Binûn

Şuarâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ النَّحَّاسُ: الْخَلْقُ يُقَالُ لَهُ جِبِلَّةٌ بِكَسْرِ الْحَرْفَيْنِ الْأَوَّلِينَ، وَبِضَمِّهِمَا مَعَ تَشْدِيدِ اللَّامِ فِيهِمَا، وَبِضَمِّ الْجِيمِ وَسُكُونِ الْبَاءِ، وَضَمُّهُ وَفَتْحُهَا، قَالَ الْهَرَوِيُّ: الْجِبِلَّةُ وَالْجُبُلَّةُ وَالْجُبْلُ وَالْجُبَلُ لُغَاتٌ، وَهُوَ الْجَمْعُ ذُو الْعَدَدِ الْكَثِيرِ مِنَ النَّاسِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: جِبِلًّا كَثِيراً أَيْ: خَلْقَا كَثِيرًا، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Nehhâs şöyle dedi: Mahlûkata, ilk iki harfin kesresiyle “cibilleh”, her ikisinin zammesi ve her ikisinde lâm'ın şeddesiyle “cübülleh”, cîm'in zammesi ve bâ'nın sükûnuyla “cübl”, cîm'in zammesi ve bâ'nın fethasıyla “cübel” denir. Herevî şöyle demiştir: el-Cibille, el-cübülle, el-cübl ve el-cübel farklı lehçelerdir; o da insanlardan oluşan çok kalabalık topluluktur. Yüce Allah'ın: { جِبِلًّا كَثِيراً } “birçok nesli/topluluğu” sözü bundandır; yani birçok mahlûkatı demektir. Şairin şu sözü de bundandır:

وَالْمَوْتُ أَعْظَمُ حَادِثٍ ... فِيمَا يَمُرُّ عَلَى الْجِبِلَّةِ

“Ölüm, mahlûkatın başına gelen en büyük hadisedir.”

قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ وَما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ مُسْتَوْفًى فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ إِنْ: هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، عَمِلَتْ فِي ضَمِيرِ شَأْنٍ مُقَدَّرٍ، وَاللَّامُ: هِيَ الْفَارِقَةُ، أَيْ: فِيمَا تَدَّعِيهِ عَلَيْنَا مِنَ الرِّسَالَةِ، وَقِيلَ: هِيَ النَّافِيَةُ، وَاللَّامُ: بِمَعْنَى إِلَّا، أَيْ: مَا نَظُنُّكَ إلا مِنَ الْكَاذِبِينَ، وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ كَانَ شُعَيْبٌ يَتَوَعَّدُهُمْ بِالْعَذَابِ إِنْ لم يؤمنوا، فقالوا له هذا القول عنتا وَاسْتِبْعَادًا وَتَعْجِيزًا. وَالْكِسَفُ: الْقِطْعَةُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْكِسَفُ: جَمْعُ كِسْفَةٍ، مَثْلُ سِدْرٍ وَسِدْرَةٍ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْكِسْفَةُ الْقِطْعَةُ مِنَ الشَّيْءِ، يُقَالُ: أَعْطِنِي كِسْفَةً مِنْ ثَوْبِكَ، وَالْجَمْعُ كِسَفٌ، وَقَدْ مَضَى تَحْقِيقُ هَذَا فِي سُورَةِ سُبْحَانَ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فِي دَعْوَاكَ قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ مِنَ الشِّرْكِ وَالْمَعَاصِي، فَهُوَ مُجَازِيكُمْ عَلَى ذَلِكَ إِنْ شَاءَ، وَفِي هَذَا تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ فَكَذَّبُوهُ فَاسْتَمَرُّوا عَلَى تَكْذِيبِهِ وَأَصَرُّوا عَلَى ذَلِكَ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ وَالظُّلَّةُ: السَّحَابُ، أقامها الله فوق رؤسهم، فَأَمْطَرَتْ عَلَيْهِمْ نَارًا فَهَلَكُوا، وَقَدْ أَصَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا اقْتَرَحُوا، لِأَنَّهُمْ إِنْ أَرَادُوا بِالْكِسَفِ الْقِطْعَةَ مِنَ السَّحَابِ فَظَاهِرٌ، وَإِنْ أَرَادُوا بِهَا الْقِطْعَةَ مِنَ السَّمَاءِ، فَقَدْ نَزَلَ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ مِنْ جِهَتِهَا، وَأَضَافَ الْعَذَابَ إِلَى يَوْمِ الظُّلَّةِ، لَا إِلَى الظُّلَّةِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ لَهُمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ عَذَابًا غَيْرَ عَذَابِ الظُّلَّةِ، كَذَا قيل. ثم وصف سبحانه

{ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ وَما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا } “Dediler ki: ‘Sen ancak büyülenmişlerdensin. Sen de bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsin.’” Bunun tefsiri bu surede etraflıca geçmişti. { وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ } “Biz seni ancak yalancılardan biri sanıyoruz.” Buradaki in (إِنْ), şeddeli [inneten] hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) olup takdirî bir şe'n zamirinde amel etmiştir; lâm (لَ) ise fârika [lâmı]dır (olumsuzluktan ayıran harftir). Yani: Bize karşı ileri sürdüğün peygamberlik iddiasında [seni yalancılardan sanıyoruz]. Bir diğer görüşe göre o, olumsuzluk (nâfiye) edatıdır; lâm ise illâ (إِلَّا) manasındadır; yani: “Biz seni yalancılardan başkası sanmıyoruz.” Ancak birinci görüş daha evladır. { فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ } “Eğer doğru söyleyenlerden isen, haydi gökten üzerimize parçalar düşür!” Şuayb, iman etmedikleri takdirde onları azapla tehdit ediyordu; onlar da inatçılık, [azabı] imkânsız görme ve âciz bırakma gayesiyle ona bu sözü söylediler. Kisef (الْكِسَف), parça demektir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Kisef; tıpkı sidr ve sidre gibi, kisfe kelimesinin çoğuludur. Cevherî şöyle demiştir: el-Kisfe bir şeyden bir parçadır; “Bana elbisenden bir parça (kisfe) ver” denir, çoğulu da kisef gelir. Bunun tahkiki İsrâ (Sübhân) suresinde geçmişti. { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenlerden isen”, [yani] dâvanda [doğru isen]. { قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } “[Şuayb] dedi ki: ‘Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir.’” [Yani] şirk ve günahlardan işlediklerinizi [en iyi bilendir]. Dilerse bunun cezasını size verecektir; bu ifadede pek şiddetli bir tehdit vardır. { فَكَذَّبُوهُ } “Bunun üzerine onu yalanladılar”, onu yalanlamayı sürdürdüler ve bunda ısrar ettiler. { فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ } “Bunun üzerine onları o gölge gününün azabı yakalayıverdi.” Zulle (الظُّلَّةُ), buluttur; Allah onu başlarının üzerinde tuttu, üzerlerine ateş yağdırdı ve helak oldular. Allah onları kendi istedikleri şeyle cezalandırmıştır; çünkü şayet kisef ile buluttan bir parçayı kastetmişlerse bu açıktır, yok eğer gökten bir parçayı kastetmişlerse azap onlara gök cihetinden inmiştir. Azabın zulleye (buluta) değil de zulle gününe izafe edilmesi, o günde onlar için zulle azabından başka azapların da bulunduğuna dikkat çekmek içindir; böyle denilmiştir. Sonra Yüce [Allah]...

هَذَا الْعَذَابَ الَّذِي أَصَابَهُمْ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ لِمَا فِيهِ مِنَ الشِّدَّةِ عَلَيْهِمُ الَّتِي لَا يُقَادَرُ قَدْرُهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مُسْتَوْفًى فَلَا نُعِيدُهُ، وَفِي هَذَا التَّكْرِيرِ لِهَذِهِ الْكَلِمَاتِ فِي آخِرِ هَذِهِ الْقِصَصِ مِنَ التَّهْدِيدِ، وَالزَّجْرِ، وَالتَّقْرِيرِ، وَالتَّأْكِيدِ مَا لَا يَخْفَى عَلَى مَنْ يَفْهَمُ مَوَاقِعَ الْكَلَامِ، وَيَعْرِفُ أَسَالِيبَهُ.

başlarına gelen bu azabı şu sözüyle nitelemiştir: { إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Şüphesiz o, büyük bir günün azabı idi.” Çünkü onlara karşı takdir edilemeyecek derecede büyük bir şiddet içermekteydi. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır, ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Şüphesiz Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” ayetinin tefsiri bu surede eksiksiz olarak geçmişti, bu yüzden tekrar etmiyoruz. Bu kıssaların sonunda yer alan bu ifadelerin tekrarında; sözün nerede kullanılacağını anlayan ve üsluplarını bilen kimselere gizli kalmayacak derecede tehdit, sakındırma, pekiştirme ve tekit vardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ قَالَ: تَرَكْتُمْ أَقْبَالَ النِّسَاءِ إِلَى أَدْبَارِ الرِّجَالِ، وَأَدْبَارِ النِّسَاءِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ قَتَادَةَ إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ قَالَ: هِيَ امْرَأَةُ لُوطٍ غُبِرَتْ فِي عَذَابِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ «لَيْكَةِ» قَالَ: هِيَ الْأَيْكَةُ. وَأَخْرَجَ إِسْحَاقُ بْنُ بِشْرٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ قَالَ: كَانُوا أَصْحَابَ غَيْضَةٍ مِنْ سَاحِلِ الْبَحْرِ إِلَى مَدْيَنَ إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ وَلَمْ يَقُلْ أَخُوهُمْ شُعَيْبٌ.

Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, { وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ } “ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz?” ayeti hakkında şöyle demiştir: Kadınların ön taraflarını bırakıp erkeklerin ve kadınların arkalarına yöneldiniz. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den benzerini rivayet etmişlerdir. İkisi ayrıca Katâde'den { إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ } “Geride kalanlar arasındaki yaşlı bir kadın müstesna” ayeti hakkında: “O, Lût'un karısıdır, Allah'ın azabı içinde geride kalmıştır” dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Mücâhid'den «لَيْكَةِ» kelimesi hakkında: “O, el-Eyke'dir” dediğini rivayet etmiştir. İshak b. Bişr ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan { كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ } “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Onlar deniz sahilinden Medyen'e kadar uzanan bir ormanlığın halkı idi. { إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ } “Hani Şuayb onlara demişti ki...” Burada «kardeşleri Şuayb» demedi;

لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنْ جِنْسِهِمْ أَلا تَتَّقُونَ كَيْفَ لَا تَتَّقُونَ وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي رَسُولٌ أَمِينٌ، لَا تَعْتَبِرُونَ مِنْ هَلَاكِ مَدْيَنَ، وَقَدْ أُهْلِكُوا فِيمَا يَأْتُونَ، وَكَانَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ مَعَ مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الشِّرْكِ اسْتَنُّوا بِسُنَّةِ أَصْحَابِ مَدْيَنَ، فَقَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَى مَا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ فِي الْعَاجِلِ مِنْ أَمْوَالِكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ يعني القرون الأولين الذي أُهْلِكُوا بِالْمَعَاصِي وَلَا تَهْلَكُوا مِثْلَهُمْ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ يَعْنِي مِنَ الْمَخْلُوقِينَ وَما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ يَعْنِي: قِطَعًا مِنَ السَّمَاءِ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ أَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ سَمُومًا مِنْ جَهَنَّمَ، فَأَطَافَ بِهِمْ سَبْعَةَ أَيَّامٍ حَتَّى أَنْضَجَهُمُ الْحُرُّ، فَحَمِيَتْ بُيُوتُهُمْ، وَغَلَتْ مِيَاهُهُمْ فِي الْآبَارِ، وَالْعُيُونِ، فَخَرَجُوا مِنْ مَنَازِلِهِمْ وَمَحَلَّتِهِمْ هَارِبِينَ، وَالسَّمُومُ مَعَهُمْ، فَسَلَّطَ الله عليهم الشمس من فوق رؤوسهم، فَغَشِيَتْهُمْ حَتَّى تَقَلْقَلَتْ فِيهَا جَمَاجِمُهُمْ، وَسَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الرَّمْضَاءَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ، حَتَّى تَسَاقَطَتْ لُحُومُ أَرْجُلِهِمْ، ثُمَّ نَشَأَتْ لَهُمْ ظُلَّةٌ كَالسَّحَابَةِ السوداء، فلما رأوها ابتدروها يَسْتَغِيثُونَ بِظِلِّهَا، حَتَّى إِذَا كَانُوا جَمِيعًا أَطْبَقَتْ عَلَيْهِمْ، فَهَلَكُوا، وَنَجَّى اللَّهُ شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عنه قال: الْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ الْخَلْقُ الْأَوَّلِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ قَالَ: بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ حَرًّا شَدِيدًا فَأَخَذَ بِأَنْفَاسِهِمْ، فَدَخَلُوا أَجْوَافَ الْبُيُوتِ فَدَخَلَ عَلَيْهِمْ أَجْوَافَهَا، فَأَخَذَ بِأَنْفُسِهِمْ، فَخَرَجُوا مِنَ الْبُيُوتِ هَرَبًا إِلَى الْبَرِّيَّةِ، فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ سَحَابَةً، فَأَظَلَّتْهُمْ مِنَ الشَّمْسِ، فَوَجَدُوا لَهَا بَرْدًا وَلَذَّةً، فَنَادَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا حَتَّى إِذَا اجْتَمَعُوا تَحْتَهَا، أَسْقَطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَارًا، فَذَلِكَ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: مَنْ حَدَّثَكَ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَذَابَ يَوْمِ الظُّلَّةِ فَكَذِّبْهُ. أَقُولُ: فَمَا نَقُولُ لَهُ ﵁ فِيمَا حَدَّثَنَا بِهِ مِنْ ذَلِكَ مِمَّا نَقَلْنَاهُ عَنْهُ هَاهُنَا؟ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَمَّا كَانَ هُوَ الْبَحْرَ الَّذِي عَلَّمَهُ اللَّهُ تَأْوِيلَ كتابه بدعوة نبيه ﷺ كَانَ مُخْتَصًّا بِمَعْرِفَةِ هَذَا الْحَدِيثِ دُونَ غيره

