وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي عَدَدِ الْمَقْتُولِينَ وَالْمَأْسُورِينَ، فَقِيلَ: كَانَ الْمَقْتُولُونَ مِنْ سِتِّمِائَةٍ إِلَى سَبْعِمِائَةٍ، وَقِيلَ: سِتُّمِائَةٍ، وَقِيلَ: سَبْعُمِائَةٍ، وَقِيلَ: ثَمَانِمِائَةٍ، وَقِيلَ: تِسْعُمِائَةٍ، وَكَانَ الْمَأْسُورُونَ سَبْعَمِائَةٍ، وَقِيلَ: سَبْعَمِائَةٍ وَخَمْسِينَ، وَقِيلَ: تِسْعَمِائَةٍ وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ الْمُرَادُ بِالْأَرْضِ: الْعَقَارُ وَالنَّخِيلُ، وَبِالدِّيَارِ:
Öldürülenlerin ve esir alınanların sayısında ihtilaf edilmiştir. Şöyle ki; öldürülenlerin altı yüz ile yedi yüz arasında olduğu söylenmiştir. Altı yüz, yedi yüz, sekiz yüz ve dokuz yüz olduğu da söylenmiştir. Esir alınanlar ise yedi yüz kişiydi; yedi yüz elli ve dokuz yüz olduğu da söylenmiştir. { وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيارَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ } “Onların yerlerini, yurtlarını, mallarını size miras bıraktı” [ayetinde] yer ile kastedilen: gayrimenkuller ve hurmalıklar; yurtlar ile kastedilen:
الْمَنَازِلُ وَالْحُصُونُ، وَبِالْأَمْوَالِ: الْحُلِيُّ، وَالْأَثَاثُ، وَالْمَوَاشِي، وَالسِّلَاحُ، وَالدَّرَاهِمُ، وَالدَّنَانِيرُ وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها أَيْ: وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا، وَجُمْلَةُ لَمْ تطئوها: صفة لأرضا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «لَمْ تَطَئُوهَا» بِهَمْزَةٍ مَضْمُومَةٍ ثُمَّ وَاوٍ سَاكِنَةٍ، وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ «تَطَوْهَا» بِفَتْحِ الطَّاءِ وَوَاوٍ سَاكِنَةٍ.
evler ve kaleler; mallar ile kastedilen ise: ziynet eşyaları, ev eşyaları, hayvanlar, silahlar, dirhemler ve dinarlardır. { وَأَرْضاً لَمْ تَطَؤُها } “ve henüz ayak basmadığınız bir yeri de [size miras bıraktı]” yani henüz ayak basmadığınız bir toprağı da size miras bıraktı. { لَمْ تَطَؤُها } cümlesi, { أَرْضاً } kelimesinin sıfatıdır. Cumhur, ötreli bir hemze ve ardından sakin bir vav ile «لَمْ تَطَئُوهَا» şeklinde okumuştur. Zeyd b. Ali ise tâ harfinin fethası ve sakin bir vav ile «تَطَوْهَا» şeklinde okumuştur.
وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَعْيِينِ هَذِهِ الْأَرْضِ الْمَذْكُورَةِ، فَقَالَ يَزِيدُ بْنُ رُومَانَ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَمُقَاتِلٌ: إِنَّهَا خَيْبَرُ وَلَمْ يَكُونُوا إِذْ ذَاكَ قَدْ نَالُوهَا، فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ بِهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: كُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّهَا مَكَّةُ. وَقَالَ الْحَسَنُ:
Müfessirler zikredilen bu yerin neresi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Yezîd b. Rûmân, İbn Zeyd ve Mukâtil: "Burası Hayber'dir; o vakit henüz orayı ele geçirmemişlerdi, Allah onlara orayı vadetti." demişlerdir. Katâde: "Biz aramızda oranın Mekke olduğunu konuşurduk." demiştir. Hasan [el-Basrî] ise:
فَارِسُ وَالرُّومُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كُلُّ أَرْضٍ تُفْتَحُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً أَيْ: هُوَ سُبْحَانَهُ قَدِيرٌ عَلَى كُلِّ مَا أَرَادَهُ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ وَنِعْمَةٍ وَنِقْمَةٍ، وَعَلَى إِنْجَازِ مَا وَعَدَ بِهِ مِنَ الْفَتْحِ لِلْمُسْلِمِينَ.
"Fars ve Rum'dur." demiştir. İkrime: "Kıyamet gününe kadar fethedilecek her yerdir." demiştir. { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” yani O -sübhânehu-, hayır, şer, nimet ve cezadan dilediği her şeye ve Müslümanlara vadettiği fethi gerçekleştirmeye hakkıyla kadirdir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ صَياصِيهِمْ قَالَ: حُصُونُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: خَرَجْتُ يوم الخندق أقفو النّاس، فَإِذَا أَنَا بِسَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ وَرَمَاهُ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ يُقَالُ لَهُ ابْنُ الْفَرْقَدَةِ بِسَهْمٍ فَأَصَابَ أَكْحَلَهُ فَقَطَعَهُ، فَدَعَا اللَّهَ سَعْدٌ فَقَالَ: اللَّهُمَّ لَا تُمِتْنِي حَتَّى تُقِرَّ عَيْنِي مِنْ قُرَيْظَةَ، فَبَعَثَ اللَّهُ الرِّيحَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ وَلَحِقَ أَبُو سُفْيَانَ وَمَنْ مَعَهُ بِتِهَامَةَ، وَلَحِقَ عُيَيْنَةُ بْنُ بَدْرٍ وَمَنْ مَعَهُ بِنَجْدٍ، وَرَجَعَتْ بَنُو قُرَيْظَةَ فَتَحَصَّنُوا فِي صَيَاصِيهِمْ، وَرَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مَنْ أَدَمٍ، فَضُرِبَتْ عَلَى سَعْدٍ فِي الْمَسْجِدِ، قَالَتْ: فَجَاءَ جِبْرِيلُ، وَإِنَّ عَلَى ثَنَايَاهُ لَوَقْعَ الْغُبَارِ، فَقَالَ: أو قد وَضَعْتَ السِّلَاحَ؟ لَا وَاللَّهِ مَا وَضَعَتِ الْمَلَائِكَةُ بعد السّلاح:
İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { مِنْ صَياصِيهِمْ } “kalelerinden” ayeti hakkında: "Kaleleridir." demiştir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve İbn Merdûye'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Hendek günü insanların ardından çıktım. Bir de baktım ki Sa'd b. Muâz'ın yanındayım. Kureyş'ten İbnü'l-Farkada denen bir adam ona bir ok attı ve kol damarına isabet ettirip onu kesti. Sa'd Allah'a dua edip şöyle dedi: 'Allahım! Kurayza'dan dolayı gözümü aydın kılıncaya kadar canımı alma!' Bunun üzerine Allah müşriklerin üzerine rüzgârı gönderdi ve { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ } “savaşta müminlere Allah yetti”. Ebû Süfyân ve beraberindekiler Tihâme'ye, Uyeyne b. Bedr ve beraberindekiler de Necid'e gitti. Benû Kurayza ise dönüp kalelerine kapandı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndü ve deriden bir çadır kurulmasını emretti; mescitte Sa'd için çadır kuruldu." Âişe dedi ki: "Cibrîl geldi; ön dişlerinde toz izi vardı ve şöyle dedi: 'Silahı bıraktın mı? Hayır, vallahi melekler henüz silahı bırakmadılar:
