَتْ، وَأُدْنِيَتْ لَهُمْ لِيَدْخُلُوهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: قُرْبُ دُخُولِهِمْ إِيَّاهَا وَنَظَرِهِمْ إِلَيْهَا وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ أَيْ: جُعِلَتْ بَارِزَةً لَهُمْ، وَالْمُرَادُ بالغاوين: الكافرين، وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا أُظْهِرَتْ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَهَا الْمُؤْمِنُونَ لِيَشْتَدَّ حُزْنُ الْكَافِرِينَ وَيَكْثُرَ سُرُورُ الْمُؤْمِنِينَ وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنَ الْأَصْنَامِ، وَالْأَنْدَادِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ فَيَدْفَعُونَ عَنْكُمُ الْعَذَابَ أَوْ يَنْتَصِرُونَ بِدَفْعِهِ عَنْ أَنْفُسِهِمْ. وَهَذَا كُلُّهُ تَوْبِيخٌ وَتَقْرِيعٌ لَهُمْ، وَقَرَأَ مَالِكُ بن دينار «وبرّزت» بفتح الباء والراء مبنيا لِلْفَاعِلِ فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ أَيْ: أُلْقُوا فِي جَهَنَّمَ هُمْ: يَعْنِي الْمَعْبُودِينَ وَالْغَاوُونَ. يَعْنِي الْعَابِدِينَ لَهُمْ. وَقِيلَ مَعْنَى كُبْكِبُوا: قُلِبُوا عَلَى رؤوسهم، وَقِيلَ: أُلْقِيَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَقِيلَ: جُمِعُوا، مأخوذ من الكبكبة وهي الجماعة قاله الْهَرَوِيُّ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ كَوْكَبِ الشَّيْءِ:

müfessirlerin çoğu söylemiştir. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Selim kalp; sıhhatli kalptir, o da müminin kalbidir; çünkü kâfirin ve münafığın kalbi hastadır. Bidatten arınmış, sünnetle mutmain olmuş kalp olduğu da söylenmiştir. Mal ve çocuk afetinden kurtulmuş kalp olduğu da söylenmiştir. Dahhâk: Selim, ihlaslı/katıksız olandır demiştir. Cüneyd ise şöyle demiştir: Selim kelimesi lügatte yılan veya akrep sokmuş kişi (ledîğ) demektir; dolayısıyla bunun manası: Kalbin Allah Teâlâ'nın korkusundan sokulmuş gibi olmasıdır. Bu ise Kur'an'ın anlamını tahrif etmek ve tersyüz etmektir. Râzî şöyle demiştir: Görüşlerin en doğrusu, bundan maksadın nefsin cehaletten ve rezil ahlaktan selamette olmasıdır. { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Cennet, takva sahiplerine yaklaştırılmıştır” yani girmeleri için onlara yaklaştırılmış ve yanaştırılmıştır. Zeccâc: Onların oraya girişlerinin ve ona bakışlarının yaklaşmasıdır demiştir. { وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ } “Cehennem de azgınlar için apaçık ortaya çıkarılmıştır” yani onlar için görünür kılınmıştır. Azgınlar ile kastedilen kâfirlerdir. Mana: Kâfirlerin hüznünün şiddetlenmesi ve müminlerin sevincinin artması için müminler oraya girmeden önce cehennemin açığa çıkarılmasıdır. { وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Ve onlara: 'Nerede Allah'tan başka kulluk ettiğiniz o putlar ve ortaklar?” { هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ } “Size yardım ediyorlar mı?'” yani sizden azabı savabiliyorlar mı, { أَوْ يَنْتَصِرُونَ } “Veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı?” yani azabı kendilerinden savabiliyorlar mı denilmiştir. Bunların hepsi onlar için bir azarlama ve kınamadır. Mâlik b. Dînâr «وبَرَزَت» kelimesini bâ ve râ harflerinin fethasıyla etken (mâruf) fiil olarak okumuştur. { فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ } “Artık onlar ve azgınlar tepetaklak oraya atılmışlardır” yani cehenneme atılmışlardır; onlar, yani tapılan varlıklar ve azgınlar, yani onlara tapanlar. { كُبْكِبُوا } kelimesinin manasının baş aşağı çevrildikleri olduğu söylenmiştir; bir kısmının diğerinin üzerine fırlatıldığı da söylenmiştir; toplandıkları da söylenmiştir ki cemaat anlamına gelen kebkebeden (الكبكبة) alınmıştır; bunu Herevî söylemiştir. Nehhâs ise: Bir şeyin çoğu anlamına gelen kevkebinden (كوكب الشيء)

أَيْ مُعْظَمُهُ، وَالْجَمَاعَةُ مِنَ الْخَيْلِ كَوْكَبٌ وَكَبْكَبَةٌ، وَقِيلَ: دُهْدِهُوا، وَهَذِهِ الْمَعَانِي مُتَقَارِبَةٌ، وَأَصْلُهُ كُبِّبُوا بِبَاءَيْنِ، الْأُولَى مُشَدَّدَةٌ مِنْ حَرْفَيْنِ، فَأُبْدِلَ مِنَ الْبَاءِ الْوُسْطَى الْكَافُ. وَقَدْ رَجَّحَ الزَّجَّاجُ أَنَّ الْمَعْنَى: طَرْحُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ. وَرَجَّحَ ابن قتيبة أن المعنى: القوا على رؤوسهم. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي كُبْكِبُوا لِقُرَيْشٍ، وَالْغَاوُونَ: الْآلِهَةُ، وَالْمُرَادُ بِجُنُودِ إِبْلِيسَ: شَيَاطِينُهُ الَّذِينَ يُغْوُونَ الْعِبَادَ، وَقِيلَ: ذُرِّيَّتُهُ وَقِيلَ: كُلُّ مَنْ يَدْعُو إِلَى عبادة الأصنام، وأَجْمَعُونَ تَأْكِيدٌ لِلضَّمِيرِ فِي كُبْكِبُوا وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ، وَجُمْلَةُ قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَاذَا قَالُوا حِينَ فُعِلَ بِهِمْ مَا فُعِلَ، وَمَقُولُ الْقَوْلِ تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَجُمْلَةُ: وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ حَالَ كَوْنِهِمْ فِي جَهَنَّمَ مُخْتَصِمِينَ، وَ «إِنْ» فِي إِنْ كُنَّا: هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاللَّامُ فَارِقَةٌ بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّافِيَةِ، أَيْ: قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّ الشَّأْنَ كَوْنُنَا فِي ضَلَالٍ وَاضِحٍ ظَاهِرٍ، وَالْمُرَادُ بِالضَّلَالِ هُنَا: الْخَسَارُ، وَالتَّبَارُ، وَالْحَيْرَةُ عَنِ الْحَقِّ، وَالْعَامِلُ فِي الظَّرْفِ، أَعْنِي إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ هُوَ كَوْنُهُمْ فِي الضَّلَالِ الْمُبِينِ. وَقِيلَ:

yani çoğundan türetilmiştir demiştir; at cemaatine kevkeb ve kebkebe denir. Yuvarlandıkları (duhdihev) da söylenmiştir. Bu anlamlar birbirine yakındır. Aslı iki bâ ile 'kubbü' (كُبّوا) şeklindedir; ilki iki harften oluşan şeddeli bâ'dır, ortadaki bâ harfi kâf harfine dönüştürülmüştür. Zeccâc mananın bir kısmının diğerinin üzerine atılması olduğu görüşünü tercih etmiştir. İbn Kuteybe ise baş aşağı atıldıkları manasını tercih etmiştir. { كُبْكِبُوا } fiilindeki zamirin Kureyş'e ait olduğu, { الْغاوُونَ } 'azgınlar'ın ise ilahlar olduğu da söylenmiştir. İblis'in ordularından maksat: Kulların yoldan çıkaran şeytanlarıdır; zürriyeti olduğu da söylenmiştir; putlara tapmaya çağıran herkes olduğu da söylenmiştir. { أَجْمَعُونَ } “Hepsi” kelimesi { كُبْكِبُوا } fiilindeki zamiri ve ona matuf olanları tekit etmektedir. { قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ } “Orada birbiriyle çekişerek şöyle derler” cümlesi, takdirî bir soruya cevap teşkil eden müstakil bir cümledir; sanki: 'Kendilerine bu muamele yapıldığında ne dediler?' denilmiş gibidir. Sözün içeriği (makûlü'l-kavl): { تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Allah'a andolsun ki biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz” buyruğudur. { وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani: Bu sözü cehennemde birbiriyle çekişir haldeyken söylemişlerdir. { إِنْ كُنَّا } buyruğundaki { إِنْ }, şeddeli halinden hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) edattır; lâm ise onunla olumsuzluk bildiren nâfiye edatı arasını ayıran fârıka lâmıdır. Yani: 'Allah'a andolsun ki gerçek durum bizim apaçık ve besbelli bir sapıklık içinde olmamızdır' dediler. Buradaki dalâletten maksat: Hüsran, helak ve haktan şaşıp bocalamaktır. { إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Çünkü sizi Âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk” zarfındaki amil, onların apaçık sapıklık içinde olmalarıdır. Şöyle de denilmiştir:

الْعَامِلُ هُوَ الضَّلَالُ، وَقِيلَ: مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: ضَلَلْنَا وَقْتَ تَسْوِيَتِنَا لَكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: إِنَّ «إِنْ» فِي إِنْ كُنَّا: نَافِيَةٌ وَاللَّامُ بِمَعْنَى إِلَّا، أَيْ: مَا كُنَّا إِلَّا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَهُوَ مَذْهَبُ الْبَصْرِيِّينَ فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ يَشْفَعُونَ لَنَا مِنَ الْعَذَابِ كَمَا لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ أَيْ: ذِي قَرَابَةٍ، وَالْحَمِيمُ: الْقَرِيبُ الَّذِي تَوَدُّهُ وَيَوَدُّكَ، وَوَحَّدَ الصَّدِيقَ لِمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ أَنَّهُ يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ، وَالْجَمَاعَةِ، وَالْمُذَكَّرِ، وَالْمُؤَنَّثِ، وَالْحَمِيمُ: مَأْخُوذٌ مِنْ حَامَّةِ الرَّجُلِ، أَيْ: أَقْرِبَائِهِ، وَيُقَالُ: حَمَّ الشَّيْءُ وَأَحَمَّ: إِذَا قَرُبَ مِنْهُ، وَمِنْهُ الْحُمَّى لِأَنَّهُ يُقَرِّبُ مِنَ الْأَجَلِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى: إِنَّمَا سُمِّيَ الْقَرِيبُ حَمِيمًا لِأَنَّهُ يَحْمَى لِغَضَبِ صَاحِبِهِ، فَجَعَلَهُ مَأْخُوذًا مِنَ الْحَمِيَّةِ، فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Amil, dalâlet lafzıdır; kelamın delalet ettiği mana olduğu da söylenmiştir; sanki: 'Sizi Âlemlerin Rabbi ile bir tuttuğumuz vakit saptık' denilmiştir. Kûfeliler { إِنْ كُنَّا } ifadesindeki { إِنْ } harfinin nâfiye (olumsuzluk), lâm harfinin ise illâ (ancak/sadece) anlamında olduğunu söylemişlerdir; yani: 'Biz ancak apaçık bir sapıklık içindeydik.' Birinci görüş daha uygundur ve Basralıların mezhebi de budur. { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ } “Artık bizim için şefaatçiler yoktur” yani müminler için olduğu gibi bizi azaptan kurtaracak şefaatçiler yoktur; { وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Ne de sıcak/samimi bir dost!” Yani akraba [yoktur]. Hamîm: Senin kendisini, kendisinin de seni sevdiği yakın kimsedir. 'Sadîk' (dost) kelimesi tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennes için kullanıldığı daha önce defalarca geçtiği üzere tekil getirilmiştir. Hamîm: Kişinin hâmmesinden yani akrabalarından alınmıştır. Bir şey yaklaştığı zaman 'hamme'ş-şey'u ve ehamme' denir. Humma (ateşli hastalık) da ecele yaklaştırdığı için bu kökten türemiştir. Ali b. Îsâ şöyle demiştir: Yakın kimseye 'hamîm' denilmesinin sebebi, arkadaşının öfkelenmesi karşısında gayrete gelip hiddetlenmesidir (yahmâ); dolayısıyla o, bunu hamiyyetten alınmış kılmıştır. { فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsa da müminlerden olsak!”