çünkü onların soyundan değildi. { أَلا تَتَّقُونَ } “[Allah'tan] sakınmaz mısınız?” Benim güvenilir bir elçi olduğumu bildiğiniz halde nasıl sakınmazsınız? Yaptıkları şeyler yüzünden helak edilmiş olan Medyen'in helakinden ibret almıyor musunuz? Eyke halkı içinde bulundukları şirkle beraber Medyen halkının yolunu tutmuşlardı. Bunun üzerine Şuayb onlara şöyle dedi: { إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin! Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum” sizi çağırdığım şey karşılığında dünyalık mallarınızdan bir ücret istemiyorum; { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ } “Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir. Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan korkup sakının!” Yani günahlar sebebiyle helak edilmiş olan önceki nesilleri [yaratan Allah'tan sakının], onlar gibi helak olmayın! { قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “Dediler ki: Sen ancak büyülenmişlerdensin!” Yani yaratılmışlardansın; { وَما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ } “Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin. Biz seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz. Eğer doğrulardan isen, gökten üzerimize parçalar düşür!” Yani gökten parçalar [düşür]. { فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ } “Derken onları o gölgelik gününün azabı yakalayıverdi.” Allah onlara cehennemden kavurucu bir sıcak rüzgâr (semûm) gönderdi; bu rüzgâr sıcaklık onları pişirinceye kadar yedi gün boyunca çevrelerini sardı. Evleri kızıştı, kuyulardaki ve pınarlardaki suları kaynadı. Bunun üzerine evlerinden ve yurtlarından kaçarak çıktılar, fakat sam yeli de onlarla beraberdi. Allah başlarının üzerinden güneşi üzerlerine musallat etti; güneş onları öyle bir sardı ki içinde kafatasları çalkalandı. Allah ayaklarının altından da kızgın kumu üzerlerine musallat etti, öyle ki ayaklarının etleri döküldü. Sonra onlar için kara bir bulut gibi bir gölgelik belirdi. Onu gördüklerinde gölgesine sığınmak için ona doğru koştular. Hepsi orada toplandığında [bulut] üzerlerine kapandı ve helak oldular. Allah ise Şuayb'ı ve onunla beraber iman edenleri kurtardı. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o: “{ الْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ } önceki yaratılış/önceki mahlûkattır” demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim'in yine ondan rivayet ettiğine göre, kendisine { فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ } ayeti sorulduğunda şöyle demiştir: Allah üzerlerine şiddetli bir sıcaklık gönderdi, nefeslerini kesti. Evlerin iç kısımlarına girdiler, [sıcaklık] iç kısımlara da girip nefeslerini tıkadı. Bunun üzerine evlerden kaçarak kıra çıktılar. Allah üzerlerine bir bulut gönderdi, onları güneşten gölgeledi; onun serinliğini ve lezzetini hissettiler. Birbirlerine seslendiler; nihayet hepsi onun altında toplanınca Allah üzerlerine ateş yağdırdı. İşte bu, gölgelik gününün azabıdır. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim'in yine ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Âlimlerden kim sana gölgelik günü azabını anlatırsa onu yalanla! Derim ki: Kendisinden burada naklettiğimiz bu rivayette bize anlattığı şey hususunda radıyallâhu anh için ne diyeceğiz? Şöyle denilmesi mümkündür: Peygamberinin sallallâhu aleyhi ve sellem duası bereketiyle Allah'ın kendisine kitabının tevilini öğrettiği bir ilim denizi olduğu için, bu hadisin/haberin bilgisine ilim ehlinden başkası değil

مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، فَمَنْ حَدَّثَ بِحَدِيثِ عَذَابِ الظُّلَّةِ عَلَى وَجْهٍ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ الَّذِي حَدَّثَنَا بِهِ فَقَدْ وَصَّانَا بِتَكْذِيبِهِ، لِأَنَّهُ قَدْ علمه ولم يعلمه غيره.

sadece kendisi özel olarak sahipti. Dolayısıyla her kim zulle azabı hadisini bize anlattığı bu şeklin dışında bir vecihle anlatırsa, onu yalanlamamızı tavsiye etmiştir; çünkü bunu o bilmektedir, başkası ise bilmemektedir.

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٩٢ الى ٢٢٧]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 192-227]

وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥) وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦)

{ وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥) وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦) } “Şüphesiz o [Kur'an], âlemlerin Rabbinin indirmesidir. Uyarıcılardan olasın diye onu apaçık bir Arapça dille senin kalbine Güvenilir Ruh [Cebrail] indirmiştir. Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır.”

أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩) كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٢٠١)

{ أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩) كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٢٠١) } “İsrâiloğulları bilginlerinin onu bilmesi, onlar için bir delil değil midir? Biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik de bunu onlara okusaydı yine ona iman etmezlerdi. Biz onu suçluların kalplerine işte böyle soktuk. Can yakıcı azabı görünceye kadar ona iman etmezler.”

فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤) أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦)

{ فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤) أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦) } “O [azap], kendileri farkında olmadan ansızın başlarına geliverir de: «Acaba bize mühlet verilir mi?» derler. Yoksa azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar? Gördün ya, biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak, sonra kendilerine vadedilen başlarına gelse;”

مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧) وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩) وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١)

{ مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧) وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩) وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) } “faydalandırıldıkları şeyler kendilerine ne fayda sağlar? Biz hiçbir şehri, bir öğüt ve uyarı olmak üzere kendilerine uyarıcılar gelmeden helak etmedik; biz asla zalim değiliz. Onu şeytanlar indirmiş değildir. Bu onlara hem yakışmaz, hem de buna güçleri yetmez.”

إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢) فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣) وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤) وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦)

{ إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢) فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣) وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤) وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦) } “Çünkü onlar [vahyi] işitmekten kesinlikle uzaklaştırılmışlardır. O halde Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarma; yoksa azap görenlerden olursun! En yakın akrabanı uyar! Sana uyan müminlere kanatlarını indir! Eğer sana karşı gelirlerse: «Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım» de!”

وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠) هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١)

{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠) هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١) } “O mutlak güç ve merhamet sahibine tevekkül et. O ki, kıyama durduğunda seni görür. Secde edenler arasında dolaşmanı da [görür]. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Şeytanların kime indiğini size haber vereyim mi?”

تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣) وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (٢٢٦)

{ تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣) وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (٢٢٦) } “Onlar günaha dadanmış her bir yalancıya inerler. [Şeytanlara] kulak verirler ve onların çoğu yalancıdır. Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar. Görmez misin ki onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar? Ve gerçekten yapmadıkları şeyleri söylerler!”

إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧)

{ إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧) } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savunanlar müstesnadır. Zulmedenler ise nasıl bir inkılapla devrileceklerini (hangi akıbete döneceklerini) yakında bileceklerdir!”

قَوْلُهُ: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى مَا نَزَّلَهُ عَلَيْهِ مِنَ الْأَخْبَارِ، أَيْ: وَإِنَّ هَذِهِ الْأَخْبَارَ، أَوْ وَإِنَّ الْقُرْآنَ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ لِلْعِلْمِ بِهِ، قِيلَ: وَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: ذُو تَنْزِيلٍ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ تَنْزِيلٌ: بِمَعْنَى مُنَزَّلٍ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ. قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ نَزَلَ مُخَفَّفًا، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ مُشَدَّدًا، والرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ، وَقَدِ اخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَالرُّوحُ الْأَمِينُ جِبْرِيلُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ أَنَّهُ تَلَاهُ عَلَى قَلْبِهِ، وَوَجْهُ تَخْصِيصِ الْقَلْبِ، لِأَنَّهُ أَوَّلُ مُدْرِكٍ مِنَ الْحَوَاسِّ الْبَاطِنَةِ. قَالَ أَبُو حَيَّانَ: إِنَّ عَلَى قَلْبِكَ ولتكون متعلقان بنزل، وقيل: يجوز أن يتعلقا بتنزيل، والأوّل: أولى، قرئ نُزِّلَ مُشَدَّدًا مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ وَالْفَاعِلُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَيَكُونُ الرُّوحُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مَرْفُوعًا عَلَى النِّيَابَةِ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ عِلَّةٌ لِلْإِنْزَالِ، أَيْ: أَنْزَلَهُ لِتُنْذِرَهُمْ بِمَا تَضْمَّنَهُ مِنَ التَّحْذِيرَاتِ والإنذار وَالْعُقُوبَاتِ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ مُتَعَلِّقٌ بِالْمُنْذِرِينَ، أَيْ: لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِهَذَا اللِّسَانِ، وَجَوَّزَ أَبُو البقاء أن يكون بدلا من «ربه» ، وَقِيلَ: مُتَعَلِّقٌ بِنَزَلَ، وَإِنَّمَا أُخِّرَ لِلِاعْتِنَاءِ بِذِكْرِ الْإِنْذَارِ، وَإِنَّمَا جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْقُرْآنَ عَرَبِيًّا،

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz o, Âlemlerin Rabbi'nin indirmesidir” buyruğundaki zamir, [Allah'ın] ona indirdiği haberlere racidir; yani "şüphesiz bu haberler" veya [herkesçe] bilindiği için öncesinde açıkça zikredilmemiş olsa da "şüphesiz Kur'an" [demektir]. Bunun, hazfedilmiş bir muzaf takdiriyle "indirme sahibi" (zû tenzîl) anlamında olduğu söylenmiştir. Şayet tenzîl (تَنْزِيلٌ) kelimesi "münezzel" (indirilen) anlamında ise, muzaf takdirine gerek yoktur. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs, [fiili] şeddesiz olarak (نَزَلَ / nezele) okumuşlardır. Diğerleri ise şeddeli olarak (نَزَّلَ / nezzele) okumuşlardır. İkinci kıraate göre { الرُّوحُ الْأَمِينُ }, mef'ûlün bih (nesne) olduğu için mansubdur (er-Rûha'l-emîne). Bu kıraati Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd tercih etmiştir. "er-Rûhu'l-emîn" ise Cibrîl'dir; nitekim: { قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ } “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise [bilsin ki] şüphesiz onu senin kalbine o indirmiştir” ayetinde olduğu gibi, onu kalbine tilavet etmiştir (okumuştur). Kalbin özellikle zikredilmesinin veçhi ise, onun bâtınî (iç) duyulardan ilk idrak eden merkez olmasıdır. Ebû Hayyân, { عَلى قَلْبِكَ } ve { لِتَكُونَ } ifadelerinin { نَزَلَ } fiiline müteallik olduğunu (bağlandığını) söylemiştir. Bunların { تَنْزِيلُ } kelimesine müteallik olmalarının caiz olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha evladır. Şeddeli ve meçhul sîgada (نُزِّلَ / nüzzile) şeklinde de okunmuştur; fail ise Yüce Allah'tır ve "er-Rûh" kelimesi bu kıraate göre nâib-i fâil (sözde özne) olarak merfû olur. { لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “Uyarıcılardan olasın diye” ifadesi indirilmenin illetidir (gerekçesidir); yani: İçerdiği sakındırmalar, uyarılar ve cezalarla onları uyarman için onu indirmiştir. { بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } “Açık bir Arapça lisan ile” ifadesi { الْمُنْذِرِينَ } kelimesine mütealliktir; yani "bu lisan ile uyaranlardan olasın diye" [demektir]. Ebû'l-Bekâ bunun «rabbihi» (ربه) ifadesinden bedel olmasını caiz görmüştür. { نَزَلَ } fiiline müteallik olduğu da söylenmiştir; uyarmanın zikrine ihtimam gösterildiği için sona bırakılmıştır. Allah Sübhânehû'nun Kur'an'ı Arapça kılmasının sebebi ise,

بلسان الرسول العربي، لئلا يقول مشركو الْعَرَبِ لَسْنَا نَفْهَمُ مَا تَقُولُهُ بِغَيْرِ لِسَانِنَا، فَقَطَعَ بِذَلِكَ حُجَّتَهُمْ وَأَزَاحَ عِلَّتَهُمْ وَدَفَعَ مَعْذِرَتَهُمْ وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ أي: هَذَا الْقُرْآنَ بِاعْتِبَارِ أَحْكَامِهِ الَّتِي أَجْمَعَتْ عَلَيْهَا الشَّرَائِعُ فِي كُتُبِ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَالزُّبُرُ: الْكُتُبُ، الْوَاحِدُ: زَبُورٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى تَفْسِيرِ مِثْلِ هَذَا.

Arap olan Resûl'ün diliyle kılması; Arap müşriklerinin «Biz kendi dilimizden başkasıyla söylediğin şeyi anlamıyoruz» dememeleri içindir. Böylece onların hüccetlerini kesmiş, bahanelerini ortadan kaldırmış ve mazeretlerini bertaraf etmiştir. { وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır.” Yani: Şeriatlerin üzerinde ittifak ettiği hükümleri itibariyle bu Kur'an, önceki peygamberlerin kitaplarında mevcuttur. ez-Zübûr (الزُّبُرُ); kitaplar demektir, tekili “zebûr”dur. Bunun benzerinin tefsirine dair açıklama daha önce geçmişti.