اخْرُجْ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ فَقَاتِلْهُمْ، فَلَبِسَ رَسُولُ الله ﷺ لَأْمَتَهُ، وَأَذَّنَ فِي النَّاسِ بِالرَّحِيلِ أَنْ يَخْرُجُوا فَحَاصَرَهُمْ خَمْسًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً، فَلَمَّا اشْتَدَّ حَصْرُهُمْ وَاشْتَدَّ الْبَلَاءُ عَلَيْهِمْ، قِيلَ لَهُمُ: انْزِلُوا عَلَى حُكْمِ رَسُولِ اللَّهِ، قَالُوا:
Benû Kurayza'ya çık ve onlarla savaş.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zırhını giydi ve insanlara yola çıkmaları için nida ettirdi. Onları yirmi beş gece kuşattı. Kuşatma şiddetlenip başlarına gelen bela ağırlaşınca onlara: 'Resûlullah'ın hükmüne razı olarak teslim olun!' denildi. Onlar da:
نَنْزِلُ عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، فَنَزَلُوا، وَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فَأُتِيَ بِهِ عَلَى حِمَارٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «احْكُمْ فِيهِمْ» قَالَ: فَإِنِّي أَحْكُمُ فِيهِمْ أَنْ تُقْتَلَ مُقَاتِلَتُهُمْ وَتُسْبَى ذَرَارِيُّهُمْ، وَتُقَسَّمَ أَمْوَالُهُمْ، فَقَالَ: «لَقَدْ حَكَمْتَ فِيهِمْ بِحُكْمِ اللَّهِ وَحُكْمِ رسوله» .
'Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı olarak teslim oluruz.' dediler ve teslim oldular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. Muâz'a haber gönderdi; o da bir merkep üzerinde getirildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onlar hakkında hüküm ver» buyurdu. Sa'd: 'Ben onlar hakkında, savaşanlarının öldürülmesine, çocuklarının esir edilmesine ve mallarının taksim edilmesine hükmediyorum.' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Onlar hakkında Allah'ın ve Resûlü'nün hükmüyle hükmettin» buyurdu.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٢٨ الى ٣٤]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler: 28-34]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً (٢٩) يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠) وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً (٣١) يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٣٢)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً (٢٩) يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠) وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً (٣١) يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٣٢) } “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size boşanma bedellerinizi vereyim ve sizi güzellikle salıvereyim.' (28) 'Eğer Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorsanız, şüphesiz Allah, içinizden güzel davrananlara büyük bir mükâfat hazırlamıştır.' (29) Ey Peygamber hanımları! Sizden kim açık bir çirkinlik yaparsa, onun azabı iki kat artırılır. Bu, Allah'a pek kolaydır. (30) Sizden kim de Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz ve onun için bol ve şerefli bir rızık hazırlamışızdır. (31) Ey Peygamber hanımları! Siz, takvalı davranırsanız kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz; bu yüzden edalı/cilveli konuşmayın ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha düşmesin. Hep uygun/düzgün söz söyleyin. (32)”
وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣) وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤)
{ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣) وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤) } “Evlerinizde vakarla oturun; önceki Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın. Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister. (33) Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti anın/hatırlayın. Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır. (34)”
قوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ قِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَعْنَى مَا تَقَدَّمَهَا مِنْ الْمَنْعِ مِنْ إِيذَاءِ النبي ﷺ، وَكَانَ قَدْ تَأَذَّى بِبَعْضِ الزَّوْجَاتِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ سَأَلْنَهُ شَيْئًا مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا وَطَلَبْنَ مِنْهُ الزِّيَادَةَ فِي النَّفَقَةِ وَآذَيْنَهُ بِغَيْرَةِ بَعْضِهِنَّ عَلَى بَعْضٍ، فَآلَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ منهنّ شهرا، وأنزل الله آية هذه، وكنّ يومئذ تسعا: عائشة، وحفصة، وأمّ سلمة، وأمّ حبيبة، وسودة هَؤُلَاءِ مِنْ نِسَاءِ قُرَيْشٍ، وَصَفِيَّةَ الْخَيْبَرِيَّةَ، وَمَيْمُونَةَ الْهِلَالِيَّةَ، وَزَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ الْأَسَدِيَّةَ، وَجُوَيْرِيَّةَ بِنْتَ الْحَارِثِ الْمُصْطَلَقِيَّةَ. وَمَعْنَى الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها سَعَتُهَا وَنَضَارَتُهَا وَرَفَاهِيَتُهَا وَالتَّنَعُّمُ فِيهَا فَتَعالَيْنَ أَيْ: أَقْبِلْنَ إِلَيَّ أُمَتِّعْكُنَّ بِالْجَزْمِ جَوَابًا لِلْأَمْرِ، أَيْ: أُعْطِكُنَّ المتعة وَكذا أُسَرِّحْكُنَّ بِالْجَزْمِ، أَيْ: أُطَلِّقْكُنَّ وَبِالْجَزْمِ فِي الْفِعْلَيْنِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ، وَقَرَأَ حُمَيْدٌ الْخَرَّازُ بِالرَّفْعِ فِي الْفِعْلَيْنِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَالْمُرَادُ بِالسَّرَاحِ الْجَمِيلِ: هُوَ الْوَاقِعُ مِنْ غَيْرِ ضِرَارٍ عَلَى مُقْتَضَى السُّنَّةِ. وَقِيلَ: إِنَّ جَزْمَ الْفِعْلَيْنِ عَلَى أَنَّهُمَا جَوَابُ الشَّرْطِ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ: فَتَعالَيْنَ اعْتِرَاضًا بَيْنَ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ أَيِ: الْجَنَّةَ وَنَعِيمَهَا فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أي اللاتي عَمِلْنَ عَمَلًا صَالِحًا أَجْراً عَظِيماً لَا يُمْكِنُ وَصْفُهُ، وَلَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ وَذَلِكَ بِسَبَبِ إِحْسَانِهِنَّ، وَبِمُقَابَلَةِ صَالِحِ عَمَلِهِنَّ.