هَذَا مِنْهُمْ عَلَى طَرِيقِ التَّمَنِّي، الدَّالِّ عَلَى كَمَالِ التَّحَسُّرِ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: فَلَيْتَ لَنَا كَرَةً، أَيْ: رَجْعَةً إِلَى الدُّنْيَا، وَجَوَابُ التَّمَنِّي: فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ: نَصِيرَ مِنْ جُمْلَتِهِمْ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ نَبَأِ إِبْرَاهِيمَ، وَالْآيَةُ: الْعِبْرَةُ وَالْعَلَامَةُ، وَالتَّنْوِينُ يَدُلُّ عَلَى التَّعْظِيمِ، وَالتَّفْخِيمِ وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ أَيْ: أَكْثَرُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَتْلُو عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ، وَهُمْ: قُرَيْشٌ وَمَنْ دَانَ بِدِينِهِمْ.

Bu söz onlardan, tam bir hayıflanmayı gösteren temenni yoluyla sadır olmuştur; sanki: 'Keşke bizim için bir dönüş (kerre) yani dünyaya geri dönüş olsa' demişlerdir. Temenninin cevabı: { فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden olsak” yani onların zümresine dahil olsak buyruğudur. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır” ifadesindeki işaret, İbrâhim'in daha önce zikri geçen haberinedir. Âyet: İbret ve alamettir; tenvin ise tazim ve tefhim (yüceltme ve büyüklük) ifade eder. { وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Ama onların çoğu iman etmiş değildi” yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine İbrâhim'in haberini okuduğu şu kimselerin -ki onlar Kureyş ve onların dinine uyanlardır- çoğu iman etmiş değildi.

وَقِيلَ: وَمَا كَانَ أَكْثَرُ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ بِمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُمْ كُلَّهُمْ غَيْرُ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ أَيْ: هُوَ الْقَاهِرُ لِأَعْدَائِهِ الرَّحِيمُ بِأَوْلِيَائِهِ، أَوِ الرَّحِيمُ لِلْأَعْدَاءِ، بِتَأْخِيرِ عُقُوبَتِهِمْ، وَتَرْكِ مُعَاجَلَتِهِمْ.

İbrâhim'in kavminin çoğu iman etmiş değildi şeklinde de açıklanmıştır; fakat bu zayıftır, zira onların hepsi gayrimüslim idi. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” Yani: Düşmanlarına galip gelen, dostlarına merhamet edendir; yahut cezalarını erteleyip çarpmada acele etmeyerek düşmanlarına dahi merhamet edendir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ يَعْنِي: بِأَهْلِ الْجَنَّةِ.

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, o { وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Beni salihlere kat” âyeti hakkında: 'Yani cennet ehline' demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ قَالَ: اجْتِمَاعُ أَهْلِ الْمِلَلِ عَلَى إِبْرَاهِيمَ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ أَيْضًا وَاغْفِرْ لِأَبِي قَالَ: امْنُنْ عَلَيْهِ بِتَوْبَةٍ يَسْتَحِقُّ بِهَا مُغْفِرَتَكَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «يَلْقَى إِبْرَاهِيمُ أَبَاهُ آزَرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَعَلَى وَجْهِ آزَرَ قَتَرَةٌ وَغَبَرَةٌ فَيَقُولُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ: أَلَمْ أَقُلْ لَكَ لَا تَعْصِنِي. فيقول أبوه: فاليوم لا أعصينّك، فَيَقُولُ إِبْرَاهِيمُ: رَبِّ إِنَّكَ وَعَدْتَنِي أَنْ لَا تَخِزِيَنِي يَوْمَ يَبْعَثُونَ، فَأَيُّ خِزْيٍ أَخْزَى مِنْ أَبِي الْأَبْعَدِ؟ فَيَقُولُ اللَّهُ: إِنِّي حَرَّمْتُ الْجَنَّةَ عَلَى الْكَافِرِينَ، ثُمَّ يَقُولُ: يَا إِبْرَاهِيمُ مَا تَحْتَ رِجْلَيْكَ؟ فَإِذَا هُوَ بِذِيخٍ مُتَلَطِّخٍ، فَيُؤْخَذُ بِقَوَائِمِهِ فَيُلْقَى فِي النَّارِ» وَالذِّيخُ: هُوَ الذَّكَرُ مِنَ الضِّبَاعِ، فَكَأَنَّهُ حَوَّلَ آزَرَ إِلَى صُورَةِ ذِيخٍ. وَقَدْ أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ بِأَطْوَلَ مِنْ هَذَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ قَالَ:

İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre, o { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili kıl” âyeti hakkında: 'Bütün din mensuplarının İbrâhim üzerinde ittifak etmesidir' demiştir. Yine ondan rivayet edildiğine göre { وَاغْفِرْ لِأَبِي } “Babamı da bağışla” âyeti hakkında: 'Ona senin mağfiretini hak edeceği bir tövbe lütfet' demiştir. Buhârî ve başkaları Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kıyamet gününde İbrâhim babası Âzer ile karşılaşır; Âzer'in yüzünde bir karanlık ve toz toprak vardır. İbrâhim ona: 'Ben sana bana isyan etme dememiş miydim?' der. Babası: 'Bugün sana isyan etmeyeceğim' der. Bunun üzerine İbrâhim: 'Rabbim! Sen insanların diriltileceği gün beni utandırmayacağını vadetmiştin; rahmetinden uzak kalmış babamın durumundan daha büyük bir utanç ne olabilir?' der. Allah Teâlâ şöyle buyurur: 'Ben cenneti kâfirlere haram kıldım.' Sonra: 'Ey İbrâhim! Ayaklarının altındaki nedir?' buyurur. Bir de bakar ki pisliğe bulanmış bir sırtlan (zîh)! Hemen ayaklarından tutulup ateşe atılır.» Zîh (الذِّيخ): Erkek sırtlandır; Cenâb-ı Hak Âzer'i bir sırtlan suretine dönüştürmüş gibidir. Nesâî bu hadisi bundan daha uzun olarak rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, o { إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Ancak Allah'a selim bir kalple gelen müstesna” âyeti hakkında şöyle demiştir:

شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فَكُبْكِبُوا فِيها قَالَ: جُمِعُوا فِيهَا هُمْ وَالْغاوُونَ قَالَ: مُشْرِكُو الْعَرَبِ وَالْآلِهَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً قَالَ: رَجْعَةً إِلَى الدُّنْيَا فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ حَتَّى تَحِلَّ لَنَا الشفاعة كما حلت لهؤلاء.

«Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmektir.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre, { فَكُبْكِبُوا فِيها } “Tepetaklak oraya atılmışlardır” âyeti hakkında: 'Orada toplanmışlardır', { هُمْ وَالْغاوُونَ } “Onlar ve azgınlar” hakkında ise: 'Arap müşrikleri ve ilahlardır' demiştir. İbn Ebî Hâtim'in yine ondan rivayet ettiğine göre, { فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً } “Keşke bizim için bir dönüş olsa” hakkında: 'Dünyaya bir dönüş olsa', { فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden olsak” hakkında ise: 'Şu kimselere helal olduğu gibi bize de şefaat helal olsun diye' demiştir.

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٠٥ الى ١٣٥]

[Şuarâ Sûresi (26), Âyetler 105-135]

كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٩)

{ كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٩) } “Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Nûh onlara şöyle demişti: 'Korkup sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir peygamberim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin! Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak Âlemlerin Rabbi'ne aittir.'”

فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠) قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١) قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣) وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤)

{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠) قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١) قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣) وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤) } “'Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin!' Dediler ki: 'Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana hiç inanır mıyız?' [Nûh] dedi ki: 'Onların yapmakta oldukları hakkında benim ne bilgim olabilir? Eğer şuurunda olsaydınız, onların hesabı ancak Rabbime aittir. Ben müminleri kovacak değilim!'”

إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦) قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩)

{ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦) قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩) } “'Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.' Dediler ki: 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen mutlaka taşlananlardan olacaksın!' [Nûh] dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz kavmim beni yalanladı. Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır; beni ve beraberimdeki müminleri kurtar!' Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık.”

ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ (١٢٠) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢) كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤)

{ ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ (١٢٠) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢) كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) } “Sonra da geride kalanları suda boğduk. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. Âd [kavmi] de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Korkup sakınmaz mısınız?'”

إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٢٧) أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩)

{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٢٧) أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) } “'Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir peygamberim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin! Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak Âlemlerin Rabbi'ne aittir. Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir alamet mi inşa ediyorsunuz? Ve ebedî kalacağınızı umarak köşkler/kaleler mi ediniyorsunuz?'”

وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢) أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤)

{ وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢) أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) } “'Yakaladığınız zaman da zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz? Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin! Bildiğiniz şeylerle size yardım edenden korkup sakının! Size davarlar ve oğullarla yardım etti; bahçeler ve pınarlarla da!'”

إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥)

{ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥) } “'Doğrusu ben sizin hakkınızda büyük bir günün azabından korkuyorum.'”