وَقِيلَ: الضَّمِيرُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِكَوْنِ الْقُرْآنِ فِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ أَنَّهُ مَذْكُورٌ فِيهَا هُوَ نَفْسُهُ، لَا مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْأَحْكَامِ، وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ الْهَمْزَةُ:

Zamirin Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ait olduğu da söylenmiştir. Kur'an'ın öncekilerin kitaplarında bulunmasından kastın, içerdiği hükümler değil, bizzat kendisinin orada zikredilmiş olması olduğu da söylenmiştir; birincisi daha uygundur. { أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğulları bilginlerinin onu bilmesi, onlar için bir delil değil midir?” Hemze

لِلْإِنْكَارِ، وَالْوَاوُ: لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ، كَمَا تَقَدَّمَ مِرَارًا، وَالْآيَةُ: الْعَلَامَةُ وَالدَّلَالَةُ، أَيْ: أَلَمْ يَكُنْ لِهَؤُلَاءِ عَلَامَةٌ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ، وَأَنَّهُ تَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ. وَأَنَّهُ فِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ. أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى الْعُمُومِ، أَوْ مَنْ آمَنَ منهم عبد اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَإِنَّمَا صَارَتْ شَهَادَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ حُجَّةً عَلَى الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرْجِعُونَ إِلَيْهِمْ وَيُصَدِّقُونَهُمْ. قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ «تَكُنْ» بِالْفَوْقِيَّةِ، وآية بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهَا اسْمُ كَانَ، وَخَبَرُهَا: أَنْ يَعْلَمَهُ إِلَخْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَامَّةً، وَقَرَأَ الباقون «يكن» بالتحتية، وآية بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ يَكُنْ، وَاسْمُهَا أَنْ يعلمه لهم قَالَ الزَّجَّاجُ: أَنْ يَعْلَمَهُ: اسْمُ يَكُنْ، وَآيَةً: خبره. أَوْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ عِلْمُ عُلَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَنَّ مُحَمَّدًا نَبِيٌّ حَقٌّ عَلَامَةً وَدِلَالَةً عَلَى نُبُوَّتِهِ، لِأَنَّ الْعُلَمَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، كَانُوا يُخْبِرُونَ بِوُجُودِ ذِكْرِهِ فِي كتبهم، وكذا قال الفراء، ووجهها قِرَاءَةِ الرَّفْعِ بِمَا ذَكَرْنَا. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ نَظَرٌ، لِأَنَّ جَعْلَ النَّكِرَةِ اسْمًا وَالْمَعْرِفَةِ خَبَرًا غَيْرُ سَائِغٍ، وَإِنْ وَرَدَ شَاذًّا فِي مِثْلِ قَوْلِ الشَّاعِرِ:

inkâr içindir. Vâv ise daha önce defalarca geçtiği üzere takdirî bir cümleye atıftır. Âyet; alâmet ve delil demektir; yani Kur'an'ın hak olduğuna, âlemlerin Rabbinin indirmesi olduğuna ve öncekilerin kitaplarında yer aldığına dair bunlar için bir delil olmadı mı? İsrâiloğulları âlimlerinin genel olarak veya onlardan Abdullah b. Selâm gibi iman edenlerin bunu bilmesi [bir delil değil midir]? Ehl-i kitabın şahitliğinin müşriklere karşı bir delil olmasının sebebi, onların ehl-i kitaba başvurup onları doğrulamaları idi. İbn Âmir «تَكُنْ» lafzını tâ harfiyle, «آيَةٌ» lafzını da kâne'nin ismi olarak ref ile okumuştur; haberi ise { أَنْ يَعْلَمَهُ } kavlidir; kâne'nin tâmme olması da caizdir. Diğerleri ise yâ ile «يَكُنْ» ve yekûn'ün haberi olarak nasb ile «آيَةً» şeklinde okumuşlardır; ismi ise { أَنْ يَعْلَمَهُ } ifadesidir, { لَهُمْ } ise [müteallıktır]. Zeccâc: { أَنْ يَعْلَمَهُ } yekûn'ün ismi, { آيَةً } ise haberidir, demiştir. İsrâiloğulları âlimlerinin Muhammed'in hak bir peygamber olduğunu bilmeleri, onun peygamberliğine bir alâmet ve delil olmadı mı? Zira İsrâiloğullarından iman eden âlimler, kitaplarında onun zikrinin bulunduğunu haber veriyorlardı. Ferrâ da böyle söylemiş ve ref kıraatinin vechini zikrettiğimiz şekilde açıklamıştır. İbn Âmir'in kıraatinde ise kapalılık/problem (nazar) vardır; çünkü nekireyi isim, marifeyi haber yapmak caiz değildir; gerçi şairin şu sözündeki gibi şâz olarak vârid olmuştur:

فَلَا يَكُ مَوْقِفٌ مِنْكَ الْوَدَاعَا وَقَوْلِ الْآخَرِ:

“Senden kalan son duruş, veda olmasın!” Diğerinin şu sözü de böyledir:

وَكَانَ مِزَاجَهَا عَسَلٌ وَمَاءٌ وَلَا وَجْهَ لِمَا قِيلَ: إِنَّ النَّكِرَةَ قَدْ تَخَصَّصَتْ بِقَوْلِهِمْ: «لَهُمْ» لِأَنَّهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالْحَالُ صِفَةٌ فِي الْمَعْنَى فَأَحْسَنُ مَا يُقَالُ فِي التَّوْجِيهِ: مَا قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ مِنْ أَنَّ يَكُنْ تَامَّةٌ وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ أَيْ: لَوْ نَزَّلْنَا الْقُرْآنَ عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي هُوَ عَلَيْهَا، عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْأَعْجَمِينَ، الَّذِينَ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى التَّكَلُّمِ بِالْعَرَبِيَّةِ فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ قِرَاءَةً صَحِيحَةً مَا كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ مَعَ انْضِمَامِ إِعْجَازِ الْقِرَاءَةِ مِنَ الرَّجُلِ الْأَعْجَمِيِّ لِلْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ إِلَى إِعْجَازِ الْقُرْآنِ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ بِلُغَةِ الْعَجَمِ، فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ بِلُغَتِهِ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ، وَقَالُوا: مَا نَفْقَهُ هَذَا وَلَا نَفْهَمُهُ، وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُهُ: وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُ يُقَالُ: رَجُلٌ أَعْجَمُ وَأَعْجَمِيٌّ: إِذَا كَانَ غَيْرَ فَصِيحِ اللِّسَانِ، وَإِنْ كَانَ عَرَبِيًّا، وَرَجُلٌ عَجَمِيٌّ:

“Onun karışımı bal ve su idi.” Nekirenin «لَهُمْ» sözüyle tahsis edildiği iddiasına da itibar edilmez; çünkü o hâl olarak nasb mahallindedir, hâl ise anlam bakımından sıfattır. Dolayısıyla bu konuda söylenebilecek en güzel tevcih, daha önce zikrettiğimiz üzere «yekün»ün tâmme olmasıdır. { وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ } “Biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik” yani Kur'an'ı bulunduğu nitelik üzere, Arapça konuşmaya güç yetiremeyen acemlerden (Arap olmayanlardan) bir adama indirseydik, { فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ } “de bunu onlara okusaydı” yani doğru ve düzgün bir okuyuşla okusaydı, { مَا كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ } “yine ona iman etmezlerdi.” Acem olan bir adamın Arapça sözü okumasındaki mucizelik, Kur'an'ın mucizeliğine eklenmiş olmasına rağmen [yine de iman etmezlerdi]. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Onu acemlerden birine acem diliyle indirseydik ve o da bunu kendi diliyle onlara okusaydı yine inanmazlar ve: «Biz bunu idrak edemiyoruz, anlamıyoruz» derlerdi. Yüce Allah'ın şu sözü bunun gibidir: { وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُ } “Eğer biz onu yabancı dilden bir Kur'an yapsaydık derlerdi ki: Âyetleri açıklanmalı değil miydi?” Bir kimsenin dili fasih olmadığında, Arap olsa bile ona “a'cem” (أَعْجَم) ve “a'cemî” (أَعْجَمِيّ) denir. “Acemî” (عَجَمِيّ) ise:

إِذَا كَانَ أَصْلُهُ مِنَ الْعَجَمِ، وَإِنْ كَانَ فَصِيحًا، إِلَّا أَنَّ الْفَرَّاءَ أَجَازَ أَنْ يُقَالَ: رَجُلٌ عَجَمِيٌّ: بِمَعْنَى أَعْجَمِيٍّ وَقَرَأَ الْحَسَنُ «عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِيِّينَ» وَكَذَلِكَ قَرَأَ الْجَحْدَرَيُّ. قَالَ أَبُو الْفَتْحِ بْنُ جَنِّي: أَصْلُ الْأَعْجَمِينَ:

fasih konuşsa bile aslen Arap olmayan kimseye denir; ancak Ferrâ “acemî” lafzının “a'cemî” anlamında kullanılmasını caiz görmüştür. Hasan el-Basrî «عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِيِّينَ» şeklinde okumuştur; Cahderî de böyle okumuştur. Ebu'l-Feth b. Cinnî şöyle demiştir: el-A'cemîn lafzının aslı

الْأَعْجَمِيِّينَ، ثُمَّ حُذِفَتْ يَاءُ النَّسَبِ، وَجُعِلَ جَمْعُهُ بِالْيَاءِ وَالنُّونِ دَلِيلًا عَلَيْهَا كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ

«el-A‘cemiyyîn»dir; sonra nisbet yâ’sı hazfedilmiş, yâ ve nûn ile çoğul yapılması da ona delil kılınmıştır. { كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } “İşte biz onu günahkârların kalplerine böyle soktuk.”

أَيْ: مِثْلُ ذَلِكَ السَّلْكِ سَلَكْنَاهُ، أَيْ: أَدْخَلْنَاهُ فِي قُلُوبِهِمْ، يَعْنِي: الْقُرْآنَ حَتَّى فَهِمُوا مَعَانِيَهُ، وَعَرَفُوا فَصَاحَتَهُ، وَأَنَّهُ مُعْجِزٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَغَيْرُهُ: سَلَكْنَا الشِّرْكَ، وَالتَّكْذِيبَ، فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ. وَقَالَ عكرمة: سلكناه الْقَسْوَةَ. وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى، لِأَنَّ السِّيَاقَ فِي الْقُرْآنِ وجملة لا يُؤْمِنُونَ تحتمل على وَجْهَيْنِ:

Yani: İşte bu şekilde soktuğumuz gibi onu onların kalplerine soktuk, yani Kur'an'ı manalarını anlayıp fesahatini ve mucize olduğunu kavrayacakları şekilde soktuk. Hasan ve başkaları ise: Şirki ve yalanlamayı mücrimlerin kalplerine soktuk, demişlerdir. İkrime: Katılığı soktuk, demiştir. Ancak birinci görüş daha uygundur; çünkü bağlam Kur'an hakkındadır. { لا يُؤْمِنُونَ } “iman etmezler” cümlesi iki vechi ihtiva eder:

الْأَوَّلُ: الِاسْتِئْنَافُ عَلَى جِهَةِ الْبَيَانِ، وَالْإِيضَاحِ لِمَا قَبْلَهَا، وَالثَّانِي: أَنَّهَا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي سَلَكْنَاهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الْمُجْرِمِينَ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ الْجَزْمَ فِي لَا يُؤْمِنُونَ، لِأَنَّهُ فِيهِ مَعْنَى الشَّرْطِ وَالْمُجَازَاةِ، وَزَعَمَ أَنَّ مِنْ شَأْنِ الْعَرَبِ، إِذَا وَضَعَتْ لَا مَوْضِعَ كَيْلَا مِثْلَ هَذَا رُبَّمَا جَزَمَتْ مَا بَعْدَهَا، وَرُبَّمَا رَفَعَتْ، فَتَقُولُ رَبَطْتُ الْفَرَسَ لَا يَنْفَلِتُ بِالرَّفْعِ، وَالْجَزْمِ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ: إِنْ لَمْ أَرْبِطْهُ يَنْفَلِتْ، وَأُنْشِدَ لِبَعْضِ بَنِيَ عَقِيلٍ:

Birincisi: Kendisinden öncesini açıklama ve beyan etme kabilinden istînâf olmasıdır. İkincisi: «selebnâhu»daki zamirden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; mücrimîn lafzından hâl olması da caizdir. Ferrâ, şart ve ceza manası taşıdığı için «lâ yu'minû» şeklinde cezmi caiz görmüştür. O, Arapların bu gibi yerlerde «keylâ» yerine «lâ» koyduklarında bazen sonrasını cezm ettiklerini, bazen de ref ettiklerini iddia etmiştir; nitekim kaçmasın diye atı bağladım anlamında ref ile de cezm ile de “rabattü'l-ferase lâ yenfeltü / lâ yenfelt” denir; çünkü anlamı: Eğer onu bağlamazsam kaçar, demektir. Benî Ukayl'den birine ait şu beyit okunmuştur:

وَحَتَّى رَأَيْنَا أَحْسَنَ الْفِعْلِ بَيْنَنَا ... مساكنة لا يقرف الشّرّ قارف

“Aramızdaki en güzel davranışı, hiçbir kötülük işleyenin kötülüğe bulaşmayacağı bir komşuluk olarak görünceye kadar...”

بالرفع، ومن الجزم قول الآخر:

[Bu beyitte] ref iledir. Cezme örnek ise diğerinin şu sözüdür:

لطالما حلّأتماها لا ترد ... فخلّياها والسّجال تَبْتَرِدْ

“Nice zamandır onu sudan menettiniz ki [suya] varmasın, artık onu kovalarla baş başa bırakın da serinlesin!”

قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا كُلُّهُ فِي لَا يُؤْمِنُونَ، خَطَأٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، وَلَا يَجُوزُ الْجَزْمُ بِلَا جَازِمٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ أَيْ: لَا يُؤْمِنُونَ إِلَى هَذِهِ الْغَايَةِ، وَهِيَ مُشَاهَدَتُهُمْ للعذاب الأليم فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً أي: فجأة «و» الحال أنّهم لَا يَشْعُرُونَ بِإِتْيَانِهِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ فَتَأْتِيَهُمْ بِالْفَوْقِيَّةِ، أَيِ: السَّاعَةُ، وَإِنْ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهَا ذِكْرٌ، لكنه قد دلّ الْعَذَابِ عَلَيْهَا فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ أَيْ: مُؤَخَّرُونَ وَمُمْهَلُونَ. قَالُوا هَذَا تَحَسُّرًا عَلَى مَا فَاتَ مِنَ الْإِيمَانِ، وَتَمَنِّيًا لِلرَّجْعَةِ إِلَى الدُّنْيَا، لِاسْتِدْرَاكِ مَا فَرَطَ مِنْهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِمْ:

Nehhâs şöyle demiştir: { لا يُؤْمِنُونَ } hakkındaki bu görüşlerin tamamı Basralılara göre hatalıdır; cezmedici bir edat olmadan cezm yapmak caiz değildir. { حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “Can yakıcı azabı görünceye kadar” yani bu gayeye kadar, ki o da can yakıcı azabı müşahede etmeleridir, iman etmezler. { فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } “O [azap], kendilerine ansızın geliverir” yani birdenbire [geliverir], { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “onlar farkında değillerken” onun gelişini hissetmezlerken. Hasan el-Basrî tâ harfiyle «فَتَأْتِيَهُمْ» şeklinde okumuştur; yani daha önce zikredilmemiş olsa da azap ona delalet ettiği için kıyamet saati [onlara geliverir]. { فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ } “de: «Acaba bize mühlet verilir mi?» derler.” Yani ertelenir miyiz, bize mühlet verilir mi? Bunu kaçırdıkları imana hayıflanarak ve kaçırdıklarını telafi etmek üzere dünyaya geri dönmeyi arzulayarak söylemişlerdir. Bir görüşe göre onların:

هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ الِاسْتِعْجَالُ لِلْعَذَابِ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِهْزَاءِ لِقَوْلِهِ: أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ وَلَا يَخْفَى مَا فِي هَذَا مِنَ الْبُعْدِ وَالْمُخَالَفَةِ لِلْمَعْنَى الظَّاهِرِ، فَإِنَّ مَعْنَى هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ طَلَبُ النَّظْرَةِ وَالْإِمْهَالُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ فَالْمُرَادُ بِهِ الرَّدُّ عَلَيْهِمْ، وَالْإِنْكَارُ لِمَا وَقَعَ مِنْهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ: فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ وقولهم: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ يُنَاسِبُ الْمَقَامَ، كَمَا مَرَّ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ، وَمَعْنَى أَرَأَيْتَ: أَخْبِرْنِي، وَالْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ، أَيْ: أَخْبِرْنِي إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ فِي الدُّنْيَا مُتَطَاوِلَةً، وَطَوَّلْنَا لَهُمُ الْأَعْمَارَ ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ مِنَ الْعَذَابِ وَالْهَلَاكِ مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ مَا: هِيَ الِاسْتِفْهَامِيَّةُ، وَالْمَعْنَى: أَيُّ: شَيْءٍ أَغْنَى عَنْهُمْ، كَوْنَهُمْ مُمَتَّعِينَ ذَلِكَ التَّمَتُّعَ الطَّوِيلَ، وَ «مَا» فِي مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْمَصْدَرِيَّةَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْمَوْصُولَةَ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ التَّقْرِيرِيِّ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا الْأُولَى نَافِيَةً، وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَمْ يُغْنِ عَنْهُمْ تَمْتِيعُهُمْ شَيْئًا، وَقُرِئَ يُمْتَعُونَ بِإِسْكَانِ الْمِيمِ، وتخفيف التاء من أمتع الله

{ هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ } “Bize mühlet verilir mi?” [sözü], { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } “Onlar bizim azabımızı mı acele istiyorlar?” buyruğu dolayısıyla alay yollu azabın çabuklaştırılmasını istemektir [şeklinde yorumlanmıştır]. Bunun [ise] ne kadar uzak ve zahir manaya aykırı olduğu gizli değildir. Zira { هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ } ifadesinin manası mühlet ve erteleme talebidir. { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } buyruğuna gelince, bundan maksat onlara bir reddiye ve onların: { فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap getir” ve { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir” şeklindeki sözlerine yönelik bir inkârdır (kınamadır). { أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ } “Gördün mü, eğer onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak” [ayetindeki] istifham inkâr içindir. “Fâ” (فَ) harfi, daha önce pek çok yerde geçtiği üzere, makama uygun takdir edilen bir cümleye atıf içindir. “Eraeyte” (أَرَأَيْتَ) lafzının manası: “Bana haber ver” demektir. Hitap [bu hitaba] muhatap olmaya elverişli herkesedir. Yani: “Bana haber ver, eğer biz onları dünyada uzun seneler yaşatıp faydalandırsak ve kendilerine ömürleri uzatsak, { ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ } ‘sonra da tehdit edildikleri şey [azap ve helak] kendilerine gelse’, { مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ } ‘faydalandırıldıkları o şeyler kendilerine ne fayda sağlar?’” [Buradaki birinci] “mâ” (مَا) istifhamiyyedir. Mana: “Kendilerine böylesine uzun bir süre zevkusefa sürdürülmüş olması onlara ne fayda sağladı / neyi defetti?” şeklindedir. { مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ } ifadesindeki “mâ” (مَا) edatının masdariyye olması da mevsûle olması da caizdir. İstifham takrîrî bir inkâr içindir. Birinci “mâ” edatının nâfiye (olumsuzluk edatı) olması da caizdir; bu takdirde mef‘ûl hazfedilmiştir, yani: ‘Yaşatılıp faydalandırılmaları kendilerine hiçbir fayda sağlamadı.’ [Fiil], Allah'ın faydalandırması anlamındaki “emtea”dan (أَمْتَعَ) hareketle mîm'in sükûnu ve tâ'nın şeddesiz okunmasıyla “yumte‘ûne” (يُمْتَعُونَ) şeklinde de okunmuştur.

زِيدًا بِكَذَا وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ مِنْ: مَزِيدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ، أَيْ: وَمَا أَهْلَكْنَا قَرْيَةً مِنَ الْقُرَى إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ. وَجُمْلَةُ إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ صِفَةً لِقَرْيَةٍ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالًا مِنْهَا، وَسَوَّغَ ذَلِكَ سَبْقُ النَّفْيِ، وَالْمَعْنَى: مَا أَهْلَكْنَا قَرْيَةً مِنَ الْقُرَى إِلَّا بَعْدَ الْإِنْذَارِ إِلَيْهِمْ، وَالْإِعْذَارِ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ، وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ، وَقَوْلُهُ: ذِكْرى بِمَعْنَى تَذْكِرَةٍ، وَهِيَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْعِلَّةِ، أَوِ الْمَصْدَرِيَّةِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:

{ وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ } “Biz hiçbir şehri, kendilerine uyarıcılar gelmeden helak etmedik” [Buradaki] “min” (مِنْ) tekit için zâiddir; yani hiçbir memleketi helak etmedik ki mutlaka uyarıcıları bulunmuş olmasın. { إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ } cümlesinin “karye” kelimesine sıfat olması da ondan hâl olması da caizdir; öncesindeki nefiy edatı buna cevaz vermiştir. Mana şöyledir: Biz hiçbir memleketi, elçiler gönderip kitaplar indirerek onları uyarmadan ve mazeretlerini ortadan kaldırmadan helak etmedik. Yüce Allah'ın: { ذِكْرى } sözü tezkire (öğüt/hatırlatma) manasındadır; illet veya masdariyet üzere nasb mahallindedir. Kisâî şöyle demiştir:

ذِكْرَى فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: أَنَّهَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: يَذْكُرُونَ ذِكْرَى. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ صَحِيحٌ، لِأَنَّ مَعْنَى إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ إِلَّا لَهَا مُذَكِّرُونَ. قَالَ الزَّجَّاجُ:

Zikrâ kelimesi hâl olarak nasb mahallindedir. Ferrâ ve Zeccâc ise masdariyet üzere nasb mahallinde olduğunu, yani: Bir zikir ile zikrederler/hatırlatırlar demek olduğunu söylemişlerdir. Nehhâs: Bu doğru bir görüştür, zira { إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ } ifadesinin manası “illâ lehâ müzekkirûn” (ancak hatırlatıcıları olan) demektir, demiştir. Zeccâc şöyle demiştir:

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرَى فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِنْذَارُنَا ذِكْرَى، أَوْ ذَلِكَ ذِكْرَى.

Zikrâ kelimesinin, hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olması da caizdir; yani: Bizim uyarımız bir zikrâdır (öğüttür) veya bu bir zikrâdır takdirindedir.

قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْمَعْنَى هِيَ ذِكْرَى، أَوْ يُذَكِّرُهُمْ ذِكْرَى، وَقَدْ رَجَّحَ الْأَخْفَشُ أَنَّهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَما كُنَّا ظالِمِينَ فِي تَعْذِيبِهِمْ، فقد قدّمنا الحجة إليهم وأنذرناهم، وأعذرناهم، وَأَعْذَرْنَا إِلَيْهِمْ وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ أَيْ: بِالْقُرْآنِ، وَهَذَا رَدٌّ لِمَا زَعَمَهُ الْكَفَرَةُ فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ مَا يُلْقِيهِ الشَّيَاطِينُ عَلَى الْكَهَنَةِ وَما يَنْبَغِي لَهُمْ ذَلِكَ، وَلَا يَصِحُّ مِنْهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ مَا نَسَبَهُ الْكُفَّارُ إِلَيْهِمْ أَصْلًا إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لِلْقُرْآنِ، أَوْ لِكَلَامِ الْمَلَائِكَةِ لَمَعْزُولُونَ مَحْجُوبُونَ، مَرْجُومُونَ بِالشُّهُبِ. وَقَرَأَ الحسن وابن السميقع والأعمش «وما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ» بِالْوَاوِ وَالنُّونِ إِجْرَاءً لَهُ مجرى جمع السَّلَامَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ:

İbnü'l-Enbârî: Mana şudur: O bir zikrâdır veya onlara bir hatırlatma ile hatırlatır, demiştir. Ahfeş ise bunun hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olduğu görüşünü tercih etmiştir. { وَما كُنَّا ظالِمِينَ } “biz asla zalim değiliz.” Onlara azap etme hususunda [zalim değiliz]; zira onlara delili sunduk, onları uyardık ve bütün mazeretlerini giderdik. { وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ } “Onu şeytanlar indirmiş değildir.” Yani Kur'an'ı [indirmiş değillerdir]. Bu, kâfirlerin Kur'an hakkında onun şeytanların kâhinlere fısıldadığı türden bir şey olduğu yönündeki iddialarına bir reddiyedir. { وَما يَنْبَغِي لَهُمْ } “Bu onlara hem yakışmaz” bu onlara uygun düşmez ve onlardan sadır olması doğru olmaz, { وَما يَسْتَطِيعُونَ } “hem de buna güçleri yetmez.” Kâfirlerin onlara nispet ettiği şeye asla güçleri yetmez. { إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ } “Çünkü onlar işitmekten” Kur'an'ı veya meleklerin kelamını işitmekten { لَمَعْزُولُونَ } “kesinlikle uzaklaştırılmışlardır.” Perdeli kılınmışlar ve alev huzmeleriyle (şihablarla) taşlanmışlardır. Hasan, İbn Semeyka' ve A'meş kurallı eril çoğul (cem-i müzekker sâlim) kalıbına sokarak vâv ve nûn ile «وما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطُونَ» şeklinde okumuşlardır. Nehhâs şöyle demiştir:

وَهَذَا غَلَطٌ عِنْدَ جَمِيعِ النَّحْوِيِّينَ. قَالَ: وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ: سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَزِيدَ يَقُولُ: هَذَا مِنْ غَلَطِ الْعُلَمَاءِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ بِشُبْهَةٍ لَمَّا رَأَى الْحَسَنُ فِي آخِرِهِ يَاءً وَنُونًا، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ اشْتَبَهَ عَلَيْهِ بِالْجَمْعِ السَّالِمِ فَغَلِطَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: غَلِطَ الشَّيْخُ: يَعْنِي الْحَسَنُ، فَقِيلَ: ذَلِكَ لِلنَّضِرِ بْنِ شُمَيْلٍ فَقَالَ: إِنْ جَازَ أَنْ يُحْتَجَّ بِقَوْلِ رُؤْبَةَ وَالْعَجَّاجِ وَذَوِيهِمَا جَازَ أَنْ يُحْتَجَّ بِقَوْلِ الْحَسَنِ وَصَاحِبِهِ: يَعْنِي مُحَمَّدَ بن السميقع مَعَ أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّهُمَا لَمْ يَقْرَءَا بِذَلِكَ إِلَّا وَقَدْ سَمِعَا فِيهِ شَيْئًا. وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ: إِنْ كَانَ الشَّيْطَانُ مِنْ شَاطَ يَشِيطُ كَانَ لِقِرَاءَتِهِمَا وَجْهٌ.

Bu, bütün nahivcilere göre bir hatadır. Şöyle devam etmiştir: Ali b. Süleyman'ın şöyle dediğini işittim: Muhammed b. Yezîd'in şöyle dediğini işittim: Bu, âlimlerin yaptığı hatalardandır; bu da ancak bir şüpheden kaynaklanır. Hasan onun sonunda yâ ve nûn görüp ref mahallinde olduğunu fark edince, cem-i sâlim ile karıştırdı ve yanıldı. Ferrâ: Şeyh -yani Hasan- yanıldı, demiştir. Bu durum Nadr b. Şümeyl'e söylenince şöyle demiştir: Rû'be, Accâc ve benzerlerinin sözleriyle delil getirmek caiz oluyorsa, Hasan ve arkadaşının -yani Muhammed b. Semeyka'- sözüyle de delil getirmek caizdir; kaldı ki biz onların bu hususta bir şey işitmeden böyle okumayacaklarını biliyoruz. Müerric ise: Şeytan kelimesi “şâta / yeşîtu” fiilinden türemişse, onların kıraatinin bir vechi olur, demiştir.

قَالَ يُونُسُ بْنُ حَبِيبٍ: سَمِعْتُ أَعْرَابِيًّا يَقُولُ: دَخَلْنَا بَسَاتِينَ مِنْ وَرَائِهَا بَسَاتُونَ. ثم لما قرّر سبحانه حقيقة الْقُرْآنِ وَأَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِهِ، أَمَرَ نَبِيَّهُ ﷺ بِدُعَاءِ اللَّهِ وَحْدَهُ فَقَالَ: فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ وخطاب النبيّ ﷺ بِهَذَا مَعَ كَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنْهُ، مَعْصُومًا مِنْهُ، لِحَثِّ الْعِبَادِ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَنَهْيِهِمْ عَنْ شَوَائِبِ الشِّرْكِ، وَكَأَنَّهُ قَالَ: أَنْتَ أَكْرَمُ الْخَلْقِ عَلَيَّ، وَأَعَزُّهُمْ عِنْدِي، وَلَوِ اتَّخَذْتَ مَعِيَ إِلَهًا لَعَذَّبْتُكَ، فَكَيْفَ بِغَيْرِكَ مِنَ الْعِبَادِ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ خَصَّ الْأَقْرَبِينَ لِأَنَّ الِاهْتِمَامَ بِشَأْنِهِمْ أَوْلَى، وهدايتهم إلى الحق أقوم.