{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de:” buyruğu hakkında: Bu ayetin, öncesinde geçen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet etmeyi yasaklama manasıyla irtibatlı olduğu söylenmiştir; nitekim bazı eşlerinden dolayı eziyet görmüştü. Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler dediler ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları kendisinden dünya metâından bir şeyler istediler, nafakalarının artırılmasını talep ettiler ve birbirlerine duydukları kıskançlıkla ona eziyet verdiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından bir ay uzak durmaya yemin etti (îlâ yaptı) ve Allah bu ayeti indirdi. O gün hanımları dokuz kişiydi: Âişe, Hafsa, Ümmü Seleme, Ümmü Habîbe ve Sevde (bunlar Kureyş kadınlarındandı), Hayberli Safiyye, Hilâlli Meymûne, Esedli Zeyneb bint Cahş ve Mustalıkoğullarından Cüveyriye bint el-Hâris. { الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها } “dünya hayatını ve onun süsünü” ifadesinin anlamı; dünyanın genişliği, parlaklığı, refahı ve onda nimetlenmektir. { فَتَعالَيْنَ } “gelin” yani bana doğru gelin demektir. { أُمَتِّعْكُنَّ } “size boşanma bedellerinizi vereyim” emrin cevabı olarak meczumdur; yani size müt'a (boşanma tazminatı) vereyim demektir. Aynı şekilde { أُسَرِّحْكُنَّ } “sizi salıvereyim” kelimesi de meczumdur; yani sizi boşayayım demektir. Her iki fiili meczum olarak cumhur okumuştur; Humeyd el-Harrâz ise istînâf olarak her iki fiili merfû okumuştur. Güzel salıvermeden (es-serâhu'l-cemîl) kasıt: Sünnete uygun olarak, hiçbir zarar vermeksizin gerçekleşen boşanmadır. İki fiilin cezm ile okunmasının şartın cevabı olduğu ve buna göre { فَتَعالَيْنَ } “gelin” ifadesinin şart ile ceza arasında bir ara cümle (i'tirâz) olduğu da söylenmiştir. { وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ } “Eğer Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorsanız” yani cenneti ve onun nimetlerini istiyorsanız, { فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ } “şüphesiz Allah, içinizden güzel davrananlara hazırlamıştır” yani salih amel işleyenlere, { أَجْراً عَظِيماً } “büyük bir mükâfat” vasfedilemeyecek ve takdir edilemeyecek büyüklükte bir mükâfat hazırlamıştır ki bu da onların ihsanları ve salih amellerinin karşılığı sebebiyledir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي كيفية تخيير النبيّ ﷺ أَزْوَاجَهُ عَلَى قَوْلَيْنِ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَنَّهُ خَيَّرَهُنَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فِي الْبَقَاءِ عَلَى الزَّوْجِيَّةِ، أَوِ الطَّلَاقِ فَاخْتَرْنَ الْبَقَاءَ، وَبِهَذَا قَالَتْ عَائِشَةُ، وَمُجَاهِدٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَالشَّعْبِيُّ،
Âlimler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarını muhayyer bırakmasının mahiyeti hakkında iki görüşe ayrılmışlardır: Birinci görüş: Allah'ın izniyle onları evlilik bağını sürdürmek veya boşanmak arasında muhayyer bıraktı; onlar da evliliğin devamını seçtiler. Âişe, Mücâhid, İkrime, Şa'bî,
وَالزُّهْرِيُّ، وَرَبِيعَةُ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ إِنَّمَا خَيَّرَهُنَّ بَيْنَ الدُّنْيَا، فَيُفَارِقُهُنَّ، وَبَيْنَ الْآخِرَةِ، فَيُمْسِكُهُنَّ وَلَمْ يُخَيِّرْهُنَّ فِي الطَّلَاقِ، وَبِهَذَا قَالَ عَلِيٌّ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَالرَّاجِحُ الْأَوَّلُ. وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي الْمُخَيَّرَةِ إِذَا اخْتَارَتْ زَوْجَهَا هَلْ يُحْسَبُ مُجَرَّدُ ذَلِكَ التَّخْيِيرِ عَلَى الزَّوْجِ طَلْقَةً أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ إِلَى أَنَّهُ لَا يكون التخيير مَعَ اخْتِيَارِ الْمَرْأَةِ لِزَوْجِهَا طَلَاقًا لَا وَاحِدَةً وَلَا أَكْثَرَ. وَقَالَ عَلِيٌّ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ: إِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَوَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَاللَّيْثُ: وَحَكَاهُ الْخَطَّابِيُّ وَالنَّقَّاشُ عَنْ مَالِكٍ. وَالرَّاجِحُ الْأَوَّلُ لِحَدِيثِ عَائِشَةَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحَيْنِ قَالَتْ: «خَيَّرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاخْتَرْنَاهُ فَلَمْ يَعُدَّهُ طَلَاقًا» وَلَا وَجْهَ لِجَعْلِ مُجَرَّدِ التَّخْيِيرِ طَلَاقًا، وَدَعْوَى أَنَّهُ كِنَايَةٌ مِنْ كِنَايَاتِ الطَّلَاقِ مَدْفُوعَةٌ بِأَنَّ الْمُخَيَّرَ لَمْ يَرِدِ الْفُرْقَةَ لِمُجَرَّدِ التَّخْيِيرِ، بَلْ أَرَادَ تَفْوِيضَ الْمَرْأَةِ وَجَعْلَ أَمْرِهَا بِيَدِهَا، فَإِنِ اخْتَارَتِ الْبَقَاءَ بَقِيَتْ عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيْهِ مِنَ الزَّوْجِيَّةِ، وإن اختارت الفرقة صارت مطلقة.