قَوْلُهُ: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ أَنَّثَ الْفِعْلَ لِكَوْنِهِ مُسْنَدًا إِلَى قَوْمٍ، وَهُوَ فِي مَعْنَى الْجَمَاعَةِ، أَوِ الْأُمَّةِ أَوِ الْقَبِيلَةِ، وَأَوْقَعَ التَّكْذِيبَ عَلَى الْمُرْسَلِينَ، وَهُمْ لَمْ يُكَذِّبُوا إِلَّا الرَّسُولَ الْمُرْسَلَ إِلَيْهِمْ، لِأَنَّ مَنْ كَذَّبَ رَسُولًا فَقَدْ كَذَّبَ الرُّسُلَ، لِأَنَّ كُلَّ رَسُولٍ يَأْمُرُ بِتَصْدِيقِ غَيْرِهِ مِنَ الرُّسُلِ. وَقِيلَ: كَذَّبُوا نُوحًا فِي الرِّسَالَةِ، وَكَذَّبُوهُ فِيمَا أَخْبَرَهُمْ بِهِ مِنْ مَجِيءِ الْمُرْسَلِينَ بَعْدَهُ إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَيْ: أَخُوهُمْ مِنْ أَبِيهِمْ، لَا أَخُوهُمْ فِي الدِّينِ. وَقِيلَ: هِيَ أُخُوَّةُ الْمُجَانَسَةِ، وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: يَا أَخَا بَنِي تَمِيمٍ، يُرِيدُونَ وَاحِدًا مِنْهُمْ أَلا تَتَّقُونَ أَيْ: أَلَا تَتَّقُونَ اللَّهَ بِتَرْكِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَتُجِيبُونَ رَسُولَهُ الَّذِي أَرْسَلَهُ إِلَيْكُمْ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ أَيْ: إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ أَمِينٌ فِيمَا أُبَلِّغُكُمْ عَنْهُ، وَقِيلَ: أَمِينٌ فِيمَا بَيْنَكُمْ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا قَدْ عَرَفُوا أَمَانَتَهُ وَصِدْقَهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ أَيِ: اجْعَلُوا طَاعَةَ اللَّهِ وِقَايَةً لَكُمْ مِنْ عَذَابِهِ، وَأَطِيعُونِ فِيمَا آمُرُكُمْ بِهِ عَنِ اللَّهِ مِنَ الْإِيمَانِ بِهِ، وَتَرْكِ الشِّرْكِ، والقيام بفرائض الدين وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ أَيْ: مَا أَطْلُبُ مِنْكُمْ أَجْرًا عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وَلَا أَطْمَعُ فِي ذَلِكَ مِنْكُمْ إِنْ أَجْرِيَ الَّذِي أَطْلُبُهُ وَأُرِيدُهُ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ أي: على الله، مَا أَجْرِي إِلَّا عَلَيْهِ، وَكَرَّرَ قَوْلُهُ: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ لِلتَّأْكِيدِ وَالتَّقْرِيرِ فِي النُّفُوسِ، مَعَ كَوْنِهِ عَلَّقَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِسَبَبٍ، وَهُوَ الْأَمَانَةُ فِي الْأَوَّلِ، وَقَطْعُ الطَّمَعِ فِي الثَّانِي، وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ: أَلَا تَتَّقِي اللَّهَ فِي عُقُوقِي وَقَدْ رَبَّيْتُكَ صَغِيرًا، أَلَا تَتَّقِي اللَّهَ فِي عقوقي، وقد علمتك كبيرا، وقدّم الْأَمْرُ بِتَقْوَى اللَّهِ عَلَى الْأَمْرِ بِطَاعَتِهِ، لِأَنَّ تَقْوَى اللَّهِ عِلَّةٌ لِطَاعَتِهِ قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ الِاسْتِفْهَامُ: لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: كَيْفَ نَتَّبِعُكَ وَنُؤْمِنُ لَكَ، وَالْحَالُ أَنَّ قَدِ اتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ، وَهُمْ جَمْعُ أَرْذَلَ، وَجَمْعُ التَّكْسِيرِ: أَرْذَالٌ، وَالْأُنْثَى: رُذْلَى، وَهُمُ الْأَقَلُّونَ جَاهًا، وَمَالًا، وَالرَّذَالَةُ: الْخِسَّةُ والذلة، استرذلوهم لقلة أموالهم وجاههم، أو لاتّضاع أَنْسَابُهُمْ. وَقِيلَ: كَانُوا مِنْ أَهْلِ الصِّنَاعَاتِ الْخَسِيسَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي هُودٍ. وقرأ ابن مسعود والضحاك ويعقوب الحضرمي «وأتباعك الْأَرْذَلُونَ» قَالَ النَّحَّاسُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı” buyruğunda fiil; topluluk, ümmet veya kabile anlamında olan 'kavm' lafzına isnat edildiği için müennes kılınmıştır. Onlar kendilerine gönderilen tek bir peygamberi yalanlamış olmalarına rağmen yalanlamayı 'bütün peygamberler' üzerine vâki kılmıştır; çünkü bir peygamberi yalanlayan kimse bütün peygamberleri yalanlamış sayılır, zira her peygamber diğer peygamberleri tasdik etmeyi emreder. Nûh'u peygamberlik hususunda yalanladıkları gibi, ondan sonra gelecek peygamberler hakkında verdiği haber hususunda da onu yalanladıkları söylenmiştir. { إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ } “Hani kardeşleri Nûh onlara demişti” yani dinde kardeşleri değil, soyca/baba cihetinden kardeşleri [Nûh]. Bunun cinsiyet (aynı kavimden olma) kardeşliği olduğu da söylenmiştir; Arapların kabileden bir ferdi kastederek 'Ey Temîmoğullarının kardeşi' demesi kabilinden olduğu da söylenmiştir. { أَلا تَتَّقُونَ } “Korkup sakınmaz mısınız?” Yani putlara tapmayı terk ederek Allah'tan korkmaz mısınız ve O'nun size gönderdiği elçisine icabet etmez misiniz? { إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir peygamberim.” Yani: Ben O'ndan size ulaştırdığım hususlarda Allah katından size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Aranızda güvenilir biriyim şeklinde de açıklanmıştır; nitekim onlar onun emanetini ve doğruluğunu biliyorlardı. { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin!” Yani: Allah'a itaati O'nun azabına karşı kendinize bir kalkan yapın ve O'na iman etmek, şirki terk etmek ve dinin farzlarını yerine getirmek hususunda Allah'tan tebliğ ederek size emrettiğim şeylerde bana itaat edin. { وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum” yani tebliğ vazifesine karşılık sizden bir mükâfat talep etmiyorum ve sizden böyle bir beklentim yoktur. { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } “Benim ücretim ancak Âlemlerin Rabbi'ne aittir” yani talep ettiğim ve dilediğim mükâfatım ancak Allah'a aittir, benim ücretim yalnızca O'nun üzerinedir. { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } sözünü tekit ve nefislerde pekiştirmek için tekrarlamıştır; üstelik bunların her birini bir sebebe bağlamıştır ki birincisi emanet, ikincisi ise menfaat beklentisini kesmektir. Bunun benzeri senin: 'Ben seni küçükken büyüttüğüm halde bana isyan etmekten Allah'tan korkmuyor musun? Ben sana büyüdüğünde ilim öğrettiğim halde bana isyan etmekten Allah'tan korkmuyor musun?' demendir. Allah'tan korkma emri O'na itaat emrinden önce getirilmiştir; çünkü Allah korkusu O'na itaatin sebebidir. { قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Dediler ki: 'Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana hiç inanır mıyız?'” Soru inkârîdir; yani: En aşağılık kimseler sana uymuşken biz sana nasıl uyar ve inanırız? 'Erzalûn' (الأرذلون) kelimesi erzel (أرذل) kelimesinin çoğuludur; kuralsız çoğulu erzâl (أرذال), müennesi ise rüzlâdır (رذلى). Bunlar makam ve mal bakımından en düşük kimselerdir. Rezâlet (الرذالة): Alçaklık ve düşüklük demektir; mallarının ve mevkilerinin azlığından yahut soylarının düşüklüğünden dolayı onları aşağılık gördüler. Adi meslek sahipleri oldukları da söylenmiştir; bu âyetlerin tefsiri Hûd sûresinde geçmişti. İbn Mes'ûd, Dahhâk ve Ya'kûb el-Hadramî «وأتباعك الأرذلون» (ve senin tâbilerin en aşağılıklardır) şeklinde okumuşlardır. Nehhâs şöyle demiştir:

وَهِيَ قِرَاءَةٌ حَسَنَةٌ، لِأَنَّ هَذِهِ الْوَاوَ تَتْبَعُهَا الْأَسْمَاءُ كَثِيرًا. وَأَتْبَاعٌ: جَمْعُ تَابِعٍ، فَأَجَابَهُمْ نُوحٌ بِقَوْلِهِ: وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ كَانَ زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى: وَمَا عِلْمِي بعملهم، أَيْ: لَمْ أُكَلَّفِ الْعِلْمَ بِأَعْمَالِهِمْ، إِنَّمَا كُلِّفْتُ أَنْ أَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَالِاعْتِبَارِ بِهِ، لَا بِالْحِرَفِ وَالصَّنَائِعِ، وَالْفَقْرِ وَالْغِنَى، وَكَأَنَّهُمْ أَشَارُوا بِقَوْلِهِمْ:

Bu güzel bir kıraattir; çünkü bu vâv harfinden sonra isimler çokça gelir. 'Etbâ' (أتباع) kelimesi tâbi'in (تابع) çoğuludur. Nûh onlara şu sözüyle cevap verdi: { وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onların yapmakta oldukları hakkında benim ne bilgim olabilir?” { كانَ } kelimesi zâiddir, mana ise: 'Onların amelleri hakkında benim ne bilgim olabilir?' şeklindedir; yani: Ben onların amellerini bilmekle mükellef tutulmadım, ben ancak onları mesleklere, sanatlara, fakirlik ve zenginliğe değil, imana ve imanın gerektirdiği ibrete çağırmakla mükellefim. Sanki onlar:

وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ إِلَى أَنَّ إِيمَانَهُمْ لَمْ يَكُنْ عَنْ نَظَرٍ صَحِيحٍ فَأَجَابَهُمْ بِهَذَا. وَقِيلَ الْمَعْنَى: إِنِّي لَمْ أَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ سَيَهْدِيهِمْ وَيُضِلُّكُمْ إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ أَيْ: مَا حِسَابُهُمْ، وَالتَّفْتِيشُ عَنْ ضَمَائِرِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ إِلَّا عَلَى اللَّهِ لَوْ كُنْتُمْ مِنْ أَهْلِ الشُّعُورِ وَالْفَهْمِ، قَرَأَ الْجُمْهُورُ تَشْعُرُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَ ابن أبي عبلة وابن السميقع وَالْأَعْرَجُ وَأَبُو زُرْعَةَ بِالتَّحْتِيَّةِ، كَأَنَّهُ تَرَكَ الْخِطَابَ لِلْكُفَّارِ وَالْتَفَتَ إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالصِّنَاعَاتُ لَا تَضُرُّ فِي بَابِ الدِّيَانَاتِ وَمَا أَحْسَنَ مَا قَالَ: وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ هَذَا جَوَابٌ مِنْ نُوحٍ عَلَى مَا ظَهَرَ مِنْ كَلَامِهِمْ مِنْ طَلَبِ الطَّرْدِ لَهُمْ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَيْ: مَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُوَضِّحٌ لِمَا أَمَرَنِي اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِإِبْلَاغِهِ إِلَيْكُمْ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ كَالْعِلَّةِ لِمَا قَبْلَهَا قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ أَيْ: إِنْ لَمْ تَتْرُكْ عَيْبَ دِينِنَا وَسَبَّ آلِهَتِنَا لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ بِالْحِجَارَةِ، وقيل: من

{ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Sana en aşağılık kimseler uydu” sözleriyle onların imanının sahih bir tefekkürden kaynaklanmadığına işaret etmişler, Nûh da onlara bu cevabı vermiştir. Şöyle bir mana da verilmiştir: 'Ben Allah'ın onları hidayete erdirip sizi saptıracağını bilemezdim.' { إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ } “Eğer şuurunda olsaydınız, onların hesabı ancak Rabbime aittir.” Yani: Eğer kavrayış ve anlayış ehli olsaydınız [bilirdiniz ki], onların hesabı, niyetlerinin ve amellerinin teftişi ancak Allah'a aittir. Cumhur { تَشْعُرُونَ } kelimesini tâ (muhatap) ile okumuştur; İbn Ebî Able, İbnü's-Sümeyka', A'rec ve Ebû Zür'a ise yâ (gaip) ile okumuşlardır; sanki kâfirlere hitabı bırakıp onlar hakkında haber vermeye yönelmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Meslekler dinler konusunda zarar vermez.' Ne güzel söylemiştir! { وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ben müminleri kovacak değilim!” Bu, Nûh'un onların sözlerinden anlaşılan müminleri kovma taleplerine verdiği bir cevaptır. { إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.” Yani: Ben ancak Allah Sübhânehu'nun size tebliğ etmemi emrettiği şeyleri açıklayan bir uyarıcıyım. Bu cümle bir önceki için gerekçe (illet) gibidir. { قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } “Dediler ki: 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen mutlaka taşlananlardan olacaksın!'” Yani: Eğer dinimizi ayıplamaktan ve ilahlarımıza sövmekten vazgeçmezsen mutlaka taşla recmedilenlerden olacaksın; bir görüşe göre:

الْمَشْتُومِينَ، وَقِيلَ: مِنَ الْمَقْتُولِينَ، فَعَدَلُوا بَعْدَ تِلْكَ الْمُحَاوَرَةِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ نُوحٍ إِلَى التَّجَبُّرِ، وَالتَّوَعُّدِ، فَلَمَّا سَمِعَ نُوحٌ قَوْلَهُمْ هَذَا: قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ أَيْ: أَصَرُّوا عَلَى تَكْذِيبِي، وَلَمْ يَسْمَعُوا قَوْلِي وَلَا أَجَابُوا دُعَائِي فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً الْفَتْحُ: الْحُكْمُ، أَيِ: احْكُمْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ حُكْمًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَى الْفَتْحِ وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَلَمَّا دَعَا رَبَّهُ بِهَذَا الدُّعَاءِ اسْتَجَابَ لَهُ فَقَالَ: فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ أَيِ: السَّفِينَةِ الْمَمْلُوءَةِ، وَالشَّحْنُ: مَلْءُ السَّفِينَةِ بِالنَّاسِ، وَالدَّوَابِّ، وَالْمَتَاعِ ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ أَيْ: ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدَ إِنْجَائِهِمُ الْبَاقِينَ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً أَيْ: عَلَامَةً، وَعِبْرَةً عَظِيمَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ كَانَ زَائِدَةٌ عِنْدَ سِيبَوَيْهَ وَغَيْرِهِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ أَيِ: الْقَاهِرُ لِأَعْدَائِهِ، الرَّحِيمُ بِأَوْلِيَائِهِ كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ أَنَّثَ الْفِعْلَ بِاعْتِبَارِ إِسْنَادِهِ إِلَى الْقَبِيلَةِ، لِأَنَّ عَادًا اسْمُ أَبِيهِمُ الْأَعْلَى. وَمَعْنَى تَكْذِيبِهِمُ الْمُرْسَلِينَ، مَعَ كَوْنِهِمْ لَمْ يُكَذِّبُوا إِلَّا رَسُولًا وَاحِدًا، قَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُهُ فِي قِصَّةِ نُوحٍ قَرِيبًا إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ الْكَلَامُ فِيهِ كَالْكَلَامِ فِي قَوْلِ نُوحٍ الْمُتَقَدِّمِ قَرِيبًا، وَكَذَا قَوْلُهُ: إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ الْكَلَامُ فِيهِ كَالَّذِي قَبْلَهُ سَوَاءٌ. أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ الرِّيعُ:

sövülenlerden; bir görüşe göre de öldürülenlerden [olacaksın]. Böylece kendileriyle Nûh arasındaki o karşılıklı konuşmadan sonra zorbalığa ve tehdide saptılar. Nûh onların bu sözünü işitince: { قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ } “[Nûh] dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz kavmim beni yalanladı'” yani beni yalanlamakta ısrar ettiler, sözümü dinlemediler ve davetime icabet etmediler; { فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً } “Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır”. Feth (الفتح): Hüküm demektir; yani: Benimle onların arasında kesin bir hüküm ver. Feth kelimesinin anlamının tahkiki daha önce geçmişti. { وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Beni ve beraberimdeki müminleri kurtar!” Rabbine bu dua ile yakarınca O da duasına icabet etti ve şöyle buyurdu: { فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık.” Yani dopdolu gemide. Şahn (الشحن): Gemiyi insanlarla, bineklerle ve eşyalarla doldurmaktır. { ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ } “Sonra da geride kalanları suda boğduk” yani onların kurtarılmasından sonra kavminden geriye kalanları boğduk. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır” yani apaçık bir alamet ve büyük bir ibret vardır. { وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Ama onların çoğu iman etmiş değildi.” { كانَ } kelimesi, daha önce tahkiki geçtiği üzere Sîbeveyhi ve diğerlerine göre zâiddir. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” Yani: Düşmanlarına galip gelen, dostlarına merhamet edendir. { كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ } “Âd [kavmi] de peygamberleri yalanladı.” Fiil, kabileye isnat edilmesi itibarıyla müennes getirilmiştir; çünkü Âd onların en eski atalarının ismidir. Sadece tek bir peygamberi yalanlamış olmalarına rağmen peygamberleri yalanlamalarının anlamı az önce Nûh kıssasında geçmişti. { إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ } “Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Korkup sakınmaz mısınız?'” Bu konudaki açıklama Nûh'un az önce geçen sözündeki açıklama gibidir. Keza { إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } sözü de tamamen bir önceki gibidir. { أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ } “Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir alamet mi inşa ediyorsunuz?” Rî' (الريع):

الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ مِنَ الْأَرْضِ جَمْعُ رِيعَةٍ، يُقَالُ كَمْ رِيعُ أَرْضِكَ؟ أَيْ: كَمِ ارْتِفَاعُهَا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الرِّيعُ: الِارْتِفَاعُ جَمْعُ رِيعَةٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَالْكَلْبِيُّ: الرِّيعُ الطَّرِيقُ، وَبِهِ قَالَ مُقَاتِلٌ وَالسُّدِّيُّ. وَإِطْلَاقُ الرِّيعِ عَلَى مَا ارْتَفَعَ مِنَ الْأَرْضِ مَعْرُوفٌ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ ذي الرمة:

Yerin yüksek mekânıdır; rî'a (ريعة) kelimesinin çoğuludur. 'Arazinin rî'i ne kadardır?' denir; yani yüksekliği ne kadardır? Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Rî', yükseklik demektir ve rî'anın çoğuludur. Katâde, Dahhâk ve Kelbî ise: Rî', yoldur demişlerdir; Mukâtil ve Süddî de bu görüştedir. Yerin yüksek olan kısmına rî' denilmesi dilciler katında meşhurdur; Zü'r-Rimme'nin şu beyti bundandır:

طراق الخوافي مشرق فوق ريعة ... ندي لَيْلَةٍ فِي رِيشِهِ يَتَرَقْرَقُ

“Yüksek bir yerin üzerinde doğuya bakan, tüy dizileri arasındaki gece çiyi parıldayan...”

وَقِيلَ: الرِّيعُ الْجَبَلُ، وَاحِدُهُ: رِيعَةٌ، وَالْجَمْعُ: أَرْيَاعٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الْفَجُّ بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ الثَّنَيَّةُ الصَّغِيرَةُ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ الْمَنْظَرَةُ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّكُمْ تَبْنُونَ بِكُلِّ مَكَانٍ مُرْتَفِعٍ عَلَمًا تَعْبَثُونَ بِبُنْيَانِهِ، وَتَلْعَبُونَ بِالْمَارَّةِ، وَتَسْخَرُونَ مِنْهُمْ، لِأَنَّكُمْ تُشْرِفُونَ مِنْ ذَلِكَ الْبِنَاءِ الْمُرْتَفِعِ عَلَى الطَّرِيقِ فتؤذون المارة، وتسخرون منهم. وقال الْكَلْبِيُّ: إِنَّهُ عَبَثُ الْعَشَّارِينَ بِأَمْوَالِ مَنْ يَمُرُّ بِهِمْ حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:

Rî'ın dağ olduğu da söylenmiştir; tekili rî'a, çoğulu eryâ'dır (أرياع). Mücâhid: İki dağ arasındaki geçittir demiştir; ondan küçük tepe (seniyye) olduğu da rivayet edilmiş, yine ondan gözetleme yeri/manzara olduğu da rivayet edilmiştir. Âyetin manası: Siz her yüksek yere, inşasıyla abesle iştigal ettiğiniz, gelip geçenlerle eğlendiğiniz ve onlarla alay ettiğiniz bir alamet/yüksek yapı mı dikiyorsunuz? Çünkü siz o yüksek yapıdan yola bakar, böylece yoldan geçenlere eziyet eder ve onlarla alay edersiniz. Kelbî ise şöyle demiştir: Bu, haraç toplayanların kendilerine uğrayanların mallarıyla oynaması ve eğlenmesidir; bunu Mâverdî nakletmiştir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir:

الرِّيعُ: الصَّوْمَعَةُ، وَالرِّيعُ: الْبُرْجُ يَكُونُ فِي الصَّحْرَاءِ، وَالرِّيعُ: التَّلُّ الْعَالِي، وَفِي الرِّيعِ لُغَتَانِ كَسْرُ الرَّاءِ وَفَتْحِهَا وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ الْمَصَانِعُ: هِيَ الْأَبْنِيَةُ الَّتِي يَتَّخِذُهَا النَّاسُ مَنَازِلَ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: كُلُّ بِنَاءٍ مُصَنَّعَةٍ مِنْهُ وَبِهِ قَالَ الْكَلْبِيُّ وَغَيْرُهُ، ومنه قول الشاعر:

Rî': Manastır/yüksek kuledir; rî': Çöldeki burçtur; rî': Yüksek tepedir. Rî' kelimesinde râ harfinin kesresiyle (rî') ve fethasıyla (ra'y) iki lügat vardır. { وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ } “Ve köşkler/kaleler mi ediniyorsunuz?” Masâni' (المصانع): İnsanların konak edindikleri yapılardır. Ebû Ubeyde: Yapılmış her binaya masna'a denir demiştir; Kelbî ve başkaları da bu görüştedir. Şairin şu sözü bundandır:

تركنا ديارهم منهم قفارا ... وهدّمنا الْمَصَانِعَ وَالْبُرُوجَا

“Diyarlarını onlardan yoksun, bomboş bıraktık / Ve köşkleri, burçları yerle bir ettik.”

وَقِيلَ: هِيَ الْحُصُونُ الْمُشَيَّدَةُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهَا مَصَانِعُ الْمَاءِ الَّتِي تُجْعَلُ تَحْتَ الْأَرْضِ وَاحِدَتُهَا مَصْنَعَةٌ وَمَصْنَعٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيَدٍ:

Bunların sağlam kaleler olduğu da söylenmiştir; bunu Mücâhid ve başkaları söylemiştir. Zeccâc ise: Bunların yerin altına yapılan su sarnıçları olduğunu söylemiştir; tekili masna'a ve masna'dır. Lebîd'in şu beyti bundandır:

بُلِينَا وَمَا تُبْلَى النُّجُومُ الطَّوَالِعُ ... وَتَبْقَى الْجِبَالُ بَعْدَنَا وَالْمَصَانِعُ

“Biz eskiyip yok oluruz, doğan yıldızlar ise eskimez / Bizden sonra dağlar ve köşkler/yapılar bâki kalır.”

وَلَيْسَ فِي هَذَا الْبَيْتِ مَا يَدُلُّ صَرِيحًا عَلَى مَا قَالَهُ الزَّجَّاجُ، وَلَكِنَّهُ قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْمَصْنُعَةُ بِضَمِّ النون الحوض

Bu beyitte Zeccâc'ın söylediğine açıkça delalet eden bir husus yoktur; ancak Cevherî şöyle demiştir: Nûn harfinin zammesiyle 'el-masnu'a' (المَصْنُعَة), havuz demektir;

يُجَمَّعُ فِيهِ مَاءُ الْمَطَرِ، وَالْمَصَانِعُ: الْحُصُونُ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ: الْمَصَانِعُ عِنْدَنَا بِلُغَةِ الْيَمَنِ: الْقُصُورُ الْعَالِيَةُ.

içinde yağmur suyu toplanır; el-masâni' ise kalelerdir. Abdürrezzâk ise şöyle demiştir: Bize göre Yemen lügatinde masâni'; yüksek köşklerdir.

وَمَعْنَى لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ رَاجِينَ أَنْ تَخْلُدُوا، وَقِيلَ: إِنَّ لَعَلَّ هُنَا لِلِاسْتِفْهَامِ التَّوْبِيخِيِّ، أَيْ: هَلْ تَخْلُدُونَ، كَقَوْلِهِمْ لَعَلَّكَ تَشْتُمُنِي، أَيْ: هَلْ تشتمني. وقال الفراء: كيما تخلدوا: لا تَتَفَكَّرُونَ فِي الْمَوْتِ، وَقِيلَ الْمَعْنَى:

{ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } ifadesinin manası; ebedî kalmayı umarak [bunu yapıyorsunuz] demektir. Buradaki { لَعَلَّ } edatının azarlama amaçlı soru (istifhâm-ı tevbîhî) için olduğu da söylenmiştir; yani “Ebedî mi kalacaksınız?” demektir. Nitekim “Umulur ki bana söversin” sözleri de “Bana sövecek misin?” anlamındadır. Ferrâ ise şöyle demiştir: “Ebedî kalasınız diye; yani ölümü hiç düşünmüyorsunuz.” Şöyle bir mana da verilmiştir:

كَأَنَّكُمْ بَاقُونَ مُخَلَّدُونَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ تَخْلُدُونَ مُخَفَّفًا. وَقَرَأَ قَتَادَةُ بِالتَّشْدِيدِ. وَحَكَى النَّحَّاسُ أَنَّ فِي بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ «كَأَنَّكُمْ مُخَلَّدُونَ» وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «كَيْ تَخْلُدُوا» وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ الْبَطْشُ السَّطْوَةُ وَالْأَخْذُ بِالْعُنْفِ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: الْبَطْشُ الْعَسْفُ قَتْلًا بِالسَّيْفِ وَضَرْبًا بِالسَّوْطِ. وَالْمَعْنَى:

Sanki ebedî kalıcı kimselermişsiniz gibi. Cumhûr { تَخْلُدُونَ } kelimesini şeddesiz (muhaffef) okumuştur. Katâde ise şeddeli okumuştur. Nehhâs, bazı kıraatlerde bunun «كَأَنَّكُمْ مُخَلَّدُونَ» şeklinde olduğunu nakletmiştir. İbn Mes'ûd ise «كَيْ تَخْلُدُوا» şeklinde okumuştur. { وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ } “Yakaladığınız zaman da zorbalar gibi yakalıyorsunuz.” Batş (الْبَطْشُ); ezici güç kullanmak ve şiddetle yakalamaktır. Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Batş; kılıçla öldürerek ve kamçıyla vurarak zorbalık yapmaktır. Manası ise:

فَعَلْتُمْ ذَلِكَ ظُلْمًا، وقيل: هو القتل على الغضب، قال الْحَسَنُ وَالْكَلْبِيُّ: قِيلَ وَالتَّقْدِيرُ: وَإِذَا أَرَدْتُمُ الْبَطْشَ، لِئَلَّا يَتَّحِدَ الشَّرْطُ وَالْجَزَاءَ، وَانْتِصَابُ جَبَّارِينَ: عَلَى الْحَالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ لِأَنَّهُ ظُلْمٌ، وَأَمَّا فِي الْحَقِّ، فَالْبَطْشُ بِالسَّوْطِ وَالسَّيْفِ جَائِزٌ. ثُمَّ لَمَّا وَصَفَهُمْ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ الْقَبِيحَةِ الدَّالَّةِ عَلَى الظُّلْمِ، وَالْعُتُوِّ، وَالتَّمَرُّدِ، وَالتَّجَبُّرِ، أمرهم بالتقوى فقال: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ أَجْمَلَ التَّقْوَى ثُمَّ فَصَّلَهَا بِقَوْلِهِ:

Bunu zulmederek yaptınız, demektir. Bunun öfke anında öldürmek olduğu da söylenmiştir; Hasan ve Kelbî böyle demiştir. Şart ile cezanın aynı olmaması için takdirin: “Yakalayıp ezmek istediğiniz zaman...” şeklinde olduğu da söylenmiştir. { جَبَّارِينَ } kelimesinin nasb olması hâl (durum bildiren öge) olmasından ötürüdür. Zeccâc şöyle demiştir: [Hûd] bunu onlara sadece zulüm olduğu için kınamıştır; hak uğruna olunca ise kamçı ve kılıçla güç kullanmak caizdir. Sonra onları zulme, azgınlığa, isyana ve zorbalığa delalet eden bu çirkin vasıflarla niteleyince, onlara takvayı emredip şöyle buyurdu: { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.” Takvayı önce özlü olarak ifade etmiş, sonra şu sözüyle onu açıklamıştır:

وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ وَأَعَادَ الْفِعْلَ لِلتَّقْرِيرِ وَالتَّأْكِيدِ وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ أَيْ: بَسَاتِينَ، وَأَنْهَارٍ، وَأَبْيَارٍ. ثُمَّ وَعَظَهُمْ وَحَذَّرَهُمْ فَقَالَ: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ إِنْ كَفَرْتُمْ وَأَصْرَرْتُمْ عَلَى مَا أَنْتُمْ فِيهِ وَلَمْ تَشْكُرُوا هَذِهِ النِّعَمَ، وَالْمُرَادُ بِالْعَذَابِ الْعَظِيمِ الدُّنْيَوِيُّ وَالْأُخْرَوِيُّ.

{ وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ } “Bildiğiniz şeylerle size yardım eden, size davarlar ve oğullar veren [Rabbinizden] korkun.” Pekiştirme ve tekit için fiili tekrar etti. { وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Ve bahçeler ve pınarlar [veren Rabbinizden].” Yani bahçeler, nehirler ve kuyular. Sonra onlara öğüt verip uyararak şöyle buyurdu: { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Şüphesiz ben sizin hakkınızda büyük bir günün azabından korkuyorum.” Eğer inkâr eder, içinde bulunduğunuz durumda ısrar eder ve bu nimetlere şükretmezseniz. Büyük azaptan kasıt; dünyadaki ve ahiretteki azaptır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ أَيْ: أَنُصَدِّقُكَ؟. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ قَالَ: الْحَوَّاكُونَ . وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: سَفَلَةُ النَّاسِ وَأَرَاذِلُهُمْ.

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ } “Dediler ki: «Sana iman eder miyiz hiç?»” ayeti hakkında: “Yani sana inanalım mı?” dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Sana en aşağılık kimseler uymuşken” hakkında: “Dokumacılardır” dediğini rivayet etmiştir. Yine Katâde'den de: “İnsanların en düşüğü ve en ayak takımıdır” dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ قَالَ: الْمُمْتَلِئُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: أَتَدْرُونَ مَا الْمَشْحُونُ؟ قُلْنَا: لَا، قَالَ: هُوَ الْمُوَقَّرُ.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } hakkında: “Dolu [gemi]” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Meşhûn (المشحون) nedir bilir misiniz?” Biz: “Hayır” dedik. O: “Ağzına kadar doldurulup yüklenendir” dedi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: هُوَ الْمُثْقَلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا: بِكُلِّ رِيعٍ قَالَ: عَلَمًا تَعْبَثُونَ قَالَ: تَلْعَبُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا بِكُلِّ رِيعٍ قَالَ:

İbn Cerîr yine ondan: “Ağır yüklüdür” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr yine ondan { بِكُلِّ رِيعٍ } hakkında: “Bir alamet/yüksek yapı” dediğini; { تَعْبَثُونَ } hakkında da: “Eğleniyorsunuz” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan { بِكُلِّ رِيعٍ } hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

شَرَفٌ. وَأَخْرَجُوا أَيْضًا عَنْهُ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ قَالَ: كَأَنَّكُمْ تَخْلُدُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا جَبَّارِينَ قَالَ: أَقْوِيَاءُ.

“Yüksek yerdir.” Onlar yine ondan { لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } hakkında: “Sanki ebedî kalacakmışsınız gibi” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim yine ondan { جَبَّارِينَ } hakkında: “Güçlü kimseler olarak” dediğini rivayet etmiştir.

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٣٦ الى ١٥٩]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 136-159]

قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧) وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)

{ قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧) وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠) } “Dediler ki: «Sen öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir. Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir. Ve biz azap edilecek de değiliz.» Böylece onu yalanladılar; biz de onları helak ettik. Şüphesiz bunda bir ibret vardır, ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥)

{ كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥) } “Semûd da peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Sâlih onlara şöyle demişti: «Korkup sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir peygamberim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.»”

أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠)

{ أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠) } “«Siz burada güven içinde bırakılacak mısınız? Bahçelerde, pınarlarda, ekinlerde ve tomurcukları olgunlaşmış hurmalıklarda? Ve dağlardan ustalıkla evler yontuyorsunuz. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.»”

وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) مَا أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥)

{ وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) مَا أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥) } “«Ve haddi aşanların emrine uymayın; onlar ki yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar ve düzeltmezler.» Dediler ki: «Sen ancak büyülenmişlerdensin! Sen de ancak bizim gibi bir beşersin. Eğer doğrulardan isen haydi bir mucize getir!» [Sâlih] dedi ki: «İşte şu bir dişi devedir; onun bir su içme sırası vardır, belli bir günün içme hakkı da sizindir.»”

وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩)

{ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩) } “«Ona hiçbir kötülükle dokunmayın, aksi takdirde büyük bir günün azabı sizi yakalar.» Fakat onu kestiler (boğazladılar), ardından da pişman oldular. Bunun üzerine azap onları yakalayıverdi. Şüphesiz bunda elbette bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç ve üstünlük sahibidir, çok merhametlidir.”

أَيْ: وَعْظُكَ وَعَدَمُهُ سَواءٌ عِنْدَنَا لَا نُبَالِي بِشَيْءٍ مِنْهُ، وَلَا نَلْتَفِتُ إِلَى مَا تَقُولُهُ. وَقَدْ رَوَى الْعَبَّاسُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو، وَرَوَى بِشْرٌ عَنِ الْكِسَائِيِّ «أَوَعَظْتَ» بِإِدْغَامِ الظَّاءِ فِي التَّاءِ وَهُوَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ حَرْفَ الظَّاءِ حَرْفُ إِطْبَاقٍ، إِنَّمَا يُدْغَمُ فِيمَا قَرُبَ مِنْهُ جِدًّا. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَاصِمٍ وَالْأَعْمَشِ وَابْنِ مُحَيْصِنٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِإِظْهَارِ الظَّاءِ إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ أَيْ: مَا هَذَا الَّذِي جِئْتَنَا بِهِ، وَدَعَوْتَنَا إِلَيْهِ مِنَ الدِّينِ إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ، أَيْ: عَادَتُهُمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا. وَقِيلَ المعنى: ما هذا الذي نحن عليه إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ، وَعَادَتُهُمْ، وَهَذَا بِنَاءٌ عَلَى مَا قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ: إِنَّ مَعْنَى خُلُقُ الْأَوَّلِينَ. قَالَ النَّحَّاسُ: خُلُقُ الْأَوَّلِينَ عِنْدَ الْفَرَّاءُ بِمَعْنَى: عَادَةُ الْأَوَّلِينَ. وَحَكَى لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: خُلُقُ الْأَوَّلِينَ مَذْهَبُهُمْ وَمَا جَرَى عَلَيْهِ أَمْرُهُمْ. وَالْقَوْلَانِ مُتَقَارِبَانِ. قَالَ: وَحَكَى لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ أَنَّ مَعْنَى: خُلُقُ الْأَوَّلِينَ تَكْذِيبُهُمْ. قَالَ مُقَاتِلٌ: قَالُوا مَا هَذَا الَّذِي تَدْعُونَا إِلَيْهِ إِلَّا كَذِبُ الْأَوَّلِينَ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَمُجَاهِدٌ. قَالَ: وَالْخُلُقُ وَالِاخْتِلَاقُ الْكَذِبُ، وَمِنْهُ قوله: وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ «خَلْقُ الْأَوَّلِينَ» بِفَتْحِ الْخَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ الْخَاءِ وَاللَّامِ. قَالَ الْهَرَوِيُّ:

Yani: Öğüt vermenle vermemen bizim için birdir; hiçbirine aldırış etmeyiz ve söylediğin şeye dönüp bakmayız. Abbâs, Ebû Amr'dan; Bişr de Kisâî'den «أَوَعَظْتَ» kelimesini zâ harfinin tâ harfine idğâmı ile rivayet etmiştir; ancak bu uzaktır. Çünkü zâ harfi ıtbâk harfidir; yalnızca kendisine son derece yakın olan harfe idğâm edilir. Bu kıraat Âsım, A'meş ve İbn Muhaysın'dan da rivayet edilmiştir. Diğerleri ise zâ harfinin izharı ile okumuşlardır. { إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir.” Yani: Bize getirdiğin ve bizi kendisine çağırdığın bu din, öncekilerin ahlakından, yani üzerinde bulundukları âdetlerinden başka bir şey değildir. Şöyle de denilmiştir: Mana; bizim üzerinde bulunduğumuz şey, öncekilerin ahlakı ve âdetinden başka bir şey değildir, şeklindedir. Bu, Ferrâ ve başkalarının “öncekilerin hulkı/ahlakı” ifadesinin manası hakkındaki görüşüne dayanır. Nehhâs şöyle demiştir: Hulkul-evvelîn Ferrâ'ya göre; öncekilerin âdeti manasındadır. Muhammed b. el-Velîd, Muhammed b. Yezîd'den bize naklederek şöyle dedi: Hulkul-evvelîn; onların mezhebi/tuttuğu yol ve üzerinde yürüdükleri durumdur. Bu iki görüş birbirine yakındır. Dedi ki: Muhammed b. Yezîd bize hulkul-evvelîn ifadesinin manasının onların yalanlaması olduğunu nakletti. Mukâtil şöyle demiştir: “Bizi kendisine çağırdığın bu şey, öncekilerin yalanından başka bir şey değildir” dediler. Vâhidî şöyle demiştir: Bu, İbn Mes'ûd ve Mücâhid'in de görüşüdür. Dedi ki: el-Huluk ve el-ihtilâk; yalan demektir. Yüce Allah'ın şu sözü bundandır: { وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً } “ve bir yalan uyduruyorsunuz.” İbn Kesîr, Ebû Amr, Kisâî ve Ya'kûb hā harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnu ile «خَلْقُ الْأَوَّلِينَ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise hā ve lâm harflerinin zammesi ile okumuşlardır. Herevî şöyle demiştir:

مَعْنَاهُ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: اخْتِلَاقُهُمْ وَكَذِبُهُمْ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: عَادَتُهُمْ، وَهَذَا التَّفْصِيلُ لَا بُدَّ مِنْهُ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْخُلُقُ: الدِّينُ، وَالْخُلُقُ: الطَّبْعُ، وَالْخُلُقُ: الْمُرُوءَةُ. وَقَرَأَ أَبُو قِلَابَةَ بِضَمِّ الْخَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ وَهِيَ تَخْفِيفٌ لِقِرَاءَةِ الضَّمِّ لَهُمَا، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ: هُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ: مَا هَذَا الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ إِلَّا عَادَةُ الْأَوَّلِينَ وَفِعْلُهُمْ، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُمْ: وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ أَيْ: عَلَى مَا نَفْعَلُ مِنَ الْبَطْشِ وَنَحْوِهِ مِمَّا نَحْنُ عَلَيْهِ الْآنَ فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ أَيْ: بِالرِّيحِ كَمَا صَرَّحَ الْقُرْآنُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ بِذَلِكَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا قَرِيبًا فِي هَذِهِ السُّورَةِ. ثُمَّ لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ ذِكْرِ قِصَّةِ هُودٍ وَقَوْمِهِ، ذَكَرَ قِصَّةَ صَالِحٍ وَقَوْمِهِ، وَكَانُوا يَسْكُنُونَ الْحِجْرَ فَقَالَ: كَذَّبَتْ ثَمُودُ إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي قِصَّةِ هُودٍ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَ هَذِهِ الْقِصَّةِ أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: أَتُتْرَكُونَ فِي هَذِهِ النِّعَمِ الَّتِي أَعْطَاكُمُ اللَّهُ، آمِنِينَ مِنَ الْمَوْتِ وَالْعَذَابِ، بَاقِينَ فِي الدُّنْيَا. وَلَمَّا أَبْهَمَ النِّعَمَ فِي هَذَا فَسَّرَهَا بِقَوْلِهِ: فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ والهضيم: النضيج الرَّخْصُ اللِّينُ اللَّطِيفُ، وَالطَّلْعُ: مَا يَطْلُعُ مِنَ الثَّمَرِ، وَذَكَرَ النَّخْلَ مَعَ دُخُولِهِ تَحْتَ الْجَنَّاتِ، لِفَضْلِهِ عَلَى سَائِرِ الْأَشْجَارِ، وَكَثِيرًا مَا يَذْكُرُونَ الشَّيْءَ الْوَاحِدَ بِلَفْظٍ يَعُمُّهُ وَغَيْرَهَ، كَمَا يَذْكُرُونَ النَّعَمَ، وَلَا يَقْصِدُونَ إِلَّا الْإِبِلَ، وَهَكَذَا يَذْكُرُونَ الْجَنَّةَ، وَلَا يُرِيدُونَ إِلَّا النَّخْلَ. قَالَ زُهَيْرٌ:

Bunun anlamı birinci kıraate göre: onların uydurması ve yalanıdır; ikinci kıraate göre ise: onların âdetidir. Bu ayrım zorunludur. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Huluk (الْخُلُق); din demektir; huluk, tabiat/mizaç demektir; huluk, mürüvvettir. Ebû Kılâbe [hâ harfini] zammeli, lâm harfini ise cezimli olarak okumuştur (خُلْق) ki bu, her iki harfin zammeli okunuşunun (خُلُق) bir hafifletilmesidir. Zahir olan odur ki ayetten kasıt, şöyle diyen kimsenin sözüdür: "Bizim üzerinde bulunduğumuz bu yol, öncekilerin âdeti ve yaptıklarından başkası değildir." Onların: { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Biz azaba uğratılacak da değiliz” sözü de bunu desteklemektedir. Yani: Şu an üzerinde bulunduğumuz zorbalık ve benzeri yaptıklarımızdan ötürü [azap edilmeyiz]. { فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ } “Böylece onu yalanladılar; biz de onları helak ettik”, yani Kur'an'ın bu yerin dışında açıkça belirttiği üzere rüzgâr ile [helak ettik]. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır, ama onların çoğu iman etmiş değildi. Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” Bunun tefsiri bu surede az önce geçmişti. Sonra [Allah] Teâlâ, Hûd ve kavminin kıssasını zikretmeyi bitirince, Hicr'de ikamet etmekte olan Sâlih ve kavminin kıssasını zikrederek şöyle buyurdu: { كَذَّبَتْ ثَمُودُ } [ayetinden] { إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } sözüne kadar [olan kısmın] tefsiri, bu kıssadan önce zikredilen Hûd kıssasında geçmişti. { أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ } “Siz burada bulunan şeyler içinde güven içinde bırakılacak mısınız?” [ifadesindeki] soru, inkâr/kınama (istifhâm-ı inkârî) içindir. Yani: Dünyada kalıcı kimseler olarak, ölümden ve azaptan emin bir halde Allah'ın size verdiği bu nimetler içinde [kendi halinize] mi bırakılacaksınız? [Cenâb-ı Hak] burada nimetleri kapalı bırakınca, onları şu sözüyle açıklamıştır: { فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ } “Bahçelerde, pınarlarda, ekinlerde ve tomurcuğu yumuşak/olgun hurmalıklarda...” Hadîm (الْهَضِيم); olgunlaşmış, taze, yumuşak ve latif olandır. Tal' (الطَّلْع) ise meyveden çıkan tomurcuktur. Bahçeler (cennât) kapsamına girmesine rağmen hurmayı ayrıca zikretmesi, onun diğer ağaçlara olan üstünlüğünden dolayıdır. Nitekim onlar [Araplar], kendisini ve başkasını kapsayan genel bir lafızla tek bir şeyi çokça zikrederler; tıpkı davar/en'âm (النَّعَم) deyip yalnızca deveyi kastettikleri gibi. Aynı şekilde cennet (الْجَنَّة - bahçe) deyip yalnızca hurmalığı kastederler. Züheyr şöyle demiştir:

كَأَنَّ عَيْنَيَّ فِي غَرَبِي مُقَتَّلَةً ... مِنَ النَّوَاضِحِ تَسْقِي جَنَّةً سُحُقًا

“Sanki gözlerim, yüksek hurma ağaçlarından oluşan bir bahçeyi sulayan / Dolap beygirlerinden birinin iki büyük kovası içindedir.”

وَسُحُقًا: جَمْعُ سُحُوقٍ، وَلَا يُوصَفُ بِهِ إِلَّا النَّخْلُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْجَنَّاتِ غَيْرُ النَّخْلِ مِنَ الشَّجَرِ، وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى. وَحَكَى الْمَاوَرْدِيُّ فِي مَعْنَى هَضِيمٍ إِثْنَيْ عَشَرَ قَوْلًا: أَحْسَنُهَا وَأَوْفَقُهَا لِلُّغَةِ مَا ذَكَرْنَاهُ وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ النَّحْتُ: النَّجْرُ وَالْبَرْيُ، نَحَتَهُ يَنْحِتُهُ بِالْكَسْرِ بَرَاهُ، وَالنِّحَاتَةُ: الْبِرَايَةُ، وَكَانُوا يَنْحِتُونَ بُيُوتَهُمْ مِنَ الْجِبَالِ، لَمَّا طَالَتْ أَعْمَارُهُمْ، وَتَهَدَّمَ بِنَاؤُهُمْ مِنَ الْمَدَرِ. قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ ذَكْوَانَ «فَرِهِينَ» بِغَيْرِ أَلِفٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «فَارِهِينَ» بِالْأَلْفِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ: وَهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَالْفَرَهُ:

Suhuk (سُحُقًا); sahûk (سحوق) kelimesinin çoğuludur ve bununla yalnızca hurma nitelenir. Bahçelerden kastın hurma dışındaki ağaçlar olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Mâverdî hadîm (هضيم) kelimesinin anlamı hakkında on iki görüş nakletmiştir ki bunların en güzeli ve dile en uygun olanı zikrettiğimizdir. { وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ } “Ve dağlardan ustalıkla evler yontuyorsunuz.” en-Naht (النحت); yontmak ve kesip biçmektir. Tâ harfinin kesresiyle nehatehu yenhituhu (نَحَتَهُ يَنْحِتُهُ); onu yonttu demektir; en-nihâte (الِّنحَاتَةُ) ise yontuntu/talaştır. Ömürleri uzayıp kerpiçten binaları yıkılınca evlerini dağlardan yontuyorlardı. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Zekvân elifsiz olarak «فَرِهِينَ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise elif ile «فَارِهِينَ» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyde ve başkaları: “İkisi de aynı anlamdadır” demiştir. el-Fereh (الْفَرَهُ):

النَّشَاطُ، وَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا أَبُو عُبَيْدٍ وَغَيْرُهُ فَقَالُوا: «فَارِهِينَ» : حَاذِقِينَ بِنَحْتِهَا، وَقِيلَ: مُتَجَبِّرِينَ، وَ «فَرِهِينَ» : بَطِرِينَ أَشِرِينَ، وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ: شَرِهِينَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: كَيِّسِيِنَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: مُعْجَبِينَ نَاعِمِينَ آمِنِينَ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ. وَقِيلَ: فَرِحِينَ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَقْوِيَاءُ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ أَيِ: الْمُشْرِكِينَ، وَقِيلَ: الَّذِينَ عَقَرُوا النَّاقَةَ، ثُمَّ وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْمُسْرِفِينَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ أَيْ: ذَلِكَ دَأْبُهُمْ يَفْعَلُونَ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يَصْدُرُ مِنْهُمُ الصَّلَاحُ الْبَتَّةَ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ أَيِ: الَّذِينَ أُصِيبُوا بِالسِّحْرِ قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ. وَقِيلَ: الْمُسَحَّرُ هُوَ الْمُعَلَّلُ بِالطَّعَامِ وَالشَّرَابِ قَالَهُ الْكَلْبِيُّ وَغَيْرُهُ، فَيَكُونُ الْمُسَحَّرُ الَّذِي لَهُ سَحْرٌ، وَهُوَ الرِّئَةُ، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّمَا أَنْتَ بَشَرٌ مِثْلُنَا، تَأْكُلُ، وَتَشْرَبُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ إِنَّكَ تَأْكُلُ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ، وَتُسَحَّرُ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ أَوْ لَبِيَدٍ :

Canlılık ve neşe demektir. Ebû Ubeyd ve başkaları ise ikisinin arasını ayırarak şöyle demişlerdir: «فَارِهِينَ» ; onları yontmada mahir/usta olanlar demektir; zorba ve mütekebbir kimseler olduğu da söylenmiştir. «فَرِهِينَ» ise; şımarık ve azgın olanlar demektir; Mücâhid ve başkaları bu görüştedir. Açgözlü/haris kimseler olduğu da söylenmiştir. Dahhâk: Akıllı ve mahir kimseler, demiştir. Katâde: Kendini beğenmiş, nimet içinde yüzen ve güvende olanlar, demiştir; Hasan [el-Basrî] de bu görüştedir. Sevinçli kimseler olduğu da söylenmiştir; bunu Ahfeş söylemiştir. İbn Zeyd ise: Güçlü kimselerdir, demiştir. { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.” { وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ } “Ve aşırı gidenlerin emrine uymayın!” Yani: Müşriklerin. Deveyi kesen kimseler olduğu da söylenmiştir. Sonra bu haddi aşanları şu sözüyle niteledi: { الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ } “Onlar ki yeryüzünde bozgunculuk yaparlar ve ıslah etmezler.” Yani: Onların âdeti budur; yeryüzünde bozgunculuk yaparlar ve onlardan asla bir ıslah ve iyilik sadır olmaz. { قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “Dediler ki: «Sen ancak büyülenmişlerdensin!»” Yani: Kendilerine büyü isabet etmiş kimselerdensin; bunu Mücâhid ve Katâde söylemiştir. el-Müsehhâr'ın yeme ve içme ile oyalanıp beslenen kimse olduğu da söylenmiştir; bunu Kelbî ve başkaları söylemiştir. Buna göre müsehhar; sahri, yani akciğeri olan kimse demektir. Sanki onlar şöyle demişlerdir: “Sen de bizim gibi yiyip içen bir beşersin.” Ferrâ şöyle demiştir: Yani sen yiyecek ve içecek yiyorsun ve bununla beslenip ayakta tutuluyorsun. İmruü'l-Kays veya Lebîd'in şu sözü bundandır:

فَإِنَّ تسألينا فيم نحن فإنّنا ... عصافير من هذا الْأَنَامِ الْمُسَحَّرِ

“Eğer bize ne durumda olduğumuzu sorarsan, biz / Beslenip yaşatılan bu insan topluluğunun küçük kuşlarıyız.”

وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ أَيْضًا:

İmruülkays yine şöyle demiştir:

أَرَانَا مَوْضِعَيْنِ لِحَتْمِ غَيْبٍ ... وَنُسْحَرُ بِالطَّعَامِ وَبِالشَّرَابِ

“Kendimizi gaybın kaçınılmaz hükmüne doğru koşan / Ve yiyecekle, içecekle oyalanıp yaşatılan varlıklar olarak görüyorum.”

