Binûn

Kasas Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِي جِبْرِيلُ: يَا مُحَمَّدُ إِنْ سَأَلَكَ الْيَهُودُ أَيَّ الْأَجَلَيْنِ قَضَى مُوسَى؟ فَقُلْ: أَوْفَاهُمَا، وَإِنْ سَأَلُوكَ أَيَّهُمَا تَزَوَّجَ؟ فَقُلِ: الصُّغْرَى مِنْهُمَا» . وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ. قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ أَيَّ الْأَجَلَيْنِ قَضَى مُوسَى؟ قَالَ: أَبَرَّهُمَا وَأَوْفَاهُمَا، قَالَ: وَإِنْ سُئِلْتَ أَيَّ الْمَرْأَتَيْنِ تَزَوَّجَ؟ فَقُلِ:

İbn Merdûye Ebû Hüreyre'den nakletmiştir; demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cebrail bana dedi ki: Ey Muhammed! Yahudiler sana 'Musa iki süreden hangisini tamamladı?' diye sorarlarsa 'İkisinin en tastamam olanını' de. Sana 'İkisinden hangisiyle evlendi?' diye sorarlarsa 'İkisinin küçük olanıyla' de.» Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî ve İbn Merdûye nakletmişlerdir. Süyûtî zayıf bir senetle Ebû Zerr'den [şunu rivayet ettiğini] belirtmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e 'Musa iki süreden hangisini tamamladı?' diye soruldu; o da: 'İkisinin en vefalısını ve en tastamam olanını' buyurdu. Dedi ki: 'Sana o iki kadından hangisiyle evlendiği sorulursa şöyle de:

الصُّغْرَى مِنْهُمَا» قَالَ الْبَزَّارُ: لَا نَعْلَمُ يُرْوَى عَنْ أَبِي ذَرٍّ إِلَّا بِهَذَا الْإِسْنَادِ، وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ حَدِيثِ عُوَيْدِ بْنِ أَبِي عِمْرَانَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَأَمَّا رِوَايَاتُ أَنَّهُ قَضَى أَتَمَّ الْأَجَلَيْنِ فَلَهَا طُرُقٌ يُقَوِّي بَعْضُهَا بَعْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حاتم عن طَرِيقِ السُّدِّيِّ قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ سَارَ بِأَهْلِهِ، فَضَلَّ الطَّرِيقَ، وَكَانَ فِي الشِّتَاءِ فَرُفِعَتْ لَهُ نَارٌ، فَلَمَّا رَآهَا ظَنَّ أَنَّهَا نَارٌ، وَكَانَتْ مِنْ نُورِ اللَّهِ قالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ فَإِنْ لَمْ أَجِدْ خَبَرًا آتِيكُمْ بِشِهَابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ مِنَ الْبَرْدِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ لَعَلِّي أَجِدُ مَنْ يَدُلُّنِي عَلَى الطَّرِيقِ، وَكَانُوا قَدْ ضَلُّوا الطَّرِيقَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: أَوْ جَذْوَةٍ قَالَ: شِهَابٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ قَالَ: كَانَ النِّدَاءُ مِنَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ يُخَالِفُ مَا قَالَهُ ﵁. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: ذُكِرَتْ لِيَ الشَّجَرَةُ الَّتِي أَوَى إِلَيْهَا مُوسَى، فَسِرْتُ إِلَيْهَا يَوْمِي وَلَيْلَتِي حَتَّى صَبَّحْتُهَا، فَإِذَا هِيَ سَمُرَةٌ خَضْرَاءُ تَرِفُّ، فَصَلَّيْتُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَسَلَّمْتُ، فَأَهْوَى إِلَيْهَا بِعِيرِي وَهُوَ جَائِعٌ، فَأَخَذَ مِنْهَا مَلْآنَ فِيهِ فَلَاكَهُ فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُسِيغَهُ فَلَفَظَهُ، فَصَلَّيْتُ عَلَى النَّبِيِّ وَسَلَّمْتُ، ثُمَّ انْصَرَفْتُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ قال: يدك.

İkisinin küçük olanıyla.'» Bezzâr demiştir ki: Ebû Zerr'den yalnız bu isnadla rivayet edildiğini biliyoruz. İbn Ebî Hâtim de bunu Uveyd b. Ebî İmrân'ın hadisinden rivayet etmiştir; o zayıftır. [Musa'nın] iki sürenin en tam olanını tamamladığına dair rivayetlerin ise birbirini takviye eden yolları vardır. İbn Ebî Hâtim es-Süddî yoluyla İbn Abbâs'tan nakletmiştir; demiştir ki: Musa süreyi tamamlayınca ailesiyle birlikte yola çıktı ve yolu kaybetti. Kış mevsimindeydi; ona doğru bir ateş göründü. Onu görünce ateş sandı, oysa o Allah'ın nurundandı. Ailesine: { امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ } “Durun! Gerçekten ben bir ateş fark ettim. Umulur ki oradan size bir haber getiririm” dedi; eğer bir haber bulamazsam: { آتِيكُمْ بِشِهابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ } “ısınasınız diye size kor bir ateş alevi getiririm” [dedi]. İbn Ebî Hâtim ondan nakletmiştir: { لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ } “Umulur ki oradan size bir haber getiririm” [yani] umulur ki bana yolu gösterecek birini bulurum [demektir]; zira yolu kaybetmişlerdi. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan [Allah Teâlâ'nın]: { أَوْ جَذْوَةٍ } [sözü hakkında] “Bir ateş alevi” dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim yine ondan [Allah Teâlâ'nın]: { نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ } “Vadinin kenarından seslenildi” sözü hakkında: “Seslenme dünya semasından idi” dediğini nakletmiştir; ancak Kur'an'ın zahiri [İbn Abbâs] radıyallâhu anh'ın bu dediğine muhaliftir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Abdullah b. Mes'ûd'dan nakletmişlerdir; demiştir ki: Musa'nın sığındığı ağaç bana anlatıldı. Bir gün ve bir gece boyunca ona doğru yürüdüm, nihayet sabahleyin ona vardım. Bir de baktım ki o yaprakları parıldayan yeşil bir semüre ağacıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ü selam getirdim. Devem aç olduğu için ona doğru yöneldi ve ondan ağız dolusu bir lokma alıp çiğnedi fakat yutamadı ve onu dışarı attı. Ben de Peygamber'e salât ü selam getirdim, sonra dönüp gittim. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan, [Allah Teâlâ'nın]: { وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ } “Kanadını kendine çek” sözü hakkında: “Elini” dediğini nakletmişlerdir.

[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٣٣ الى ٤٣]

[Kasas Suresi (28), Ayetler 33-43]

قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (٣٣) وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤) قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ (٣٥) فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦) وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧)

{ قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (٣٣) وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤) قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ (٣٥) فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦) وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧) } “[Musa] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben onlardan bir cana kıydım, bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum. (33) Kardeşim Harun'un dili benden daha düzgündür/daha fasihtir. Onu da beni doğrulayan bir yardımcı olarak benimle gönder; çünkü beni yalanlamalarından korkuyorum.' (34) [Allah] buyurdu: 'Senin pazunu kardeşinle güçlendireceğiz ve ikinize öyle bir yetki/delil vereceğiz ki, mucizelerimiz sayesinde size erişemeyecekler. Siz ve size tabi olanlar galip geleceksiniz.' (35) Musa onlara apaçık mucizelerimizle gelince: 'Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir ve biz geçmiş atalarımız arasında böylesini işitmedik' dediler. (36) Musa dedi ki: 'Rabbim, kendi katından hidayeti kimin getirdiğini ve [bu] yurdun hayırlı sonunun kime ait olacağını en iyi bilendir. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.' (37)”

وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ (٣٨) وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢)

{ وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ (٣٨) وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢) } “Firavun dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum. Ey Haman, haydi benim için çamur üzerine ateş yak da bana yüksek bir kule yap; belki Musa'nın ilahına çıkarım. Doğrusu ben onun yalancılardan olduğunu sanıyorum.' (38) O ve orduları, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve gerçekten bize döndürülmeyeceklerini sandılar. (39) Biz de onu ve ordularını yakalayıp denize fırlatıp attık. Bak işte zalimlerin sonu nasıl oldu! (40) Onları ateşe çağıran önderler kıldık; kıyamet gününde de yardım görmeyeceklerdir. (41) Bu dünyada arkalarından bir lanet taktık; kıyamet gününde de onlar nefretle kovulmuşlardan/çirkinleştirilmişlerden olacaklardır. (42)”

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣) } “Andolsun biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra, insanlar düşünüp öğüt alsınlar diye Musa'ya basiretler (gönül gözlerini açacak deliller), bir hidayet ve bir rahmet olarak Kitap'ı (Tevrat'ı) verdik. (43)”

لَمَّا سَمِعَ موسى قول الله سبحانه: فذانك برهانان إلى فرعون طَلَبَ مِنْهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُقَوِّيَ قَلْبَهُ، فَ قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً يَعْنِي: الْقِبْطِيَّ الَّذِي وَكَزَهُ فَقَضَى عَلَيْهِ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ بِهَا وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً لِأَنَّهُ كَانَ فِي لِسَانِ مُوسَى حَبْسَةٌ كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، وَالْفَصَاحَةُ لُغَةً الْخُلُوصُ، يُقَالُ: فَصُحَ اللَّبَنُ وَأَفْصَحَ فَهُوَ فَصِيحٌ، أَيْ: خَلَصَ مِنَ الرَّغْوَةِ، وَمِنْهُ فَصُحَ الرَّجُلُ: جَادَتْ لُغَتُهُ، وَأَفْصَحَ:

Musa, Allah Sübhânehu'nun: “İşte bu ikisi Firavun'a karşı iki kesin delildir” sözünü işitince O Sübhânehu'dan kalbini güçlendirmesini diledi; { قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً } “[Musa] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben onlardan bir cana kıydım” yani yumruk vurup ölümüne sebep olduğu Kıptî'yi kastederek; { فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum” onun sebebiyle [korkuyorum]. { وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً } “Kardeşim Harun'un dili benden daha düzgündür/daha fasihtir”; zira daha önce açıklandığı üzere Musa'nın dilinde bir tutukluk vardı. Fasahat lügatte duruluk, arılık demektir. «فَصُحَ اللَّبَنُ وَأَفْصَحَ فَهُوَ فَصِيحٌ» denilir ki 'süt köpüğünden arındı, duru oldu' demektir. Bundan hareketle «فَصُحَ الرَّجُلُ» dendiğinde 'kişinin dili güzelleşti', «أَفْصَحَ» dendiğinde de

تَكَلَّمَ بِالْعَرَبِيَّةِ. وَقِيلَ: الْفَصِيحُ الَّذِي يَنْطِقُ، وَالْأَعْجَمُ الَّذِي لَا يَنْطِقُ. وَأَمَّا فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْبَيَانِ فَالْفَصَاحَةُ:

'Arapça konuştu' anlamı kastedilir. Fasihin 'konuşabilen', a'cemin ise 'konuşamayan' olduğu da söylenmiştir. Beyan ehlinin ıstılahında fasahat ise:

خُلُوصُ الْكَلِمَةِ عَنْ تَنَافُرِ الْحُرُوفِ وَالْغَرَابَةِ وَمُخَالَفَةِ الْقِيَاسِ، وَفَصَاحَةُ الْكَلَامِ: خُلُوصُهُ مِنْ ضَعْفِ التَّأْلِيفِ وَالتَّعْقِيدِ، وَانْتِصَابُ رِدْءاً عَلَى الْحَالِ، وَالرِّدْءُ: الْمُعِينُ، مِنْ أَرْدَأْتُهُ: أَيْ أَعَنْتُهُ، يُقَالُ فُلَانٌ رِدْءُ فُلَانٍ:

kelimenin harf uyumsuzluğundan (tenafür), gariplikten ve kıyasa aykırılıktan arınmış olmasıdır. Kelamın fasahati ise tertip zayıflığından ve karmaşıklıktan (ta'kîd) arınmış olmasıdır. { رِدْءاً } “bir yardımcı” kelimesinin mensubiyeti hâl olmasındandır. Rid' (رِدْء), yardımcı demektir; «أَرْدَأْتُهُ» yani 'ona yardım ettim' kökündendir. Bir kimse diğerine yardım edip arkasını güçlendirdiğinde «فُلَانٌ رِدْءُ فُلَانٍ» (Filan, filanın yardımcısıdır) denir. Şairin şu sözü bu kabildendir:

إِذَا كَانَ يَنْصُرُهُ وَيَشُدُّ ظَهْرَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

ona yardım ettiği ve arkasını kuvvetlendirdiği zaman [böyle denir]. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

أَلَمْ تَرَ أَنَّ أَصْرَمَ كَانَ رِدْئِي ... وَخَيْرُ النَّاسِ فِي قَلٍّ وَمَالِ

Görmedin mi Asrem benim yardımcımdı ... ve darlıkta da varlıkta da insanların en hayırlısıydı

وَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ تَخْفِيفًا فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَأَبِي جَعْفَرٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَرْكُ الْهَمْزِ مِنْ قَوْلِهِمْ أَرْدَى عَلَى الْمِائَةِ:

Nâfi' ve Ebû Ca'fer'in kıraatinde hemze hafifletilerek atılmıştır. Hemzenin terk edilmesi, [Arapçada] yüze fazlalık eklenmesini ifade eden «أَرْدَى عَلَى الْمِائَةِ» sözünden de olabilir:

إِذَا زَادَ عَلَيْهَا، فَكَانَ الْمَعْنَى أَرْسِلْهُ مَعِيَ زِيَادَةً فِي تَصْدِيقِي، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

üzerine fazlalık kattığında bu söylenir; bu durumda mana “Beni doğrulaması hususunda bir fazlalık/katkı olsun diye onu benimle gönder” şeklinde olur. Şairin şu sözü bu kabildendir:

وَأَسْمَرَ خَطِّيًّا كَأَنَّ كُعُوبَهُ ... نَوَى الْقَسْبِ قَدْ أَرْدَى ذِرَاعًا عَلَى الْعَشْرِ

Ve esmer bir Hattî mızrağı ki boğumları sanki ... sert hurma çekirdeği gibidir ve on arşından bir arşın fazladır

وَرُوِيَ الْبَيْتُ فِي الصِّحَاحِ بِلَفْظِ قَدْ أَرْبَى، وَالْقَسْبُ الصَّلْبُ، وَهُوَ الثَّمَرُ الْيَابِسُ الَّذِي يَتَفَتَّتُ فِي الْفَمِ، وَهُوَ صَلْبُ النَّوَاةِ يُصَدِّقُنِي قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ يُصَدِّقُنِي بِالرَّفْعِ عَلَى الاستئناف، أو الصفة لردءا، أو لحال مِنْ مَفْعُولِ أَرْسِلْهُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْجَزْمِ عَلَى جَوَابِ الْأَمْرِ، وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَزَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ يُصَدِّقُونَ أَيْ: فِرْعَوْنُ

Beyit es-Sıhâh'ta «قَدْ أَرْبَى» lafzıyla rivayet edilmiştir. Kasb (قَسْب), sertliktir; o da ağızda ufalanan kuru ve sert çekirdekli hurmadır. { يُصَدِّقُنِي } “beni doğrulayan / doğrulasın diye” ifadesini Âsım ve Hamza istînâf, { رِدْءاً } için sıfat veya { أَرْسِلْهُ } fiilinin mef'ûlünden hâl olarak merfû ile «يُصَدِّقُنِي» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise emir fiilinin cevabı olarak meczûm okumuşlardır. Übey ve Zeyd b. Alî ise { يُصَدِّقُونَ } yani Firavun

وَمَلَؤُهُ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعِي هَارُونُ لِعَدَمِ انْطِلَاقِ لِسَانِي بِالْمُحَاجَّةِ قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ أَيْ: نُقَوِّيكَ بِهِ، فَشَدُّ الْعَضُدِ كِنَايَةٌ عَنِ التَّقْوِيَةِ، وَيُقَالُ فِي دُعَاءِ الْخَيْرِ: شَدَّ اللَّهُ عَضُدَكَ، وَفِي ضِدِّهِ: فَتَّ اللَّهُ فِي عَضُدِكَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ عَضُدَكَ بِفَتْحِ الْعَيْنِ. وَقَرَأَ الْحُسَيْنُ وَزَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ بضمها.

ve ileri gelenleri [kastedilerek] okumuşlardır. { إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ } “çünkü beni yalanlamalarından korkuyorum”, Harun yanımda olmazsa delil getirmede dilim çözülemeyeceği için [korkuyorum demektir]. { قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } “[Allah] buyurdu: 'Senin pazunu kardeşinle güçlendireceğiz'” yani onunla seni kuvvetlendireceğiz. Pazuyu sıkılaştırmak (şeddü'l-azud) kuvvetlendirmekten kinayedir. Hayır duasında «شَدَّ اللَّهُ عَضُدَكَ» (Allah pazunu güçlendirsin), zıddında ise «فَتَّ اللَّهُ فِي عَضُدِكَ» (Allah pazunu kırsın/gücünü zayıflatsın) denir. Cumhur { عَضُدَكَ } kelimesini ayın harfinin fethasıyla okumuştur. Hüseyin ve Zeyd b. Alî zammesiyle okumuşlardır.

وروي عن الحسن أيضا أنه بِضَمَّةٍ وَسُكُونٍ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ بِفَتْحِهِمَا وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً أَيْ:

Hasan'dan da [ayın harfinin] zammesi ve [dâd harfinin] sükûnu ile rivayet edilmiştir. Îsâ b. Ömer ise her ikisinin fethasıyla okumuştur. { وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً } “ve ikinize öyle bir yetki/delil vereceğiz ki” yani:

حُجَّةً وَبُرْهَانًا. أَوْ تَسَلُّطًا عَلَيْهِ، وَعَلَى قَوْمِهِ فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بالأذى ولا يقدرون على غلبتكما بالحجة، وبِآياتِنا مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ: أَيْ تَمْتَنِعَانِ مِنْهُمْ بِآيَاتِنَا، أَوِ اذْهَبَا بِآيَاتِنَا. وَقِيلَ: الْبَاءُ لِلْقَسَمِ، وَجَوَابُهُ يَصِلُونَ، وَمَا أَضْعَفَ هَذَا الْقَوْلَ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ وَابْنُ جَرِيرٍ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ بِآيَاتِنَا، وَأَوَّلُ هَذِهِ الْوُجُوهِ: أَوْلَاهَا، وَفِي «أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ» :

bir delil ve kesin hüccet yahut ona ve kavmine karşı bir hakimiyet [vereceğiz]. { فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما } “size erişemeyecekler” eziyetle [erişemeyecekler] ve delille de size üstün gelemeceklerdir. { بِآياتِنا } “mucizelerimiz sayesinde” ifadesi mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani ayetlerimiz sayesinde onlardan korunursunuz yahut ayetlerimizle gidin [demektir]. 'Bâ' harfinin kasem için olduğu, cevabının da { يَصِلُونَ } olduğu söylenmiştir; bu ne kadar zayıf bir görüştür! Ahfeş ve İbn Cerîr şöyle demiştir: Kelamda takdim ve tehir vardır, takdiri: “Ayetlerimiz sayesinde siz ve size tabi olanlar galip geleceksiniz” şeklindedir. Bu vecihlerin ilki en evla olanıdır. { أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } “Siz ve size tabi olanlar galip geleceksiniz” ifadesinde:

تَبْشِيرٌ لَهُمَا وَتَقْوِيَةٌ لِقُلُوبِهِمَا فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ الْبَيِّنَاتُ: الْوَاضِحَاتُ الدَّلَالَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُ إِطْلَاقِ الْآيَاتِ، وَهِيَ جَمْعٌ عَلَى الْعَصَا وَالْيَدِ فِي سُورَةِ طه قالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً أَيْ: مُخْتَلَقٌ مَكْذُوبٌ، اخْتَلَقْتَهُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِكَ وَما سَمِعْنا بِهذا الَّذِي جِئْتَ بِهِ مِنْ دَعْوَى النُّبُوَّةِ، أَوْ مَا سَمِعْنَا بِهَذَا السِّحْرِ فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ أَيْ: كَائِنًا، أَوْ وَاقِعًا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ يُرِيدُ نَفْسَهُ، وَإِنَّمَا جَاءَ بِهَذِهِ الْعِبَارَةِ لِئَلَّا يُصَرِّحَ لَهُمْ بِمَا يُرِيدُهُ قَبْلَ أَنْ يُوَضِّحَ لَهُمُ الْحُجَّةَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

onlara bir müjde ve kalplerini güçlendirme vardır. { فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ } “Musa onlara apaçık mucizelerimizle gelince”; beyyinât delaleti apaçık olanlardır. Ayetlerin asa ve yed-i beyzâ için çoğul kalıbıyla kullanılma gerekçesi Tâhâ Suresi'nde geçmişti. { قالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً } “'Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir' dediler” yani senin kendiliğinden uydurduğun asılsız bir yalandır; { وَما سَمِعْنا بِهذا } “ve biz bunu işitmedik”, getirdiğin peygamberlik davasını yahut bu sihri işitmedik, { فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “geçmiş atalarımız arasında” yani geçmiş atalarımızda var olduğunu veya gerçekleştiğini [işitmedik]. { وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ } “Musa dedi ki: 'Rabbim, kendi katından hidayeti kimin getirdiğini ... en iyi bilendir'”, kendisini kastetmektedir; onlara delili açıklamadan önce kastettiği şeyi açıkça söylememek için bu ifadeyi getirmiştir; doğrusunu Allah bilir.