Zührî ve Rebîa bu görüştedir. İkinci görüş: O, hanımlarını dünyayı tercih etmeleri (böylece onlardan ayrılması) ile ahireti tercih etmeleri (böylece onları nikâhında tutması) arasında muhayyer bırakmış, onları bizzat boşanma konusunda muhayyer bırakmamıştır. Ali, Hasan ve Katâde bu görüştedir. Tercihe şayan olan birinci görüştür. Ayrıca muhayyer bırakılan kadının kocasını seçmesi durumunda, sırf bu muhayyer bırakmanın koca aleyhine bir talak sayılıp sayılmayacağı konusunda da ihtilaf etmişlerdir. Selef ve haleften cumhur; kadının kocasını seçmesi durumunda muhayyer kılmanın ne bir ne de birden fazla talak sayılmayacağı görüşüne varmıştır. Ali ve Zeyd b. Sâbit ise: 'Eğer kocasını seçerse bu bir bâin talaktır.' demişlerdir; Hasan ve Leys de böyle demiştir. Hattâbî ve Nakkâş bunu Mâlik'ten de nakletmişlerdir. Tercihe şayan olan birincisidir; zira Sahîhayn'da sabit olan Âişe hadisinde o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi muhayyer bıraktı, biz de onu seçtik; o da bunu bir talak saymadı.» Sırf muhayyer kılmayı talak saymanın hiçbir tutar yanı yoktur. Bunun talak kinayelerinden biri olduğu iddiası ise şununla reddedilir: Muhayyer kılan kişi sırf muhayyer bırakmakla ayrılığı kastetmemiştir; bilakis kadına yetki vermeyi ve işi onun eline bırakmayı kastetmiştir. Kadın kalmayı seçerse önceki evlilik hali üzere kalır, ayrılığı seçerse boşanmış olur.
اختلفوا فِي اخْتِيَارِهَا لِنَفْسِهَا هَلْ يَكُونُ ذَلِكَ طَلْقَةً رَجْعِيَّةً أَوْ بَائِنَةً؟ فَقَالَ بِالْأَوَّلِ: عُمَرُ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَالثَّوْرِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَقَالَ بِالثَّانِي: عَلِيٌّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ، وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ. وَالرَّاجِحُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّهُ يَبْعُدُ كُلَّ الْبُعْدِ أَنْ يُطَلِّقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نِسَاءَهُ عَلَى خِلَافِ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ، وَقَدْ أَمَرَهُ بِقَوْلِهِ: إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَرُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّهَا إِذَا اخْتَارَتْ نَفْسَهَا:
Kadının kendisini seçmesi durumunda bunun ric'î bir talak mı yoksa bâin bir talak mı olacağı konusunda ihtilaf ettiler. Birincisini Ömer, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, İbn Ebî Leylâ, Sevrî ve Şâfiî söylemiştir. İkincisini ise Ali, Ebû Hanîfe ve arkadaşları söylemiş, Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Tercihe şayan olan birincisidir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarını Allah'ın kendisine emrettiğinin hilafına boşaması ihtimalden son derece uzaktır. Zira Allah ona: { إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } “Kadınları boşayacağınız vakit, onları iddetlerini gözeterek boşayın” buyruğuyla emretmiştir. Zeyd b. Sâbit'ten kadının kendisini seçmesi halinde:
فَثَلَاثُ طَلْقَاتٍ، وَلَيْسَ لِهَذَا الْقَوْلِ وَجْهٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهَا إِذَا اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَلَيْسَ بِشَيْءٍ، وَإِذَا اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَوَاحِدَةٌ رَجْعِيَّةٌ، ثُمَّ لَمَّا اخْتَارَ نِسَاءُ رَسُولِ الله ﷺ رَسُولَ اللَّهِ أَنْزَلَ فِيهِنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ تكرمة لهنّ، وتعظيما لحقهنّ، فقال: يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ أَيْ: ظَاهِرَةِ الْقُبْحِ، وَاضِحَةِ الْفُحْشِ، وَقَدْ عَصَمَهُنَّ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ، وَبَرَّأَهُنَّ وَطَهَّرَهُنَّ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ أَيْ: يُعَذِّبْهُنَّ مِثْلَيْ عَذَابِ غَيْرِهِنَّ مِنَ النِّسَاءِ إِذَا أَتَيْنَ بِمِثْلِ تِلْكَ الْفَاحِشَةِ، وَذَلِكَ لِشَرَفِهِنَّ وَعُلُوِّ دَرَجَتِهِنَّ، وَارْتِفَاعِ مَنْزِلَتِهِنَّ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي هَذِهِ الشَّرِيعَةِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ أَنَّ تَضَاعُفَ الشَّرَفِ، وَارْتِفَاعَ الدَّرَجَاتِ يُوجِبُ لِصَاحِبِهِ إِذَا عَصَى تَضَاعُفَ الْعُقُوبَاتِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو «يُضَعَّفْ» عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَفَرَّقَ هُوَ وأبو عبيد بين يُضَاعَفْ، وَيُضَعَّفْ فَقَالَا: يَكُونُ يُضَاعَفْ ثَلَاثَةَ عَذَابَاتٍ وَيُضَعَّفْ عَذَابَيْنِ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذِهِ التَّفْرِقَةُ الَّتِي جَاءَ بِهَا لَا يَعْرِفُهَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَالْمَعْنَى فِي يُضَاعَفْ وَيُضَعَّفْ وَاحِدٌ: أَيْ يُجْعَلُ ضِعْفَيْنِ وَهَكَذَا ضَعَّفَ مَا قَالَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً لَا يَتَعَاظَمُهُ وَلَا يَصْعُبُ عَلَيْهِ وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً قَرَأَ الْجُمْهُورُ «يَقْنُتْ» بِالتَّحْتِيَّةِ، وَكَذَا قَرَءُوا: يَأْتِ مِنْكُنَّ، حَمْلًا عَلَى لَفْظِ مِنْ فِي الْمَوْضِعَيْنِ، وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ وَيَعْقُوبُ، وَابْنُ عَامِرٍ فِي رِوَايَةٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِالْفَوْقِيَّةِ حَمْلًا عَلَى الْمَعْنَى، وَمَعْنَى «مَنْ يَقْنُتْ» :