قَالَ الْمُؤَرِّجُ: الْمُسَحَّرُ: الْمَخْلُوقُ بِلُغَةِ رَبِيعَةَ مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فِي قَوْلِكَ وَدَعْوَاكَ قالَ هذِهِ ناقَةٌ اللَّهِ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ أَيْ: لَهَا نَصِيبٌ مِنَ الْمَاءِ، وَلَكُمْ نَصِيبٌ مِنْهُ مَعْلُومٌ، لَيْسَ لَكُمْ أَنْ تَشْرَبُوا فِي الْيَوْمِ الَّذِي هُوَ نَصِيبُهَا، وَلَا هِيَ تَشْرَبُ فِي الْيَوْمِ الَّذِي هُوَ نَصِيبُكُمْ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الشِّرْبُ الْحَظُّ مِنَ الْمَاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: فأما المصدر، فيقال فيه شرب شربا، وأكثرها الْمَضْمُومُ، وَالشَّرْبُ: بِفَتْحِ الشِّينِ جَمْعُ شَارِبٍ، وَالْمُرَادُ هُنَا الشِّرْبُ بِالْكَسْرِ، وَبِهِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ فِيهِمَا، وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ بِالضَّمِّ فِيهِمَا وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ أَيْ: لَا تَمَسُّوهَا بِعَقْرٍ، أَوْ ضَرْبٍ، أَوْ شَيْءٍ مِمَّا يَسُوؤُهَا، وَجَوَابُ النَّهْيِ: فَيَأْخُذَكُمْ فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ عَلَى عَقْرِهَا، لَمَّا عَرَفُوا أَنَّ الْعَذَابَ نَازِلٌ بِهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُ أَنْظَرَهُمْ ثَلَاثًا، فَظَهَرَتْ عَلَيْهِمُ الْعَلَامَةُ فِي كُلِّ يَوْمٍ، وَنَدِمُوا حَيْثُ لَا يَنْفَعُ النَّدَمُ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُجْدِي عِنْدَ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ، وَظُهُورِ آثَارِهِ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ الَّذِي وَعَدَهُمْ بِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ فِي

el-Müerric şöyle demiştir: “el-Müsehhar (الْمُسَحَّر), Rebîa kabilesinin lehçesinde yaratılmış demektir.” { مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Sen de ancak bizim gibi bir insansın. Eğer doğru söyleyenlerden isen haydi bir mucize getir!” [yani] sözünde ve davanda [doğru isen]. { قالَ هذِهِ ناقَةٌ اللَّهِ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “[Sâlih] dedi ki: İşte bu bir dişi devedir; su içme hakkı belirli bir gün onun, belirli bir gün de sizindir.” Yani: Sudan bir pay onun, malum bir pay da sizindir. Onun payı olan günde sizin içme hakkınız yoktur; sizin payınız olan günde de o içmez. el-Ferrâ: “eş-Şirb (الشِّرْبُ), sudan hisse [almak] demektir” demiştir. en-Nehhâs ise şöyle demiştir: “Mastara gelince; 'şeribe şürben' denir ve en yaygın olanı zammeli (ötreli) olanıdır. Şin harfinin fethasıyla olan 'eş-şerb' (الشَّرْب) ise 'şârib' (içen kimse) kelimesinin çoğuludur. Burada kastedilen ise kesre (esre) ile 'eş-şirb'dir. Cumhur her iki kelimeyi de kesre ile okumuştur; İbn Ebî Able ise her ikisini de zamme ile okumuştur.” { وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Ona hiçbir kötülükle dokunmayın; yoksa sizi büyük bir günün azabı yakalar.” Yani: Onu kesmekle (boğazlamakla), ona vurmakla yahut canını sıkacak herhangi bir şeyle dokunmayın. Nehyin (yasaklamanın) cevabı ise: { فَيَأْخُذَكُمْ } [ifadesidir]. { فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ } “Fakat onu boğazladılar da pişman oldular.” Azabın başlarına ineceğini anladıklarında onu kestiklerine [pişman oldular]. Bu da [şöyle oldu]: [Sâlih] onlara üç gün süre tanıdı ve her bir gün üzerlerinde [azap] alameti belirdi. Pişmanlığın fayda vermediği bir anda pişman oldular; zira azap bizzat müşahede edildiğinde ve eserleri zuhur ettiğinde pişmanlık fayda vermez. { فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ } [Bunun üzerine] kendilerine vaad edilen azap onları yakalayıverdi. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir” buyruğunun tefsiri daha önce...

هَذِهِ السُّورَةِ، وَتَقَدَّمَ أَيْضًا تَفْسِيرُ قِصَّةِ صَالِحٍ وَقَوْمِهِ فِي غَيْرِ هَذِهِ السُّورَةِ.

bu surede geçmişti; Sâlih ve kavminin kıssasının tefsiri de bu surenin dışında geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ قَالَ: مُعْشِبٌ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ } hakkında: “Bitkilenip yeşeren” dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: أَيْنَعَ وَبَلَغَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: أَرْطَبَ وَاسْتَرْخَى.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan: “Olgunlaştı ve yetişti” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim yine ondan: “Yumuşadı ve gevşedi” dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: فارِهِينَ قَالَ: حَاذِقِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: فارِهِينَ أَشِرِينَ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: شَرِهِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْخَطِيبُ وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ قَالَ: من المخلوقين، وأنشد قول لَبِيدُ بْنُ رَبِيعَةَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan { فارِهِينَ } kavli hakkında: “Mahir kimseler olarak” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan: “{ فارِهِينَ } küstah ve şımarık kimseler olarak” dediğini rivayet etmişlerdir. Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: “Açgözlü ve hırslı kimseler olarak” dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hatîb ve İbn Asâkir çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan { إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } kavli hakkında: “Yaratılmışlardansın” dediğini ve Lebîd b. Rebîa'nın şu beytini okuduğunu rivayet etmişlerdir:

فَإِنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نَحْنُ

“Eğer bize ne durumda olduğumuzu sorarsan...”

.. الْبَيْتَ.

... beytin sonuna kadar.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: لَها شِرْبٌ قَالَ: إِذَا كَانَ يومها أصدرتهم لبنا ما شاؤوا.

Abd b. Humeyd yine ondan { لَها شِرْبٌ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Onun nöbet günü olduğunda, diledikleri kadar süt vererek onları oradan ayrılmaya sevk ederdi.”

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٦٠ الى ١٩١]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 160-191]

كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤)

{ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤) } “Lût kavmi de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Lût onlara şöyle demişti: «Korkup sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir peygamberim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.»”

أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩)

{ أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩) } “«İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz? Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz? Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz!» Dediler ki: «Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka sürgün edilenlerden olacaksın!» [Lût] dedi ki: «Şüphesiz ben sizin yaptığınız bu işten nefret edenlerdenim. Rabbim! Beni ve ailemi bunların yaptıklarından kurtar!»”

فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤)

{ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤) } “Bunun üzerine biz de onu ve bütün ailesini kurtardık; geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna. Sonra diğerlerini yerle bir ettik. Ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu! Şüphesiz bunda bir ibret vardır, ama onların çoğu iman etmiş değillerdir.”

وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥) كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩)

{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥) كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) } “Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. Eyke halkı da peygamberleri yalanladı. Hani Şuayb onlara şöyle demişti: «Korkup sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir peygamberim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.»”

وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠) أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣) وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤)

{ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠) أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣) وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤) } “«Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir. Ölçüyü tam tutun, eksiltenlerden olmayın. Ve doğru terazi ile tartın. İnsanların hakları olan şeyleri eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın. Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan korkun.»”

قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥) وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩)

{ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥) وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩) } “Dediler ki: «Sen ancak büyülenmişlerdensin! Sen de ancak bizim gibi bir beşersin ve biz seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz. Eğer doğrulardan isen, gökten üzerimize parçalar düşür!» [Şuayb] dedi ki: «Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir.» Böylece onu yalanladılar; derken onları o gölge gününün azabı yakaladı. Şüphesiz o, büyük bir günün azabı idi.»”

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١)

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١) } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır, ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْقِصَّةَ السَّادِسَةَ مِنْ قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ مَعَ قَوْمِهِمْ، وَهِيَ: قِصَّةُ لُوطٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ:

Sübhânehu [ve Teâlâ], peygamberlerin kavimleriyle olan kıssalarından altıncısını zikretti ki o da Lût kıssasıdır. Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri daha önce geçmişti:

إِذْ قالَ لَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَتَقَدَّمَ أَيْضًا تَفْسِيرُ قِصَّةِ لُوطٍ مُسْتَوْفًى فِي الْأَعْرَافِ، قَوْلُهُ: أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ الذُّكْرَانُ: جَمْعُ الذَّكَرِ، ضِدُّ الْأُنْثَى، وَمَعْنَى تَأْتُونَ:

{ إِذْ قالَ لَهُمْ } ifadesinden { إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } ifadesine kadar olan kısmın tefsiri bu surede geçmişti; ayrıca Lût kıssasının tefsiri A'râf suresinde eksiksiz olarak geçmişti. Âyetteki: { أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ } “İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz?” ifadesine gelince; ez-Zükrân (الذُّكْرَانُ), dişinin zıddı olan zeker (erkek) kelimesinin çoğuludur. { تَأْتُونَ } ifadesinin manası:

تَنْكِحُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِيْنَ، وَهُمْ بَنُو آدَمٍ، أَوْ كُلُّ حَيَوَانٍ، وَقَدْ كَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ بِالْغُرَبَاءِ عَلَى ما تقدّم

Âlemlerden erkeklerle cinsel ilişkiye mi giriyorsunuz? Âlemlerden kasıt Âdemoğullarıdır veya her türlü canlıdır. Daha önce geçtiği üzere

فِي الْأَعْرَافِ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ أَيْ: وَتَتْرُكُونَ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ لِأَجْلِ اسْتِمْتَاعِكُمْ بِهِ مِنَ النِّسَاءِ، وَأَرَادَ بِالْأَزْوَاجِ: جِنْسَ الْإِنَاثِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ أَيْ: مُجَاوِزُونَ لِلْحَدِّ فِي جَمِيعِ الْمَعَاصِي، وَمِنْ جُمْلَتِهَا هَذِهِ الْمَعْصِيَةُ الَّتِي تَرْتَكِبُونَهَا مِنَ الذُّكْرَانِ قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا لُوطُ عَنِ الْإِنْكَارِ عَلَيْنَا، وَتَقْبِيحِ أَمْرِنَا لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ مِنْ بَلَدِنَا الْمَنْفِيِّينَ عَنْهَا قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ وَهُوَ مَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنْ إِتْيَانِ الذُّكْرَانِ مِنَ الْقالِينَ الْمُبْغِضِينَ لَهُ، وَالْقَلْيُ: الْبُغْضُ، قَلَيْتُهُ أَقْلِيهِ قَلًا وَقِلَاءً، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

A'râf'ta anlatıldığı gibi onlar bunu yabancılara yaparlardı. { وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ } “Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz?” Yani: Allah'ın kendilerinden faydalanmanız için yarattığı kadınları bırakıyorsunuz; eşlerden kasıt kadın cinsidir. { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ } “Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz!” Yani: Bütün günahlarda sınırı aşan kimselersiniz; erkeklerle işlediğiniz bu günah da bunların arasındadır. { قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا لُوطُ } “Dediler ki: Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen” bizi kınamaktan ve yaptığımız işi çirkin göstermekten vazgeçmezsen, { لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ } “mutlaka sürgün edilenlerden olacaksın!” memleketimizden çıkarılan ve oradan sürülen kimselerden olursun. { قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ } “[Lût] dedi ki: Şüphesiz ben sizin yaptığınız bu işten” yani içinde bulunduğunuz erkeklere yaklaşma amelinden, { مِنَ الْقالِينَ } “nefret edenlerdenim.” Ondan buğzedenlerdenim. el-Kaly (الْقَلْيُ); buğzetmektir. Kaleytuhu eklîhi kalen ve kılâen (قَلَيْتُهُ أَقْلِيهِ قَلًا وَقِلَاءً); ona buğzettim demektir. Şairin şu beyti bundandır:

فَلَسْتُ بِمَقْلِيِّ الْخِلَالِ وَلَا قَالِي

“Ben ne dostluğundan nefret edilen biriyim ne de dostuna buğzeden.”