قَرَأَ الْجُمْهُورُ وَقالَ مُوسى بِالْوَاوِ، وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ «قَالَ مُوسَى» بِلَا وَاوٍ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ مَكَّةَ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ إِلَّا عاصما «ومن يكون لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ» بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى أَنَّ اسْمَ يَكُونُ عَاقِبَةُ الدَّارِ. وَالتَّذْكِيرُ لِوُقُوعِ الْفَصْلِ، وَلِأَنَّهُ تَأْنِيثٌ مَجَازِيٌّ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ (تَكُونُ) بِالْفَوْقِيَّةِ، وَهِيَ أَوْضَحُ مِنَ الْقِرَاءَةِ الْأُولَى، وَالْمُرَادُ بِالدَّارِ هُنَا الدُّنْيَا وَعَاقِبَتُهَا هِيَ الدَّارُ الْآخِرَةُ، وَالْمَعْنَى: لِمَنْ تَكُونُ لَهُ الْعَاقِبَةُ الْمَحْمُودَةُ؟ وَالضَّمِيرُ فِي إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ لِلشَّأْنِ، أَيْ: إِنَّ الشَّأْنَ أَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ، أَيْ:

Cumhur { وَقالَ مُوسى } şeklinde vâv ile okumuştur. Mücâhid, İbn Kesîr ve İbn Muhaysın vâvsız olarak «قَالَ مُوسَى» okumuşlardır; Mekke ehlinin mushaflarında da böyledir. Kûfeliler –Âsım hariç– yekûnun isminin { عاقِبَةُ الدَّارِ } olması üzere { وَمَنْ يَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ } şeklinde yâ ile okumuşlardır. Müzekker kılınması araya fasıla girmesinden ve lafzın mecazi müennes olmasındandır. Diğerleri ise { تَكُونُ } şeklinde tâ ile okumuşlardır ki bu kıraat ilkine göre daha açıktır. Burada ed-dâr ile kastedilen dünyadır; onun âkıbeti ise ahiret yurdudur. Mana: “Övülen güzel son kime ait olacak?” şeklindedir. { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler” ifadesindeki zamir şan zamiridir; yani durum şudur ki zalimler kurtuluşa eremezler, yani:

لَا يَفُوزُونَ بِمَطْلَبِ خَيْرٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِعَاقِبَةِ الدار: خاتمة الخير، وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي تَمَسَّكَ اللَّعِينُ بِمُجَرَّدِ الدَّعْوَى الْبَاطِلَةِ مُغَالَطَةً لِقَوْمِهِ مِنْهُ، وَقَدْ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ رَبُّهُ اللَّهُ ﷿، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى تَكَبُّرِهِ وَتَجَبُّرِهِ، وَإِيهَامِ قَوْمِهِ بِكَمَالِ اقتداره، فقال: فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ أَيِ: اطْبُخْ لِيَ الطِّينَ حَتَّى يَصِيرَ آجُرًّا فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً أَيِ: اجْعَلْ لِي مِنْ هَذَا الطِّينِ الَّذِي تُوقِدُ عَلَيْهِ حَتَّى يَصِيرَ آجُرًّا صَرْحًا: أَيْ قَصْرًا عَالِيًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى أَيْ: أَصْعَدُ إِلَيْهِ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ وَالطُّلُوعُ، وَالِاطِّلَاعُ: وَاحِدٌ، يُقَالُ طَلَعَ الْجَبَلَ وَاطَّلَعَ وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ الْمُرَادُ بِالْأَرْضِ: أَرْضُ مِصْرَ، وَالِاسْتِكْبَارُ: التَّعْظِيمُ بِغَيْرِ اسْتِحْقَاقٍ، بَلْ بِالْعُدْوَانِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ حُجَّةٌ يَدْفَعُ بِهَا مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى، وَلَا شُبْهَةَ يَنْصِبُهَا فِي مُقَابَلَةِ مَا أَظْهَرَهُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ أَيْ: فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ، وَالْمُرَادُ بِالرُّجُوعِ: الْبَعْثُ وَالْمَعَادُ، قَرَأَ نَافِعٌ وَشَيْبَةُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ وَيَعْقُوبُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «لَا يَرْجِعُونَ» بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْجِيمِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَاخْتَارَ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى: أَبُو حَاتِمٍ، وَاخْتَارَ الْقِرَاءَةَ الثَّانِيَةِ: أَبُو عُبَيْدٍ

hiçbir hayır talebine ulaşamazlar. Âkıbetü'd-dâr ile 'hayırlı bir son' kastedilmiş olması da caizdir. { وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Firavun dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum'”; o lanetli kavmini yanıltmak için sırf batıl bir iddiaya sarıldı, oysa Rabbinin Allah Azze ve Celle olduğunu biliyordu. Sonra kibrine ve zorbalığına dönerek gücünün tam olduğunu kavmine vehmettirmek için şöyle dedi: { فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ } “Ey Haman, haydi benim için çamur üzerine ateş yak” yani tuğla oluncaya kadar benim için çamuru pişir; { فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً } “da bana yüksek bir kule yap” yani üzerine ateş yaktığın bu çamurdan tuğla haline gelince bana yüksek bir saray/kule yap; { لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى } “belki Musa'nın ilahına çıkarım” yani ona doğru yükselirim; { وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Doğrusu ben onun yalancılardan olduğunu sanıyorum”. Tulû' ve ıttılâ' birdir; dağa çıktı manasında «طَلَعَ الْجَبَلَ وَاطَّلَعَ» denir. { وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “O ve orduları, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar”; arz ile kastedilen Mısır toprağıdır. İstikbar ise haksız yere, bilakis zorbalıkla büyüklük taslamaktır; zira Musa'nın getirdiklerini bertaraf edecek bir delili veya onun gösterdiği mucizelerin karşısına koyabileceği bir şüphesi dahi yoktu. { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ } “ve gerçekten bize döndürülmeyeceklerini sandılar” yani Firavun ve orduları; rücû ile kastedilen diriliş ve ahirettir. Nâfi', Şeybe, İbn Muhaysın, Humeyd, Ya'kûb, Hamza ve Kisâî etken (mâlûm) olarak yâ'nın fethası ve cîm'in kesrasıyla «لَا يَرْجِعُونَ» okumuşlardır. Diğerleri ise edilgen (mechûl) olarak yâ'nın dammesi ve cîm'in fethasıyla okumuşlardır. Ebû Hâtim birinci kıraati, Ebû Ubeyd ise ikinci kıraati tercih etmiştir.

فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ بَعْدَ أَنْ عَتَوْا فِي الْكُفْرِ وَجَاوَزُوا الْحَدَّ فِيهِ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ أَيْ: طَرَحْنَاهُمْ فِي الْبَحْرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ الْكَلَامِ فِي هَذَا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ الخطاب لنبينا محمد ﷺ أَيِ: انْظُرْ يَا مُحَمَّدُ كَيْفَ كَانَ آخِرُ أَمْرِ الْكَافِرِينَ، حِينَ صَارُوا إِلَى الْهَلَاكِ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ أَيْ: صَيَّرْنَاهُمْ رُؤَسَاءَ مَتْبُوعِينَ مُطَاعِينَ فِي الْكَافِرِينَ، فَكَأَنَّهُمْ بِإِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ وَالتَّمَادِي فِيهِ، يَدْعُونَ أَتْبَاعَهُمْ إِلَى النَّارِ لِأَنَّهُمُ اقْتَدَوْا، وَسَلَكُوا طَرِيقَتَهُمْ تَقْلِيدًا لَهُمْ. وقيل المعنى: إنه يَأْتَمَّ بِهِمْ، أَيْ: يَعْتَبِرْ بِهِمْ مَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ، وَيَتَّعِظْ بِمَا أُصِيبُوا بِهِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ أَيْ: لَا يَنْصُرُهُمْ أَحَدٌ وَلَا يَمْنَعُهُمْ مَانِعٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً أَيْ: طَرْدًا وَإِبْعَادًا، أَوْ أَمَرْنَا الْعِبَادَ بِلَعْنِهِمْ، فَكُلُّ مَنْ ذَكَرَهُمْ لَعَنَهُمْ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ الْمَقْبُوحُ: الْمَطْرُودُ الْمُبْعَدُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَابْنُ كَيْسَانَ: مَعْنَاهُ مِنَ الْمُهْلَكِينَ الْمَمْقُوتِينَ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: قَبَحَ اللَّهُ فُلَانًا قَبْحًا وَقُبُوحًا: أَبْعَدَهُ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ.

{ فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ } “Biz de onu ve ordularını yakalayıp” küfürde haddi aşıp taşkınlık yaptıktan sonra [yakalayıp]; { فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “denize fırlatıp attık” yani onları denize attık; bu konudaki açıklama daha önce geçmişti. { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Bak işte zalimlerin sonu nasıl oldu!”; hitap Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; yani: Ey Muhammed! Kafirlerin helake sürüklendiklerinde son durumlarının nasıl olduğuna bir bak! { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Onları ateşe çağıran önderler kıldık” yani onları kafirler arasında peşlerinden gidilen, itaat edilen liderler yaptık. Sanki onlar küfürdeki ısrarları ve taşkınlıklarıyla, tabilerini ateşe çağırıyorlardı; çünkü onlar da taklit ederek bu önderlere uymuş ve onların yolunu tutmuşlardı. Şöyle de denilmiştir: Mana, kendilerinden sonrakilerin onlara uyması yani onlardan ibret alması ve başlarına gelenlerden ders çıkarmasıdır; ancak birinci [mana] daha evladır. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ } “kıyamet gününde de yardım görmeyeceklerdir” yani Allah'ın azabından onları hiç kimse kurtaramayacak ve hiçbir engelleyici de engelleyemeyecektir. { وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً } “Bu dünyada arkalarından bir lanet taktık” yani kovulma ve uzaklaştırılma taktık yahut kullara onlara lanet etmelerini emrettik; öyle ki onları her anan lanet okur. Birinci [mana] daha evladır. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } “kıyamet gününde de onlar nefretle kovulmuşlardan/çirkinleştirilmişlerden olacaklardır”. Makbûh (مَقْبُوح), kovulmuş ve uzaklaştırılmış demektir. Ebû Ubeyde ve İbn Keysân: “Helak edilmiş ve lanetlenmişlerdendir” demişlerdir. Ebû Zeyd şöyle demiştir: «قَبَحَ اللَّهُ فُلَانًا قَبْحًا وَقُبُوحًا» ifadesi, 'Allah onu her türlü hayırdan uzaklaştırdı' demektir.

قَالَ أَبُو عَمْرٍو: قَبَحْتُ وَجْهَهُ بِالتَّخْفِيفِ: بِمَعْنَى قَبَّحْتُ بِالتَّشْدِيدِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Ebû Amr şöyle demiştir: «قَبَحْتُ وَجْهَهُ» hafifletilmiş olarak şeddeli «قَبَّحْتُ» manasındadır. Şairin şu sözü de bunun gibidir:

أَلَا قَبَّحَ اللَّهُ الْبَرَاجِمَ كُلَّهَا ... وَقَبَّحَ يَرْبُوعًا وَقَبَّحَ دَارِمَا

Haberiniz olsun, Allah bütün Berâcim kabilesini kahretsin / çirkin kılsın ... Yerbû'u da kahretsin, Dârim'i de kahretsin!

وَقِيلَ: الْمَقْبُوحُ الْمُشَوَّهُ الْخِلْقَةِ، وَالْعَامِلُ فِي (يَوْمَ) مَحْذُوفٌ يُفَسِّرُهُ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ، وَالتَّقْدِيرُ: وَقُبِّحُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَوْ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَوْضِعٍ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا، أَيْ: وَأَتْبَعْنَاهُمْ لَعْنَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَوْ مَعْطُوفٌ عَلَى لَعْنَةً عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: وَلَعْنَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ يَعْنِي التوراة ومِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى أَيْ: قَوْمَ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَغَيْرِهِمْ، وَقِيلَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ وَخَسَفْنَا بِقَارُونَ، وَانْتِصَابُ بَصائِرَ لِلنَّاسِ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ أَوْ حَالٌ، أَيْ: آتَيْنَاهُ الْكِتَابَ لِأَجْلِ يَتَبَصَّرُ بِهِ النَّاسُ، أَوْ حَالَ كَوْنِهِ بَصَائِرَ النَّاسِ يُبْصِرُونَ بِهِ الْحَقَّ، وَيَهْتَدُونَ إِلَيْهِ وَيُنْقِذُونَ أَنْفُسَهُمْ بِهِ مِنَ الضَّلَالَةِ بِالِاهْتِدَاءِ بِهِ وَرَحْمَةً لَهُمْ مِنَ اللَّهِ رَحِمَهُمْ بِهَا لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ هَذِهِ النِّعَمَ فيشكرون الله ويؤمنون به وَيُجِيبُونَ دَاعِيَهُ إِلَى مَا فِيهِ خَيْرٌ لَهُمْ.

Makbûh'un 'yaratılışı çirkinleştirilmiş' kimse olduğu da söylenmiştir. { يَوْمَ } kelimesindeki âmil mahzuftur ve bunu { مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } tefsir eder. Takdiri şöyledir: “Kıyamet gününde de çirkin kılındılar/kovuldular”; yahut bu kelime { فِي هذِهِ الدُّنْيا } ifadesinin mahalline matuftur; yani “Kıyamet gününde de arkalarından bir lanet taktık” takdirindedir; yahut muzâf hazfedilerek { لَعْنَةً } lafzına matuftur, takdiri: “ve kıyamet gününde de bir lanet taktık” şeklindedir. { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Musa'ya Kitap'ı verdik” yani Tevrat'ı; { مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “önceki nesilleri helak ettikten sonra” yani Nûh kavmini, Âd'ı, Semûd'u ve diğerlerini; Firavun ve kavmini helak edip Kârûn'u da yere batırdıktan sonra denildiği de söylenmiştir. { بَصائِرَ لِلنَّاسِ } “insanlar için basiretler olarak” ifadesinin mensubiyeti mef'ûlün leh veya hâl olmasındandır; yani insanlar onunla basiret kazansınlar diye Kitab'ı ona verdik yahut o, insanların hakkı görmelerini, ona hidayet bulmalarını ve onunla hidayete ererek nefislerini sapıklıktan kurtarmalarını sağlayan basiretler olduğu halde [verdik]. { وَهُدىً وَرَحْمَةً } “bir hidayet ve bir rahmet”, kendilerine merhamet ettiği Allah'tan bir rahmettir; { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “umulur ki düşünüp öğüt alırlar” bu nimetleri [hatırlarlar] da Allah'a şükreder, O'na iman eder ve O'nun hakkı çağıran elçisine kendileri için hayır olan hususlarda icabet ederler.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ من طريق عليّ بن أبي أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رِدْءاً يُصَدِّقُنِي كَيْ يُصَدِّقَنِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: لَمَّا قال فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي قَالَ جِبْرِيلُ: يَا رَبِّ طغى عبدك فأذن لِي فِي هَلْكِهِ، فَقَالَ: يَا جِبْرِيلُ هُوَ عَبْدِي وَلَنْ يَسْبِقَنِي، لَهُ أَجْلٌ يَجِيءُ ذَلِكَ الْأَجَلُ، فَلَمَّا قَالَ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى قَالَ اللَّهُ: يَا جِبْرِيلُ سَبَقَتْ دَعْوَتُكَ فِي عَبْدِي وَقَدْ جَاءَ أَوَانُ هَلَاكِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «كَلِمَتَانِ قَالَهُمَا فِرْعَوْنُ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي وَقَوْلِهِ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى قَالَ: كَانَ بَيْنَهُمَا أَرْبَعُونَ عَامًا فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ فِرْعَوْنَ أَوَّلُ مَنْ طَبَخَ الْآجُرَّ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs'tan { رِدْءاً يُصَدِّقُنِي } “bana destek olup beni tasdik etsin” ifadesini, "beni doğrulasın diye" şeklinde rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim yine ondan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Firavun { يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” dediğinde Cibrîl: "Ey Rabbim! Kulun azdı, beni onun helaki için yetkilendir" dedi. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurdu: "Ey Cibrîl! O benim kulumdur ve asla elimden kaçamaz; onun bir eceli vardır ve o ecel gelecektir." Firavun { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” deyince Allah Teâlâ: "Ey Cibrîl! Kulun hakkındaki talebin öne geçti, artık onun helak olma vakti gelmiştir" buyurdu. İbn Merdûye yine ondan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Firavun'un söylediği iki söz vardır: [Biri] { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” [sözü], [diğeri de] { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” sözüdür. [Resûlullah]: Bu iki [söz] arasında kırk yıl vardı; nihayet Allah onu { نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى } “dünya ve ahiret azabıyla” yakalayıverdi». Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet etmişlerdir; demiştir ki: "Bana ulaştığına göre Firavun, tuğla pişiren ilk kimsedir." İbnü'l-Münzir bunu İbn Cüreyc'den de rivayet etmiştir. Bezzâr, İbnü'l-Münzir, Hâkim —ve bunu sahihlemiştir— ile İbn [Merdûye]...

مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «مَا أَهْلَكَ اللَّهُ قَوْمًا وَلَا قَرْنًا وَلَا أُمَّةً وَلَا أَهْلَ قَرْيَةٍ بِعَذَابٍ مِنَ السَّمَاءِ مُنْذُ أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ غَيْرَ الْقَرْيَةِ الَّتِي مُسِخَتْ قِرَدَةً، أَلَمْ تَرَ إِلَى قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى. وَأَخْرَجَهُ الْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عن أبي سعيد موقوفا.

Merdûye Ebû Saîd'den nakletmişlerdir; demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Tevrât'ı yeryüzüne indirdiğinden beri, maymuna dönüştürülen o kasaba halkı müstesna, hiçbir kavmi, hiçbir nesli, hiçbir ümmeti ve hiçbir şehir halkını gökten gelen bir azapla helak etmemiştir. [Allah Teâlâ'nın]: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “Andolsun biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra Musa'ya Kitap'ı verdik” sözünü görmedin mi?» Bunu Bezzâr, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim başka bir yoldan Ebû Saîd'den mevkuf olarak da nakletmişlerdir.

[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٤٤ الى ٥٧]

[Kasas Suresi (28), Ayetler 44-57]

وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤) وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥) وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦) وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ (٤٨)

{ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤) وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥) وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦) وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ (٤٨) } “Musa'ya o emri vahyettiğimizde sen [Tur dağının] batı tarafında değildin ve [o olaya] şahit olanlardan da değildin. (44) Fakat biz nice nesiller var ettik de onların üzerinden uzun zaman geçti. Sen Medyen halkı arasında oturup da onlara ayetlerimizi okuyor da değildin; lâkin [seni] elçi olarak gönderen bizdik. (45) [Musa'ya] seslendiğimiz zaman da sen Tur'un yanında değildin. Fakat senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi uyarasın diye Rabbinden bir rahmet olarak [seni elçi kıldık]; umulur ki düşünüp öğüt alırlar. (46) Kendi ellerinin önden sundukları yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de senin ayetlerine uysaydık ve müminlerden olsaydık ya!' demeselerdi [seni göndermezdik]. (47) Fakat katımızdan kendilerine hak gelince: 'Musa'ya verilenlerin bir benzeri ona da verilseydi ya!' dediler. Onlar daha önce Musa'ya verileni de inkâr etmemişler miydi? 'Birbirini destekleyen iki sihirbaz/sihir' dediler ve: 'Doğrusu biz hepsini inkâr edenleriz' dediler. (48)”

قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٩) فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠) وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١) الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣)

{ قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٩) فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠) وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١) الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣) } “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ben ona uyayım!' (49) Eğer sana cevap veremezlerse, bil ki onlar sırf heveslerine uymaktadırlar. Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevesine uyandan daha sapık kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez. (50) Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü birbiri ardınca ulaştırdık. (51) Ondan (Kur'an'dan) önce kendilerine Kitap verdiklerimiz de ona iman ederler. (52) Onlara okunduğu zaman: 'Ona iman ettik; şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır. Doğrusu biz ondan önce de müslüman idik' derler. (53)”

أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥) إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧)

{ أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥) إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧) } “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kez verilecektir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler. (54) Boş ve faydasız sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selam olsun! Biz cahilleri istemeyiz/onlarla arkadaşlık aramayız' derler. (55) Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir ve O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir. (56) 'Seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan kapılıp atılırız' dediler. Biz onları, katımızdan bir rızık olarak her türlü ürünün derlenip getirildiği güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler. (57)”

قَوْلُهُ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ هَذَا شُرُوعٌ فِي بَيَانِ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ، أَيْ: وَمَا كُنْتَ يَا مُحَمَّدُ بِجَانِبِ الْجَبَلِ الْغَرْبِيِّ، فَيَكُونُ مِنْ حَذْفِ الْمَوْصُوفِ وَإِقَامَةِ الصِّفَةِ مَقَامَهُ، وَاخْتَارَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: بِجَانِبِ الْوَادِي الْغَرْبِيِّ: أَيْ حَيْثُ نَاجَى مُوسَى رَبَّهُ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ أَيْ: عَهِدْنَا إِلَيْهِ، وَأَحْكَمْنَا الْأَمْرَ مَعَهُ بِالرِّسَالَةِ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ لِذَلِكَ حَتَّى تَقِفَ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَتَحْكِيَهُ مِنْ جِهَةِ نَفْسِكَ. وَإِذَا تَقَرَّرَ أَنَّ الْوُقُوفَ عَلَى تَفَاصِيلِ تِلْكَ الْأَحْوَالِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ بِالْحُضُورِ عِنْدَهَا مِنْ نَبِيِّنَا محمد ﷺ، وَالْمُشَاهَدَةِ لَهَا مِنْهُ، وَانْتَفَى بِالْأَدِلَّةِ الصَّحِيحَةِ أَنَّهُ لَمْ يَتَلَقَّ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِهِ مِنَ الْبَشَرِ، وَلَا عَلَّمَهُ مُعَلِّمٌ مِنْهُمْ، كَمَا قَدَّمْنَا تَقْرِيرَهُ تَبَيَّنَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِوَحْيٍ مِنْهُ إِلَى رَسُولِهِ بِوَاسِطَةِ الْمَلِكِ النَّازِلِ بِذَلِكَ، فَهَذَا الْكَلَامُ هُوَ عَلَى طَرِيقَةِ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وقيل: معنى

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “[Ey Muhammed!] Sen [o dağın] batı tarafında değildin” buyruğu, Kur'an'ın indirilişini beyan etmeye bir giriştir. Yani: Ey Muhammed! Sen batıdaki dağın yanında değildin. Bu durum, mevsufun (nitelenenin) hazfedilip sıfatın onun yerine ikame edilmesi kabilindendir; Zeccâc da bu tercihte bulunmuştur. el-Kelbî ise şöyle demiştir: "Batıdaki vadinin tarafında [değildin]." Yani Mûsâ'nın Rabbi ile münacatta bulunduğu yerde. { إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ } “Mûsâ'ya o emri vahyettiğimiz zaman” yani Firavun'a ve kavmine elçilik vazifesini ona ahdedip kesinleştirdiğimiz vakit. { وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Sen [buna] şahit olanlardan da değildin” ki onun hakikatine vakıf olasın ve onu kendiliğinden anlatasın. Bu durumların ayrıntılarına vakıf olmanın, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in orada bizzat hazır bulunması ve bunları müşahede etmesi yoluyla gerçekleşmesinin mümkün olmadığı sabit olup daha önce açıkladığımız üzere bunu başka bir beşerden almadığı ve insanlardan herhangi bir öğreticinin de kendisine öğretmediği sahih delillerle ortaya konulunca; bunun, [vahyi] indiren melek vasıtasıyla Sübhân olan Allah katından Resûlü'ne gelen bir vahiy ile olduğu açıkça anlaşılmış olur. İşte bu ifade, { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ } “Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin” ayetinin üslubu üzeredir. Şöyle de denilmiştir: [Ayetin] anlamı...

إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ إِذْ كَلَّفْنَاهُ وَأَلْزَمْنَاهُ، وَقِيلَ: أَخْبَرْنَاهُ أَنَّ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ خَيْرُ الْأُمَمِ، وَلَا يَسْتَلْزِمُ نَفْيُ كَوْنِهِ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ نَفْيَ كَوْنِهِ مِنَ الشَّاهِدَيْنِ، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَحْضُرَ وَلَا يَشْهَدُ. قِيلَ: الْمُرَادُ بِالشَّاهِدِينَ: السَّبْعُونَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ مُوسَى لِلْمِيقَاتِ وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً أَيْ: خَلَقْنَا أُمَمًا بَيْنَ زَمَانِكَ يَا مُحَمَّدُ، وَزَمَانِ مُوسَى فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ طَالَتْ عَلَيْهِمُ الْمُهْلَةُ وَتَمَادَى عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ، فَتَغَيَّرَتِ الشَّرَائِعُ، وَالْأَحْكَامُ وَتُنُوسِيَتِ الْأَدْيَانُ، فَتَرَكُوا أَمْرَ اللَّهِ وَنَسَوْا عَهْدَهُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ ، وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهَذَا الْكَلَامِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ عَهِدَ إِلَى مُوسَى عُهُودًا فِي محمد ﷺ وَفِي الْإِيمَانِ بِهِ فَلَمَّا طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَمَضَتِ الْقُرُونُ بَعْدَ الْقُرُونِ نَسَوْا تِلْكَ الْعُهُودَ، وَتَرَكُوا الْوَفَاءَ بِهَا وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ أَيْ:

{ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ } ifadesinin manasının “Onu mükellef kılıp bağlayıcı kıldığımızda” olduğu söylenmiştir. “Muhammed ümmetinin ümmetlerin en hayırlısı olduğunu ona bildirdiğimizde” manasına geldiği de söylenmiştir. Batı tarafında olmamanın nefyi şahitlerden olmamanın nefyini gerektirmez; zira orada bulunup da şahit olmamak caizdir. Şahitlerden kastın Musa'nın mikat için seçtiği yetmiş kişi olduğu söylenmiştir. { وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً } “Fakat biz nice nesiller var ettik” yani ey Muhammed, senin zamanınla Musa'nın zamanı arasında ümmetler yarattık; { فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ } “onların üzerinden uzun zaman geçti”, mühlet uzadı, zaman geçip gitti; bu yüzden şeriatlar ve hükümler değişti, dinler unutuldu; neticede Allah'ın emrini terk ettiler ve O'nun ahdini unuttular. Allah Sübhânehu'nun: { فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ } “Onların üzerinden uzun zaman geçti de kalpleri katılaştı” (1) ayeti de bunun gibidir. Bu ifadeden, Allah Sübhânehu'nun Musa'ya Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ve ona iman hususunda ahitler vermiş olduğuna delil getirilmiştir; zira ömür uzayıp nesiller birbirini kovalayınca bu ahitleri unuttular ve onları yerine getirmeyi terk ettiler. { وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } “Sen Medyen halkı arasında oturuyor da değildin” yani:

مُقِيمًا بَيْنَهُمْ كَمَا أَقَامَ مُوسَى حَتَّى تَقْرَأَ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ خَبَرَهُمْ وَتَقُصَّ عَلَيْهِمْ مِنْ جِهَةِ نَفْسِكَ يُقَالُ: ثَوَى يَثْوِي ثَوَاءً وَثُوِيًّا فَهُوَ ثَاوٍ. قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

Musa'nın ikamet ettiği gibi onların arasında ikamet ediyor değildin ki Mekke ehline onların haberini okuyasın ve kendi nefsinden onlara kıssa anlatasın. [Arapçada] «ثَوَى يَثْوِي ثَوَاءً وَثُوِيًّا» (ikamet etti/oturdu) denir; faili «ثَاوٍ» (ikamet eden) gelir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:

لَقَدْ كَانَ فِي حَوْلٍ ثَوَاءٍ ثَوَيْتُهُ ... تَقَضِّي لُبَانَاتٍ وَيَسْأَمُ سَائِمُ

İkamet ettiğim o bir yıllık ikamet süresince ... arzular tükenir ve bıkan kimse bıkkınlık getirir

وَقَالَ الْعَجَّاجُ:

Accâc da şöyle demiştir:

فَبَاتَ حَيْثُ يَدْخُلُ الثَّوِيُّ يَعْنِي الضَّيْفَ الْمُقِيمَ.

Geceyi ikamet eden misafirin girdiği yerde geçirdi, [burada seviy kelimesiyle] yerleşen misafiri kastetmektedir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

طَالَ الثَّوَاءُ عَلَى رَسُولِ الْمَنْزِلِ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا أَيْ: تَقْرَأُ عَلَى أَهْلِ مَدْيَنَ آيَاتِنَا، وَتَتَعَلَّمُ مِنْهُمْ، وَقِيلَ: تُذَكِّرُهُمْ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَالْجُمْلَةُ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ خَبَرُ ثَانٍ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ هِيَ الْخَبَرُ، وَثَاوِيًا حَالٌ. وَجَعَلَهَا الْفَرَّاءُ مُسْتَأْنَفَةً كَأَنَّهُ قِيلَ: وَهَا أَنْتَ تَتْلُو عَلَى أُمَّتِكَ وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ أَيْ: أَرْسَلْنَاكَ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ، وَأَنْزَلَنَا عَلَيْكَ هَذِهِ الْأَخْبَارَ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا عَلِمْتَهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَنَّكَ لَمْ تشاهد قصص الأنبياء، ولا تليت عليك، ولكن أَوْحَيْنَاهَا إِلَيْكَ، وَقَصَصْنَاهَا عَلَيْكَ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا أَيْ: وَمَا كُنْتَ يَا محمد بجانب الجبل، المسمى بالطور إِذْ نَادَيْنَا مُوسَى لَمَّا أَتَى إِلَى الْمِيقَاتِ مع السبعين. وقيل: المنادي هو أمة محمد ﷺ. قَالَ وَهْبٌ: وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ لَهُ فَضْلَ مُحَمَّدٍ وَأُمَّتِهِ قَالَ: يَا رَبِّ أَرِنِيهِمْ، فَقَالَ اللَّهُ: إِنَّكَ لَنْ تُدْرِكَهُمْ وَإِنْ شِئْتَ نَادَيْتُهُمْ فَأَسْمَعْتُكَ صَوْتَهُمْ، قَالَ: بَلَى يَا رَبِّ، فَقَالَ اللَّهُ: يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ! فَأَجَابُوا مِنْ أَصْلَابِ آبَائِهِمْ. فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا: مَا كُنْتَ يَا مُحَمَّدُ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ كَلَّمْنَا مُوسَى فَنَادَيْنَا أُمَّتَكَ، وَسَيَأْتِي مَا يَدُلُّ عَلَى هَذَا وَيُقَوِّيهِ وَيُرَجِّحُهُ فِي آخِرِ الْبَحْثِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ أَيْ: وَلَكِنْ فَعَلْنَا ذَلِكَ رحمة منا بكم، وقيل: ولكن أَرْسَلَنَا بِالْقُرْآنِ رَحْمَةً لَكُمْ، وَقِيلَ: عَلَّمْنَاكَ، وَقِيلَ: عَرَّفْنَاكَ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ مَنْصُوبٌ: يَعْنِي: رَحْمَةً عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ: وَلَكِنْ رَحِمْنَاكَ رَحْمَةً. وَقَالَ الزجاج: هو مفعول

Menzilin elçisine/misafirine kalış süresi uzadı. { تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا } “onlara ayetlerimizi okuyorsun” yani Medyen halkına ayetlerimizi okuyor ve onlardan [bir şeyler] öğreniyor [da değildin]. Bir diğer görüşe göre: Onlara vaat ve tehditleri hatırlatıyordun. Bu cümle hâl makamında mansuptur ya da ikinci haberdir. Bu cümlenin haber, “sevâviyen” kelimesinin ise hâl olması da caizdir. Ferrâ ise bu cümleyi müste'nefe (başlangıç cümlesi) kabul etmiş olup sanki şöyle denilmiş gibidir: “İşte sen ümmetine okuyorsun.” { وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ } “fakat [seni peygamber olarak] gönderen bizdik.” Yani seni Mekke halkına gönderdik ve bu haberleri sana indirdik; şayet böyle olmasaydı sen bunları bilemezdin. Zeccâc şöyle demiştir: “Anlam şudur: Sen peygamberlerin kıssalarına bizzat şahit olmadın ve bunlar sana [başkası tarafından] okunmadı; lâkin biz onları sana vahyettik ve sana anlattık.” { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } “[Biz Mûsâ'ya] seslendiğimiz zaman da Tûr'un yanında değildin.” Yani: Ey Muhammed! Mûsâ yetmiş kişiyle birlikte tayin edilen vakte (mîkâta) geldiğinde biz ona seslendiğimiz zaman sen Tûr adı verilen o dağın yanında değildin. Bir görüşe göre kendisine seslenilen, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir. Vehb şöyle demiştir: Bu durum şöyledir; Allah, Mûsâ'ya Muhammed'in ve ümmetinin faziletini zikredince Mûsâ: “Ey Rabbim! Onları bana göster” dedi. Allah Teâlâ: “Sen onlara yetişemezsin; fakat dilersen onlara seslenir ve seslerini sana işittiririm” buyurdu. Mûsâ: “Evet, ey Rabbim!” dedi. Bunun üzerine Allah: “Ey Muhammed ümmeti!” diye seslendi, onlar da babalarının sulblerinden icabet ettiler. Bu takdire göre ayetin anlamı şöyle olur: “Ey Muhammed! Biz Mûsâ ile konuşup ümmetine seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında değildin.” İncelemenin sonunda inşaallah buna delalet eden, bunu kuvvetlendiren ve tercih ettiren rivayetler gelecektir. { وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “fakat Rabbinden bir rahmet olarak...” Yani: Fakat biz bunu sizden ötürü bir rahmet olarak yaptık. Bir diğer görüşe göre: Fakat size bir rahmet olsun diye Kur'an ile [elçi] gönderdik. Bir görüşe göre: “Sana öğrettik”, bir diğer görüşe göre ise “Sana bildirdik” demektir. Ahfeş şöyle demiştir: “Bu kelime –yani { رَحْمَةً }– mastar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansuptur; yani 'fakat sana rahmet ettikçe ettik' takdirindedir.” Zeccâc ise: “O, mef'ûlün

مِنْ أَجْلِهِ، أَيْ: فَعَلْنَا ذَلِكَ بِكَ لِأَجْلِ الرَّحْمَةِ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَيْ لَمْ تَشْهَدْ قِصَصَ الْأَنْبِيَاءِ، وَلَا تُلِيَتْ عَلَيْكَ، وَلَكِنْ بَعَثْنَاكَ، وَأَوْحَيْنَاهَا إِلَيْكَ لِلرَّحْمَةِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ خَبَرٌ لِكَانَ مُقَدَّرَةً، أَيْ: وَلَكِنْ كَانَ ذَلِكَ رَحْمَةً.

leh'tir; yani sana bunu rahmet sebebiyle yaptık” demiştir. Nehhas şöyle demiştir: “Yani sen peygamberlerin kıssalarına şahit olmadın ve sana okunmadı; fakat seni gönderdik ve bir rahmet olsun diye onları sana vahyettik.” Kisâî ise: “O takdir edilen 'kâne'nin haberidir; yani 'fakat bu bir rahmet idi' takdirindedir” demiştir.

وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَأَبُو حَيْوَةَ رَحْمَةٌ بِالرَّفْعِ على تقدير: وَلَكِنْ أَنْتَ رَحْمَةٌ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: الرَّفْعُ عَلَى أَنَّهَا اسْمُ كَانَ الْمُقَدَّرَةِ، وَهُوَ بَعِيدٌ إِلَّا عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهَا تَامَّةٌ، وَاللَّامُ فِي لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ مُتَعَلِّقٌ بِالْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ عَلَى الِاخْتِلَافِ فِي تَقْدِيرِهِ، وَالْقَوْمُ: هُمْ أَهْلُ مَكَّةَ، فَإِنَّهُ لَمْ يَأْتِهِمْ نذير ينذرهم قبله ﷺ، وجملة «ما أتاهم» إلخ صفة لقوما لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ أَيْ: يَتَّعِظُونَ بِإِنْذَارِكَ وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ لَوْلَا هَذِهِ: هِيَ الِامْتِنَاعِيَّةُ، وَأَنْ وَمَا فِي حَيِّزِهَا فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَجَوَابُهَا مَحْذُوفٌ.

Îsâ b. Ömer ve Ebû Hayve, “Fakat sen bir rahmetsin” takdiriyle merfû olarak { رَحْمَةٌ } okumuşlardır. Kisâî: “Merfû oluşu mukadder 'kâne'nin ismi olması sebebiyledir” demiştir; ancak bu, 'kâne'nin tâmme olarak takdir edilmesi hali müstesna, uzak bir ihtimaldir. { لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } “senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi uyarasın diye” ifadesindeki lâm harfi, takdirindeki ihtilafla birlikte mukadder bir fiile mütealliktir. Söz konusu kavim Mekke ehlidir; zira ondan sallallâhu aleyhi ve sellem önce onları uyaracak bir uyarıcı gelmemiştir. «مَا أَتَاهُمْ» vs. cümlesi { قَوْماً } kelimesinin sıfatıdır. { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “umulur ki düşünüp öğüt alırlar” yani senin uyarınla ibret alırlar. { وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Kendi ellerinin önden sundukları yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde ... demeselerdi”; buradaki levlâ imtinâiyye (engelleyen) edatıdır; «أن» ve onun sılasındaki ifade mübteda olarak ref mahallindedir, cevabı ise mahzuftur.

قَالَ الزَّجَّاجُ: وَتَقْدِيرُهُ مَا أَرْسَلَنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا، يَعْنِي: أَنَّ الْحَامِلَ عَلَى إِرْسَالِ الرُّسُلِ هُوَ إِزَاحَةُ عِلَلِهِمْ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وقد رواه ابْنُ عَطِيَّةَ لَعَاجَلْنَاهُمْ بِالْعُقُوبَةِ، وَوَافَقَهُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الْوَاحِدِيُّ فَقَالَ: وَالْمَعْنَى لَوْلَا أَنَّهُمْ يَحْتَجُّونَ بِتَرْكِ الْإِرْسَالِ إِلَيْهِمْ لَعَاجَلْنَاهُمْ بِالْعُقُوبَةِ بِكُفْرِهِمْ، وَقَوْلُهُ: فَيَقُولُوا عَطْفٌ عَلَى تُصِيبُهُمْ وَمِنْ جُمْلَةِ مَا هُوَ فِي حَيِّزِ لَوْلَا، أَيْ: فَيَقُولُوا: رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا وَلَوْلَا هَذِهِ الثَّانِيَةُ: هِيَ التَّحْضِيضِيَّةُ، أَيْ: هَلَّا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا مِنْ عِنْدِكَ، وَجَوَابُهَا هُوَ فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَهُوَ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ أَنْ لِكَوْنِهِ جَوَابًا لِلتَّحْضِيضِ، وَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ: الْآيَاتُ التَّنْزِيلِيَّةُ الظَّاهِرَةُ الْوَاضِحَةُ، وَإِنَّمَا عَطَفَ الْقَوْلَ عَلَى تُصِيبُهُمْ لِكَوْنِهِ هُوَ السَّبَبُ لِلْإِرْسَالِ، وَلَكِنَّ الْعُقُوبَةَ لَمَّا كَانَتْ هِيَ السَّبَبَ لِلْقَوْلِ، وكان وجوده بوجودهما جعلت العقوبة كَأَنَّهَا هِيَ السَّبَبُ لِإِرْسَالِ الرُّسُلِ بِوَاسِطَةِ الْقَوْلِ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بهذه الآيات، ومعنى الآيات أَنَّا لَوْ عَذَّبْنَاهُمْ لَقَالُوا: طَالَ الْعَهْدُ بِالرُّسُلِ وَلَمْ يُرْسِلِ اللَّهُ إِلَيْنَا رَسُولًا، وَيَظُنُّونَ أَنَّ ذَلِكَ عُذْرٌ لَهُمْ، وَلَا عُذْرَ لَهُمْ بَعْدَ أَنْ بَلَغَتْهُمْ أَخْبَارُ الرُّسُلِ، وَلَكِنَّا أَكْمَلْنَا الْحُجَّةَ، وَأَزَحْنَا الْعِلَّةَ، وَأَتْمَمْنَا الْبَيَانَ بِإِرْسَالِكَ يَا مُحَمَّدُ إِلَيْهِمْ فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى أَيْ: فَلَمَّا جَاءَ أَهْلَ مَكَّةَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ الله وهو محمد وما أنزل عليه من القرآن تعنتا منهم وجدالا بالباطل قالوا: هَلَّا أُوتِيَ هَذَا الرَّسُولُ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا، التَّوْرَاةُ الْمُنَزَّلَةُ عَلَيْهِ جُمْلَةً وَاحِدَةً، فَأَجَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ أَيْ: مِنْ قَبْلِ هَذَا الْقَوْلِ، أَوْ مِنْ قَبْلِ ظُهُورِ مُحَمَّدٍ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ قَدْ كَفَرُوا بِآيَاتِ مُوسَى كَمَا كَفَرُوا بِآيَاتِ مُحَمَّدٍ، وَجُمْلَةُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا مُسْتَأْنَفَةٌ مَسُوقَةٌ لِتَقْرِيرِ كفرهم وعنادهم، والمراد بقولهم: سِحْرانِ مُوسَى وَمُحَمَّدٌ، وَالتَّظَاهُرُ: التَّعَاوُنُ، أَيْ: تَعَاوَنَا عَلَى السحر، والضمير في قوله: «أو لم يَكْفُرُوا» لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ، وَقِيلَ:

Zeccâc demiştir ki: “Takdiri 'Onlara elçiler göndermezdik' şeklindedir; yani elçilerin gönderilmesini gerektiren sebep onların mazeretlerini ortadan kaldırmaktır.” Bu durum Allah Sübhânehu'nun: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın diye” (1) buyruğu gibidir. İbn Atiyye bunu: “Onları hemen cezalandırırdık” şeklinde takdir etmiştir. Vâhidî de bu takdirde ona katılarak şöyle demiştir: “Mana şudur: Kendilerine elçi gönderilmemesini mazeret olarak ileri sürmeyecek olsalardı, küfürleri yüzünden onları hemen cezalandırırdık.” { فَيَقُولُوا } “demeselerdi” sözü { تُصِيبَهُمْ } fiiline matuftur ve levlâ'nın kapsamında olan kısımdandır; yani: “Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin ya demeselerdi” [takdirindedir]. Buradaki ikinci levlâ ise tahdîdiyye (teşvik/arzu bildiren) edatıdır; yani “Bize katından bir elçi gönderseydin ya!” [demektir]. Onun cevabı ise { فَنَتَّبِعَ آياتِكَ } “senin ayetlerine uysaydık” ifadesidir; tahdîdin cevabı olduğu için gizli bir 'en' ile mansub kılınmıştır. Ayetlerle kastedilen apaçık indirilen vahiy ayetleridir. Sözün (kavlin) { تُصِيبَهُمْ } fiiline matuf kılınması, elçi gönderilmesinin bizzat sebebi olmasından dolayıdır. Ancak ceza bu sözün söylenmesine sebep olduğu ve sözün varlığı da bu ikisinin varlığına bağlı bulunduğu için, ceza söz vasıtasıyla sanki elçilerin gönderilmesinin sebebi gibi kılınmıştır. { وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerden olsaydık”, bu ayetlere iman edenlerden [olsaydık]. Ayetlerin manası şudur: Biz onları azaplandırsaydık: 'Elçilerin üzerinden uzun zaman geçti ve Allah bize bir elçi göndermedi' derlerdi ve bunu kendileri için bir mazeret sanırlardı; oysa elçilerin haberleri kendilerine ulaştıktan sonra onlar için bir mazeret yoktur. Fakat biz ey Muhammed, seni onlara göndererek delili ikmal ettik, mazereti ortadan kaldırdık ve açıklamayı tastamam kıldık. { فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى } “Fakat katımızdan kendilerine hak gelince: 'Musa'ya verilenlerin bir benzeri ona da verilseydi ya!' dediler” yani Mekke ehline Allah katından hak olan Muhammed ve ona indirilen Kur'an gelince, inatçılıklarından ve batıl yere cedelleşmelerinden ötürü şöyle dediler: 'Musa'ya bir defada toptan indirilen Tevrat gibi mucizelerden bu elçiye de verilseydi ya!' Bunun üzerine Allah onlara şu sözüyle cevap verdi: { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ } “Onlar daha önce Musa'ya verileni de inkâr etmemişler miydi?” yani bu sözden önce yahut Muhammed ortaya çıkmadan önce inkâr etmemişler miydi? Mana şudur: Muhammed'in getirdiği ayetleri inkâr ettikleri gibi Musa'nın ayetlerini de inkâr etmişlerdi. { قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا } “'Birbirini destekleyen iki sihir' dediler” cümlesi onların küfür ve inatlarını teyit etmek üzere getirilmiş yeni bir cümledir (istînâfiye). { سِحْرانِ } sözleriyle kastedilen Musa ve Muhammed'dir. Tezâhur ise yardımlaşmaktır; yani 'Sihir hususunda yardımlaştılar' [demektir]. { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا } sözündeki zamir Kureyş kafirlerine aittir; bir rivayette