üç talak olacağı rivayet edilmiştir; fakat bu görüşün bir tutar yanı yoktur. Ali'den ise kadının kendisini seçmesi halinde bunun bir şey ifade etmeyeceği, kocasını seçmesi durumunda ise bir ric'î talak olacağı rivayet edilmiştir. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları Resûlullah'ı seçince, Allah onlara bir ikram ve haklarını yüceltme olarak haklarında bu ayetleri indirdi ve şöyle buyurdu: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik yaparsa” yani çirkinliği aşikâr, kötülüğü apaçık bir günah işlerse -ki Allah onları bundan korumuş, onları berî ve tertemiz kılmıştır-, { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “onun azabı iki kat artırılır” yani diğer kadınlar benzer bir çirkinlik işlediklerinde çekecekleri azabın iki katı ile cezalandırılırlar; bu da onların şerefi, derecelerinin yüceliği ve makamlarının üstünlüğü sebebiyledir. Şerefin katlanmasının ve derecelerin yükselmesinin, sahibinin isyan etmesi halinde cezaların da katlanmasını gerektirdiği bu şeriatta birçok yerde sabit olmuştur. Ebû Amr meçhul bina ile «يُضَعَّفْ» şeklinde okumuştur. O ve Ebû Ubeyd, يُضَاعَفْ ile يُضَعَّفْ arasını ayırarak: يُضَاعَفْ üç kat azap, يُضَعَّفْ ise iki kat azap anlamına gelir demişlerdir. Nehhâs şöyle demiştir: 'Onun getirdiği bu ayrımı dil ehlinden hiç kimse bilmemektedir. يُضَاعَفْ ile يُضَعَّفْ kelimelerinin anlamı birdir: Yani iki kat kılınır demektir.' İbn Cerîr de onların bu sözünü aynı şekilde zayıf bulmuştur. { وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Bu, Allah'a pek kolaydır” O'na büyük gelmez ve O'na zor olmaz. { وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً } “Sizden kim de Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder ve salih amel işlerse” ifadesinde cumhur, her iki yerdeki { مِنْ } kelimesinin lafzına hamletmek suretiyle alttaki ye harfiyle «يَقْنُتْ» ve aynı şekilde «يَأْتِ مِنْكُنَّ» okumuştur. Cahderî, Ya'kûb, bir rivayette İbn Âmir ve Ebû Ca'fer ise manaya hamletmek suretiyle üstteki te harfiyle okumuşlardır. «مَنْ يَقْنُتْ» ifadesinin manası:
مَنْ يُطِعْ، وَكَذَا اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي «مُبَيِّنَةٍ» ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَرَأَهَا بِالْكَسْرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَرَأَهَا بِفَتْحِ الْيَاءِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي النِّسَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ «نَضْعُفْ» بِالنُّونِ وَنَصْبِ الْعَذَابَ، وَقُرِئَ «نُضَاعِفْ» بِكَسْرِ الْعَيْنِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَكَذَا قَرَأَ يَعْمَلْ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ تَعْمَلْ بالفوقية، ونؤت بِالنُّونِ، وَمَعْنَى إِتْيَانِهِنَّ الْأَجْرَ مَرَّتَيْنِ: أَنَّهُ يَكُونُ لَهُنَّ مِنَ الْأَجْرِ عَلَى الطَّاعَةِ مِثْلَا مَا يستحقه
kim itaat ederse demektir. Aynı şekilde kurrâ «مُبَيِّنَةٍ» kelimesinde de ihtilaf etmiştir; bazısı Nisâ Suresi'nde geçtiği üzere kesre ile, bazısı da yâ harfinin fethasıyla okumuştur. İbn Kesîr ve İbn Âmir nûn harfiyle ve azap kelimesinin nasbıyla «نَضْعُفْ» okumuşlardır; fâil binası üzere ayın harfinin kesresiyle «نُضَاعِفْ» de okunmuştur. { نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ } “ona mükâfatını iki kat veririz” kısmını Hamza ve Kisâî alttaki yâ harfiyle okumuştur; aynı şekilde [önceki fiili de] alttaki yâ ile «يَعْمَلْ» okumuştur. Diğerleri ise üstteki tâ ile «تَعْمَلْ» ve nûn ile «نُؤْتِ» okumuşlardır. Onlara mükâfatın iki kez verilmesinin manası: Bir itaati yaptıklarında,
غَيْرُهُنَّ مِنَ النِّسَاءِ إِذَا فَعَلْنَ تِلْكَ الطَّاعَةِ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ قَوِيٌّ عَلَى أَنَّ مَعْنَى «يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ» :
diğer kadınların o itaati yaptıklarında hak ettikleri mükâfatın iki mislinin kendilerine verilmesidir. Bunda, «يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ» ifadesinin manasının:
أَنَّهُ يَكُونُ الْعَذَابُ مَرَّتَيْنِ لَا ثَلَاثًا، لِأَنَّ الْمُرَادَ إِظْهَارُ شَرَفِهِنَّ، ومَزِيَّتِهِنَّ فِي الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ، بِكَوْنِ حَسَنَتِهِنَّ كَحَسَنَتَيْنِ، وَسَيِّئَتِهِنَّ كَسَيِّئَتَيْنِ، وَلَوْ كَانَتْ سَيِّئَتُهُنَّ كَثَلَاثِ سَيِّئَاتٍ لَمْ يُنَاسِبْ ذَلِكَ كَوْنُ حَسَنَتِهِنَّ كَحَسَنَتَيْنِ، فَإِنَّ اللَّهَ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يُضَاعِفَ الْعُقُوبَةَ عَلَيْهِنَّ مُضَاعَفَةً تَزِيدُ عَلَى مُضَاعَفَةِ أَجْرِهِنَّ وَأَعْتَدْنا لَها زِيَادَةً عَلَى الْأَجْرِ مَرَّتَيْنِ رِزْقاً كَرِيماً. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الرِّزْقُ الْكَرِيمُ هُوَ نَعِيمُ الْجَنَّةِ، حَكَى ذَلِكَ عَنْهُمُ النَّحَّاسُ.
azabın üç kat değil iki kat olacağına dair güçlü bir delil vardır. Çünkü maksat; onların itaatteki ve isyandaki şereflerini ve üstünlüklerini, iyiliklerinin iki iyilik, kötülüklerinin de iki kötülük gibi olması suretiyle ortaya koymaktır. Şayet kötülükleri üç kötülük gibi olsaydı, iyiliklerinin iki iyilik gibi olması buna uymazdı. Zira Allah, onlara vereceği cezayı mükâfatlarının katlanmasından daha fazla katlamaktan çok daha adildir. { وَأَعْتَدْنا لَها } “ve onun için hazırlamışızdır” mükâfatın iki kat verilmesine ilave olarak, { رِزْقاً كَرِيماً } “bol ve şerefli bir rızık”. Müfessirler: 'Kerîm rızık, cennet nimetidir.' demişlerdir; bunu onlardan Nehhâs nakletmiştir.