وَقَالَ الْآخَرُ:

Diğeri de şöyle demiştir:

وَمَالَكَ عِنْدِي إِنْ نَأَيْتَ قِلَاءُ

“Uzaklaşsan da benim katımda sana karşı bir nefret/buğuz yoktur.”

ثُمَّ رَغِبَ ﵊ عَنْ مُحَاوَرَتِهِمْ، وَطَلَبَ مِنَ اللَّهِ ﷿ أَنْ يُنَجِّيَهُ فَقَالَ: رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ أَيْ مِنْ عَمَلِهِمُ الْخَبِيثِ، أَوْ مِنْ عُقُوبَتِهِ الَّتِي سَتُصِيبُهُمْ، فَأَجَابَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ دُعَاءَهُ، وَقَالَ: فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ أَيْ أَهْلَ بَيْتِهِ، وَمَنْ تَابَعَهُ عَلَى دِينِهِ، وَأَجَابَ دَعْوَتَهُ إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ هِيَ امْرَأَةُ لُوطٍ، وَمَعْنَى مِنَ الْغَابِرِينَ: مِنَ الْبَاقِينَ فِي الْعَذَابِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مِنَ الْبَاقِينَ فِي الْهَرَمِ، أَيْ: بَقِيَتْ حَتَّى هَرِمَتْ. قَالَ النَّحَّاسُ: يُقَالُ لِلذَّاهِبِ غَابِرٌ، وَلِلْبَاقِي غَابِرٌ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Sonra [Lût] aleyhisselâm onlarla tartışmaktan yüz çevirdi ve kendisini kurtarmasını Allah azze ve celle'den dileyerek şöyle dedi: { رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ } “Rabbim! Beni ve ailemi bunların yaptıklarından kurtar!” Yani onların bu pis işinden veya onlara isabet edecek olan cezasından. Allah Sübhânehu onun duasını kabul buyurdu ve şöyle dedi: { فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ } “Bunun üzerine biz de onu ve bütün ailesini kurtardık.” Yani ev halkını ve onun dinine tâbi olup davetine icabet edenleri. { إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ } “Geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna.” Bu, Lût'un karısıdır. el-Gâbirîn (الْغَابِرِينَ) kelimesinin manası: Azabın içinde geride kalanlardandır. Ebû Ubeyde ise: Yaşlılık içinde geride kalanlardandır; yani ihtiyarlayana kadar geride kaldı, demiştir. Nehhâs şöyle demiştir: Gidip geçene de gâbir denir, geride kalana da gâbir denir. Şair şöyle demiştir:

لَا تَكْسَعِ الشَّوْلَ بِأَغْبَارِهَا ... إِنَّكَ لَا تَدْرِي مَنِ النَّاتِجُ

“Memelerinde kalan sütlerle develeri geriden sürme / Zira doğuracak olanın kim olduğunu bilemezsin.”

وَالْأَغْبَارُ: بَقِيَّةُ الْأَلْبَانِ، وَتَقُولُ الْعَرَبُ: مَا مَضَى وَمَا غَبَرَ، أَيْ: مَا مَضَى وَمَا بَقِيَ ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ أَيْ: أَهْلَكْنَاهُمْ بِالْخَسْفِ وَالْحَصْبِ وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً يَعْنِي: الْحِجَارَةَ فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ الْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مَطَرُهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ «لَيْكَةَ» بِلَامٍ وَاحِدَةٍ وَفَتْحِ التَّاءِ جَعَلُوهُ اسْمًا غَيْرَ مُعَرَّفٍ بِأَلْ مُضَافًا إِلَيْهِ أَصْحَابُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «الْأَيْكَةِ» مُعَرَّفًا، وَالْأَيْكَةُ: الشَّجَرُ الْمُلْتَفُّ، وَهِيَ الْغَيْضَةُ، وَلَيْكَةُ: اسْمٌ لِلْقَرْيَةِ، وَقِيلَ: هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ اسْمٌ لِلْغَيْضَةِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: فَأَمَّا مَا حَكَاهُ أَبُو عُبَيْدٍ مِنْ أَنَّ لَيْكَةَ اسْمُ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانُوا فِيهَا، وَأَنَّ الْأَيْكَةَ اسْمُ الْبَلَدِ كُلِّهِ، فَشَيْءٌ لَا يَثْبُتُ، وَلَا يُعْرَفُ مَنْ قَالَهُ، وَلَوْ عُرِفَ لَكَانَ فِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ جَمِيعًا عَلَى خِلَافِهِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ: الْأَيْكَةُ تَعْرِيفُ أَيْكَةٍ، فَإِذَا حُذِفَتِ الْهَمْزَةُ تَخْفِيفًا أُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى اللَّامِ.

el-Ağbâr (الأغبار); kalan sütlerdir. Araplar: “Geçen ve kalan şey” manasında “mâ madâ ve mâ gabar” derler. { ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra diğerlerini yerle bir ettik.” Yani onları yere batırarak ve üzerlerine taş yağdırarak helak ettik. { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً } “Ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki!” Yani taşları. { فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } “Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” Yergiye has kılınan öge (mahzûf) hazfedilmiştir, takdiri ise: “Onların yağmuru” şeklindedir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } ifadesinin tefsiri bu surede daha önce geçmişti. { كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ } “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı.” Nâfi', İbn Kesîr ve İbn Âmir tek lâm ve tâ harfinin fethasıyla «لَيْكَةَ» şeklinde okumuşlardır; onu elif-lâmsız gayrimunsarif bir isim kılıp ashâb kelimesine muzafun ileyh yapmışlardır. Diğerleri ise elif-lâmlı olarak «الْأَيْكَةِ» şeklinde okumuşlardır. el-Eyke (الْأَيْكَةُ); birbirine sarmaş dolaş olmuş ağaçlıktır ki bu da sık koruluk/ormandır. Leyke ise o kasabanın adıdır; ikisinin de aynı anlamda olup sık koruluğun adı olduğu da söylenmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: Ebû Ubeyd'in naklettiği 'Leyke'nin içinde bulundukları kasabanın adı olduğu, el-Eyke'nin ise bütün beldenin adı olduğu' şeklindeki görüş, sabit olmayan ve bunu kimin söylediği bilinmeyen bir şeydir; bilinseydi bile tartışmaya açık olurdu, çünkü bütün ilim ehli bunun hilafınadır. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: el-Eyke, 'eyke' kelimesinin marife yapılmışıdır; hemze hafifletilmek için hazfedilince harekesi lâm harfine aktarılmıştır.

قَالَ الْخَلِيلُ: الْأَيْكَةُ غَيْضَةٌ تُنْبِتُ السِّدْرَ وَالْأَرَاكَ وَنَحْوَهُمَا مِنْ نَاعِمِ الشَّجَرِ إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ

Halîl şöyle demiştir: el-Eyke (الْأَيْكَة); sedir, misvak ağacı (erâk) ve benzeri yumuşak ağaçların bittiği sık ağaçlıktır (koruluktur). { إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ } “Hani Şuayb onlara: ‘[Allah'a karşı gelmekten] sakınmaz mısınız?’ demişti.”

لَمْ يَقُلْ أَخُوهُمْ كَمَا قَالَ فِي الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ فِي النَّسَبِ، فَلَمَّا ذَكَرَ مَدْيَنَ قَالَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا، لِأَنَّهُ كَانَ مِنْهُمْ، وَقَدْ مَضَى تَحْقِيقُ نَسَبِهِ فِي الْأَعْرَافِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. قَوْلُهُ: أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ أَيْ أَتِمُّوا الْكَيْلَ لِمَنْ أَرَادَهُ وَعَامَلَ بِهِ، وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ: النَّاقِصِينَ لِلْكَيْلِ وَالْوَزْنِ، يُقَالُ أَخْسَرْتُ الْكَيْلَ وَالْوَزْنَ: أَيْ نَقَصْتُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ ثُمَّ زَادَ سُبْحَانَهُ فِي الْبَيَانِ فَقَالَ: وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ أَيْ: أَعْطُوا الْحَقَّ بِالْمِيزَانِ السَّوِيِّ، وَقَدْ مَرَّ بَيَانُ تَفْسِيرِ هَذَا فِي سُورَةِ سُبْحَانَ، وَقَدْ قُرِئَ «بِالْقُسْطَاسِ» مَضْمُومًا وَمَكْسُورًا وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ الْبَخْسُ: النَّقْصُ، يُقَالُ بَخَسَهُ حَقَّهُ: إِذَا نَقَصَهُ، أَيْ: لَا تَنْقُصُوا النَّاسَ حُقُوقَهُمُ الَّتِي لَهُمْ، وَهَذَا تَعْمِيمٌ بَعْدَ التَّخْصِيصِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ هُودٍ، وَتَقَدَّمَ أَيْضًا تَفْسِيرُ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ فِيهَا، وَفِي غَيْرِهَا. وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِ الْجِيمِ وَالْبَاءِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ، وَقَرَأَ أَبُو حُصَيْنٍ وَالْأَعْمَشُ وَالْحَسَنُ وَالْأَعْرَجُ وَشَيْبَةُ بِضَمِّهِمَا وَتَشْدِيدِ اللَّامِ، وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ بِفَتْحِ الْجِيمِ مَعَ سُكُونِ الْبَاءِ، وَالْجِبِلَّةُ: الْخَلِيقَةُ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ، يَعْنِي: الْأُمَمَ الْمُتَقَدِّمَةَ، يُقَالُ: جُبِلَ فُلَانٌ عَلَى كَذَا، أَيْ: خُلِقَ.

Kendisinden önceki peygamberlerde söylediği gibi “kardeşleri” demedi; çünkü o, nesep bakımından Eyke halkından değildi. Medyen'i zikrettiğinde ise “kardeşleri Şuayb” dedi; çünkü onlardandı. Onun nesebinin tahkiki A'râf suresinde geçmişti. { إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } sözünden Yüce Allah'ın { إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } sözüne kadar olan kısmın tefsiri de bu surede daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ } “Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın!” sözü; yani kim [ölçü] isterse ve onunla muamele yaparsa ölçüyü tastamam verin; ölçüyü ve tartıyı eksiltenlerden olmayın demektir. Ölçüyü ve tartıyı eksilttim manasında “ahsertü'l-keyle ve'l-vezne” (أَخْسَرْتُ الْكَيْلَ وَالْوَزْنَ) denir. Yüce Allah'ın şu sözü bundandır: { وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ } “Onlara ölçtükleri veya tarttıkları zaman eksiltirler.” Sonra Sübhânehu açıklamayı artırarak şöyle buyurdu: { وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ } “Ve doğru terazi ile tartın!” Yani: Hakkı dosdoğru terazi ile verin. Bunun tefsirinin açıklaması İsrâ (Sübhân) suresinde geçmişti. Bu kelime kāf harfinin zammesi ve kesresiyle «بِالْقُسْطَاسِ» şeklinde okunmuştur. { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların mallarını/haklarını eksiltmeyin.” el-Bahs (البخس); eksiltmek demektir. Bir kimse onun hakkını eksilttiğinde “bahasehû hakkahû” (بَخَسَهُ حَقَّهُ) denir; yani insanların kendilerine ait olan haklarını eksiltmeyin. Bu, özelleştirmeden (tahsisten) sonra genelleştirmedir (ta'mimdir). Bunun tefsiri Hûd suresinde geçmişti; { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın!” ayetinin tefsiri de orada ve başka yerlerde geçmişti. { وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ } “Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan korkup sakının!” Çoğunluk cîm ve bâ harflerinin kesresi ve lâm harfinin şeddesiyle okumuştur. Ebû Husayn, A'meş, Hasan, A'rec ve Şeybe ikisinin zammesi ve lâm'ın şeddesiyle okumuşlardır. Sülemî ise cîm'in fethası ve bâ'nın sükûnu ile okumuştur. el-Cibille (الْجِبِلَّةُ); mahlûkat/yaratılmışlar demektir; bunu Mücâhid ve başkaları söylemiştir, yani önceki ümmetlerdir. Bir kimse bir huy üzere yaratıldığında “cübile fulânun alâ kezâ” (جُبِلَ فُلَانٌ عَلَى كَذَا), yani öyle yaratıldı denir.