هُوَ لِلْيَهُودِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى فَإِنَّ الْيَهُودَ لَا يَصِفُونَ مُوسَى بِالسِّحْرِ، إِنَّمَا يَصِفُهُ بِذَلِكَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ، وَأَمْثَالُهُمْ إِلَّا أَنْ يُرَادَ مَنْ أَنْكَرَ نُبُوَّةَ مُوسَى كَفِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ، فَإِنَّهُمْ وَصَفُوا مُوسَى وَهَارُونَ بِالسِّحْرِ، وَلَكِنَّهُمْ لَيْسُوا مِنَ الْيَهُودِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ لِمَنْ كَفَرَ بِمُوسَى، وَمَنْ كَفَرَ بِمُحَمَّدٍ، فَإِنَّ الذين كفروا وَصَفُوهُ بِالسِّحْرِ، وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ وَصَفُوهُ أَيْضًا بالسحر. وقيل: المعنى: أو لم يَكْفُرِ الْيَهُودُ فِي عَصْرِ مُحَمَّدٍ بِمَا أُوتِيَ موسى من قبله بالبشارة

Yahudilere aittir. Birinci [görüş] daha evladır; çünkü Yahudiler Musa'yı sihirle nitelemezler. Onu bununla ancak Kureyş kâfirleri ve benzerleri niteler. Şu kadar var ki, Firavun ve kavmi gibi Musa'nın peygamberliğini inkâr edenler kastedilmişse o başka; zira onlar Musa ve Harun'u sihirle nitelemişlerdir, ancak onlar Yahudilerden değildir. Zamirin hem Musa'yı hem de Muhammed'i inkâr edenlere ait olması da mümkündür; zira [Musa'yı] inkâr edenler onu sihirle nitelemiş, Muhammed'i inkâr edenler de onu yine sihirle nitelemiştir. Şöyle de denilmiştir: Anlam; Muhammed'in asrındaki Yahudiler, daha önce Musa'ya verilen [kitaptaki]

بِعِيسَى وَمُحَمَّدٍ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ (سَاحِرَانِ) وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ (سِحْرَانِ) يَعْنُونَ: التَّوْرَاةَ، وَالْقُرْآنَ، وَقِيلَ:

müjdesini inkâr etmemişler miydi? şeklindedir. Cumhur «سَاحِرَانِ» (iki sihirbaz) şeklinde okumuş, Kûfeliler ise Tevrat ve Kur'an'ı kastederek «سِحْرَانِ» (iki sihir) şeklinde okumuşlardır; bunun

الْإِنْجِيلُ، وَالْقُرْآنُ. قَالَ بِالْأَوَّلِ الْفَرَّاءُ. وَقَالَ بِالثَّانِي أَبُو زَيْدٍ. وقيل: إن الضمير في «أو لم يَكْفُرُوا» لِلْيَهُودِ، وَأَنَّهُمْ عَنَوْا بِقَوْلِهِمْ (سَاحِرَانِ) عِيسَى وَمُحَمَّدًا وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ أَيْ: بِكُلٍّ مِنْ مُوسَى وَمُحَمَّدٍ، أَوْ مِنْ مُوسَى وَهَارُونَ، أَوْ مِنْ مُوسَى وَعِيسَى عَلَى اخْتِلَافِ الْأَقْوَالِ، وَهَذَا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ، فَالْمُرَادُ: التَّوْرَاةُ وَالْقُرْآنُ، أَوِ الْإِنْجِيلُ وَالْقُرْآنُ. وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَقْرِيرٌ لِمَا تَقَدَّمَهَا مِنْ وصف النبيين بالسحر، أو ومن وصف الكتابين به، وتأكيد لذلك. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَبِيَّهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ قَوْلًا يَظْهَرُ بِهِ عَجْزُهُمْ، فَقَالَ: قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ أَيْ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ فَأْتُوا بِكِتَابٍ هُوَ أَهْدَى مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْقُرْآنِ، وَأَتَّبِعْهُ جَوَابُ الْأَمْرِ، وَقَدْ جَزَمَهُ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ لِذَلِكَ. وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ بِرَفْعِ أَتَّبِعُهُ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، أَيْ: فَأَنَا أَتَّبِعُهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ صِفَةٌ لِلْكِتَابِ، وَفِي هَذَا الْكَلَامِ تَهَكُّمٌ بِهِ. وَفِيهِ أَيْضًا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ قِرَاءَةَ الْكُوفِيِّينَ أَقْوَى مِنْ قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ لِأَنَّهُ رَجَعَ الْكَلَامُ إِلَى الْكِتَابَيْنِ لَا إِلَى الرَّسُولَيْنِ، وَمَعْنَى إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ إِنْ كُنْتُمْ فِيمَا وَصَفْتُمْ بِهِ الرَّسُولَيْنِ، أَوِ الْكِتَابَيْنِ صَادِقِينَ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ أَيْ: لَمْ يَفْعَلُوا مَا كَلَّفْتَهُمْ بِهِ مِنَ الْإِتْيَانِ بِكِتَابٍ هُوَ أَهْدَى مِنَ الْكِتَابَيْنِ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ أَيْ: آرَاءَهُمُ الزَّائِغَةَ، وَاسْتِحْسَانَاتِهِمُ الزَّائِفَةَ، بِلَا حُجَّةٍ وَلَا بُرْهَانٍ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ بِالْإِيمَانِ بِمَا جِئْتَ بِهِ، وَتَعْدِيَةُ يَسْتَجِيبُوا بِاللَّامِ هُوَ أَحَدُ الْجَائِزَيْنِ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ أَيْ: لَا أَحَدَ أَضَلُّ مِنْهُ، بَلْ هُوَ الْفَرْدُ الْكَامِلُ فِي الضَّلَالِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ لِأَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ، وَتَكْذِيبِ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْإِعْرَاضِ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «وَصَّلْنَا» بِتَشْدِيدِ الصَّادِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِتَخْفِيفِهَا، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَتْبَعْنَا بَعْضَهُ بَعْضًا، وَبَعَثْنَا رَسُولًا بَعْدَ رَسُولٍ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ: مَعْنَاهُ أَتْمَمْنَا. وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ وَالسُّدِّيُّ: بَيَّنَّا.

İncil ve Kur'an olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşü Ferrâ, ikinci görüşü ise Ebû Zeyd söylemiştir. { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا } ifadesindeki zamirin Yahudilere ait olduğu ve onların «سَاحِرَانِ» sözleriyle Îsâ ve Muhammed'i kastettikleri de söylenmiştir. { وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ } “ve: 'Doğrusu biz hepsini inkâr edenleriz' dediler” yani görüşlerin farklılığına göre Musa ve Muhammed'in her birini yahut Musa ve Harun'un her birini yahut Musa ve Îsâ'nın her birini [inkâr edenleriz dediler]. Bu cumhurun kıraatine göredir. İkinci kıraate göre ise kastedilen Tevrat ve Kur'an yahut İncil ve Kur'an'dır. Bu cümlede, daha önce geçen iki peygamberin veya iki kitabın sihirle nitelenmesinin pekiştirilmesi ve teyidi vardır. Sonra Allah Sübhânehu Peygamberine acziyetlerini ortaya çıkaracak bir söz söylemesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ } “De ki: '... Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ben ona uyayım!'” yani: Ey Muhammed! Onlara de ki: Tevrat ve Kur'an'dan daha hidayet verici bir kitap getirin. { أَتَّبِعْهُ } kelimesi emrin cevabıdır; kurrânın cumhuru bundan dolayı onu meczûm okumuştur. Zeyd b. Alî ise istînâf olarak merfû ile «أَتَّبِعُهُ» yani “Ben ona uyarım” şeklinde okumuştur. Ferrâ: “Bu kıraate göre 'kitap' için sıfattır ve bu ifadede onlarla alay etme (tehekküm) vardır” demiştir. Bunda ayrıca Kûfelilerin kıraatinin cumhurun kıraatinden daha kuvvetli olduğuna delil vardır; çünkü kelam iki elçiye değil iki kitaba dönmüştür. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz” ifadesinin manası; iki elçiyi yahut iki kitabı nitelediğiniz hususlarda şayet doğru sözlü iseniz [demektir]. { فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ } “Eğer sana cevap veremezlerse” yani o iki kitaptan daha hidayet edici bir kitap getirmeleri yönündeki teklifini yerine getiremezlerse [demektir]. Şartın cevabı şudur: { فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ } “bil ki onlar sırf heveslerine uymaktadırlar” yani hiçbir hüccet ve delil olmaksızın sapkın görüşlerine ve sahte beğenilerine [uymaktadırlar]. Bir rivayette mana: “Eğer getirdiğin şeylere iman ederek sana icabet etmezlerse” şeklindedir; 'yestecîbû' fiilinin lâm harf-i cerri ile geçişli kılınması caiz olan iki kullanımdan biridir. { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevesine uyandan daha sapık kim olabilir?” yani ondan daha sapık hiç kimse yoktur, bilakis o sapıklıkta en ileri derecededir. { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez”; küfürle, peygamberleri yalanlamakla ve Allah'ın ayetlerinden yüz çevirmekle nefislerine zulmedenleri [iletmez]. { وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ } “Andolsun ki ... sözü birbiri ardınca ulaştırdık”; cumhur { وَصَّلْنَا } kelimesini sâd harfinin şeddesiyle, Hasan ise şeddesiz okumuştur. Ayetin manası: “Sözü birbiri ardınca ulaştırdık ve elçi ardından elçi gönderdik” demektir. Ebû Ubeyde ve Ahfeş: “Tamamladık demektir” demişlerdir. İbn Uyeyne ve es-Süddî: “Açıkladık” demişlerdir.

وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: وَصَلْنَا لَهُمْ خَيْرَ الدُّنْيَا بِخَيْرِ الْآخِرَةِ حَتَّى كَأَنَّهُمْ عاينوا الآخرة في الدنيا، والأولى: أَوْلَى.

İbn Zeyd ise: “Onlar için dünya hayrını ahiret hayrına bağladık, öyle ki sanki dünyada ahireti gözleriyle gördüler” demiştir; ancak birinci [mana] daha evladır.

وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ وَصْلِ الْحِبَالِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bu kelime ipleri birbirine eklemekten (vasl-ı hibâl) alınmıştır. Şairin şu sözü bu kabildendir:

فَقُلْ لِبَنِي مَرْوَانَ ما بال ذمّتي ... وحبل ضعيف لا يزال يوصّل

Mervanoğullarına de ki: Benim ahdimin ve sürekli birbirine eklenen zayıf ipin hali nicedir?

وقال امرؤ القيس:

İmrüülkays da şöyle demiştir:

يقلّب كفّيه بخيط موصّل

Birbirine eklenmiş bir iple iki elini çevirir durur (1)

الضمير فِي «لَهُمْ» عَائِدٌ إِلَى قُرَيْشٍ، وَقِيلَ: إِلَى اليهود، وقيل: للجميع لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ فيكون التذكير سَبَبًا لِإِيمَانِهِمْ مَخَافَةَ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ مَا نَزَلْ بِمَنْ قَبْلَهُمْ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ أَيْ: مِنْ قَبْلِ الْقُرْآنِ، وَالْمَوْصُولُ: مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ. هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ طائفة من بني إسرائيل آمنوا

«لَهُمْ» [ifadesindeki] zamir Kureyş'e râcidir; Yahudilere râci olduğu da söylenmiştir; hepsine râci olduğu da söylenmiştir. { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar”, yani kendilerinden öncekilerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesi korkusuyla bu hatırlatma onların iman etmelerine bir sebep olur. { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ } “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz” yani Kur'an'dan önce [kendilerine kitap verdiklerimiz]. İsm-i mevsûl mübteda (özne), haberi (yüklemi) ise { هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ } “onlar ona iman ederler” [cümlesidir]. [Allah] Teâlâ, İsrâiloğullarından bir grubun iman ettiğini haber vermiştir

بِالْقُرْآنِ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَسَائِرِ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي «مِنْ قَبْلِهِ» يَرْجِعُ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالضَّمِيرُ فِي «بِهِ» رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَإِلَى مُحَمَّدٍ عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ أَيْ: وَإِذَا يُتْلَى الْقُرْآنُ عَلَيْهِمْ قَالُوا صَدَّقْنَا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا أَيِ: الْحَقُّ الَّذِي نَعْرِفُهُ الْمُنَزَّلُ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ أَيْ: مُخْلِصِينَ لِلَّهِ بِالتَّوْحِيدِ، أَوْ مُؤْمِنِينَ بِمُحَمَّدٍ وَبِمَا جَاءَ بِهِ، لِمَا نَعْلَمُهُ مِنْ ذِكْرِهِ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنَ التَّبْشِيرِ بِهِ، وَأَنَّهُ سَيُبْعَثُ آخِرَ الزَّمَانِ، وَيَنْزِلُ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ أي: الْمَوْصُوفِينَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ، وَالْبَاءُ فِي بِما صَبَرُوا لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: بِسَبَبِ صَبْرِهِمْ، وَثَبَاتِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ بِالْكِتَابِ الْأَوَّلِ، وَالْكِتَابِ الْآخِرِ، وَبِالنَّبِيِّ الْأَوَّلِ، وَالنَّبِيِّ الآخر وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ الدرء: أَيْ: يَدْفَعُونَ بِالِاحْتِمَالِ، وَالْكَلَامِ الْحَسَنِ مَا يُلَاقُونَهُ مِنَ الْأَذَى.

Abdullah b. Selâm ve Ehl-i Kitap'tan Müslüman olan diğer kimseler gibi Kur'an'a iman ettiğini haber vermiştir. Bir görüşe göre “ondan önce” (مِنْ قَبْلِهِ) [ifadesindeki] zamir Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e racidir; ancak birinci [görüş] daha evladır. “Ona” (بِهِ) [ifadesindeki] zamir ise birinci görüşe göre Kur'an'a, ikinci görüşe göre ise Muhammed'e racidir. { وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ } “Onlara okunduğu zaman: Ona iman ettik, derler” yani Kur'an onlara okunduğu zaman “Onu tasdik ettik” derler. { إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا } “Şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır” yani Rabbimizden indirilen ve bildiğimiz haktır, [derler]. { إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ } “Şüphesiz biz ondan önce de Müslüman idik” yani tevhid ile Allah'a ihlasla bağlanan kimselerdik veya Tevrat ve İncil'de kendisinden müjdeyle bahsedildiğini, ahir zamanda peygamber olarak gönderileceğini ve kendisine Kur'an indirileceğini bildiğimiz için Muhammed'e ve getirdiklerine daha önce iman eden kimselerdik [derler]. { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ } “İşte onlara mükafatları iki defa verilecektir” buyruğundaki işaret, bu vasıflarla nitelenen kimseleredir. { بِما صَبَرُوا } “sabrettiklerinden dolayı” [ifadesindeki] bâ harf-i cerri sebebiyet bildirir; yani ilk kitaba ve son kitaba, ilk peygambere ve son peygambere iman hususunda gösterdikleri sabır ve sebat sebebiyle [mükafatları iki kat verilir]. { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “ve kötülüğü iyilikle savarlar”; ed-Der' (الدرء): yani karşılaştıkları eziyetleri sabır ve tatlı dille savarlar demektir.

وَقِيلَ: يَدْفَعُونَ بِالطَّاعَةِ الْمَعْصِيَةَ، وَقِيلَ: بالتوبة والاستغفار من الذنوب، وَقِيلَ: بِالتَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَقِيلَ: بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الشِّرْكَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ أَيْ: يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي الطَّاعَاتِ، وَفِيمَا أَمَرَ بِهِ الشَّرْعُ. ثُمَّ مَدَحَهُمْ سُبْحَانَهُ بِإِعْرَاضِهِمْ عَنِ اللَّغْوِ فَقَالَ: وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ تَكَرُّمًا، وَتَنَزُّهًا، وَتَأَدُّبًا بِآدَابِ الشَّرْعِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً ، وَاللَّغْوُ هُنَا: هُوَ مَا يَسْمَعُونَهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الشَّتْمِ لَهُمْ، وَلِدِينِهِمْ، وَالِاسْتِهْزَاءِ بِهِمْ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ لَا يَلْحَقُنَا مِنْ ضَرَرِ كُفْرِكُمْ شَيْءٌ، وَلَا يَلْحَقُكُمْ مِنْ نَفْعِ إِيمَانِنَا شَيْءٌ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَيْسَ الْمُرَادُ بِهَذَا السَّلَامِ سَلَامَ التَّحِيَّةِ، وَلَكِنَّ الْمُرَادَ بِهِ سَلَامُ المتاركة، ومعناه أمنة لكم، وَسَلَامَةٌ لَا نُجَارِيكُمْ، وَلَا نُجَاوِبُكُمْ فِيمَا أَنْتُمْ فِيهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذَا قَبْلَ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ أَيْ: لَا نَطْلُبُ صُحْبَتَهُمْ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لَا نُرِيدُ أَنْ نَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ وَالسَّفَهِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: لَا نُحِبُّ دِينَكُمُ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ مِنَ النَّاسِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ إِلَيْكَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ هِدَايَتَهُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ أَيِ: الْقَابِلِينَ لِلْهِدَايَةِ، الْمُسْتَعِدِّينَ لَهَا، وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي أَبِي طَالِبٍ كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي بَرَاءَةٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي طَالِبٍ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ أَبُو طَالِبٍ دُخُولًا أَوَّلِيًّا وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَيْ: قَالَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ وَمَنْ تَابَعَهُمْ: إِنْ نَدْخُلْ فِي دِينِكَ يَا محمد نتخطف من أرضنا، أي: يتخطفنا الْعَرَبُ مِنْ أَرْضِنَا: يَعْنُونَ مَكَّةَ، وَلَا طَاقَةَ لَنَا بِهِمْ، وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ أَعْذَارِهِمُ الْبَاطِلَةِ، وَتَعْلِلَاتِهِمُ الْعَاطِلَةِ، وَالتَّخَطُّفُ فِي الْأَصْلِ: هُوَ الِانْتِزَاعُ بِسُرْعَةٍ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «نَتَخَطَّفْ» بِالْجَزْمِ جَوَابًا لِلشَّرْطِ، وَقَرَأَ الْمِنْقَرِيُّ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ. ثُمَّ رَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ رَدًّا مُصَدَّرًا بِاسْتِفْهَامِ التَّوْبِيخِ، وَالتَّقْرِيعِ فَقَالَ: أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً أَيْ: أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ حَرَمًا ذَا أَمْنٍ. قَالَ أَبُو الْبَقَاءِ: عَدَّاهُ بِنَفْسِهِ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى جَعَلَ كَمَا صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً ، ثُمَّ وَصَفَ هَذَا الْحَرَمَ بِقَوْلِهِ: يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ أَيْ: تُجْمَعُ إِلَيْهِ الثَّمَرَاتُ على اختلاف أنواعها من الأراضي

Bir görüşe göre: İtaat ile isyanı savarlar; bir görüşe göre günahlardan tevbe ve istiğfar ile; bir görüşe göre günahlardan tevbe ve istiğfar ile; bir görüşe göre de "Lâ ilâhe illallâh" (Allah'tan başka ilah yoktur) şehadetiyle şirki [savarlar]. { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden de infak ederler (harcarlar).” Yani mallarını itaat yolunda ve şeriatın emrettiği hususlarda harcarlar. Sonra Sübhânehu onları boş ve faydasız şeylerden (lağv) yüz çevirmeleri sebebiyle övmüş ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ } “Boş sözü işittikleri zaman da ondan yüz çevirirler.” [Bunu] bir asalet, [kendilerini] nezih tutma ve şeriatın edepleriyle edeplenme sebebiyle [yaparlar]. Bunun bir benzeri de Sübhânehu'nun şu buyruğudur: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Boş şeylerle karşılaştıklarında vakarla geçip giderler.” Buradaki "lağv" (اللَّغْوُ), müşriklerin kendilerine ve dinlerine ettikleri küfür ve alaylardan işittikleri şeylerdir. { وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } “Ve 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de size aittir' derler.” [Yani] sizin küfrünüzün zararından bize hiçbir şey dokunmaz, bizim imanımızın faydasından da size hiçbir şey dokunmaz. { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selam olsun!” Bu selamdan maksat tehiyyet (selamlaşma) selamı değildir; bilakis bundan maksat mütâreke (ilişiği kesme/ayrılma) selamıdır. Bunun anlamı: "Sizin için bir emniyet ve esenlik olsun; bulunduğunuz o [batıl] hususta sizinle yarışmayız ve size karşılık vermeyiz" demektir. Zeccâc şöyle demiştir: "Bu, savaş emrinden öncedir." { لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } “Biz cahilleri arzu etmeyiz.” Yani onların arkadaşlığını istemeyiz. Mukâtil: "Cahillik ve beyinsizlik (sefeh) ehlinden olmak istemeyiz" demiştir. Kelbî ise: "Üzerinde bulunduğunuz dininizi sevmeyiz" demiştir. { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin.” [Yani] insanlardan [sevdiğini]; zira bu senin elinde değildir. { وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah dilediğini hidayete erdirir.” [Yani] hidayetini dilediği kimseyi. { وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Ve O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir.” Yani hidayeti kabul edenleri, ona istidatlı olanları. Bu ayet, Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda sabit olduğu üzere Ebû Tâlib hakkında inmiştir; bu husus daha önce Berâe (Tevbe) suresinde geçmişti. Zeccâc şöyle demiştir: "Müfessirler bu ayetin Ebû Tâlib hakkında indiği konusunda icmâ etmiştir." Usûlde itibarın sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine olduğu yerleşmiştir; dolayısıyla Ebû Tâlib bu hükme öncelikli olarak dahil olur. { وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا } “Ve dediler ki: 'Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan kapılıp atılırız.'” Yani Kureyş müşrikleri ve onlara tabi olanlar: "Ey Muhammed! Eğer senin dinine girersek yurdumuzdan kapılıp atılırız", yani "Araplar bizi yurdumuzdan -Mekke'yi kastediyorlar- zorla çekip koparır, bizim de onlara karşı gücümüz yetmez" dediler. Bu, onların bâtıl mazeretlerinden ve mesnetsiz gerekçelerinden biridir. Tahattuf (التَّخَطُّفُ) aslında bir şeyi hızla çekip koparmaktır. Cumhur, şartın cevabı olarak { نَتَخَطَّفْ } kelimesini cezim ile okumuştur; el-Minkarî ise isti'nâf (yeni başlangıç) olarak merfû [netehattafü] okumuştur. Sonra Allah, kınama ve azarlama istifhamıyla (soru üslubuyla) başlayan bir karşılıkla onların bu sözünü reddederek şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً } “Biz onları güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi?” Yani onlara güvenli bir Harem kılmadık mı? Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: "{ نُمَكِّنْ } fiilini bizzat müteaddi kıldı (geçişli yaptı); zira o, { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْna حَرَماً } “Görmediler mi ki biz bir Harem kıldık” buyruğunda açıkça belirtildiği gibi 'kıldı/yaptı' (ceale) anlamındadır." Sonra bu Harem'i şu buyruğuyla niteledi: { يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Oraya her şeyin ürünleri toplanıp getirilir.” Yani çeşitli diyarlardan farklı türlerdeki ürünler oraya toplanır.