ثُمَّ أَظْهَرَ سُبْحَانَهُ فَضِيلَتَهُنَّ على سائر النساء تصريحا، فقال: يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ قَالَ الزَّجَّاجُ: لَمْ يَقُلْ كَوَاحِدَةٍ مِنَ النِّسَاءِ، لأن أحد: نَفْيٌ عَامٌّ لِلْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ، وَالْوَاحِدِ وَالْجَمَاعَةِ. وَقَدْ يُقَالُ عَلَى مَا لَيْسَ بِآدَمِيٍّ كَمَا يُقَالُ: لَيْسَ فِيهَا أَحَدٌ لَا شَاةٌ وَلَا بَعِيرٌ. وَالْمَعْنَى: لَسْتُنَّ كَجَمَاعَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ جَمَاعَاتِ النِّسَاءِ فِي الْفَضْلِ وَالشَّرَفِ. ثُمَّ قَيَّدَ هَذَا الشَّرَفَ الْعَظِيمَ بِقَيْدٍ فَقَالَ: إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ هَذِهِ الْفَضِيلَةَ لَهُنَّ إِنَّمَا تَكُونُ بِمُلَازَمَتِهِنَّ لِلتَّقْوَى، لَا لِمُجَرَّدِ اتِّصَالِهِنَّ بِالنَّبِيِّ ﷺ. وَقَدْ وَقَعَتْ مِنْهُنَّ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ التَّقْوَى الْبَيِّنَةُ، وَالْإِيمَانُ الْخَالِصُ، وَالْمَشْيُ عَلَى طَرِيقَةِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَيَاتِهِ وَبَعْدَ مَمَاتِهِ. وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ أَيْ: إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ. وَقِيلَ: إِنَّ جَوَابَهُ فَلا تَخْضَعْنَ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَمَعْنَى فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ لَا تُلِنَّ الْقَوْلَ عِنْدَ مُخَاطَبَةِ النَّاسِ كَمَا تَفْعَلُهُ الْمُرِيبَاتُ مِنَ النِّسَاءِ، فَإِنَّهُ يَتَسَبَّبُ عَنْ ذَلِكَ مَفْسَدَةٌ عَظِيمَةٌ، وَهِيَ قَوْلُهُ: فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ أَيْ: فُجُورٌ وَشَكٌّ وَنِفَاقٌ، وَانْتِصَابُ يَطْمَعَ لِكَوْنِهِ جَوَابَ النَّهْيِ. كَذَا قَرَأَ الْجُمْهُورُ. وَحَكَى أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ الْأَعْرَجَ قَرَأَ «فَيَطْمِعَ» بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَكَسْرِ الْمِيمِ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَحْسَبُ هَذَا غَلَطًا، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ أَبِي السَّمْأَلِ، وَعِيسَى بْنِ عُمَرَ وَابْنِ مُحَيْصِنٍ، وَرُوِيَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَرَءُوا بِالْجَزْمِ عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ فِعْلِ النَّهْيِ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفاً عِنْدَ النَّاسِ بَعِيدًا مِنَ الرِّيبَةِ عَلَى سنن الشرع، لا ينكر سَامِعُهُ شَيْئًا، وَلَا يَطْمَعُ فِيهِنَّ أَهْلُ الْفِسْقِ وَالْفُجُورِ بِسَبَبِهِ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «وَقِرْنَ» بِكَسْرِ الْقَافِ مِنْ وَقَرَ يَقِرُ وَقَارًا: أَيْ: سَكَنَ، وَالْأَمْرُ مِنْهُ:
Sonra Allah -sübhânehu- onların diğer kadınlara olan üstünlüğünü açıkça belirterek şöyle buyurdu: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } “Ey Peygamber hanımları! Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz”. Zeccâc şöyle demiştir: 'Kadınlardan biri gibi (ke-vâhidetin mine'n-nisâ)' demedi; çünkü ehad (أحد) kelimesi müzekker, müennes, tekil ve çoğul için genel bir nefy bildirir. Bazen insan olmayan varlıklar için de söylenir; nitekim 'Orada ne bir koyun ne de bir deve, hiç kimse/hiçbir şey yoktur (leyse fîhâ ehadün lâ şâtün ve lâ baîr)' denir. Manası: Siz fazilet ve şeref bakımından kadın topluluklarından herhangi bir topluluk gibi değilsiniz. Sonra bu büyük şerefi bir şarta bağlayarak şöyle buyurdu: { إِنِ اتَّقَيْتُنَّ } “Eğer takvalı davranırsanız”. Böylece Allah -sübhânehu-, onlar için bu faziletin sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mensubiyetle değil, ancak takvaya sarılmalarıyla gerçekleşeceğini beyan etti. Allah'a hamdolsun ki onlardan apaçık bir takva, ihlaslı bir iman ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatında ve vefatından sonra onun yolundan gitme hali vaki olmuştur. Şartın cevabı, öncesinin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir; yani: 'Eğer takvalı davranırsanız, kadınlardan hiçbiri gibi değilsinizdir.' Şartın cevabının { فَلا تَخْضَعْنَ } olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha uygundur. { فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ } “Bu yüzden edalı/cilveli konuşmayın” ifadesinin manası: Şüpheli kadınların yaptığı gibi insanlara hitap ederken sözü yumuşatıp inceltmeyin demektir; zira bundan büyük bir fesat doğar ki o da: { فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ } “kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha düşmesin” buyruğudur. Yani fücur, şüphe ve nifak bulunan kimsedir. { يَطْمَعَ } kelimesinin mansub oluşu nehyin cevabı olmasındandır. Cumhur böyle okumuştur. Ebû Hâtim, A'rec'in yâ'nın fethası ve mîm'in kesresiyle «فَيَطْمِعَ» okuduğunu nakletmiştir. Nehhâs: 'Bunun bir hata olduğunu sanıyorum.' demiştir. Bu kıraat Ebü's-Sem'el, Îsâ b. Ömer ve İbn Muhaysın'dan da rivayet edilmiştir; onlardan nehiy fiilinin mahalline atfen cezm ile okudukları da rivayet edilmiştir. { وَقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً } “Hep uygun/düzgün söz söyleyin” insanlar nezdinde meşru, şeriata uygun, şüpheden uzak, dinleyenin yadırgamayacağı ve fısk u fücur ehlinin bu sebeple kendilerine tamah etmeyeceği bir söz söyleyin. { وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde vakarla oturun” ayetini cumhur, vekara-yekıru-vakâran (وَقَرَ يَقِرُ وَقَارًا) kökünden -yani sükûn buldu/oturdu manasında- kaf harfinin kesresiyle «وَقِرْنَ» şeklinde okumuştur. Bunun emir kipi:
قِرْ بِكَسْرِ الْقَافِ، وَلِلنِّسَاءِ: قِرْنَ، مِثْلُ: عِدْنَ وَزِنَّ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: هُوَ مِنَ الْقَرَارِ، لَا مِنَ الْوَقَارِ، تَقُولُ:
kāf harfinin kesresiyle 'kır (قِرْ)' şeklindedir; kadınlar için ise 'ıdne (عِدْنَ)' ve 'zinne (زِنَّ)' gibi 'kırne (قِرْنَ)' denir. Müberred ise: 'Bu kelime vakârdan değil, karârdan (yerleşmekten) gelir; dersin ki:
قَرَرْتُ بِالْمَكَانِ بِفَتْحِ الرَّاءِ، وَالْأَصْلُ: اقْرِرْنَ بِكَسْرِ الرَّاءِ، فَحُذِفَتِ الرَّاءُ الْأُولَى تَخْفِيفًا، كَمَا قَالُوا فِي ظَلِلْتُ ظَلْتُ، وَنَقَلُوا حَرَكَتَهَا إِلَى الْقَافِ، وَاسْتُغْنِيَ عَنْ أَلِفِ الْوَصْلِ بِتَحْرِيكِ الْقَافِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: أُبْدِلَتِ الرَّاءُ الْأُولَى يَاءً كَرَاهَةَ التَّضْعِيفِ كَمَا أُبْدِلَتْ فِي قِيرَاطٍ وَدِينَارٍ، وَصَارَ لِلْيَاءِ حَرَكَةُ الْحَرْفِ الَّذِي أُبْدِلَتْ مِنْهُ، وَالتَّقْدِيرُ اقِيرْنَ، ثُمَّ تُلْقَى حَرَكَةُ الْيَاءِ عَلَى الْقَافِ كَرَاهَةَ تَحْرِيكِ الْيَاءِ بِالْكَسْرِ فَتَسْقُطُ الْيَاءُ لِاجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ، وَتَسْقُطُ هَمْزَةُ الْوَصْلِ لِتَحْرِيكِ مَا بَعْدَهَا فَيَصِيرُ قَرْنَ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ بِفَتْحِ الْقَافِ وَأَصْلُهُ قَرِرْتُ بِالْمَكَانِ:
râ'nın fethasıyla 'karartü bi'l-mekân (قَرَرْتُ بِالْمَكَانِ)' [denir]. Aslı râ'nın kesresiyle 'ıkrırne (اقْرِرْنَ)' şeklindedir. Tıpkı 'zaliltü (ظَلِلْتُ)' yerine 'zaltü (ظَلْتُ)' dedikleri gibi tahfif için birinci râ hazfedilmiş, harekesi kāf harfine aktarılmış ve kāf'ın harekelenmesiyle vasıl elifine ihtiyaç kalmamıştır.' demiştir. Ebû Alî el-Fârisî ise şöyle demiştir: 'Kıyrât (قِيرَاط) ve dînâr (دِينَار) kelimelerinde olduğu gibi şeddeli harfin ağırlığından kaçınmak için birinci râ harfi yâ'ya dönüştürülmüştür. Yâ harfi yerine geçtiği harfin harekesini almıştır, takdiri 'ıkîrne (اقِيرْنَ)' şeklindedir. Sonra yâ harfini kesre ile harekelemenin ağırlığından kaçınmak için yâ'nın harekesi kāf harfine aktarılır, iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle yâ düşer, kendisinden sonraki harf harekelendiği için vasıl hemzesi de düşer ve 'karne (قَرْنَ)' haline gelir.' Nâfi ve Âsım kāf harfinin fethasıyla okumuştur. Bunun aslı ise 'karirtü bi'l-mekân (قَرِرْتُ بِالْمَكَانِ)':
إِذَا أَقَمْتَ فِيهِ بِكَسْرِ الرَّاءِ، أَقَرُّ بِفَتْحِ الْقَافِ كَحَمِدَ يَحْمَدُ، وهي لغة أهل الحجاز، ذكر أَبُو عُبَيْدٍ عَنِ الْكِسَائِيِّ، وَذَكَرَهَا الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ، قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ كَمَا تَقُولُ: هَلْ حَسْتَ صَاحِبَكَ؟ أَيْ: هَلْ أَحْسَسْتَهُ؟ قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: كَانَ أَشْيَاخُنَا مِنْ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ يُنْكِرُونَ الْقِرَاءَةَ بِالْفَتْحِ لِلْقَافِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَرِرْتُ بِالْمَكَانِ أَقَرُّ لَا يُجَوِّزُهُ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ. وَالصَّحِيحُ قررت أقرّ بالكسر، ومعناه: الأمر لهنّ بالتوقير وَالسُّكُونِ فِي بُيُوتِهِنَّ، وَأَنْ
bir yerde ikamet ettiğin zaman râ'nın kesresiyle 'karirtü (قَرِرْتُ)', hamide-yahmedü (حَمِدَ يَحْمَدُ) gibi kāf'ın fethasıyla 'ekarru (أَقَرُّ)' şeklindedir; bu Hicaz ehlinin lehçesidir. Bunu Ebû Ubeyd, Kisâî'den nakletmiş, Zeccâc ve başkaları da zikretmiştir. Ferrâ: 'Bu tıpkı senin: Hel haste sâhibeke (هَلْ حَسْتَ صَاحِبَكَ) yani arkadaşını hissettin mi (hel ahsestehû)? demen gibidir.' demiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: 'Arap dili âlimi olan hocalarımız kāf'ın fethasıyla yapılan kıraati uygun görmezlerdi; çünkü bir yerde ikamet etmek anlamındaki 'karirtü bi'l-mekâni ekarru (قَرِرْتُ بِالْمَكَانِ أَقَرُّ)' kullanımını Arap dili ulemasının çoğu caiz görmez. Sahih olan râ'nın kesresiyle 'karartü ekırru (قَرَرْتُ أَقِرُّ)' şeklindedir; manası da onlara evlerinde ağırbaşlı olmalarını, sükûnetle oturmalarını ve
لَا يَخْرُجْنَ، وَهَذَا يُخَالِفُ مَا ذَكَرْنَاهُ هُنَا عَنْهُ عَنِ الْكِسَائِيِّ وَهُوَ مِنْ أَجَلِّ مَشَايِخِهِ. وَقَدْ وَافَقَهُ عَلَى الْإِنْكَارِ لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَبُو حَاتِمٍ فَقَالَ: إِنَّ قَرْنَ بِفَتْحِ الْقَافِ لَا مَذْهَبَ لَهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. قَالَ النَّحَّاسُ: قَدْ خُولِفَ أَبُو حَاتِمٍ فِي قَوْلِهِ إِنَّهُ لَا مَذْهَبَ لَهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ بَلْ فيه مذهبان: أحدهما حكاه الكسائي، والآخر عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ، فَأَمَّا الْمَذْهَبُ الَّذِي حَكَاهُ الْكِسَائِيُّ فَهُوَ مَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي عُبَيْدٍ عَنْهُ، وَأَمَّا الْمَذْهَبُ الَّذِي حَكَاهُ عَلِيُّ بن سليمان، فقال: إنه من قررن بِهِ عَيْنًا أَقَرُّ. وَالْمَعْنَى: وَاقْرَرْنَ بِهِ عَيْنًا فِي بُيُوتِكُنَّ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ وَجْهٌ حَسَنٌ.