Yûnus b. Habîb: Bir bedevinin: “Arkalarında bostanlar (besâtûn) olan bostanlara (besâtîn) girdik” dediğini işittim, demiştir. Sonra Sübhânehu Kur'an'ın hakikatini ve onun kendi katından indirildiğini pekiştirince, Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem sadece Allah'a dua etmesini emrederek şöyle buyurdu: { فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ } “O halde Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarma; yoksa azap görenlerden olursun!” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan münezzeh ve masum olduğu halde ona böyle hitap edilmesi, kulları tevhîde teşvik etmek ve onları şirkin şaibelerinden sakındırmak içindir. Sanki şöyle buyurmuştur: Sen katımda mahlûkatın en şereflisi ve en değerlisisin; eğer sen benimle beraber başka bir ilah edinecek olsaydın sana azap ederdim, o halde kullardan başkası nasıl olur! { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabanı uyar!” En yakınları tahsis etti, çünkü onların durumuna özen göstermek daha önceliklidir ve onları hakka hidayet etmek daha uygundur.

قيل: هم قريش، وَقِيلَ بَنُو هَاشِمٍ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَمَّا نَزَلَتْ دَعَا النَّبِيُّ ﷺ قُرَيْشًا، فَاجْتَمَعُوا فَعَمَّ وَخَصَّ، فَذَلِكَ مِنْهُ ﷺ بَيَانٌ لِلْعَشِيرَةِ الْأَقْرَبِينَ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يُقَالُ: خَفَضَ جَنَاحَهُ إِذَا أَلَانَهُ، وَفِيهِ اسْتِعَارَةٌ حَسَنَةٌ. وَالْمَعْنَى: أَلِنْ جَنَاحَكَ، وَتَوَاضَعْ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَظْهَرَ لَهُمُ الْمَحَبَّةَ وَالْكَرَامَةَ، وَتَجَاوَزَ عَنْهُمْ فَإِنْ عَصَوْكَ أَيْ: خَالَفُوا أَمْرَكَ وَلَمْ يَتَّبِعُوكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ أَيْ: مِنْ عَمَلِكُمْ، أَوْ مِنَ الَّذِي تَعْمَلُونَهُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمُؤْمِنِينَ الْمُشَارِفُونَ لِلْإِيمَانِ، الْمُصَدِّقُونَ بِاللِّسَانِ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْخُلَّصَ لَا يَعْصُونَهُ وَلَا يُخَالِفُونَهُ. ثُمَّ بَيَّنَ لَهُ مَا

Onların Kureyş olduğu söylenmiştir, Hâşimoğulları olduğu da söylenmiştir. Sahîh'te sabit olduğuna göre bu ayet indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'i çağırdı, onlar toplandılar; o da hem genele hem özele hitap etti. İşte bu, onun sallallâhu aleyhi ve sellem en yakın akrabayı açıklamasıdır; bunun beyanı gelecektir. { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Sana uyan müminlere kanatlarını indir!” Kanadını yumuşattığında “hafeda cenâhahû” denir; bunda güzel bir istiare vardır. Mana şöyledir: Müminlerden sana uyanlara karşı kanadını yumuşat, alçakgönüllü ol, onlara sevgi ve ikram göster, kusurlarını bağışla. { فَإِنْ عَصَوْكَ } “Eğer sana karşı gelirlerse” yani senin emrine muhalefet edip sana uymazlarsa { فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “de ki: Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım!” Yani sizin amelinizden veya yaptığınız şeylerden uzağım. Bu durum, müminlerden kastın imanın eşiğinde olanlar ve dille tasdik edenler olduğuna delalet eder; çünkü halis müminler ona isyan etmezler ve muhalefet etmezler. Sonra onlar kendisine isyan ettiklerinde

يَعْتَمِدُ عَلَيْهِ عِنْدَ عِصْيَانِهِمْ لَهُ فَقَالَ: وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ أَيْ: فَوِّضْ أُمُورَكَ إِلَيْهِ، فَإِنَّهُ الْقَادِرُ عَلَى قَهْرِ الْأَعْدَاءِ، وَهُوَ الرَّحِيمُ لِلْأَوْلِيَاءِ. قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ «فَتَوَكَّلْ» بِالْفَاءِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «وَتَوَكَّلْ» بِالْوَاوِ، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأَوْلَى يَكُونُ مَا بَعْدَ الْفَاءِ كَالْجُزْءِ مِمَّا قَبْلَهَا مُتَرَتِّبًا عَلَيْهِ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ يَكُونُ مَا بَعْدَ الْوَاوِ مَعْطُوفًا عَلَى مَا قَبْلَهَا، عَطْفُ جُمْلَةٍ مِنْ غَيْرِ تَرْتِيبٍ الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ

kime güvenip dayanacağını ona açıklayarak şöyle buyurdu: { وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ } “O mutlak güç ve merhamet sahibine tevekkül et.” Yani işlerini O'na havale et; zira O düşmanları kahretmeye kadirdir, dostlarına karşı ise çok merhametlidir. Nâfi' ve İbn Âmir fâ harfiyle «فَتَوَكَّلْ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise vâv ile «وَتَوَكَّلْ» şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate göre fâ'dan sonrası kendisinden öncekinin bir cüzü gibi olup ona terettüp eder; ikinci kıraate göre ise vâv'dan sonrası öncesine tertipsiz cümle atfı ile matuftur. { الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ } “O ki, kıyama durduğunda seni görür.”

أَيْ: حِينَ تَقُومُ إِلَى الصَّلَاةِ وَحْدَكَ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: حِينَ تَقُومُ: حَيْثُمَا كُنْتَ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ أَيْ: وَيَرَاكَ إِنْ صَلَّيْتَ فِي الْجَمَاعَةِ رَاكِعًا وَسَاجِدًا وَقَائِمًا، كَذَا قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقِيلَ: يَرَاكَ فِي الْمُوَحِّدِينَ مِنْ نَبِيٍّ إِلَى نَبِيٍّ حَتَّى أَخْرَجَكَ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: «يَرَاكَ» حِينَ تَقُومُ قِيَامُهُ إِلَى التَّهَجُّدِ، وَقَوْلُهُ:

Müfessirlerin çoğunun görüşüne göre: Yani tek başına namaza kalktığın vakit [seni görür] demektir. Mücâhid: { حِينَ تَقُومُ } nerede olursan ol demektir, demiştir. { وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ } “Secde edenler arasında dolaşmanı da [görür].” Yani cemaatle namaz kıldığında seni rükû ederken, secde ederken ve kıyamda dururken görür; müfessirlerin çoğu böyle söylemiştir. Bir görüşe göre: Seni bu ümmet içinde çıkarıncaya kadar peygamberden peygambere muvahhidler arasında [nesilden nesile intikalini] görür, demektir. Bir görüşe göre ise Yüce Allah'ın “seni görür” kavlinden maksat gece teheccüde kalkmasıdır;

وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ يُرِيدُ تَرَدُّدَكَ فِي تَصَفُّحِ أَحْوَالِ الْمُجْتَهِدِينَ فِي الْعِبَادَةِ وَتَقَلُّبَ بَصَرِكَ فِيهِمْ، كَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ لِمَا تَقُولُهُ: الْعَلِيمُ بِهِ. ثُمَّ أَكَّدَ سُبْحَانَهُ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ وَبَيَّنَهُ فَقَالَ: هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ أَيْ: عَلَى مَنْ تَتَنَزَّلُ، فَحَذَفَ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، وَفِيهِ بَيَانُ اسْتِحَالَةِ تَنَزُّلِ الشَّيَاطِينِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ وَالْأَفَّاكُ:

{ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ } sözü ise ibadette gayret gösterenlerin hallerini incelemek için aralarında dolaşmanı ve gözünü onların üzerinde gezdirmesini kastetmektedir; Mücâhid böyle demiştir. { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir” söylediğin şeyleri işitendir, { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir” onu bilendir. Sonra Sübhânehu: { وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ } sözünün anlamını tekit edip açıklayarak şöyle buyurdu: { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ } “Şeytanların kime indiğini size haber vereyim mi?” Yani kime inerler (tetenezzelü) demektir; iki tâ'dan biri hazfedilmiştir. Bunda şeytanların Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem inmesinin imkânsız olduğu beyan edilmektedir. { تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } “Onlar günaha dadanmış her bir yalancıya inerler.” el-Effâk (الْأَفَّاكُ):

الْكَثِيرُ الْإِفْكِ، وَالْأَثِيمُ: كَثِيرُ الْإِثْمِ، وَالْمُرَادُ بِهِمْ كُلُّ مَنْ كَانَ كَاهِنًا، فَإِنَّ الشَّيَاطِينَ كَانَتْ تَسْتَرِقُ السَّمْعَ ثُمَّ يَأْتُونَ إِلَيْهِمْ فَيُلْقُونَهُ إِلَيْهِمْ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: يُلْقُونَ السَّمْعَ أَيْ: مَا يَسْمَعُونَهُ مِمَّا يَسْتَرِقُونَهُ، فَتَكُونَ جُمْلَةُ «يُلْقُونَ السَّمْعَ» عَلَى هَذَا رَاجِعَةً إِلَى الشَّيَاطِينِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: حَالَ كَوْنِ الشَّيَاطِينِ مُلْقِينَ السَّمْعَ، أَيْ: مَا يَسْمَعُونَهُ مِنَ الْمَلَأِ الْأَعْلَى إِلَى الْكُهَّانِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: إِنَّ الشَّيَاطِينَ يُلْقُونَ السَّمْعَ:

çokça yalan uydurandır. el-Esîm (الْأَثِيمُ) ise çokça günah işleyendir. Onlardan maksat kâhin olan herkestir; zira şeytanlar kulak hırsızlığı yapar, sonra onlara gelip bunu fısıldarlardı. İşte Yüce Allah'ın: { يُلْقُونَ السَّمْعَ } “[Şeytanlara] kulak verirler” sözünün manası budur; yani kulak hırsızlığı yaparak işittikleri şeyi [fısıldarlar]. Buna göre { يُلْقُونَ السَّمْعَ } cümlesi şeytanlara raci olup hâl olarak nasb mahallindedir; yani: Şeytanlar Mele-i A'lâ'dan işittiklerini kâhinlere aktarırlarken [inerler]. Anlamın şöyle olması da caizdir: Şeytanlar kulak verirler,

أَيْ يُنْصِتُونَ إِلَى الْمَلَإِ الْأَعْلَى لِيَسْتَرِقُوا مِنْهُمْ شَيْئًا، وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالسَّمْعِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ الْمَسْمُوعِ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي: نَفْسَ حَاسَّةِ السَّمْعِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ «يُلْقُونَ السَّمْعَ» رَاجِعَةً إِلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ عَلَى أَنَّهَا صِفَةٌ أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ، وَمَعْنَى الْإِلْقَاءِ أَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ مَا تُلْقِيِهِ إِلَيْهِمُ الشَّيَاطِينُ مِنَ الْكَلِمَاتِ الَّتِي تَصْدُقُ الْوَاحِدَةُ مِنْهَا، وَتَكْذُبُ الْمِائَةُ الْكَلِمَةِ كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ، وَجُمْلَةُ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ رَاجِعَةٌ إِلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ، أَيْ:

yani onlardan bir şey çalmak için Mele-i A'lâ'ya kulak kabartırlar. Bu durumda ilk veche göre «sem'»den maksat işitilen sözdür; ikinci veche göre ise bizzat işitme duyusudur. { يُلْقُونَ السَّمْعَ } cümlesinin sıfat veya istînâfiye olarak { كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } ifadesine dönmesi de caizdir; ilka (kulak verme) manası ise hadiste geçtiği üzere şeytanların kendilerine fısıldadığı, biri doğru çıkıp yüzü yalan olan sözleri dinlemeleridir. { وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ } “ve onların çoğu yalancıdır” cümlesi { كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } ifadesine racidir; yani:

وَأَكْثَرُ هَؤُلَاءِ الْكَهَنَةِ كَاذِبُونَ فِيمَا يَتَلَقَّوْنَهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ، لِأَنَّهُمْ يَضُمُّونَ إِلَى مَا يَسْمَعُونَهُ كَثِيرًا مِنْ أَكَاذِيبِهِمُ الْمُخْتَلِفَةِ، أَوْ أَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ فِيمَا يُلْقُونَهُ مِنَ السَّمْعِ، أَيِ: الْمَسْمُوعِ مِنَ الشَّيَاطِينِ إِلَى النَّاسِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ رَاجِعَةً إِلَى الشَّيَاطِينِ، أَيْ: وَأَكْثَرُ الشَّيَاطِينِ كَاذِبُونَ فِيمَا يُلْقُونَهُ إِلَى الْكَهَنَةِ مِمَّا يَسْمَعُونَهُ، فَإِنَّهُمْ يَضُمُّونَ إِلَى ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ كَثِيرًا مِنَ الْكَذِبِ. وَقَدْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِحُّ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ وَصْفُ الْأَفَّاكِينَ بِأَنَّ أَكْثَرَهُمْ كَاذِبُونَ بَعْدَ مَا وُصِفُوا جَمِيعًا بِالْإِفْكِ؟ وَأُجِيبَ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَفَّاكِ الَّذِي يُكْثِرُ الْكَذِبَ لَا الَّذِي لَا يَنْطِقُ إِلَّا بِالْكَذِبِ، فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ أَنَّهُ قَلَّ مَنْ يَصْدُقُ مِنْهُمْ فِيمَا يَحْكِي عَنِ الشَّيَاطِينِ، وَالْغَرَضُ الَّذِي سيق لِأَجْلِهِ هَذَا الْكَلَامُ، رَدُّ مَا كَانَ يَزْعُمُهُ الْمُشْرِكُونَ، مِنْ كَوْنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ يُلْقِي إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ السَّمْعَ مِنَ الْكَهَنَةِ، بِبَيَانِ أَنَّ الْأَغْلَبَ عَلَى الْكَهَنَةِ الْكَذِبُ، وَلَمْ يَظْهَرْ مِنْ أَحْوَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَّا الصِّدْقُ، فَكَيْفَ يَكُونُ كَمَا زَعَمُوا، ثُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْكَهَنَةَ يُعَظِّمُونَ الشَّيَاطِينَ. وَهَذَا النَّبِيُّ الْمُرْسَلُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِرِسَالَتِهِ إِلَى النَّاسِ يَذُمُّهُمْ وَيَلْعَنُهُمْ وَيَأْمُرُ بِالتَّعَوُّذِ مِنْهُمْ. ثُمَّ لَمَّا كَانَ قَدْ قَالَ قَائِلٌ مِنَ