الْمُخْتَلِفَةِ، وَتُحَمَلُ إِلَيْهِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «يُجْبَى» بِالتَّحْتِيَّةِ اعْتِبَارًا بِتَذْكِيرِ كُلِّ شَيْءٍ، وَوُجُودِ الْحَائِلِ بَيْنَ الفعل وبين ثمرات، وأيضا ليس بتأنيث ثَمَرَاتٍ بِحَقِيقِيٍّ، وَاخْتَارَ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ أَبُو عُبَيْدٍ لِمَا ذَكَرْنَا، وَقَرَأَ نَافِعٌ بِالْفَوْقِيَّةِ اعْتِبَارًا بِثَمَرَاتٍ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَيْضًا ثَمَراتُ بِفَتْحَتَيْنِ، وَقَرَأَ أَبَانُ بِضَمَّتَيْنِ، جَمْعُ ثُمُرٍ بِضَمَّتَيْنِ، وَقُرِئَ بِفَتْحِ الثَّاءِ وَسُكُونِ الْمِيمِ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ لِأَنَّ مَعْنَى يُجْبَى: نَرْزُقُهُمْ وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: نَسُوقُهُ إِلَيْهِمْ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: رَازِقِينَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ لِفَرْطِ جَهْلِهِمْ وَمَزِيدِ غَفْلَتِهِمْ، وَعَدَمِ تَفَكُّرِهِمْ فِي أَمْرِ مَعَادِهِمْ، وَرَشَادِهِمْ، لِكَوْنِهِمْ مِمَّنْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ، وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً.

oraya toplanır ve taşınır. Cumhur, 'her şey' (كُلِّ شَيْءٍ) tamlamasının müzekker oluşunu ve fiil ile 'semerât' arasında ayırıcı bulunmasını, ayrıca 'semerât' kelimesinin hakiki müennes olmadığını göz önüne alarak { يُجْبَى } kelimesini ya ile okumuştur. Ebû Ubeyd, zikrettiğimiz gerekçelerle cumhurun kıraatini tercih etmiştir. Nâfi ise 'semerât' kelimesine itibar ederek tâ ile [tücbâ] okumuştur. Cumhur yine { ثَمَراتُ } kelimesini iki fetha ile okumuştur. Ebân ise iki damme ile 'süümür'ün (ثُمُرٍ) çoğulu olarak iki dammeyle [sümürât] okumuştur; peltek se harfinin fethası ve mimin sükûnu ile [semrât] şeklinde de okunmuştur. { رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا } “katımızdan bir rızık olarak”; masdar olduğu için nasb konumundadır, zira “toplanıp getirilir” (يُجْبَى) fiilinin manası “onları rızıklandırırız” demektir. Mahzuf bir fiilin mef'ûlün lehi olarak nasb edilmesi de caizdir; yani “katımızdan bir rızık olarak onu kendilerine sevk ederiz” [demektir]. Hal olarak nasb edilmesi de caizdir; yani “rızıklandırıcılar olarak” [demektir]. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”; aşırı cehaletleri, ileri derecedeki gafletleri ve ahiretleri ile kurtuluşları üzerine düşünmemeleri sebebiyle [bilmezler], zira onlar Allah'ın kalplerini mühürlediği ve gözlerine perde çektiği kimselerdendir.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جرير وابن أبي حاتم وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ مَعًا فِي الدَّلَائِلِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا قَالَ: نُودُوا يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ أَعْطَيْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلُونِي، وَاسْتَجَبْتُ لَكُمْ قَبْلَ أَنْ تَدْعُوَنِي. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا.

Firyâbî, Nesâî, İbn Cerîr, -sahih olduğunu belirterek- İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Ebû Nuaym ve Beyhakî her ikisi ed-Delâil'de, Ebû Hüreyre'den nakletmişlerdir; o, { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } “Biz seslendiğimiz zaman da sen Tûr'un yanında değildin” ayeti hakkında şöyle demiştir: “[Onlara şöyle] nida olundu: Ey Muhammed ümmeti! Siz benden istemeden önce size verdim ve siz bana dua etmeden önce duanıza icabet ettim.” İbn Merdûye bunu Ebû Hüreyre'den merfû olarak başka bir tarik ile de tahric etmiştir.

وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ المنذر وابن عساكر عنه وَجْهٍ آخَرَ بِنَحْوِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ وَأَبُو نَصْرٍ السِّجْزِيُّ فِي الْإِبَانَةِ، وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ قَالَ: سَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا مَا كَانَ النِّدَاءُ وَمَا كَانَتِ الرَّحْمَةُ؟ قَالَ: «كَتَبَهُ اللَّهُ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ خَلْقَهُ بِأَلْفَيْ عَامٍ، ثُمَّ وَضَعَهُ عَلَى عَرْشِهِ، ثُمَّ نَادَى: يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي، أَعْطَيْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلُونِي، وَغَفَرْتُ لَكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْتَغْفِرُونِي، فَمَنْ لَقِيَنِي مِنْكُمْ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدِي، وَرَسُولِي صَادِقًا أَدْخَلْتُهُ الْجَنَّةَ» . وَأَخْرَجَ الْخُتُلِّيُّ فِي الدِّيبَاجِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ حُذَيْفَةَ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا مَرْفُوعًا قَالَ نُودُوا: يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ مَا دَعَوْتُمُونَا إِذِ اسْتَجَبْنَا لَكُمْ، وَلَا سَأَلْتُمُونَا إِذْ أَعْطَيْنَاكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا «إِنَّ اللَّهَ نَادَى: يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ أَجِيبُوا رَبَّكُمْ، قَالَ: فَأَجَابُوا وَهُمْ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ وَأَرْحَامِ أُمَّهَاتِهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَقَالُوا: لَبَّيْكَ أَنْتَ رَبُّنَا حَقًّا، وَنَحْنُ عَبِيدُكَ حَقًّا، قَالَ: صَدَقْتُمْ أَنَا رَبُّكُمْ، وَأَنْتُمْ عَبِيدِي حَقًّا، قَدْ عَفَوْتُ عَنْكُمْ قَبْلَ أَنْ تَدْعُونِي، وَأَعْطَيْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلُونِي، فَمَنْ لَقِيَنِي مِنْكُمْ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الْهَالِكُ فِي الْفَتْرَةِ يَقُولُ: رَبِّ لَمْ يَأْتِنِي كِتَابٌ وَلَا رَسُولٌ، ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا الْآيَةَ» .

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir de ondan benzer bir rivayeti başka bir tarik ile tahric etmişlerdir. İbn Merdûye, ed-Delâil'de Ebû Nuaym, el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî ve Deylemî, Amr b. Abese'den tahric etmişlerdir; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } “Biz seslendiğimiz zaman da sen Tûr'un yanında değildin” ayetindeki o nidanın ne olduğunu ve rahmetin ne anlama geldiğini sordum. Buyurdu ki: “Allah onu yaratıklarını yaratmadan iki bin yıl önce yazdı, sonra Arş'ının üzerine koydu; ardından şöyle nida etti: Ey Muhammed ümmeti! Rahmetim gazabımı geçmiştir. Siz benden istemeden önce size verdim ve benden af dilemeden önce sizi bağışladım. Sizden kim bana içtenlikle Allah'tan başka ilah olmadığına, Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet ederek kavuşursa onu cennete koyarım.” Hutelî de ed-Dîbâc'da Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den merfû olarak bunun benzerini tahric etmiştir. İbn Merdûye ve Ebû Nuaym, Huzeyfe'den merfû olarak { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } “Biz seslendiğimiz zaman da sen Tûr'un yanında değildin” ayeti hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Onlara şöyle seslenildi: Ey Muhammed ümmeti! Biz size icabet ettiğimizde siz bize dua etmiş değildiniz; biz size verdiğimizde de siz bizden istemiş değildiniz.” İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan merfû olarak tahric etmiştir: “Şüphesiz Allah şöyle nida etti: Ey Muhammed ümmeti! Rabbinize icabet edin! Dedi ki: Onlar kıyamet gününe kadar babalarının bellerinde ve analarının rahimlerinde iken icabet edip dediler ki: 'Lebbeyk (buyur), Sen gerçekten bizim Rabbimizsin, biz de gerçekten Senin kullarınız.' [Allah Teâlâ] buyurdu ki: 'Doğru söylediniz; Ben sizin Rabbinizim, siz de gerçekten Benim kullarımsınız. Siz bana dua etmeden önce sizi affettim, siz benden istemeden önce size verdim. Sizden kim bana Allah'tan başka ilah olmadığı şehadetiyle kavuşursa cennete girer.'” İbn Merdûye, Ebû Saîd el-Hudrî'den tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Fetret döneminde helak olan kimse: 'Rabbim! Bana ne bir kitap geldi ne de bir peygamber' der.” Sonra şu ayeti okudu: { رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا } “Rabbimiz, bize bir peygamber gönderseydin ya!...”

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا إِلَخْ: قَالَ:

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا } “Birbirini destekleyen iki büyüdür dediler...” ayeti hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir:

هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ يَعْنِي بِالْكِتَابَيْنِ: التَّوْرَاةُ وَالْفُرْقَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم وأبو القاسم البغوي والباوردي وَابْنُ قَانِعٍ الثَّلَاثَةُ فِي مَعَاجِمَ الصَّحَابَةِ. وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ بِسَنَدٍ جَيِّدٍ عَنْ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ قَالَ: نَزَلَتْ وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ فِي عَشَرَةِ رَهْطٍ أَنَا أَحَدُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ قَالَ: يَعْنِي مَنْ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ أَهْلِ

Onlar Ehl-i Kitap'tır; { إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ } “Biz hepsini inkâr edenleriz” derken iki kitabı, yani Tevrat'ı ve Furkan'ı (Kur'an'ı) kastetmektedirler. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Kâsım el-Begavî, Bâverdî ve İbn Kâni' -bu son üçü Sahâbe Mu'cemleri'nde-, Taberânî ve İbn Merdûye ceyyid bir senetle Rifâa el-Kurazî'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: { وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü birbiri ardınca ulaştırdık” ayetinden, { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ } “İşte onlara mükafatları iki defa verilecektir” ayetine kadar olan kısım, aralarında benim de bulunduğum on kişilik bir topluluk hakkında inmiştir. İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ } “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz buna iman ederler” ayeti hakkında: “Ehl-i Kitap'tan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenleri kastediyor” dediğini tahric etmiştir.

الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «ثَلَاثَةٌ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ: رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمَنَ بِالْكِتَابِ الْأَوَّلِ وَالْآخِرِ، وَرَجُلٌ كَانَتْ لَهُ أَمَةٌ فَأَدَّبَهَا فَأَحْسَنَ تَأْدِيبَهَا ثُمَّ أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا. وَعَبَدٌ مَمْلُوكٌ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَنَصَحَ لِسَيِّدِهِ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ الْمُسَيَّبِ وَمُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ نَزَلَتْ فِي أَبِي طَالِبٍ لَمَّا امْتَنَعَ مِنَ الْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ نَاسًا مِنْ قُرَيْشٍ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنْ نَتَّبِعْكَ يَتَخَطَّفْنَا النَّاسُ، فَنَزَلَتْ وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ قَالَ:

Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den tahric etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Üç kişi vardır ki mükafatları kendilerine iki defa verilir: Ehl-i Kitap'tan olup da hem ilk kitaba hem de son kitaba iman eden kimse; mülkiyetinde bir cariyesi bulunup da onu eğiten, edebini güzelce veren, sonra onu azat edip onunla evlenen kimse; bir de Rabbine ibadetini güzelce yerine getiren ve efendisine karşı dürüst davranan köle.” Buhârî, Müslim ve diğerleri Müseyyeb'in hadisinden; Müslim ve başkaları ise Ebû Hüreyre'nin hadisinden tahric etmişlerdir ki { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin” buyruğu, İslâm'a girmekten kaçındığı zaman Ebû Tâlib hakkında inmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan tahric etmişlerdir ki Kureyş'ten bazı kimseler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Eğer sana uyarsak insanlar bizi kapıp götürür” dediler; bunun üzerine { وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ } “Dediler ki: Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak...” ayeti indi. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan { يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Oraya her şeyin ürünleri toplanıp getirilir” ayeti hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir:

ثمرات الأرض.

Yeryüzünün ürünleri [toplanıp getirilir].

[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٥٨ الى ٧٠]

[Kasas Suresi (28), Ayetler: 58-70]

وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ (٥٨) وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلاَّ وَأَهْلُها ظالِمُونَ (٥٩) وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢)

{ وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ (٥٨) وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلاَّ وَأَهْلُها ظالِمُونَ (٥٩) وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) } “(58) Biz, geçimiyle şımarmış nice memleketi helak ettik! İşte kendilerinden sonra pek az oturulabilmiş meskenleri! Onlara biz varis olduk. (59) Rabbin, ana yerleşim merkezlerine kendilerine ayetlerimizi okuyan bir peygamber göndermedikçe memleketleri helak edici değildir. Biz, halkı zalim olan memleketlerden başkasını helak edici değiliz. (60) Size verilen her şey, dünya hayatının geçimliği ve süsüdür. Allah'ın katında olan ise daha hayırlı ve daha süreklidir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (61) Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse, dünya hayatının geçimliğinden yararlandırdığımız, sonra kıyamet gününde [azap için] huzura getirilenlerden olan kimse gibi midir? (62) O gün [Allah] onlara seslenir de: Nerede haklarında iddiada bulunup durduğunuz ortaklarım? der.”

قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (٦٣) وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ (٦٦) فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧)

{ قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (٦٣) وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ (٦٦) فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧) } “(63) Haklarında azap hükmü gerçekleşenler derler ki: Rabbimiz! İşte şunlar bizim azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık. Onlardan uzaklaşıp Sana sığındık. Zaten onlar bize ibadet etmiyorlardı. (64) [Onlara:] Ortaklarınızı çağırın, denilir. Onları çağırırlar fakat kendilerine cevap veremezler ve azabı görürler. Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı! (65) O gün [Allah] onlara seslenerek: Peygamberlere ne cevap verdiniz? der. (66) O gün haberler onlara karşı büsbütün kapanmıştır; artık birbirlerine de soramazlar. (67) Fakat tevbe eden, iman edip salih amel işleyen kimseye gelince, onun kurtuluşa erenlerden olması umulur.”

وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠)

{ وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠) } “(68) Rabbin dilediğini yaratır ve seçer. Onların seçim hakkı yoktur. Allah, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir. (69) Rabbin, göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da bilir. (70) O, Allah'tır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. İlkte (dünyada) da sonda (ahirette) de hamd O'nadır. Hüküm O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”

قَوْلُهُ: وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ أَيْ: مِنْ أَهْلِ قَرْيَةٍ كَانُوا فِي خَفْضِ عَيْشٍ، وَدَعَةٍ وَرَخَاءٍ، فَوَقَعَ مِنْهُمُ الْبَطَرُ فَأُهْلِكُوا. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْبَطَرُ: الطُّغْيَانُ عِنْدَ النِّعْمَةِ. قَالَ عَطَاءٌ: عَاشُوا فِي الْبَطَرِ فَأَكَلُوا رِزْقَ اللَّهِ، وَعَبَدُوا الْأَصْنَامَ. قَالَ الزَّجَّاجُ وَالْمَازِنِيُّ: مَعْنَى بَطِرَتْ مَعِيشَتَها بَطِرَتْ فِي مَعِيشَتِهَا، فَلَمَّا حُذِفَتْ «فِي» تَعَدَّى الْفِعْلُ كقوله: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى التَّفْسِيرِ كَمَا تقول: أبطرك مالك وبطرته، ونظيره عنده قوله تعالى: إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَنَصْبُ الْمَعَارِفِ عَلَى التَّمْيِيزِ غَيْرُ جَائِزٍ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، لِأَنَّ مَعْنَى التَّفْسِيرِ أَنْ تَكُونَ النَّكِرَةُ دَالَّةً عَلَى الْجِنْسِ. وَقِيلَ: إِنْ مَعِيشَتَهَا مَنْصُوبَةٌ ببطرت عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى جَهِلَتْ فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا أَيْ: لَمْ يسكنها أحد بعدهم إلّا زمنا قليلا،

[Cenâb-ı Hakk'ın] { وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ } “[Geçimiyle şımarmış] nice memleketleri helak ettik” sözü; yani refah, rahatlık ve bolluk içinde yaşayan nice memleket halkını [helak ettik] demektir. Onlardan şımarıklık/nankörlük (batar) vuku buldu, bu yüzden helak edildiler. Zeccâc şöyle demiştir: Batar (بَطَر), nimet anındaki tuğyandır (azgınlık ve şımarıklıktır). Atâ şöyle demiştir: Şımarıklık içinde yaşadılar; Allah'ın rızkını yediler ve putlara taptılar. Zeccâc ve Mâzinî şöyle demişlerdir: { بَطِرَتْ مَعِيشَتَها } ifadesinin anlamı, "kendi geçiminde/yaşantısında şımardı" (baṭirat fî ma‘îşetihâ) demektir. "Fî" (فِي) harf-i cerri hazfedilince fiil müteaddi (geçişli) oldu; tıpkı { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Mûsâ, kavminden seçti...” kavlinde olduğu gibi. Ferrâ ise şöyle demiştir: O [kelime], tıpkı senin: "Malın seni şımarttı, sen de onunla şımardın" (ebtarake mâluke ve batirtehû) demen gibi tefsir (temyiz) üzere mansubdur. Ona göre bunun benzeri Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “...kendi nefsini bilmeyen [ona haksızlık eden] hariç” kavlidir. Ancak marife (belirli) isimlerin temyiz olarak mansub kılınması Basralılara göre caiz değildir; çünkü tefsirin manası, nekre (belirsiz) ismin cinse delalet etmesidir. Şöyle de denilmiştir: «Maişetehâ» kelimesi, «batirat» fiilinin «cehilet» (cahillik etti/kadrini bilmedi) manasını tazammun etmesi sebebiyle mansubdur. { فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا } “İşte kendilerinden sonra pek azı müstesna oturulmamış meskenleri!”; yani kendilerinden sonra pek az bir zaman dışında oralarda hiç kimse oturmamıştır,