Bu kâhinlerin çoğu şeytanlardan aldıkları şeyler hususunda yalancıdırlar; çünkü işittiklerine kendi uydurdukları birçok yalanı katarlar; ya da çoğu şeytanlardan işittikleri şeyleri insanlara aktarırken yalancıdırlar. { وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ } cümlesinin şeytanlara raci olması da caizdir; yani: Şeytanların çoğu işittikleri şeylerden kâhinlere aktardıkları hususlarda yalancıdırlar, çünkü buna kendi yanlarından birçok yalan katarlar. Şöyle denilmiştir: Birinci veche göre hepsinin iftira sahibi (effâk) olarak nitelenmesinden sonra çoğunun yalancı olarak nitelenmesi nasıl sahih olur? Buna şöyle cevap verilmiştir: Effâk ile kastedilen yalanı çok söyleyendir, sadece yalan konuşan kimse değildir. Dolayısıyla: { وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ } sözünden maksat, şeytanlardan naklettikleri hususlarda onlardan doğru söyleyenin pek az olmasıdır. Bu kelamın sevk edilmesindeki gaye; kâhinlerin genelde yalancı olduklarını, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem hallerinden ise sadece doğruluğun tezahür ettiğini açıklayarak müşriklerin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şeytanın kendisine fısıldadığı kâhinlerden biri olduğu iddialarını reddetmektir; o halde onların iddia ettiği gibi nasıl olabilir! Üstelik bu kâhinler şeytanları yüceltmektedirler; Allah katından insanlara risaletiyle gönderilmiş bu Peygamber ise onları yermekte, lanetlemekte ve onlardan [Allah'a] sığınmayı emretmektedir. Sonra

المشركين: إن النبيّ ﷺ شَاعِرٌ، بَيَّنَ سُبْحَانَهُ حَالَ الشُّعَرَاءِ وَمُنَافَاةَ مَا هُمْ عَلَيْهِ لِمَا عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ:

müşriklerden bir sözcü: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir şairdir» deyince, Sübhânehu şairlerin durumunu ve onların içinde bulunduğu halin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem haline ne denli zıt olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu:

وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الشُّعَرَاءَ يَتَّبِعُهُمْ، أَيْ: يُجَارِيهِمْ وَيَسْلُكُ مَسْلَكَهُمْ وَيَكُونُ مِنْ جُمْلَتِهِمُ الْغَاوُونَ، أَيِ: الضَّالُّونَ عَنِ الْحَقِّ، وَالشُّعَرَاءُ: جَمْعُ شَاعِرٍ، وَالْغَاوُونَ: جَمْعُ غَاوٍ، وَهُمْ ضُلَّالُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ. وَقِيلَ: الزَّائِلُونَ عَنِ الْحَقِّ، وقيل: الذي يَرَوُونَ الشِّعْرَ الْمُشْتَمِلَ عَلَى الْهِجَاءِ وَمَا لَا يجوز، وقيل:

{ وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ } “Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar.” Mana şudur: Şairlere azgınlar, yani haktan sapanlar uyar; yani onların peşinden gider, onların tuttuğu yolu tutar ve onların zümresinden olur. eş-Şuarâ (الشُّعَرَاءُ); şâir kelimesinin çoğuludur; el-gāvûn (الْغَاوُونَ) ise gāvinin çoğuludur ki onlar cin ve insanların sapkınlarıdır. Haktan sapanlar olduğu da söylenmiştir; hiciv ve caiz olmayan şeyleri içeren şiirleri rivayet eden kimseler olduğu da söylenmiştir; bir görüşe göre de

المراد شعر الْكُفَّارِ خَاصَّةً. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «وَالشُّعَرَاءُ» بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ مَا بَعْدَهُ، وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ «الشُّعَرَاءَ» بِالنَّصْبِ عَلَى الِاشْتِغَالِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَشَيْبَةُ وَالْحَسَنُ وَالسُّلَمِيُّ يَتْبَعُهُمْ بِالتَّخْفِيفِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ قَبَائِحَ شُعَرَاءِ الْبَاطِلِ فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ وَالْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَالْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ تَتَأَتَّى مِنْهُ الرُّؤْيَةُ، يُقَالُ: هَامَ يَهِيمُ هَيْمًا وَهَيْمَانًا إِذَا ذَهَبَ عَلَى وَجْهِهِ، أَيْ:

özellikle kâfirlerin şairleri kastedilmiştir. Çoğunluk mübteda olarak ref ile «وَالشُّعَرَاءُ» şeklinde okumuştur, haberi ise sonrasıdır. Îsâ b. Ömer iştigal üzere nasb ile «الشُّعَرَاءَ» okumuştur. Nâfi', Şeybe, Hasan ve Sülemî şeddesiz olarak «يَتْبَعُهُمْ» şeklinde, diğerleri ise şeddeli olarak okumuşlardır. Sonra Sübhânehu bâtıl şairlerin çirkinliklerini beyan ederek şöyle buyurdu: { أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ } “Görmez misin ki onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar?” Cümle öncesini pekiştirmektedir; hitap ise görme/anlama kabiliyeti olan herkese yöneliktir. Bir kimse kendi bildiğine gelişi güzel gittiğinde “hâme yehîmü heymen ve heymânen” denir; yani:

أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ فَنٍّ مِنْ فُنُونِ الْكَذِبِ يَخُوضُونَ، وَفِي كُلِّ شِعْبٍ مِنْ شِعَابِ الزُّورِ يَتَكَلَّمُونَ، فَتَارَةً يُمَزِّقُونَ الْأَعْرَاضَ بِالْهِجَاءِ، وَتَارَةً يَأْتُونَ مِنَ الْمُجُونِ بِكُلِّ مَا يَمُجُّهُ السَّمْعُ، وَيَسْتَقْبِحُهُ الْعَقْلُ، وَتَارَةً يَخُوضُونَ فِي بَحْرِ السَّفَاهَةِ، وَالْوَقَاحَةِ، وَيَذُمُّونَ الْحَقَّ، وَيَمْدَحُونَ الْبَاطِلَ، وَيَرْغَبُونَ فِي فِعْلِ الْمُحَرَّمَاتِ، وَيَدْعُونَ النَّاسَ إِلَى فِعْلِ الْمُنْكِرَاتِ، كَمَا تَسْمَعُهُ فِي أَشْعَارِهِمْ مِنْ مَدْحِ الْخَمْرِ، وَالزِّنَا، وَاللِّوَاطِ، وَنَحْوِ هَذِهِ الرَّذَائِلِ الْمَلْعُونَةِ، ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ: وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ أَيْ: يَقُولُونَ فَعَلْنَا وَفَعَلْنَا، وَهُمْ كَذَبَةٌ فِي ذَلِكَ، فَقَدْ يَدُلُّونَ بِكَلَامِهِمْ عَلَى الْكَرَمِ، وَالْخَيْرِ، وَلَا يَفْعَلُونَهُ، وَقَدْ يَنْسُبُونَ إِلَى أَنْفُسِهِمْ مِنْ أَفْعَالِ الشَّرِّ مَا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى فِعْلِهِ، كَمَا تَجِدُهُ فِي كَثِيرٍ مِنْ أَشْعَارِهِمْ، مِنَ الدَّعَاوَى الْكَاذِبَةِ، وَالزَّوْرِ الْخَالِصِ الْمُتَضَمِّنِ لِقَذْفِ الْمُحْصَنَاتِ، وَأَنَّهُمْ فَعَلُوا بِهِنَّ كَذَا وَكَذَا، وَذَلِكَ كَذِبٌ مَحْضٌ، وَافْتِرَاءٌ بَحْتٌ. ثُمَّ اسْتَثْنَى سُبْحَانَهُ الشُّعَرَاءَ الْمُؤْمِنِينَ الصَّالِحِينَ، الَّذِينَ أَغْلَبُ أَحْوَالِهِمْ تَحَرِّي الْحَقِّ، وَالصِّدْقِ فَقَالَ: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَيْ: دَخَلُوا فِي حِزْبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَعَمِلُوا بِأَعْمَالِهِمُ الصَّالِحَةِ، وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً فِي أَشْعَارِهِمْ وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا كَمَنْ يَهْجُو مِنْهُمْ مَنْ هَجَاهُ، أَوْ يَنْتَصِرُ لِعَالِمٍ، أَوْ فَاضِلٍ، كَمَا كَانَ يَقَعُ مِنْ شُعَرَاءِ النبي ﷺ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَهْجُونَ مَنْ يَهْجُوهُ، وَيَحْمُونَ عَنْهُ، وَيَذُبُّونَ عَنْ عِرْضِهِ، وَيُكَافِحُونَ شُعَرَاءَ الْمُشْرِكِينَ، وَيُنَافِحُونَهُمْ، وَيَدْخُلُ فِي هَذَا مِنَ انْتَصَرَ بِشِعْرِهِ لِأَهْلِ السُّنَّةِ، وَكَافَحَ أَهْلَ الْبِدْعَةِ، وَزَيَّفَ مَا يَقُولُهُ شُعَرَاؤُهُمْ، مِنْ مَدْحِ بِدْعَتِهِمْ، وَهَجْوِ السُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ، كَمَا يَقَعُ ذَلِكَ كَثِيرًا مِنْ شُعَرَاءِ الرَّافِضَةِ، وَنَحْوِهِمْ، فَإِنَّ الِانْتِصَارَ لِلْحَقِّ بِالشِّعْرِ، وَتَزْيِيفَ الْبَاطِلِ بِهِ، مِنْ أَعْظَمِ الْمُجَاهَدَةِ، وَفَاعِلُهُ مِنَ الْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، الْمُنْتَصِرِينَ لِدِينِهِ، الْقَائِمِينَ بِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِالْقِيَامِ بِهِ.

Görmez misin ki onlar yalanın her çeşidine dalarlar ve bâtılın her yolunda laf ederler? Kâh hicivle namusları lekelerler, kâh kulağın tiksineceği ve aklın çirkin göreceği her türlü maskaralığı sergilerler; kâh beyinsizlik ve yüzsüzlük denizine dalıp hakkı yerer, bâtılı överler; haramların işlenmesine teşvik eder ve insanları kötülük işlemeye çağırırlar; nitekim onların şiirlerinde şarabı, zinayı, lûtîliği ve benzeri lanetlenmiş rezillikleri övdüklerini işitirsin. Sonra Sübhânehu şöyle buyurdu: { وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ } “Ve gerçekten yapmadıkları şeyleri söylerler!” Yani: Şunu yaptık, bunu yaptık derler, oysa bunda yalancıdırlar; zira sözleriyle cömertliğe ve hayra işaret ederler ama onu yapmazlar; bazen de yapmaya güçlerinin yetmeyeceği kötülükleri kendilerine nispet ederler; nitekim iffetli kadınlara iftira atmayı, onlarla şöyle şöyle yaptıklarını içeren yalan iddiaları ve katıksız iftiraları şiirlerinin çoğunda bulursun; oysa bu sırf yalan ve düpedüz iftiradır. Sonra Sübhânehu durumlarının çoğunda hakkı ve doğruyu arayan mümin ve salih şairleri istisna ederek şöyle buyurdu: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler... müstesnadır.” Yani müminlerin safına girenler ve onların salih amellerini işleyenler, { وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً } şiirlerinde Allah'ı çokça zikredenler { وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا } “ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savunanlar [müstesnadır].” Kendisini hicvedeni hicveden yahut bir âlimi veya faziletli bir zatı savunan kimseler gibi; nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şairlerinden vâki olan da buydu. Zira onlar kendisini hicvedenleri hicvederler, onu korurlar, namusunu savunurlar, müşrik şairlerle mücadele eder ve onları hezimete uğratırlardı. Şiiriyle Ehl-i Sünnet'i savunan, bidat ehline karşı mücadele eden ve onların şairlerinin kendi bidatlerini övüp tertemiz Sünnet'i yerdikleri sözlerini çürüten kimseler de bu kapsama girer; nitekim bu durum Râfızî şairlerden ve benzerlerinden çokça vâki olmaktadır. Zira şiirle hakkı savunmak ve onunla bâtılı çürütmek en büyük cihatlardandır; bunu yapan kimse de Allah yolunda cihat edenlerden, O'nun dinini savunanlardan ve Allah'ın yerine getirilmesini emrettiği şeyi ikâme edenlerdendir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الشِّعْرَ فِي نَفْسِهِ يَنْقَسِمُ إِلَى أَقْسَامٍ، فَقَدْ يَبْلُغُ مَا لَا خَيْرَ فِيهِ مِنْهُ إِلَى قِسْمِ الْحَرَامِ. وَقَدْ يَبَلُغُ مَا فِيهِ خَيْرٌ مِنْهُ إِلَى قِسْمِ الْوَاجِبِ، وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ فِي ذَمِّهِ وَذَمِّ الِاسْتِكْثَارِ مِنْهُ، وَوَرَدَتْ أَحَادِيثُ أُخَرُ فِي إِبَاحَتِهِ وَتَجْوِيزِهِ، وَالْكَلَامُ فِي تَحْقِيقِ ذَلِكَ يَطُولُ، وَسَنَذْكُرُ فِي آخِرِ الْبَحْثِ مَا وَرَدَ فِي ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ.

Bil ki şiir kendi içinde kısımlara ayrılır: İçinde hayır bulunmayan şiir haram kısmına kadar varabilir; içinde hayır bulunan şiir ise vacip kısmına kadar varabilir. Şiirin yerilmesine ve onunla çokça meşgul olunmasının kınanmasına dair hadisler vârid olduğu gibi, onun mübahlığına ve caiz olduğuna dair başka hadisler de vârid olmuştur. Bu konunun tahkiki uzundur; araştırmanın sonunda bu hususta vârid olan hadisleri zikredeceğiz.

ثُمَّ خَتَمَ سُبْحَانَهُ هَذِهِ السُّورَةَ بِآيَةٍ جَامِعَةٍ لِلْوَعِيدِ كُلِّهِ فَقَالَ: وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ فَإِنَّ فِي قَوْلِهِ: سَيَعْلَمُ تَهْوِيلًا عَظِيمًا، وَتَهْدِيدًا شَدِيدًا، وَكَذَا فِي إِطْلَاقِ الَّذِينَ ظَلَمُوا، وَإِبْهَامِ أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ، وَخَصَّصَ هَذِهِ الْآيَةَ بَعْضُهُمْ بِالشُّعَرَاءِ، وَلَا وَجْهَ لِذَلِكَ فَإِنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ. وَقَوْلُهُ: أَيَّ

Sonra Sübhânehu bütün tehditleri toplayan bir ayetle bu sureyi mühürleyerek şöyle buyurdu: { وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } “Zulmedenler ise nasıl bir inkılapla devrileceklerini (hangi akıbete döneceklerini) yakında bileceklerdir!” Zira O'nun: “Bileceklerdir” sözünde büyük bir korkutma ve şiddetli bir tehdit vardır; aynı şekilde { الَّذِينَ ظَلَمُوا } ifadesinin mutlak bırakılmasında ve { أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } ifadesinin kapalı tutulmasında da bu vardır. Bazıları bu ayeti şairlere tahsis etmişlerdir, fakat bunun hiçbir tutar tarafı yoktur; zira itibar lafzın umumunadır. Yüce Allah'ın: { أَيَّ } sözü...

مُنْقَلَبٍ

{ مُنْقَلَبٍ } kelimesiyle birlikte;

صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: يَنْقَلِبُونَ مُنْقَلَبًا أَيَّ مُنْقَلَبٍ، وَقُدِّمَ لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ، وَلَا يَعْمَلُ فِيهِ سَيَعْلَمُ، لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ لَا يَعْمَلُ فِيهِ مَا قَبْلَهُ، بَلْ هُوَ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ فِيهِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ «أَيَّ مُنْفَلَتٍ يَنْفَلِتُونَ» بِالْفَاءِ مَكَانَ الْقَافِ، وَالتَّاءِ مَكَانَ الْبَاءِ مِنَ الِانْفِلَاتِ بِالنُّونِ وَالْفَاءِ الْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَ الباقون والباء، من الانقلاب بالنون، والقاف والموحدة، وَالْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ: أَنَّ الظَّالِمِينَ يَطْمَعُونَ فِي الِانْفِلَاتِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَالِانْفِكَاكِ مِنْهُ وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ.

hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; yani: "Nasıl bir inkılapla inkılap edeceklerdir (nasıl bir akıbete döneceklerdir)" demektir. Soru anlamı içerdiği için öne geçirilmiştir. { سَيَعْلَمُ } fiili onda amel edemez; çünkü istifhamdan (sorudan) önce gelen lafız onda amel edemez, bilakis onun üzerinde amel etmekten askıya alınmıştır (muallaktır). İbn Abbâs ve Hasan [el-Basrî], kāf harfi yerine fâ ve bâ harfi yerine tâ ile nun ve üstten iki noktalı tâ ile olan 'el-infîlât' (kurtulmak) kökünden «أَيَّ مُنْفَلَتٍ يَنْفَلِتُونَ» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise nun, kāf ve alttan tek noktalı bâ ile 'el-inkılâb' kökünden [okumuşlardır]. İbn Abbâs ve Hasan'ın kıraatine göre mana şöyledir: Zalimler Allah'ın azabından kurtulmayı ve ondan sıyrılmayı umarlar, fakat buna güç yetiremezler.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ قَالَ: هَذَا الْقُرْآنُ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ قَالَ: جِبْرِيلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ قَالَ: جِبْرِيلُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ:

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Muhakkak ki o (Kur'an), Âlemlerin Rabbi'nin indirmesidir” ayeti hakkında: "Bu Kur'an'dır"; { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ } “Onu Rûhu'l-Emîn indirmiştir” ayeti hakkında da: "O Cebrail'dir" demiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre de o, { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ } “Onu Rûhu'l-Emîn indirmiştir” ayeti hakkında: "O Cebrail'dir" demiştir. Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de ve İbn Merdeveyh'in ondan (İbn Abbâs'tan) rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah'ın:

الرُّوحُ الْأَمِينُ قَالَ: الرُّوحُ الأمين: جبريل، رَأَيْتُ لَهُ سِتَّمِائَةِ جَنَاحٍ مِنْ لُؤْلُؤٍ قَدْ نَشَرَهَا، فِيهَا مِثْلَ رِيشِ الطَّوَاوِيسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ النَّجَّارِ فِي تَارِيخِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ قَالَ: بِلِسَانِ قُرَيْشٍ، وَلَوْ كَانَ غَيْرَ عَرَبِيٍّ مَا فَهِمُوهُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ بُرَيْدَةَ فِي قَوْلِهِ: بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ قَالَ: بِلِسَانِ جُرْهُمٍ. وَأَخْرَجَ مِثْلَهُ أَيْضًا عَنْهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ مِنْ عُلَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ مِنْ خِيَارِهِمْ فَآمَنَ بِكِتَابِ مُحَمَّدٍ، فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قُرَيْشًا وَعَمَّ وَخَصَّ فَقَالَ: يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ، فَإِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا، يَا مَعْشَرَ بَنِي كَعْبِ بْنِ لُؤَيٍّ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا، يَا مَعْشَرَ بَنِي قُصَيٍّ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا ولا نفعا، يا معشر بني عبد مناف أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا، يَا مَعْشَرَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَنْقِذُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا، يَا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّدٍ أَنْقِذِي نَفْسَكِ مِنَ النَّارِ فَإِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكِ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا، إِلَّا أَنَّ لَكُمْ رَحِمًا وَسَأَبُلُّهَا بِبَلَالِهَا» . وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ مِنْ طَرِيقِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ

{ الرُّوحُ الْأَمِينُ } “Rûhu'l-Emîn” sözü hakkında şöyle buyurmuştur: «Rûhu'l-Emîn Cebrail'dir; onun inciden altı yüz kanadı olduğunu gördüm, onları açmıştı, içlerinde tavus kuşu tüyleri gibi [renkler] vardı.» İbnü'n-Neccâr Târîh'inde İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } “Apaçık Arapça bir lisan ile” ayeti hakkında: "Kureyş lehçesiyle [inmiştir]; şayet Arapça olmasaydı onu anlayamazlardı" demiştir. Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve Şuab'da Beyhakî'nin Büreyde'den rivayet ettiğine göre o, { بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } “Apaçık Arapça bir lisan ile” ayeti hakkında: "Cürhüm lehçesiyle [inmiştir]" demiştir. Bunun bir benzerini İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de ondan rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm İsrâiloğulları âlimlerindendi ve onların en hayırlılarındandı; Muhammed'in Kitabı'na iman etti. Bunun üzerine Allah onlara: { أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğulları bilginlerinin onu bilmesi onlar için bir delil değil midir?” buyurdu. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabalarını uyar” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'i çağırdı; geneli ve özeli kapsayacak şekilde hitap edip şöyle buyurdu: “Ey Kureyş topluluğu! Kendinizi cehennem ateşinden kurtarın; zira ben sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya malikim. Ey Ka'b b. Lüey oğulları topluluğu! Kendinizi cehennem ateşinden kurtarın; zira ben sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya malikim. Ey Kusayy oğulları topluluğu! Kendinizi cehennem ateşinden kurtarın; zira ben sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya malikim. Ey Abdümenâf oğulları topluluğu! Kendinizi cehennem ateşinden kurtarın; zira ben sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya malikim. Ey Abdülmuttalib oğulları topluluğu! Kendinizi cehennem ateşinden kurtarın; zira ben sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya malikim. Ey Muhammed'in kızı Fâtıma! Kendini ateşten kurtar; zira ben senin için ne bir zarara ne de bir faydaya malikim. Şu var ki aramızda bir akrabalık bağı vardır, ben onu sıla-i rahim ile gözetmeye devam edeceğim.”» Bu konuda bir grup sahabeden gelen başka hadisler de vardır. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ } “O ki, kıyama kalktığın zaman seni görür” sözü hakkında:

قَالَ: لِلصَّلَاةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ

"Namaz için [kalktığında]" demiştir. İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh'in ondan rivayet ettiğine göre o, { الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ } “O ki, kıyama kalktığın zaman seni ve secde edenler arasındaki dolaşmanı görür” ayeti hakkında:

يَقُولُ: قِيَامُكَ وَرُكُوعُكَ وَسُجُودُكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ قَالَ: يَرَاكَ وَأَنْتَ مَعَ السَّاجِدِينَ تَقُومُ وَتَقْعُدُ مَعَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ يَرَى مِنْ خَلْفِهِ كَمَا يَرَى مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ. وَمِنْهُ الْحَدِيثُ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «هل ترون قبلتي هاهنا؟ فو الله مَا يَخْفَى عَلَيَّ خُشُوعُكُمْ وَلَا رُكُوعُكُمْ، وَإِنِّي لأراكم من وراء ظهري» . وأخرج ابن أبي عُمَرَ الْعَدَنِيُّ فِي مُسْنَدِهِ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ قَالَ: مِنْ نَبِيٍّ إِلَى نَبِيٍّ حَتَّى أُخْرِجْتَ نَبِيًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ

"Kıyamın, rükûun ve secdendir" demektedir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in yine ondan rivayet ettiğine göre o, { وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ } “ve secde edenler arasındaki dolaşmanı [görür]” ayeti hakkında: "Sen secde edenlerle beraberken onlarla birlikte kıyama kalktığını ve oturduğunu görür" demiştir. İbn Merdeveyh'in yine ondan rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ } “ve secde edenler arasındaki dolaşmanı [görür]” sözü hakkında şöyle demiştir: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem namaza durduğunda önünü gördüğü gibi arkasını da görürdü." Sahihayn'da ve diğer kaynaklarda Ebû Hüreyre'den gelen şu hadis de bu kabildendir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıblemi sadece şurada mı sanıyorsunuz? Allah'a yemin olsun ki sizin huşûunuz da rükûunuz da bana gizli kalmaz; muhakkak ki ben sizi sırtımın arkasından da görürüm.» İbn Ebî Ömer el-Adenî Müsned'inde, Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdeveyh ve Ebû Nuaym Delâil'de İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ } “ve secde edenler arasındaki dolaşmanı [görür]” sözü hakkında rivayet ettiklerine göre o: "[Senin bir] peygamberden bir peygambere [intikalini görür], nihayet sen de bir peygamber olarak çıkarıldın" demiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn...

مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: «سأل أناس النبي ﷺ عَنِ الْكُهَّانِ قَالَ: إِنَّهُمْ لَيْسُوا بِشَيْءٍ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُمْ يُحَدِّثُونَ أَحْيَانًا بِالشَّيْءِ يَكُونُ حَقًّا! قَالَ:

Merdeveyh ile Ebû Nuaym'ın ondan (İbn Abbâs'tan) ayet hakkında rivayet ettikleri de benzer şekildedir. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İnsanlar Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem kâhinler hakkında sordular. O da: “Onlar bir şey değildir (sözlerine itibar edilmez)” buyurdu. Dediler ki: Ey Allah'ın Resûlü, onlar bazen öyle bir şey söylüyorlar ki hak çıkıyor! Bunun üzerine şöyle buyurdu:

تِلْكَ الْكَلِمَةُ مِنَ الْحَقِّ يَخْطِفُهَا الْجِنِّيُّ فَيَقْذِفَهَا فِي أُذُنِ وَلَيِّهِ فَيَخْلِطُونَ فِيهَا أَكْثَرَ مِنْ مِائَةِ كِذْبَةٍ وَفِي لَفْظٍ لِلْبُخَارِيِّ «فَيَزِيدُونَ مَعَهَا مِائَةَ كِذْبَةٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: تَهَاجَى رَجُلَانِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَحَدُهُمَا مِنَ الْأَنْصَارِ وَالْآخِرُ مِنْ قَوْمٍ آخرين، وكان مع كلّ واحد مهما غُوَاةٌ مِنْ قَوْمِهِ وَهُمُ السُّفَهَاءُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ الْآيَاتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عُرْوَةَ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ وَالشُّعَراءُ

“Bu haktan olan bir kelimedir; onu cin kapar da [kâhin olan] dostunun kulağına fısıldar; onlar da ona yüzden fazla yalan karıştırırlar.”» Buhârî'nin bir lafzında ise: «“Ona yüz yalan eklerler”» şeklindedir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde iki adam birbirini hicvetti; biri Ensar'dan, diğeri ise başka bir kavimdendi. Her ikisinin yanında da kendi kavminden azgınlar, yani beyinsiz kimseler vardı. Bunun üzerine Allah: { وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ } “Şairlere ise azgınlar uyar” ayetlerini indirdi. İbn Sa'd, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir'in Urve'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَالشُّعَراءُ }

إِلَى قَوْلِهِ: مَا لَا يَفْعَلُونَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنِّي مِنْهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى قَوْلِهِ: يَنْقَلِبُونَ وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ قَالَ: هُمُ الْكُفَّارُ يَتَّبِعُونَ ضُلَّالَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ قَالَ: فِي كُلِّ لَغْوٍ يَخُوضُونَ وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ أَكْثَرُ قَوْلِهِمْ يَكْذِبُونَ، ثُمَّ اسْتَثْنَى مِنْهُمْ فَقَالَ: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا قَالَ: رَدُّوا عَلَى الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَانُوا يَهْجُونَ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا وَالشُّعَراءُ قَالَ: الْمُشْرِكُونَ مِنْهُمُ الَّذِينَ كانوا يهجون النبيّ ﷺ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ قَالَ: قَالَ غُوَاةُ الْجِنِّ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ فِي كُلِّ فَنٍّ مِنَ الْكَلَامِ يَأْخُذُونَ. ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ.

ayetinden O'nun: { مَا لَا يَفْعَلُونَ } “yapmadıkları şeyleri [söylerler]” sözüne kadar olan kısım indiğinde Abdullah b. Revâha: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah benim de onlardan olduğumu biliyor" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler müstesna” ayetinden O'nun: { يَنْقَلِبُونَ } “[hangi akıbete] döneceklerini” sözüne kadar olan kısmı indirdi. Buna benzer bir rivayet çeşitli yollardan nakledilmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ } “Onlara azgınlar uyar” ayeti hakkında: "Onlar, cin ve insan sapkınlarına uyan kâfirlerdir"; { فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ } “Her vadide şaşkınca dolaşırlar” ayeti hakkında: "Her boş söze dalarlar"; { وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ } “Ve onlar yapmadıkları şeyleri söylerler” ayeti hakkında da: "Sözlerinin çoğu yalandır" demiştir. Sonra Allah onlardan [bazılarını] istisna ederek şöyle buyurmuştur: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savunanlar müstesnadır.” [İbn Abbâs]: "Müminleri hicveden kâfirlere karşılık verdiler" demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de ondan benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in yine ondan rivayet ettiğine göre o, { وَالشُّعَراءُ } “Şairler” ayeti hakkında: "Onlar [şairlerin] müşrik olanlarıdır ki Nebi'yi sallallâhu aleyhi ve sellem hicvederlerdi"; { يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ } “Onlara azgınlar uyar” ayeti hakkında: "Cinlerin azgınlarıdır"; { فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ } “Her vadide şaşkınca dolaşırlar” ayeti hakkında da: "Sözün her çeşidine dalarlar" demiştir. Sonra Allah istisna ederek: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler müstesna” ayetini zikretmiştir.