كَالَّذِي يَمُرُّ بِهَا مُسَافِرًا، فَإِنَّهُ يَلْبَثُ فِيهَا يَوْمًا، أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ، أَوْ لَمْ يَبْقَ مَنْ يَسْكُنُهَا فِيهَا إِلَّا أَيَّامًا قَلِيلَةً، لِشُؤْمِ مَا وَقَعَ فِيهَا مِنْ مَعَاصِيهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ يَرْجِعُ إِلَى الْمَسَاكِنِ، أَيْ: لَمْ تُسْكَنْ بَعْدَ هَلَاكِ أَهْلِهَا إِلَّا قَلِيلًا مِنَ الْمَسَاكِنِ وَأَكْثَرُهَا، خَرَابٌ، كَذَا قَالَ الْفَرَّاءُ وَهُوَ قَوْلٌ ضَعِيفٌ وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ مِنْهُمْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَتْرُكُوا وَارِثًا يَرِثُ مَنَازِلَهُمْ، وَأَمْوَالَهُمْ، وَمَحَلُّ جُمْلَةِ «لَمْ تُسْكَنِ» الرَّفْعُ عَلَى أَنَّهَا خَبَرٌ ثَانٍ لِاسْمِ الْإِشَارَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا أَيْ: وَمَا صَحَّ، وَلَا اسْتَقَامَ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ مُهْلِكَ الْقُرَى الْكَافِرَةَ، أَيِ: الْكَافِرُ أَهْلُهَا حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا يُنْذِرُهُمْ، وَيَتْلُوَ عَلَيْهِمْ آيَاتِ اللَّهِ النَّاطِقَةَ بِمَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَمَا أَعَدَّهُ مِنَ الثَّوَابِ لِلْمُطِيعِ، وَالْعِقَابِ لِلْعَاصِي، وَمَعْنَى أُمِّهَا: أَكْبَرُهَا وَأَعْظَمُهَا، وَخَصَّ الْأَعْظَمَ مِنْهَا بِالْبَعْثَةِ إِلَيْهَا، لِأَنَّ فِيهَا أَشْرَافَ الْقَوْمِ، وَأَهْلَ الْفَهْمِ وَالرَّأْيِ، وَفِيهَا: الْمُلُوكُ وَالْأَكَابِرُ، فَصَارَتْ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ كَالْأُمِّ لِمَا حَوْلَهَا مِنَ الْقُرَى. وَقَالَ الْحَسَنُ: أُمُّ الْقُرَى: أَوَّلُهَا.

yahut orada işlenen günahların uğursuzluğu sebebiyle orada oturan kimse pek az günler dışında kalmamıştır. İstisnanın meskenlere raci olduğu da söylenmiştir; yani halkının helakinden sonra pek az mesken dışında oturulmamış, meskenlerin çoğu harap kalmıştır; Ferrâ böyle demiştir, ancak bu zayıf bir görüştür. { وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ } “Onlara biz varis olduk”; onlardan geriye kalanlara [biz varis olduk], çünkü onların evlerine ve mallarına varis olacak hiçbir mirasçı bırakmadılar. { لَمْ تُسْكَنْ } cümlesinin mahalli, işaret isminin ikinci haberi olarak merfudur; hal olarak nasb mahallinde olması da caizdir. { وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا } “Rabbin, ana yerleşim merkezlerine kendilerine ayetlerimizi okuyan bir peygamber göndermedikçe memleketleri helak edici değildir” yani Allah'ın kâfir memleketleri -yani halkı kâfir olan memleketleri- ana merkezlerine onları uyaracak ve Allah'ın kendilerine farz kıldığı hususları, itaat edene hazırladığı mükafatı ve isyan edene hazırladığı cezayı bildiren Allah'ın ayetlerini okuyacak bir elçi göndermeden helak etmesi doğru ve geçerli değildir. “Ana merkezi” (أُمِّها) ifadesinin manası; onların en büyüğü ve en merkezisi demektir. Elçinin en büyük merkeze gönderilmesi, orada kavmin ileri gelenlerinin, anlayış ve fikir ehlinin, kralların ve büyüklerin bulunmasından dolayıdır; bu bakımdan orası çevresindeki kasaba ve köylerin anası mesabesindedir. Hasan: “Ümmü'l-kurâ (ana merkez), onların ilkidir” demiştir.

وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِأُمِّ الْقُرَى هُنَا مَكَّةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ الْآيَةَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ فِي آخِرِ سُورَةِ يُوسُفَ، وَجُمْلَةُ «يَتْلُو آيَاتِنَا» فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: تَالِيًا عَلَيْهِمْ وَمُخْبِرًا لَهُمْ أَنَّ الْعَذَابَ سَيَنْزِلُ بِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَحْوَالِ، أَيْ: وَمَا كُنَّا مُهْلِكِينَ لِأَهْلِ الْقُرَى بَعْدَ أَنْ نَبْعَثَ إِلَى أُمِّهَا رَسُولًا يَدْعُوهُمْ إِلَى الْحَقِّ إِلَّا حَالَ كَوْنِهِمْ ظَالِمِينَ قَدِ اسْتَحَقُّوا الْإِهْلَاكَ لِإِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِعْذَارِ إِلَيْهِمْ، وَتَأْكِيدِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ ، ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ: وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها الْخِطَابُ لِكُفَّارِ مَكَّةَ، أَيْ: وَمَا أُعْطِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ فَهُوَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا تَتَمَتَّعُونَ بِهِ مُدَّةَ حَيَاتِكُمْ، أَوْ بَعْضَ حَيَاتِكُمْ، ثُمَّ تَزُولُونَ عَنْهُ، أَوْ يَزُولُ عَنْكُمْ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَذَلِكَ إِلَى فَنَاءٍ وَانْقِضَاءٍ وَما عِنْدَ اللَّهِ مِنْ ثَوَابِهِ وَجَزَائِهِ خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ الزَّائِلِ الْفَانِي لِأَنَّهُ لَذَّةٌ خَالِصَةٌ عَنْ شَوْبِ الْكَدَرِ وَأَبْقى لِأَنَّهُ يَدُومُ أَبَدًا، وَهَذَا يَنْقَضِي بِسُرْعَةٍ أَفَلا تَعْقِلُونَ أَنَّ الْبَاقِيَ أَفْضَلُ مِنَ الْفَانِي، وَمَا فِيهِ لَذَّةٌ خَالِصَةٌ غَيْرُ مَشُوبَةٍ أَفْضَلُ مِنَ اللَّذَّاتِ الْمَشُوبَةِ، بِالْكَدَرِ الْمُنَغَّصَةِ بِعَوَارِضِ الْبَدَنِ وَالْقَلْبِ، وقرئ بنصب «متاع» على المصدرية، أي: متمتعون مَتَاعَ الْحَيَاةِ، قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو «يَعْقِلُونَ» بِالتَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ، وَقِرَاءَتُهُمْ أَرْجَحُ لِقَوْلِهِ: وَما أُوتِيتُمْ أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ أَيْ: وَعَدْنَاهُ بِالْجَنَّةِ، وَمَا فِيهَا مِنَ النِّعَمِ الَّتِي لَا تُحْصَى، فَهُوَ لَاقِيهِ، أَيْ: مُدْرِكُهُ لَا مَحَالَةَ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَأُعْطِيَ مِنْهَا بَعْضَ مَا أَرَادَ مَعَ سُرْعَةِ زَوَالِهِ وَتَنْغِيصِهِ ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ هَذَا مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: مَتَّعْناهُ دَاخِلٌ مَعَهُ فِي حَيِّزِ الصِّلَةِ مُؤَكِّدٌ لِإِنْكَارِ التَّشَابُهِ وَمُقَرِّرٌ لَهُ، وَالْمَعْنَى: ثُمَّ هَذَا الَّذِي مَتَّعْنَاهُ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ بِالنَّارِ، وَتَخْصِيصُ المحضرين بالذين أحضروا للعذاب اقتضاء الْمَقَامُ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: لَيْسَ حَالُهُمَا سَوَاءً، فَإِنَّ الْمَوْعُودَ بِالْجَنَّةِ لَا بُدَّ أَنْ يَظْفَرَ بما وعده بِهِ مَعَ أَنَّهُ لَا يَفُوتُهُ نَصِيبُهُ مِنَ الدنيا، وهذا حال

Burada Ümmü'l-Kurâ (şehirlerin anası) ile kastedilenin, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz, insanlar için kurulan ilk ev...” ayetinde olduğu gibi Mekke olduğu da söylenmiştir. Bu ayetin içerdiği hususların açıklaması daha önce Yûsuf suresinin sonunda geçmişti. { يَتْلُو آيَاتِنَا } “[kendilerine] ayetlerimizi okuyan” cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani onlara [ayetleri] okuyarak ve inanmadıkları takdirde azabın başlarına ineceğini kendilerine haber vererek [bir elçi göndermedikçe], demektir. { وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ } “Biz, halkı zalim olmadıkça hiçbir şehri helâk edici de değiliz” cümlesi ise kendisinden önceki cümleye matuftur. İstisna, hâllerin en genelinden yapılmış müferrağ bir istisnadır; yani: Biz, şehirlerin merkezine onları hakka davet eden bir elçi göndermeden önce, mazeretleri ortadan kaldırılıp aleyhlerine hüccet kesinleştikten sonra küfürde ısrar etmeleri sebebiyle helaki hak etmiş zalimler olmadıkları müddetçe şehirlerin halkını helâk etmiş değiliz, demektir. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah edici kimseler iken Rabbin o şehirleri zulüm ile helâk edecek değildi.” Daha sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها } “Size verilen her şey, yalnızca dünya hayatının geçimliği ve süsüdür.” Hitap Mekke kâfirlerinedir; yani size verilen herhangi bir şey, dünya hayatının bir metâıdır; hayatta kaldığınız müddetçe veya ömrünüzün bir kısmında ondan faydalanırsınız, sonra siz onu bırakıp gidersiniz yahut o sizi terk eder. Her hâlükârda o, yok olmaya ve bitmeye mahkûmdur. { وَما عِنْدَ اللَّهِ } “Allah'ın katında olan” sevap ve mükâfat ise { خَيْرٌ } o zevale mahkûm ve fani olandan “daha hayırlıdır”; çünkü o, keder şaibesinden arınmış katıksız bir lezzettir; { وَأَبْقى } “ve daha kalıcıdır”; zira o ebediyen sürer, bu ise hızla tükenip gider. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Baki olanın fani olandan daha üstün olduğunu, kederden arınmış saf lezzetin, bedeni ve kalbi arızalarla bulanan ve kederle karışık olan lezzetlerden daha üstün olduğunu [idrak etmiyor musunuz]? { مَتَاعُ } kelimesi mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak nasb ile { مَتَاعَ } şeklinde de okunmuştur; yani: Dünya hayatının metâıyla faydalanırsınız, takdirindedir. Ebû Amr { يَعْقِلُونَ } kelimesini ye (gayb sîgası) ile okumuştur; diğer kıraat imamları ise hitap olarak te ile { تَعْقِلُونَ } şeklinde okumuşlardır. { وَمَا أُوتِيتُمْ } “Size verilen...” buyruğundan dolayı onların kıraati daha tercihe şayandır. { أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ } “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse...”; yani kendisine cenneti ve oradaki sayısız nimetleri vaat ettiğimiz ve kesinlikle ona kavuşacak olan kimse; zira Allah vaadinden asla dönmez; { كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatının geçimiyle faydalandırdığımız”, hızla yok olması ve kederlerle bulutlanmasıyla birlikte dünyadan dilediği şeylerin bir kısmı kendisine verilmiş olan kimse gibi midir? { ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “Sonra o, kıyamet gününde [azap için] huzura getirilenlerden olacaktır.” Bu ifade { مَتَّعْنَاهُ } buyruğuna matuf olup sıla cümlesinin hükmüne dâhildir; iki grubun benzerliğinin inkârını pekiştirmekte ve perçinlemektedir. Anlamı şudur: Sonra, kendisini faydalandırdığımız bu kimse kıyamet gününde ateşe hazır edilenlerden olacaktır. “Muhdarîn” (hazır edilenler) ifadesinin azap için getirilenlere tahsis edilmesi makamın gereğidir. İstifham (soru) inkâr içindir; yani bu ikisinin durumu asla eşit değildir; çünkü cennet vaat edilen kimse, dünyadaki nasibini de kaçırmaksızın kendisine vaat edilene muhakkak nail olacaktır ki bu,

الْمُؤْمِنِ. وَأَمَّا حَالُ الْكَافِرِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ إِلَّا مُجَرَّدُ التَّمْتِيعِ بِشَيْءٍ مِنَ الدُّنْيَا يَسْتَوِي فِيهِ هُوَ وَالْمُؤْمِنُ، وَيَنَالُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَظَّهُ مِنْهُ، وَهُوَ صَائِرٌ إِلَى النَّارِ، فَهَلْ يَسْتَوِيَانِ؟ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «ثُمَّ هُوَ» بِضَمِّ الهاء. وقرأ الكسائي وقالوا بِسُكُونِ الْهَاءِ إِجْرَاءً لِثُمَّ مَجْرَى الْوَاوِ وَالْفَاءِ، وَانْتِصَابُ يَوْمَ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ بِالْعَطْفِ عَلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ بِإِضْمَارِ اذْكُرْ، أَيْ: يَوْمَ يُنَادِي اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ فَيَقُولُ لَهُمْ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَنْصُرُونَكُمْ وَيَشْفَعُونَ لَكُمْ، وَمَفْعُولَا يَزْعُمُونَ مَحْذُوفَانِ، أَيْ:

müminin halidir. Kâfirin haline gelince, onun elinde dünya metaından kendisiyle müminin eşit olduğu ve her birinin payını aldığı basit bir faydalanmadan başka bir şey yoktur ve varacağı yer ateştir; öyleyse bu ikisi eşit olur mu? Cumhur { ثُمَّ هُوَ } ibaresini he harfinin dammesiyle okumuştur. Kisâî ve Kâlûn ise 'sümme'yi (ثُمَّ) vâv ve fâ mesabesinde tutarak he'nin sükûnu ile okumuşlardır. { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ } “Ve o gün onlara seslenir” buyruğundaki 'yevme' kelimesinin nasbı, 'kıyamet günü'ne (يَوْمِ الْقِيَامَةِ) atıfla yahut mahzuf 'hatırla' (اذْكُرْ) takdiriyle mansubdur; yani Allah Teâlâ o müşriklere nida edip { فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “onlara: Kendilerini [bana ortak] zannettiğiniz ortaklarım nerede? diyeceği günü [hatırla]”; kendilerinin size yardım edeceğini ve şefaatçi olacağını zannettiğiniz ortaklarım [nerede?] 'Tez'umûn' fiilinin iki mef'ûlü hazfedilmiştir; yani:

تَزْعُمُونَهُمْ شُرَكَائِي لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِمَا قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ أَيْ: حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ العذاب، وهم رؤساء الضلال الذين اتخذوهم أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ، كَذَا قَالَ الْكَلْبِيُّ. وقال قتادة: هم الشيطان رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَيْ: دَعَوْنَاهُمْ إِلَى الْغَوَايَةِ يَعْنُونَ الْأَتْبَاعَ أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا أَيْ: أَضْلَلْنَاهُمْ كَمَا ضَلَلْنَا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ مِنْهُمْ، وَالْمَعْنَى: أن رؤساء الضلال أو الشياطين تبرّؤوا ممن أطاعهم. قال الزجاج:

sözün delaletinden ötürü “onları benim ortaklarım zannediyordunuz” takdirindedir. { قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “Haklarında azap hükmü gerçekleşenler dediler ki”; yani haklarında azap kelimesi tahakkuk edenler [dediler ki]. Bunlar, insanların Allah'tan başka rab edindikleri dalalet önderleridir; Kelbî böyle demiştir. Katâde ise: “Onlar şeytanlardır” demiştir. { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا } “Rabbimiz! İşte şunlar bizim azdırdığımız kimselerdir” yani kendilerini azgınlığa davet ettiğimiz kimselerdir; [bununla] kendilerine uyanları kastederler. { أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } “Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık” yani biz nasıl saptıysak onları da öyle saptırdık. { تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ } “Sana sığındık/onlardan uzaklaştık”; onlardan berî olduk [demektir]. Manası şudur: Dalalet önderleri yahut şeytanlar, kendilerine itaat edenlerden uzak durmuşlardır. Zeccâc şöyle demiştir:

برىء بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، وَصَارُوا أَعْدَاءً. كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَهَؤُلَاءِ مُبْتَدَأٌ، وَالَّذِينَ أَغْوَيْنَا صِفَتُهُ، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: أَغْوَيْنَاهُمْ، وَالْخَبَرُ: أَغْوَيْنَاهُمْ، وَكَمَا أَغْوَيْنَا: نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ. وَقِيلَ: إِنَّ خَبَرَ هَؤُلَاءِ هُوَ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا، وَأَمَّا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا فَكَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ لِتَقْرِيرِ مَا قَبْلَهُ، وَرَجَّحَ هَذَا أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ، وَاعْتَرَضَ الْوَجْهَ الْأَوَّلِ، وَرَدَّ اعْتِرَاضَهُ أَبُو الْبَقَاءِ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ وَإِنَّمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ أَهْوَاءَهُمْ، وَقِيلَ إِنَّ «مَا» فِي مَا كَانُوا: مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مِنْ عِبَادَتِهِمْ إِيَّانَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ أَيْ: قِيلَ لِلْكُفَّارِ مِنْ بَنِي آدَمَ هَذَا الْقَوْلُ، وَالْمَعْنَى: اسْتَغِيثُوا بِآلِهَتِكُمُ الَّتِي كُنْتُمْ تَعْبُدُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا لِيَنْصُرُوكُمْ وَيَدْفَعُوا عَنْكُمْ فَدَعَوْهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَلَا نَفَعُوهُمْ بِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ النَّفْعِ وَرَأَوُا الْعَذابَ أي: التابع والمتبوع قد غَشِيَهُمْ، لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ قَالَ الزَّجَّاجُ: جَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ، وَالْمَعْنَى: لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ لَأَنْجَاهُمْ ذَلِكَ وَلَمْ يَرَوُا الْعَذَابَ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ مَا دَعَوْهُمْ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ فِي الدُّنْيَا لَعَلِمُوا أَنَّ الْعَذَابَ حَقٌّ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَوْ كَانُوا يَهْتَدُونَ لِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الْحِيَلِ لَدَفَعُوا بِهِ الْعَذَابَ. وَقِيلَ:

birbirlerinden teberri edip uzaklaşmış ve birbirlerine düşman olmuşlardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “O gün dostlar birbirine düşmandır”. “Şunlar” (hâülâi) kelimesi mübteda, “azdıklarımız” (ellezîne eğveynâ) onun sıfatıdır; aid zamir ise mahzuftur, yani “kendilerini azdırdıklarımız” (eğveynâhüm) demektir. Haber ise { أَغْوَيْناهُمْ } kelimesidir. { كَما غَوَيْنا } ifadesi mahzuf bir masdarın sıfatıdır. “Hâülâi” kelimesinin haberinin “ellezîne eğveynâ” olduğu, { أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } ifadesinin ise önceki cümleyi teyit eden müstakil yeni bir cümle olduğu da söylenmiştir; Ebû Ali el-Fârisî bu görüşü tercih etmiş ve birinci veche itiraz etmiştir; Ebü'l-Bekâ ise onun itirazını reddetmiştir. { مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ } “Onlar yalnız bize tapmıyorlardı”; onlar ancak kendi hevalarına tapıyorlardı. { مَا كانُوا } ifadesindeki “mâ”nın masdariye olduğu da söylenmiştir; yani “onların bize tapmalarından Sana sığındık/uzaklaştık” demektir; ancak birinci görüş daha evladır. { وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ } “Ve 'Ortaklarınızı çağırın!' denildi”; yani Âdemoğullarından olan kâfirlere bu söz söylenir. Manası şudur: Dünyada iken Allah'tan başka taptığınız ilahlarınıza yalvarıp yardım isteyin ki size yardım etsinler ve azabı sizden savsınlar! { فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “Bunun üzerine onları çağırdılar; fakat onlar kendilerine cevap vermediler” ve onlara hiçbir şekilde fayda sağlamadılar. { وَرَأَوُا الْعَذابَ } “ve azabı gördüler” yani tâbi olanı da tâbi olunanı da azap bürümüştür. { لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ } “Keşke doğru yolu tutmuş olsalardı!”; Zeccâc şöyle demiştir: Lev edatının cevabı mahzuftur; manası: “Eğer hidayete ermiş olsalardı bu onları kurtarır ve azabı görmezlerdi” şeklindedir. Bir görüşe göre mana: “Eğer hidayete ermiş olsalardı onları [yardıma] çağırmazlardı” demektir. Bir görüşe göre mana: “Eğer dünyada hidayete ermiş olsalardı azabın hak olduğunu bilirlerdi” demektir. Bir görüşe göre mana: “Bir çare yolu bulabilselerdi onunla azabı savarlardı” demektir. Bir görüşe göre de:

قَدْ آنَ لَهُمْ أَنْ يَهْتَدُوا لَوْ كَانُوا يَهْتَدُونَ، وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَيَوْمَ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ مَعْطُوفٌ عَلَى ما قبله، أي: مَا كَانَ جَوَابُكُمْ لِمَنْ أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ مِنَ النَّبِيِّينَ لَمَّا بَلَّغُوكُمْ رِسَالَاتِي فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ أَيْ: خَفِيَتْ عَلَيْهِمُ الْحُجَجُ حَتَّى صَارُوا كَالْعُمْيِ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ، وَالْأَصْلُ فَعَمُوا عَنِ الْأَنْبَاءِ، وَلَكِنَّهُ عَكَسَ الْكَلَامَ لِلْمُبَالَغَةِ، وَالْأَنْبَاءُ: الْأَخْبَارُ، وإنما سمى حججهم أخبارا، لَمْ تَكُنْ مِنَ الْحُجَّةِ فِي شَيْءٍ، وَإِنَّمَا هِيَ: أَقَاصِيصُ، وَحِكَايَاتٌ فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ لَا يَسْأَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَلَا يَنْطِقُونَ بِحُجَّةٍ وَلَا يَدْرُونَ بِمَا يُجِيبُونَ، لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا، فَلَا يَكُونُ لَهُمْ عُذْرٌ، وَلَا حُجَّةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «عَمِيَتْ» بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَتَخْفِيفِ الْمِيمِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَجَنَاحُ بْنُ حُبَيْشٍ بِضَمِّ الْعَيْنِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ إِنْ تَابَ مِنَ الشِّرْكِ