يَعْنِي حَسَّانَ بْنَ ثَابِتٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ وَكَعْبَ بْنَ مَالِكٍ كَانُوا يَذُبُّونَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابَهُ بِهِجَاءِ الْمُشْرِكِينَ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ الْغاوُونَ قَالَ: هُمُ الرُّوَاةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْهُ أَيْضًا إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ قَالَ: أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعَلِيٌّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ «أنه قال للنبي ﷺ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَنْزَلَ فِي الشُّعَرَاءِ مَا أَنْزَلَ فَكَيْفَ تَرَى فِيهِ؟ فَقَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ يُجَاهِدُ بِسَيْفِهِ وَلِسَانِهِ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لكأنّ ما ترمونهم به نفح النَّبْلِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: بَيْنَمَا نَحْنُ نَسِيرُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ عَرَضَ شَاعِرٌ يَنْشُدُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: لِأَنْ يَمْتَلِئَ جَوْفُ أَحَدِكُمْ قَيْحًا خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَمْتَلِئَ شِعْرًا» .

Yani Hassân b. Sâbit, Abdullah b. Revâha ve Kâ'b b. Mâlik'i kastetmektedir; onlar müşrikleri hicvederek Nebi'yi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabını savunuyorlardı. Firyâbî, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre { الْغاوُونَ } “azgınlar” hakkında: "Onlar [şiir] râvileridir" demiştir. İbn Merdeveyh ve İbn Asâkir'in yine ondan rivayet ettiğine göre o, { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler müstesna” ayeti hakkında: "Ebû Bekir, Ömer, Ali ve Abdullah b. Revâha'dır" demiştir. Ahmed, Târîh'inde Buhârî, Ebû Ya'lâ ve İbn Merdeveyh'in Kâ'b b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre «O, Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah şairler hakkında indireceğini indirdi; bu konuda ne buyurursun?” demiş, O da: “Mümin kılıcıyla da diliyle de cihat eder; canım elinde olana yemin ederim ki sizin onlara fırlattığınız şeyler sanki ok yağdırmaktır” buyurmuştur.» İbn Ebî Şeybe ve Ahmed'in Ebû Saîd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yürüdüğümüz sırada şiir okuyan bir şair karşımıza çıktı. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Birinizin içinin cerahatle dolması, şiirle dolmasından daha hayırlıdır.”»

وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَرْفُوعًا الشُّعَرَاءُ الَّذِينَ يَمُوتُونَ فِي الْإِسْلَامِ يَأْمُرُهُمُ اللَّهُ أَنْ يَقُولُوا شِعْرًا يَتَغَنَّى بِهِ الْحُورُ الْعِيِنُ لِأَزْوَاجِهِنَّ فِي الْجَنَّةِ، وَالَّذِينَ مَاتُوا فِي الشِّرْكِ يَدْعُونَ بِالْوَيْلِ، وَالثُّبُورِ فِي النَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ مِنْ الشِّعْرِ لَحِكْمَةً» قَالَ: وَأَتَاهُ قُرَيْظَةُ بْنُ كَعْبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ وَحَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ فَقَالُوا: إِنَّا نَقُولُ الشِّعْرَ وَقَدْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

Deylemî'nin İbn Mes'ûd'dan merfû olarak rivayet ettiğine göre [Resûlullah şöyle buyurmuştur]: «İslam üzere ölen şairlere Allah şiir söylemelerini emreder; cennette hûriler eşlerine o şiirlerle terennümde bulunurlar. Şirk üzere ölenler ise cehennemde helak ve yok oluş çağrısında bulunurlar.» İbn Merdeveyh'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz şiirin bir kısmı hikmettir.» Dedi ki: Kureyza b. Kâ'b, Abdullah b. Revâha ve Hassân b. Sâbit ona gelerek: "Biz şiir söyleriz, bu ayet de indi" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:

اقرءوا فقرؤوا وَالشُّعَراءُ إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَقَالَ: أَنْتُمْ هُمْ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً قال: أَنْتُمْ هُمْ وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا فَقَالَ: أَنْتُمْ هُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ: اهْجُ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّ جبريل معك.

«Okuyun» buyurdu. Onlar da { وَالشُّعَراءُ } ayetinden O'nun: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” sözüne kadar okudular. O da: «Onlar sizsiniz» buyurdu; { وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً } “ve Allah'ı çokça zikredenler” [kısmını okudular], «Onlar sizsiniz» buyurdu; { وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا } “ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savunanlar” [kısmını okudular], «Onlar sizsiniz» buyurdu. İbn Sa'd ve İbn Ebî Şeybe'nin Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hassân b. Sâbit'e: «Müşrikleri hicvet, zira Cebrail seninledir» buyurmuştur.

وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَهْجُوكَ، فَقَامَ ابْنُ رَوَاحَةَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! ائْذَنْ لِي فِيهِ، فَقَالَ: «أَنْتَ الَّذِي تَقُولُ ثبّت الله؟» فقال: نعم يا رسول، قُلْتُ:

İbn Sa'd'ın Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Ebû Süfyân b. el-Hâris b. Abdilmuttalib seni hicvediyor" denildi. Bunun üzerine İbn Revâha ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Onun hakkında [hicvetmem için] bana izin ver" dedi. O da: «“Allah sebat versin” diyen sen misin?» buyurdu. O: "Evet ey Allah'ın Resûlü, ben şöyle demiştim:

ثَبَّتَ اللَّهُ مَا أَعْطَاكَ مِنْ حُسْنٍ ... تَثْبِيتَ مُوسَى وَنَصْرًا مِثْلَ مَا نَصَرَا

Allah sana verdiği güzelliği sabit kılsın ... Mûsâ'ya sebat verdiği gibi ve yardım ettiği gibi bir yardım ihsan etsin."

قَالَ: «وَأَنْتَ، فَفَعَلَ اللَّهُ بِكَ مِثْلَ ذَلِكَ» ثُمَّ وَثَبَ كَعْبٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي فِيهِ؟ فَقَالَ:

Resûlullah: «Sen [misin]! Allah da sana benzerini yapsın» buyurdu. Sonra Kâ'b sıçrayıp ayağa kalktı ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Onun hakkında bana izin ver" dedi. O da:

«أَنْتَ الَّذِي تَقُولُ هَمَّتْ؟» قَالَ: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قُلْتُ:

«“Yeltendi” diyen sen misin?» buyurdu. O: "Evet ey Allah'ın Resûlü, ben şöyle demiştim:

هَمَّتْ سُخَيْنَةُ أَنْ تُغَالِبَ رَبَّهَا ... فَلَتَغْلِبَنَّ مَغَالِبَ الْغَلَّابِ

Suhayne Rabbine galip gelmeye yeltendi ... Hâlbuki O, mutlak galip olanın galibiyetlerine elbet galip gelecektir."

فَقَالَ: «أَمَا إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَنْسَ ذَلِكَ لَكَ» ثُمَّ قَامَ حَسَّانُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! ائْذَنْ لِي فِيهِ، وَأَخْرَجَ لِسَانًا لَهُ أَسْوَدَ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ شِئْتَ لَفَرَيْتُ بِهِ الْمُرَادَ، ائْذَنْ لِي فِيهِ، فَقَالَ: «اذْهَبْ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَلْيُحَدِّثْكَ حَدِيثَ الْقَوْمِ وَأَيَّامَهُمْ وَأَحْسَابَهُمْ، وَاهْجُهُمْ وَجِبْرِيلُ مَعَكَ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ سَعْدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: مَرَّ عُمَرُ بِحَسَّانَ وَهُوَ يُنْشِدُ فِي الْمَسْجِدِ فَلَحَظَ إِلَيْهِ فَنَظَرَ إِلَيْهِ، فَقَالَ: قَدْ كُنْتُ أُنْشِدُ فِيهِ وَفِيهِ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْكَ، فَسَكَتَ ثُمَّ الْتَفَتَ حَسَّانُ إِلَى أَبِي هُرَيْرَةَ فَقَالَ: أُنْشِدُكَ بِاللَّهِ هَلْ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «أَجِبْ عَنِّي، اللَّهُمَّ أَيِّدْهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ؟» قَالَ: نَعَمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ بُرَيْدَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ حِكَمًا وَمِنَ الْبَيَانِ سحرا» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لِأَنْ يَمْتَلِئَ جَوْفُ أَحَدِكُمْ قَيْحًا يَرِيهِ، خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَمْتَلِئَ شِعْرًا» . وَفِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لِأَنْ يَمْتَلِئَ جَوْفُ أَحَدِكُمْ قَيْحًا خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَمْتَلِئَ شِعْرًا» . قَالَ فِي الصحاح: ورى الْقَيْحُ جَوْفَهُ يَرِيهِ وَرَيًّا:

Bunun üzerine: «Bilesin ki Allah bunu senin lehine unutmamıştır» buyurdu. Sonra Hassân ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Onun hakkında bana izin ver" dedi ve kara bir dilini dışarı çıkardı; ardından: "Ey Allah'ın Resûlü, dilersen onunla murat edileni parça parça ederim, bana izin ver" dedi. O da: «Ebû Bekir'e git; o sana o kavmin ahvalini, tarihlerini ve soylarını anlatsın; sonra onları hicvet, Cebrail de seninledir» buyurdu. Ahmed ve İbn Sa'd'ın Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer, mescitte şiir okumakta olan Hassân'a uğradı ve ona sert bir şekilde baktı. Bunun üzerine [Hassân]: "Ben bu mescitte, içinde senden daha hayırlı olan bir zat varken de şiir okuyordum" dedi. Ömer sustu; sonra Hassân Ebû Hüreyre'ye dönerek: "Allah aşkına söyler misin, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: «Benim adıma cevap ver; Allah'ım, onu Rûhu'l-Kudüs ile destekle!» dediğini işittin mi?" dedi. O da: "Evet" cevabını verdi. İbn Sa'd, Câbir hadisinden merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe'nin Büreyde'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz şiirin bir kısmı hikmettir, beyanın da bir kısmı sihirdir» buyurmuştur. Müslim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Birinizin içinin onu yiyip bitiren irinle dolması, şiirle dolmasından daha hayırlıdır.» Sahih'te Ebû Saîd el-Hudrî hadisinden rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Birinizin içinin irinle dolması, kendisi için şiirle dolmasından daha hayırlıdır» buyurmuştur. es-Sıhâh'ta şöyle denir: İrin onun içini yiyip bitirdiğinde (verâ el-kayhu cevfehû yerîhi varyen) denir;

إِذَا أَكَلَهُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: رَوَىَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَّاسٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْنٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «حَسَنُ الشِّعْرِ كَحَسَنِ الْكَلَامِ وَقَبِيحُ الشِّعْرِ كَقَبِيحِ الْكَلَامِ» . قَالَ الْقُرْطُبِيُّ:

yani onu yediği zaman. Kurtubî der ki: İsmâil b. Abbâs, Abdullah b. Avn'dan, o Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şiirin güzeli sözün güzeli gibidir; şiirin çirkini de sözün çirkini gibidir.» Kurtubî der ki:

رَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْنٍ الشَّامِيِّ وَحَدِيثُهُ عَنْ أَهْلِ الشَّامِ صَحِيحٌ فِيمَا قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَغَيْرُهُ. قَالَ:

Bunu İsmâil, Abdullah b. Avn eş-Şâmî'den rivayet etmiştir; Yahyâ b. Maîn ve başkalarının belirttiğine göre onun Şam ehlinden rivayeti sahihtir. Dedi ki:

وَرَوَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الشِّعْرُ بِمَنْزِلَةِ الْكَلَامِ حَسَنُهُ كَحَسَنِ الْكَلَامِ، وَقَبِيحُهُ كَقَبِيحِ الْكَلَامِ» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: رَدِفْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: هَلْ مَعَكَ مِنْ شِعْرِ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ؟ قُلْتُ: نَعَمْ. قَالَ: هِيهِ فأنشدته بَيْتًا، فَقَالَ:

Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şiir söz konumundadır; güzeli sözün güzeli gibi, çirkini de sözün çirkini gibidir.» Müslim'in Amr b. eş-Şerîd'den, onun da babasından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem terkisine bindim; bana: “Yanında Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şiirlerinden bir şey var mı?” buyurdu. Ben: “Evet” dedim. “Devam et” buyurdu; ben de ona bir beyit okudum. Tekrar:

هِيهِ، حَتَّى أَنْشَدْتُهُ مِائَةَ بَيْتٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ قَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُخَرِّبُونَ الْبَيْتَ.

[O da]: «Devam et!» [buyurdu]. Sonunda ona yüz beyit okudum.» İbn Ebî Hâtim'in Fedâle b. Ubeyd'den rivayet ettiğine göre o, { وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } “Zulmedenler, nasıl bir inkılapla devrileceklerini (nasıl bir akıbete döneceklerini) pek yakında bileceklerdir” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bunlar, Beytullah'ı (Kâbe'yi) tahrip eden kimselerdir.»