Şayet hidayete erecek olsalardı artık hidayete erme vakitleri gelmişti; başka bir görüş de ileri sürülmüştür. Fakat birinci görüş daha evladır. { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ } “O gün [Allah] onlara seslenerek: 'Peygamberlere ne cevap verdiniz?' buyuracaktır” ayetindeki “o gün” (yevme) kelimesi önceki kısma matuftur; yani “Peygamberler size mesajlarımı tebliğ ettiklerinde, size gönderilmiş olan peygamberlere cevabınız ne olmuştu?” demektir. { فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ } “İşte o gün bütün haberler onlara gizlenip kapkaranlık olmuştur”; yani deliller kendilerine gizlenmiş, nihayet yolunu bulamayan âmâlar gibi olmuşlardır. İfadenin aslı “haberlerden yana körleştiler” (fe-‘amû ‘ani’l-enbâ’) şeklinde iken mübalağa amacıyla söz tersine çevrilmiştir. “El-Enbâ’” (الْأَنْبَاءُ) kelimesi haberler demektir. Onların öne sürdükleri gerekçeleri “haberler” diye adlandırması ise bunların delil niteliğinde hiçbir değer taşımayıp yalnızca birtakım hikâye ve masallardan ibaret olmasındandır. { فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ } “Artık birbirlerine bir şey de soramazlar”; yani ne birbirlerine soru sorabilirler ne bir hüccet getirebilirler ne de ne cevap vereceklerini bilebilirler. Çünkü Allah dünyada kendilerine mazeret bırakmayacak delilleri açıklamıştır; dolayısıyla kıyamet gününde onların ne bir mazeretleri ne de bir hüccetleri olacaktır. Cumhur «عَمِيَتْ» (amiyet) kelimesini ayın harfinin fethası ve mim harfinin şeddesiz haliyle okumuştur. A‘meş ve Cenâh b. Hubeyş ise ayın harfinin dammesi ve mim harfinin şeddesiyle [‘ummiyet şeklinde] okumuşlardır. { فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ } “Fakat kim tevbe eder, iman eder ve salih amel işlerse, onun kurtuluşa erenlerden olması umulur”; yani şirkten tevbe eder,

وَصَدَّقَ بِمَا جَاءَ بِهِ الرُّسُلُ وَأَدَّى الْفَرَائِضَ وَاجْتَنَبَ الْمَعَاصِيَ فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ، أَيِ: الْفَائِزِينَ بِمَطَالِبِهِمْ مِنْ سَعَادَةِ الدَّارَيْنِ، وَعَسَى وَإِنْ كَانَتْ فِي الْأَصْلِ لِلرَّجَاءِ فَهُوَ مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ عَلَى مَا هُوَ عَادَةُ الْكِرَامِ. وَقِيلَ:

elçilerin getirdiklerini tasdik eden, farzları eda edip günahlardan kaçınan kimseye gelince, onun kurtuluşa erenlerden, yani her iki yurdun saadetinden olan taleplerine kavuşanlardan olması umulur. Aslında 'asâ' (عَسَى) umut bildirmekle birlikte, kerem sahiplerinin âdeti üzere Allah katından vuku bulması kesinlik ifade eder. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ التَّرَجِّيَ هُوَ مِنَ التَّائِبِ الْمَذْكُورِ، لَا مِنْ جِهَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ أَيْ: يَخْلُقُهُ.

Bu umut Allah Sübhânehû tarafından değil, sözü edilen tevbe eden kul tarafındandır. { وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “Rabbin dilediğini yaratır” yani dilediğini var eder.

وَيَخْتارُ مَا يَشَاءُ أن يختاره لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ وَهَذَا مُتَّصِلٌ بِذِكْرِ الشُّرَكَاءِ الَّذِينَ عَبَدُوهُمْ، وَاخْتَارُوهُمْ، أَيِ: الِاخْتِيَارُ إِلَى اللَّهِ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ أَيِ: التَّخَيُّرُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ أَنْ يَخْتَارَ، بَلِ الِاخْتِيَارُ هُوَ إِلَى اللَّهِ ﷿. وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ وَقِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ جَوَابٌ عَنِ الْيَهُودِ حَيْثُ قَالُوا لَوْ كَانَ الرَّسُولُ إِلَى مُحَمَّدٍ غَيْرَ جِبْرِيلَ لَآمَنَّا بِهِ.

{ وَيَخْتارُ } “ve seçer”; seçmeyi dilediği şeyi seçer; { لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorguya çekilirler”. Bu buyruk, kâfirlerin tapıp seçtikleri ortakların zikriyle bağlantılıdır; yani seçim yetkisi yalnız Allah'a aittir. { مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } “Onların seçim hakkı yoktur” yani tercih yetkisi [yoktur]. Ayetten maksadın, Allah'ın yarattıklarından hiçbir kimse için seçme yetkisi olmadığı, bilakis seçimin yalnızca Azîz ve Celîl olan Allah'a ait olduğu da söylenmiştir. Bu ayetin, onların: { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” sözlerine bir cevap olduğu da söylenmiştir. Bu ayetin, Yahudilerin: “Şayet Muhammed'e gelen elçi Cebrail'den başkası olsaydı ona iman ederdik” şeklindeki sözlerine bir cevap olduğu da söylenmiştir.

قَالَ الزَّجَّاجُ: الْوَقْفُ عَلَى «وَيَخْتَارُ» تَامٌّ عَلَى أَنَّ مَا نَافِيَةٌ. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ «مَا» فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بيختار، وَالْمَعْنَى: وَيَخْتَارُ الَّذِي كَانَ لَهُمْ فِيهِ الْخِيَرَةُ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ لِإِجْمَاعِهِمْ عَلَى الْوَقْفِ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ:

Zeccâc şöyle demiştir: “'Mâ' harfinin nâfiye (olumsuzluk eki) olmasına göre { وَيَخْتارُ } kelimesi üzerinde durmak (vakıf yapmak) tamdır. 'Mâ'nın { يَخْتَارُ } fiili ile nasb mahallinde [ismi mevsul] olması da caizdir; bu takdirde mana: 'Onlar için hayırlı olanı seçer' şeklinde olur. Ancak vakıf hususundaki icma sebebiyle birinci görüş sahihtir.” İbn Cerîr ise şöyle demiştir:

إِنْ تَقْدِيرَ الْآيَةِ: وَيَخْتَارُ لِوِلَايَتِهِ الْخِيَرَةَ مِنْ خَلْقِهِ، وَهَذَا فِي غَايَةٍ مِنَ الضَّعْفِ. وَجَوَّزَ ابْنُ عَطِيَّةَ أَنْ تَكُونَ كَانَ تَامَّةً، وَيَكُونُ لَهُمُ الْخِيَرَةُ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ. وَهَذَا أَيْضًا بَعِيدٌ جِدًّا. وَقِيلَ إِنَّ «مَا» مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: يَخْتَارُ اخْتِيَارَهُمْ، وَالْمَصْدَرُ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الْمَفْعُولِ بِهِ، أَيْ: وَيَخْتَارُ مُخْتَارَهُمْ، وَهَذَا كَالتَّفْسِيرِ لِكَلَامِ ابْنِ جَرِيرٍ. وَالرَّاجِحُ أَوَّلُ هَذِهِ التَّفَاسِيرِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ وَالْخِيَرَةُ: التَّخَيُّرُ، كَالطِّيرَةِ فَإِنَّهَا التَّطَيُّرُ، اسْمَانِ يُسْتَعْمَلَانِ اسْتِعْمَالَ الْمَصْدَرِ، ثُمَّ نَزَّهَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهُ فَقَالَ: سُبْحانَ اللَّهِ أَيْ: تَنَزَّهَ تَنَزُّهًا خَاصًّا بِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنَازِعَهُ مُنَازِعٌ، وَيُشَارِكَهُ مُشَارِكٌ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ أَيْ: عَنِ الَّذِينَ يَجْعَلُونَهُمْ شُرَكَاءَ لَهُ، أَوْ عَنْ إِشْرَاكِهِمْ وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ أَيْ: تُخْفِيهِ مِنَ الشِّرْكِ، أَوْ مِنْ عَدَاوَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ مِنْ جَمِيعِ مَا يُخْفُونَهُ مِمَّا يُخَالِفُ الْحَقَّ وَما يُعْلِنُونَ أَيْ: يُظْهِرُونَهُ مِنْ ذَلِكَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «تُكِنُّ» بِضَمِّ التَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ وَكَسْرِ الْكَافِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ بِفَتْحِ الْفَوْقِيَّةِ، وَضَمِّ الْكَافِ. ثُمَّ تَمَدَّحَ ﷾ بِالْوَحْدَانِيَّةِ، وَالتَّفَرُّدِ بِاسْتِحْقَاقِ الْحَمْدِ فَقَالَ: وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى أَيِ: الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ أَيِ: الدَّارِ الْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ يَقْضِي بَيْنَ عِبَادِهِ بِمَا شَاءَ مِنْ غَيْرِ مُشَارِكٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ بِالْبَعْثِ فَيُجَازِي الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ، وَالْمُسِيءَ بِإِسَاءَتِهِ، لَا تَرْجِعُونَ إِلَى غَيْرِهِ.

ayetin takdiri: “Kendi velayeti için yaratılmışlarının hayırlısını seçer” şeklindedir [demiştir]; ancak bu son derece zayıftır. İbn Atiyye, 'kâne' fiilinin tam fiil olmasını ve 'lehümü'l-hıyeratü' ifadesinin müstakil yeni bir cümle olmasını caiz görmüştür; fakat bu da oldukça uzaktır. 'Mâ'nın masdariye olduğu da söylenmiştir; yani “onların seçimini seçer” demektir ve masdar mef'ûlün bih makamına geçmiştir, yani “onların seçtiğini seçer” takdirindedir; bu ise İbn Cerîr'in sözünün bir açıklaması gibidir. Bu tefsirlerin en racih olanı birincisidir; nitekim Sübhânehû'nun şu buyruğu da böyledir: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için seçim hakkı yoktur”. 'el-Hıyere' (الْخِيَرَةُ) ihtiyar (seçme hakkı) demektir; tıpkı uğursuz saymak manasındaki 'et-tıyere' (الطِّيرَةُ) gibidir; her ikisi de masdar gibi kullanılan iki isimdir. Sonra Sübhânehû zatını tenzih ederek şöyle buyurmuştur: { سُبْحانَ اللَّهِ } “Allah münezzehtir”; yani hiçbir karşı gelen O'na karşı gelmeksizin ve hiçbir ortak O'na ortak olmaksızın Kendisine has bir tenzihle [münezzehtir]. { وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “ve onların ortak koştuklarından yücedir”; yani Kendisine ortak koştukları varlıklardan veya onların şirk koşmalarından [yücedir]. { وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ } “Rabbin, göğüslerinin gizlediğini bilir”; şirkten veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan düşmanlıktan veya hakka muhalif olarak gizledikleri her şeyden sakladıklarını [bilir]. { وَما يُعْلِنُونَ } “ve açığa vurduklarını da [bilir]” yani bundan ilan edip açıkladıklarını [bilir]. Cumhur { تُكِنُّ } kelimesini tâ'nın dammesi ve kâf'ın kesresiyle okumuştur. İbn Muhaysın ve Humeyd ise tâ'nın fethası ve kâf'ın dammesiyle okumuşlardır. Sonra [Allah] Celle Celâlühû birliğini ve hamde layık olmada tekliğini övgüyle zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى } “O, Allah'tır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. İlkte hamd O'nadır” yani dünyada; { وَالْآخِرَةِ } “ve sonda da” yani ahiret yurdunda; { وَلَهُ الْحُكْمُ } “Hüküm O'nundur”; kulları arasında hiçbir ortağı olmaksızın dilediği gibi hükmeder; { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve ancak O'na döndürüleceksiniz”; yeniden dirilişle [O'na döndürüleceksiniz], böylece iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana kötülüğüyle karşılık verir; O'ndan başkasına döndürülmezsiniz.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ قَالَ: قَالَ اللَّهُ لَمْ نُهْلِكْ قَرْيَةً بِإِيمَانٍ، وَلَكِنَّهُ أَهْلَكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ إِذَا ظَلَمَ أَهْلُهَا، وَلَوْ كَانَتْ مَكَّةُ آمَنَتْ لَمْ يَهْلَكُوا مَعَ مَنْ هَلَكَ، وَلَكِنَّهُمْ كَذَّبُوا وَظَلَمُوا فَبِذَلِكَ هَلَكُوا. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «يَقُولُ اللَّهُ ﷿: يَا بن آدَمَ مَرِضْتُ فَلَمْ تَعُدْنِي» الْحَدِيثَ بِطُولِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ عَنْ عَبْدِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ قَالَ: «يحشر النّاس

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan tahric ettiğine göre o, { وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ } “Biz, halkı zalim olanlardan başkasını helak edici değiliz” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Allah, hiçbir beldeyi [halkı] iman üzere iken helak etmemiştir. Fakat beldeleri, halkı zulmettiği zaman zulümleri sebebiyle helak etmiştir. Şayet Mekke [halkı] iman etmiş olsaydı helak olanlarla birlikte helak olmazlardı; ancak onlar yalanladılar ve zulmettiler, işte bu yüzden helak oldular.” Müslim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den tahric ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « يَقُولُ اللَّهُ ﷿: يَا بن آدَمَ مَرِضْتُ فَلَمْ تَعُدْنِي » «Allah Azze ve Celle: 'Ey âdemoğlu! Ben hastalandım da sen beni ziyaret etmedin' buyurur» -hadisin tamamını rivayet etmiştir-. Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de Abd b. Ubeyd b. Umeyr'den tahric etmiştir; o şöyle demiştir: «İnsanlar

يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَجْوَعَ مَا كَانُوا وَأَعْطَشَ مَا كَانُوا وَأَعْرَى مَا كَانُوا، فَمَنْ أَطْعَمَ لِلَّهِ ﷿ أَطْعَمَهُ اللَّهُ، وَمَنْ كَسَا لِلَّهِ ﷿ كَسَاهُ اللَّهُ، وَمَنْ سَقَى لِلَّهِ ﷿ سَقَاهُ اللَّهُ، وَمَنْ كَانَ فِي رِضَا اللَّهِ كَانَ اللَّهُ عَلَى رِضَاهُ» .

kıyamet gününde hiç olmadıkları kadar aç, hiç olmadıkları kadar susuz ve hiç olmadıkları kadar çıplak olarak haşredilirler. Kim Allah Azze ve Celle için [birini] doyurursa Allah da onu doyurur; kim Allah Azze ve Celle için [birini] giydirirse Allah da onu giydirir; kim Allah Azze ve Celle için [birine] su verirse Allah da ona su verir; kim Allah'ın rızasında olursa Allah da onun rızası doğrultusunda muamele eder.”

وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ قَالَ: الْحُجَجُ فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ قَالَ: بِالْأَنْسَابِ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ الصحيح في تَعْلِيمُ الِاسْتِخَارَةِ وَكَيْفِيَّةِ صَلَاتِهَا وَدُعَائِهَا فَلَا نُطَوِّلُ بذكره.

Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den tahric etmişlerdir; o, { فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ } “Haberler onlara karşı büsbütün kapanmıştır” ayeti hakkında: “Hüccetler [kapanmıştır]”, { فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ } “artık birbirlerine de soramazlar” ayeti hakkında da: “Soy sopları ile [birbirlerine soramazlar]” demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih rivayette istihare öğretimi, onun namazının ve duasının nasıl yapılacağı sabit olmuştur; sözü uzatmamak için onu zikretmiyoruz.

[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٧١ الى ٨٨]

[Kasas Suresi (28), Ayetler: 71-88]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤) وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤) وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥) } “(71) De ki: Söyleyin bakalım, eğer Allah geceyi kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size ışık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz? (72) De ki: Söyleyin bakalım, eğer Allah gündüzü kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz? (73) Rahmetinden ötürü O, geceyi ve gündüzü sizin için var etti ki hem onda dinlenesiniz hem O'nun lütfundan [rızık] arayasınız ve belki şükredesiniz. (74) O gün [Allah] onlara seslenir de: Nerede haklarında iddiada bulunup durduğunuz ortaklarım? der. (75) Her ümmetten bir şahit çıkarıp: Kesin delilinizi getirin! deriz. O zaman hakkın Allah'a ait olduğunu bilirler ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider.”

إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى فَبَغى عَلَيْهِمْ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧) قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨) فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩) وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ (٨٠)

{ إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى فَبَغى عَلَيْهِمْ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧) قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨) فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩) وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ (٨٠) } “(76) Şüphesiz Karun, Musa'nın kavmindendi; fakat onlara karşı azgınlık etti. Biz ona öyle hazineler vermiştik ki anahtarlarını taşımak güçlü kuvvetli bir topluluğa bile ağır gelirdi. Hani kavmi ona şöyle demişti: Şımarma! Çünkü Allah şımaranları sevmez. (77) Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara; dünyadan da nasibini unutma! Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun ve yeryüzünde bozgunculuk isteme! Çünkü Allah bozguncuları sevmez. (78) [Karun:] Bu [servet] bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verildi, dedi. O bilmez miydi ki Allah, kendisinden önce kuvvetçe ondan daha çetin ve topladığı [servet] daha çok olan nice nesilleri helak etmiştir? Mücrimlerden günahları sorulmaz. (79) Derken, Karun debdebe ve ihtişamı içinde kavminin karşısına çıktı. Dünya hayatını arzulayanlar: Keşke Karun'a verilenin bir benzeri de bizim olsaydı! Gerçekten o çok büyük bir nasip sahibidir, dediler. (80) Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise: Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyen kimse için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır. Buna da ancak sabredenler kavuşturulur, dediler.”

فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ (٨١) وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (٨٢) تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤) إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٨٥)

{ فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ (٨١) وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (٨٢) تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤) إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٨٥) } “(81) Nihayet biz onu da evini barkını da yerin dibine geçirdik. Artık Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluğu olmadığı gibi, kendisini savunup kurtaranlardan da olmadı. (82) Daha dün onun yerinde olmayı temenni edenler: Vay! Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve kısarmış. Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı, bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay! Demek ki inkârcılar kurtuluşa eremezmiş! der oldular. (83) İşte ahiret yurdu! Biz onu yeryüzünde böbürlenmeyi ve bozgunculuk çıkarmayı istemeyenlere veririz. Güzel akıbet ise takva sahiplerinindir. (84) Kim bir iyilikle gelirse ona bundan daha hayırlısı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, kötülükleri işleyenler ancak yaptıkları kadar cezalandırılırlar. (85) Şüphesiz Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], seni elbette dönülecek yere döndürecektir. De ki: Rabbim, hidayetle geleni de apaçık bir sapıklık içinde olanı da en iyi bilendir.”

وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ (٨٦) وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨)

{ وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ (٨٦) وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨) } “(86) Sen bu Kitab'ın sana verileceğini ummazdın; ancak Rabbinden bir rahmet olarak [verildi]. Öyleyse sakın kâfirlere arka çıkma! (87) Sana indirildikten sonra sakın onlar seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar. Rabbine davet et ve asla müşriklerden olma! (88) Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O'nun zatından başka her şey yok olucudur. Hüküm O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”

قَوْلُهُ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ أَيْ: أَخْبِرُونِي إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً السَّرْمَدُ: الدَّائِمُ الْمُسْتَمِرُّ،

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ } “De ki: Söyleyin bakalım” yani bana haber verin; { إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً } “eğer Allah geceyi ... üzerinizde sürekli kılsaydı”; es-Sermed (السَّرْمَدُ): daimi ve kesintisiz olan demektir.

مِنَ السَّرْدِ، وَهُوَ الْمُتَابَعَةُ، فَالْمِيمُ زَائِدَةٌ، وَمِنْهُ قول طَرَفَةُ:

Bu kelime, birbiri ardınca gelmek demek olan 'es-serd'den (السَّرْد) türemiştir; dolayısıyla mim harfi zaittir. Tarafe'nin şu sözü bu kabildendir:

لَعَمْرُكَ مَا أَمْرِي عَلَيَّ بِغُمَّةٍ ... نَهَارِي ولا ليلي عليّ بِسَرْمَدِ

Ömrüne andolsun ki işim bana kapalı değildir, ne gündüzüm ne de gecem benim için süreklidir.

وَقِيلَ: إِنَّ مِيمَهُ أَصْلِيَّةٌ، وَوَزْنُهُ فَعْلَلٌ لَا فَعْمَلٌ، وَهُوَ الظَّاهِرُ، بَيَّنَ لَهُمْ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ مَهَّدَ لَهُمْ أَسْبَابَ الْمَعِيشَةِ لِيَقُومُوا بِشُكْرِ النِّعْمَةِ. فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ الدَّهْرُ الَّذِي يَعِيشُونَ فِيهِ لَيْلًا دَائِمًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَمْ يَتَمَكَّنُوا مِنَ الْحَرَكَةِ فِيهِ، وَطَلَبِ مَا لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْهُ مِمَّا يَقُومُ بِهِ الْعَيْشُ، مِنَ الْمَطَاعِمِ، وَالْمَشَارِبِ، وَالْمَلَابِسِ، ثُمَّ امْتَنَّ عَلَيْهِمْ فَقَالَ:

Mim harfinin asıl olduğu, vezninin de 'fa'mel' (فَعْمَل) değil 'fa'lel' (فَعْلَل) olduğu söylenmiştir ki zahir olan da budur. [Allah] Sübhânehû, nimete şükretsinler diye kendilerine geçim sebeplerini hazırladığını onlara açıklamıştır. Şayet içinde yaşadıkları zaman dilimi kıyamet gününe kadar daimi bir gece olsaydı, yiyecek, içecek ve giyecek gibi hayatın kendisiyle ayakta durduğu zorunlu ihtiyaçlarını temin etmek için hareket edip arayışta bulunamazlardı. Sonra onlara minnetini hatırlatarak şöyle buyurdu:

مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَيْ: هَلْ لَكُمْ إِلَهٌ مِنَ الْآلِهَةِ الَّتِي تَعْبُدُونَهَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَرْفَعَ هَذِهِ الظُّلْمَةَ الدَّائِمَةَ عَنْكُمْ بِضِيَاءٍ، أَيْ: بِنُورٍ تَطْلُبُونَ فِيهِ الْمَعِيشَةَ، وَتُبْصِرُونَ فِيهِ مَا تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ، وَتَصْلُحُ بِهِ ثِمَارُكُمْ، وَتَنْمُو عِنْدَهُ زَرَائِعُكُمْ، وَتَعِيشُ فِيهِ دَوَابُّكُمْ أَفَلا تَسْمَعُونَ هَذَا الْكَلَامَ سَمَاعَ فَهْمٍ، وَقَبُولٍ، وَتَدَبُّرٍ، وَتَفَكُّرٍ. ثُمَّ لَمَّا فَرَغَ مِنَ الِامْتِنَانِ عَلَيْهِمْ بِوُجُودِ النَّهَارِ، امْتَنَّ عَلَيْهِمْ بِوُجُودِ اللَّيْلِ فَقَالَ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ أَيْ: جَعَلَ جَمِيعَ الدَّهْرِ الَّذِي تَعِيشُونَ فِيهِ نَهَارًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَيْ: تَسْتَقِرُّونَ فِيهِ مِنَ النَّصَبِ، وَالتَّعَبِ، وَتَسْتَرِيحُونَ مِمَّا تُزَاوِلُونَ مِنْ طَلَبِ الْمَعَاشِ، وَالْكَسْبِ أَفَلا تُبْصِرُونَ هَذِهِ الْمَنْفَعَةَ الْعَظِيمَةَ إِبْصَارَ مُتَّعِظٍ مُتَيَقِّظٍ، حَتَّى تَنْزَجِرُوا عَمَّا أَنْتُمْ فِيهِ مِنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ، وَإِذَا أَقَرُّوا بِأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا اللَّهُ ﷿، فَقَدْ لَزِمَتْهُمُ الْحُجَّةُ، وَبَطَلَ مَا يَتَمَسَّكُونَ بِهِ مِنَ الشُّبَهِ السَّاقِطَةِ، وَإِنَّمَا قَرَنَ سُبْحَانَهُ بِالضِّيَاءِ قَوْلَهُ: أَفَلا تَسْمَعُونَ لِأَنَّ السَّمْعَ يُدْرِكُ مَا لَا يُدْرِكُهُ الْبَصَرُ مِنْ دَرْكِ مَنَافِعِهِ وَوَصْفِ فَوَائِدِهِ، وَقَرَنَ بِاللَّيْلِ قَوْلَهُ: أَفَلا تُبْصِرُونَ لِأَنَّ الْبَصَرَ يُدْرِكُ مَا لَا يُدْرِكُهُ السَّمْعُ مِنْ ذَلِكَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ أَيْ: فِي اللَّيْلِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ أَيْ: فِي النَّهَارِ، بِالسَّعْيِ فِي الْمَكَاسِبِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أَيْ: وَلِكَيْ تَشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ بَابِ اللَّفِّ وَالنَّشْرِ، كَمَا فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

{ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ } “Allah'tan başka size bir aydınlık getirecek ilah kimdir?” yani taptığınız ilahlardan bu sürekli karanlığı aydınlıkla, yani içinde geçiminizi arayacağınız, ihtiyaç duyduğunuz şeyleri göreceğiniz, meyvelerinizin olgunlaşacağı, ekinlerinizin büyüyeceği ve hayvanlarınızın yaşayacağı bir ışıkla sizden gidermeye gücü yeten bir ilahınız var mı? { أَفَلا تَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmiyor musunuz?”; bu sözü anlama, kabul etme, tefekkür ve tedebbür kulağıyla [işitmiyor musunuz?] Sonra gündüzün varlığı nimetini hatırlatmayı bitirince, gecenin varlığı nimetini onlara hatırlatarak şöyle buyurdu: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “De ki: Söyleyin bakalım, eğer Allah üzerinize gündüzü kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı” yani içinde yaşadığınız bütün zamanı kıyamet gününe kadar gündüz yapsaydı; { مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ } “içinde sükûnet bulacağınız bir geceyi Allah'tan başka size getirecek ilah kimdir?” yani içinde yorgunluk ve meşakkatten dinlenip yatışacağınız, maişet ve kazanç temini için harcadığınız çabadan rahatlayacağınız [bir geceyi getirecek kimdir?] { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyor musunuz?”; bu büyük menfaati, ibret alan ve uyanık bir kimsenin görüşüyle görüp de Allah'tan başkasına ibadet etmekten vazgeçmeyecek misiniz? Onlar buna ancak Azîz ve Celîl olan Allah'ın güç yetirebileceğini ikrar ettiklerinde aleyhlerine hüccet kesinleşmiş ve tutundukları hükümsüz şüpheler boşa çıkmış olur. Sübhânehû aydınlığın peşinden: { أَفَلا تَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmiyor musunuz?” buyruğunu getirmiştir; çünkü işitme duyusu, aydınlığın menfaatlerini kavramak ve faydalarını nitelemek hususunda görme duyusunun idrak edemediği şeyleri idrak eder. Gecenin peşinden ise: { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyor musunuz?” buyruğunu getirmiştir; çünkü görme duyusu bu hususta işitme duyusunun idrak edemediği şeyleri idrak eder. { وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “O, rahmetinden ötürü geceyi ve gündüzü sizin için kıldı ki onda dinlenesiniz” yani gecede; { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “ve O'nun lütfundan arayasınız” yani gündüzleyin rızık peşinde koşarak; { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ve şükredesiniz” yani Allah'ın üzerinizdeki nimetine şükretmeniz için [böyle kıldı]. Bu ayet, İmrüülkays'ın şu beytinde olduğu gibi leff ü neşr türündendir:

كَأَنَّ قُلُوبَ الطَّيْرِ رَطْبًا وَيَابِسًا ... لَدَى وَكْرِهَا الْعُنَّابُ وَالْحَشَفُ الْبَالِي

Yuvasında kuşların taze ve kuru kalpleri sanki hünnap ve kurumuş çürük hurma gibidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ وَإِنْ كَانَ السُّكُونُ فِي النَّهَارِ مُمْكِنًا، وَطَلَبُ الرِّزْقِ فِي اللَّيْلِ مُمْكِنًا، وَذَلِكَ عِنْدَ طُلُوعِ الْقَمَرِ عَلَى الْأَرْضِ، أَوْ عِنْدَ الِاسْتِضَاءَةِ بِشَيْءٍ بِمَا لَهُ نُورٌ كَالسِّرَاجِ، لَكِنَّ ذَلِكَ قَلِيلٌ نَادِرٌ مُخَالِفٌ لِمَا يَأْلَفُهُ الْعِبَادُ، فَلَا اعْتِبَارَ بِهِ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ كَرَّرَ سُبْحَانَهُ هَذَا لِاخْتِلَافِ الْحَالَتَيْنِ لِأَنَّهُمْ يُنَادَوْنَ مَرَّةً، فَيَدْعُونَ الْأَصْنَامَ، وَيُنَادَوْنَ أُخْرَى، فَيَسْكُتُونَ، وَفِي هَذَا التَّكْرِيرِ أَيْضًا تَقْرِيعٌ بَعْدَ تَقْرِيعٍ، وَتَوْبِيخٌ بَعْدَ تَوْبِيخٍ، وَقَوْلُهُ: وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَطْفٌ عَلَى يُنَادِي، وَجَاءَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّحَقُّقِ، وَالْمَعْنَى: وَأَخْرَجْنَا مِنْ أكل أُمَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ شَهِيدًا يَشْهَدُ عَلَيْهِمْ. قَالَ مُجَاهِدٌ: هُمُ الْأَنْبِيَاءُ، وَقِيلَ:

Bil ki gündüzün dinlenmek ve geceleyin rızık aramak -ay yeryüzüne doğduğunda veya kandil gibi ışık veren bir şeyle aydınlanıldığında- her ne kadar mümkün olsa da bu durum az, nadir ve insanların alıştığı düzene aykırıdır; dolayısıyla buna itibar edilmez. { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “O gün [Allah] onlara seslenir de: Nerede haklarında iddiada bulunup durduğunuz ortaklarım? der”; [Allah] Sübhânehû bu buyruğu durumların farklılığından ötürü tekrarlamıştır; zira onlara bir defasında seslenilir de putları çağırırlar, başka bir defasında seslenilir de susup kalırlar. Bu tekrarda ayrıca azarlama üstüne azarlama, kınama üstüne kınama vardır. { وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit çıkarıp...” buyruğu 'seslenir' (يُنَادِي) ifadesine matuftur; kesinlik ifade etmesi için mazi (geçmiş zaman) kalıbıyla gelmiştir. Manası: Her bir ümmetten aleyhlerine şahitlik edecek bir şahit çıkardık, demektir. Mücâhid: “Onlar peygamberlerdir” demiştir. Bir görüşe göre ise:

عُدُولُ كُلِّ أُمَّةٍ، والأوّل: أولى.

Her ümmetin adil/güvenilir kimseleridir. Birincisi ise daha evladır.

وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا يَقُولُهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَمِ بِقَوْلِهِ: فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ أَيْ:

Sübhânehû'nun şu buyruğu da bunun benzeridir: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur?” Sonra Sübhânehû bu ümmetlerden her birine ne diyeceğini şu buyruğuyla açıklamıştır: { فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “ve dedik ki: Kesin delilinizi getirin!” yani

حُجَّتَكُمْ وَدَلِيلَكُمْ بِأَنَّ مَعِي شُرَكَاءَ، فَعِنْدَ ذَلِكَ اعْتَرَفُوا، وَخَرِسُوا عَنْ إِقَامَةِ الْبُرْهَانِ، وَلِذَا قَالَ: فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ وَأَنَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ أَيْ: غَابَ عَنْهُمْ وَبَطَلَ، وَذَهَبَ مَا كَانُوا يَخْتَلِقُونَهُ مِنَ الْكَذِبِ فِي الدُّنْيَا بِأَنَّ لِلَّهِ شُرَكَاءَ يَسْتَحِقُّونَ الْعِبَادَةَ. ثُمَّ عَقَّبَ سُبْحَانَهُ حَدِيثَ أَهْلِ الضَّلَالِ بِقِصَّةِ قَارُونَ لِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنْ بَدِيعِ الْقُدْرَةِ، وَعَجِيبِ الصُّنْعِ فَقَالَ: إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى قَارُونُ عَلَى وَزْنِ فَاعُولِ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ مُمْتَنِعٌ لِلْعُجْمَةِ وَالْعَلَمِيَّةِ، وَلَيْسَ بِعَرَبِيٍّ مُشْتَقٍّ مِنْ قَرَنْتُ.

benimle beraber ortaklar olduğuna dair hüccetinizi ve delilinizi getirin! İşte o vakit itiraf ederler ve delil getirmekten aciz kalıp dilleri tutulur. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ } “O zaman hakkın Allah'a ait olduğunu bilirler”; ilahlıkta [hakkın Allah'a ait olduğunu] ve O'nun tek olup hiçbir ortağının bulunmadığını [bilirler]. { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider” yani dünyada Allah'ın ibadete layık ortakları olduğuna dair uydurdukları yalanlar onlardan kaybolur, boşa çıkar ve yok olup gider. Sonra [Allah] Sübhânehû, dalalet ehlinin bahsinin ardından ihtiva ettiği eşsiz kudret ve harika sanat sebebiyle Karun kıssasını zikrederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى } “Şüphesiz Karun, Musa'nın kavmindendi”; 'Kârûn' (قَارُونُ) 'fâûl' (فَاعُول) vezninde yabancı (acemî) bir isim olup yabancı kökenli ve özel isim olması sebebiyle gayr-ı munsarıftır; 'karantu'dan (قَرَنْتُ) türemiş Arapça bir kelime değildir.

قَالَ الزَّجَّاجُ: لَوْ كَانَ قَارُونُ مِنْ قَرَنْتُ الشَّيْءَ لَانْصَرَفَ. قَالَ النَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا: كَانَ ابْنُ عَمِّ مُوسَى، وَهُوَ قَارُونُ بْنُ يَصْهَرَ بْنِ قَاهِثَ بْنِ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ، وَمُوسَى هُوَ ابْنُ عِمْرَانَ بْنِ قَاهِثَ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ:

Zeccâc şöyle demiştir: “Şayet Kârûn kelimesi 'karantü'ş-şey'e' (قَرَنْتُ الشَّيْءَ) kökünden olsaydı munsarıf (tenvinli) olurdu.” Nehaî, Katâde ve başkaları şöyle demişlerdir: “O, Musa'nın amcasının oğluydu; Karun b. Yashar b. Kâhis b. Lâvî b. Ya'kûb'dur. Musa ise İmrân b. Kâhis'in oğludur.” İbn İshak ise şöyle demiştir:

كَانَ عَمَّ مُوسَى لِأَبٍ وَأُمٍّ، فَجَعَلَهُ أَخًا لِعِمْرَانَ، وَهُمَا ابْنَا قَاهِثَ. وَقِيلَ: هُوَ ابْنُ خَالَةِ مُوسَى، وَلَمْ يَكُنْ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَقْرَأُ لِلتَّوْرَاةِ مِنْهُ، فَنَافَقَ كَمَا نَافَقَ السَّامِرِيُّ، وَخَرَجَ عَنْ طَاعَةِ مُوسَى، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَبَغى عَلَيْهِمْ أَيْ: جَاوَزَ الْحَدَّ في التجبر، والتكبر عَلَيْهِمْ، وَخَرَجَ عَنْ طَاعَةِ مُوسَى، وَكَفَرَ بِاللَّهِ. قَالَ الضَّحَّاكُ:

O, Musa'nın öz amcasıydı; yani onu İmrân'ın kardeşi saymıştır ki ikisi de Kâhis'in oğullarıdır. Musa'nın teyzesinin oğlu olduğu da söylenmiştir. İsrailoğulları içinde Tevrat'ı ondan daha iyi okuyan kimse yoktu; ancak Sâmirî'nin nifak çıkardığı gibi o da nifak çıkardı ve Musa'ya itaatten ayrıldı. İşte { فَبَغى عَلَيْهِمْ } “fakat onlara karşı azgınlık etti” buyruğunun manası budur; yani onlara karşı zorbalık ve kibirde haddi aştı, Musa'ya itaatten çıktı ve Allah'ı inkâr etti. Dahhâk şöyle demiştir:

بَغْيُهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ: اسْتِخْفَافُهُ بِهِمْ لِكَثْرَةِ مَالِهِ وَوَلَدِهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بَغْيُهُ بِنِسْبَتِهِ مَا آتَاهُ اللَّهُ مِنَ الْمَالِ إِلَى نَفْسِهِ، لِعِلْمِهِ وَحِيلَتِهِ. وَقِيلَ: كَانَ عَامِلًا لِفِرْعَوْنَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَتَعَدَّى عَلَيْهِمْ وَظَلَمَهُمْ، وَقِيلَ: كَانَ بَغْيُهُ بِغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا لَا يُنَاسِبُ مَعْنَى الْآيَةِ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ جَمْعُ كَنْزٍ: وَهُوَ الْمَالُ الْمُدَّخَرُ. قَالَ عَطَاءٌ: أَصَابَ كَنْزًا مِنْ كُنُوزِ يُوسُفَ، وَقِيلَ: كَانَ يَعْمَلُ الْكِيمْيَاءَ، وَ «مَا» فِي قَوْلِهِ: مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ مَوْصُولَةٌ، صِلَتُهَا إِنَّ وَمَا فِي حَيِّزِهَا، وَلِهَذَا كُسِرَتْ. وَنَقَلَ الْأَخْفَشُ الصَّغِيرُ عَنِ الْكُوفِيِّينَ مَنْعَ الْمَكْسُورَةِ، وَمَا فِي حَيِّزِهَا صِلَةَ الَّذِي، وَاسْتَقْبَحَ ذَلِكَ مِنْهُمْ لِوُرُودِهِ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، وَالْمَفَاتِحُ جَمْعُ مِفْتَحٍ بِالْكَسْرِ، وَهُوَ مَا يُفْتَحُ بِهِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمَفَاتِحِ: الْخَزَائِنُ، فَيَكُونُ وَاحِدُهَا مَفْتَحَ بِفَتْحِ الْمِيمِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّ الْمَفَاتِحَ:

Onun İsrailoğullarına karşı azgınlığı, malının ve evladının çokluğu sebebiyle onları küçümsemesiydi. Katâde ise şöyle demiştir: “Onun azgınlığı, Allah'ın kendisine verdiği malı kendi ilmine ve becerisine nispet etmesiydi.” Firavun'un İsrailoğulları üzerindeki bir memuru olduğu, bu yüzden onlara baskı yapıp zulmettiği de söylenmiştir. Azgınlığının, ayetin anlamına uygun düşmeyen başka şekillerde olduğu da söylenmiştir. { وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ } “Biz ona hazineler vermiştik”; künûz (الْكُنُوزِ), biriktirilmiş mal demek olan kenzin (كَنْز) çoğuludur. Atâ: “Yusuf'un hazinelerinden bir hazine bulmuştu” demiştir. Simya yaptığı da söylenmiştir. { مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ } buyruğundaki 'mâ' (مَا) ismi mevsuldür; sılası ise 'inne' (إِنَّ) ve onun cümlesidir, bu yüzden kesreli okunmuştur. Ahfeş el-Asgar, Kûfelilerin kesreli 'inne' ve cümlesinin 'ellezî'nin sılası olmasını engellediklerini nakletmiş ve Kur'ân-ı Kerîm'de bu ayette böyle vârid olması sebebiyle onların bu görüşünü çirkin görmüştür. 'el-Mefâtih' (الْمَفَاتِحُ), kesre ile 'miftah'ın (مِفْتَح) çoğuludur ve kendisiyle kapı açılan alettir (anahtardır). Mefâtih'ten maksadın 'hazineler' olduğu da söylenmiştir; bu takdirde tekili mimin fethasıyla 'meftah' (مَفْتَح) olur. Vâhidî şöyle demiştir: “el-Mefâtih:

الْخَزَائِنُ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ كقوله: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ قَالَ: وَهُوَ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ فَإِنَّهُ قَالَ: الْأَشْبَهُ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّ مَفَاتِحَهُ: خَزَائِنُ مَالِهِ. وَقَالَ آخَرُونَ: هِيَ جَمْعُ مِفْتَاحٍ، وَهُوَ مَا يُفْتَحُ به الباب، وهذا قول قتادة ومجاهد لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ خَبَرُ إِنَّ وَهِيَ وَاسْمُهَا وَخَبَرُهَا صِلَةُ مَا الْمَوْصُولَةُ، يُقَالُ نَاءَ بِحِمْلِهِ: إِذَا نَهَضَ بِهِ مُثْقَلًا، وَيُقَالُ نَاءَ بِي الْحِمْلُ: إِذَا أَثْقَلَنِي، وَالْمَعْنَى: يُثْقِلُهُمْ حَمْلُ الْمَفَاتِحِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:

Müfessirlerin çoğunun kavline göre [mefâtih] hazinelerdir; tıpkı { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } “Gaybın anahtarları/hazineleri O'nun katındadır” buyruğunda olduğu gibi. [Vâhidî] dedi ki: Bu, Zeccâc'ın da tercihidir; zira o şöyle demiştir: “Tefsirde en uygun olan, onun mefâtihinin malının hazineleri olmasıdır.” Diğer âlimler ise şöyle demişlerdir: O, kapının kendisiyle açıldığı alet olan 'miftâh'ın (anahtar) çoğuludur; bu da Katâde ve Mücâhid'in görüşüdür. { لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ } “güçlü bir topluluğa bile ağır gelirdi”; bu cümle 'inne'nin haberidir. 'İnne', ismi ve haberiyle birlikte ismi mevsul olan 'mâ'nın sılasıdır. Yükünü zorlanarak kaldırdığında 'nâe bi-hımlihî' (نَاءَ بِحِمْلِهِ) denir; yük bana ağır geldiğinde ise 'nâe biye'l-hımlu' (نَاءَ بِي الْحِمْلُ) denir. Manası: Anahtarları taşımak onlara ağır gelirdi, demektir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir:

هَذَا مِنَ الْمَقْلُوبِ، وَالْمَعْنَى: لَتَنُوءُ بِهَا الْعُصْبَةُ: أَيْ: تَنْهَضُ بِهَا. قَالَ أَبُو زَيْدٍ: نُؤْتُ بِالْحِمْلِ: إِذَا نَهَضْتَ بِهِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

“Bu, kalb (lafızların yer değiştirmesi) kabilindendir; manası: 'Güçlü topluluk o anahtarları güçlükle taşır/kaldırırdı' şeklindedir.” Ebû Zeyd: “Yükü güçlükle kaldırdığında 'nü'tü bi'l-hımli' (نُؤْتُ بِالْحِمْلِ) denir” demiştir. Şair şöyle demiştir:

إِنَّا وَجَدْنَا خَلَفًا بِئْسَ الْخَلَفْ ... عَبْدًا إِذَا مَا نَاءَ بِالْحِمْلِ وَقَفْ

Şüphesiz biz kötü bir halef bulduk; öyle bir köle ki yükün altına girip kalkmaya çalıştığında durakalır.