dışarı çıkmamalarını emretmektir.' Ancak bu [Ebû Ubeyd'in görüşü], burada onun en büyük hocalarından olan Kisâî'den naklettiğimizle çelişmektedir. Ebû Hâtim de bu kıraati reddetme hususunda ona katılarak: 'Kāf'ın fethasıyla okunan karne (قَرْنَ) lafzının Arap kelamında hiçbir dayanağı yoktur.' demiştir. Nehhâs ise şöyle demiştir: 'Ebû Hâtim'in bunun Arap kelamında dayanağı olmadığı sözüne karşı çıkılmıştır; bilakis bunda iki yaklaşım vardır: Biri Kisâî'nin naklettiği, diğeri ise Ali b. Süleyman'ın naklettiğidir. Kisâî'nin naklettiği yaklaşım, Ebû Ubeyd'in kendisinden rivayet ettiği ve daha önce zikrettiğimiz görüştür. Ali b. Süleyman'ın naklettiği yaklaşım ise şöyle dediğidir: Bu, gözü aydın oldu anlamındaki 'karrat bihi aynen ekarru (قَرَرْنَ بِهِ عَيْنًا أَقَرُّ)' fiilindendir. Manası: Evlerinizde gözünüz aydın olarak oturun demektir.' Nehhâs: 'Bu güzel bir vecihtir.' demiştir.
وَأَقُولُ: لَيْسَ بِحَسَنٍ وَلَا هُوَ مَعْنَى الْآيَةِ، فَإِنَّ الْمُرَادَ بِهَا أَمْرُهُنَّ بِالسُّكُونِ وَالِاسْتِقْرَارِ فِي بُيُوتِهِنَّ، وَلَيْسَ مِنْ قُرَّةِ الْعَيْنِ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ «وَاقْرِرْنَ» بِأَلِفِ وَصْلٍ وَرَاءَيْنَ، الْأُولَى مَكْسُورَةٌ عَلَى الْأَصْلِ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى التَّبَرُّجُ: أَنْ تُبْدِيَ الْمَرْأَةُ مِنْ زِينَتِهَا وَمَحَاسِنِهَا مَا يَجِبُ عَلَيْهَا سَتْرُهُ، مِمَّا تَسْتَدْعِي بِهِ شَهْوَةَ الرَّجُلِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى التَّبَرُّجِ فِي سُورَةِ النُّورِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ السَّعَةِ، يُقَالُ فِي أَسْنَانِهِ بَرَجٌ:
Ben derim ki: Bu ne güzel bir izahtır ne de ayetin manasıdır; zira ayette kastedilen, onların evlerinde oturup yerleşmelerinin emredilmesidir, göz aydınlığı (kurretü'l-ayn) ile bir ilgisi yoktur. İbn Ebî Abele aslı üzere vasıl elifi ve birincisi kesreli iki râ ile «وَاقْرِرْنَ» şeklinde okumuştur. { وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } “önceki Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” ayetine gelince: Teberrüc (التَّبَرُّجُ); kadının, erkeğin şehvetini tahrik edecek şekilde örtmesi gereken ziynet ve güzelliklerini açığa vurmasıdır. Teberrücün anlamı daha önce Nûr Suresi'nde geçmişti. Müberred şöyle demiştir: 'Bu kelime genişlik/aralık manasından alınmıştır; nitekim dişleri seyrek ve aralıklı olduğunda fî esnânihî berecün (فِي أَسْنَانِهِ بَرَجٌ) denir.'
إِذَا كَانَتْ مُتَفَرِّقَةً. وَقِيلَ: التَّبَرُّجُ هُوَ التَّبَخْتُرُ فِي الْمَشْيِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ جِدًّا.
Aralıklı olduğu vakit [böyle denir]. Teberrücün yürüyüşte salınarak çalımlı yürümek (tebahtur) olduğu da söylenmiştir; fakat bu görüş oldukça zayıftır.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الْمُرَادِ: بِالْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى، فَقِيلَ: مَا بَيْنَ آدَمَ، وَنُوحٍ، وَقِيلَ: مَا بَيْنَ نُوحٍ وَإِدْرِيسَ، وَقِيلَ: مَا بَيْنَ نُوحٍ، وَإِبْرَاهِيمَ، وَقِيلَ: مَا بَيْنَ مُوسَى، وَعِيسَى، وَقِيلَ: مَا بَيْنَ عِيسَى، وَمُحَمَّدٍ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الْجَاهِلِيَّةُ الْأُولَى كَمَا تَقُولُ الْجَاهِلِيَّةُ الْجَهْلَاءُ. قَالَ: وَكَانَ نِسَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ تُظْهِرُ مَا يَقْبُحُ إِظْهَارُهُ، حَتَّى كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَجْلِسُ مَعَ زَوْجِهَا وَخَلِيلِهَا، فَيَنْفَرِدُ خَلِيلُهَا بِمَا فَوْقَ الْإِزَارِ إِلَى أَعْلَى، وَيَنْفَرِدُ زَوْجُهَا بِمَا دُونَ الْإِزَارِ إِلَى أَسْفَلَ، وَرُبَّمَا سَأَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ الْبَدَلَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّهُ أَشَارَ إِلَى الْجَاهِلِيَّةِ الَّتِي لَحِقْنَهَا فَأُمِرْنَ بِالنُّقْلَةِ عَنْ سِيرَتِهِنَّ فِيهَا، وَهِيَ مَا كَانَ قَبْلَ الشَّرْعِ مِنْ سِيرَةِ الْكَفَرَةِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا غَيْرَةَ عِنْدَهُمْ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّ ثَمَّ جَاهِلِيَّةً أُخْرَى كَذَا قَالَ، وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُرَادَ بِالْجَاهِلِيَّةِ الْأُخْرَى: مَا يَقَعُ فِي الْإِسْلَامِ مِنَ التَّشَبُّهِ بِأَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ بِقَوْلٍ، أَوْ فعل، فيكون المعنى: ولا تبرّجن أيتها المسلمات بعد إسلامكنّ مثل تبرّج أهل الْجَاهِلِيَّةِ الَّتِي كُنْتُنَّ عَلَيْهَا، وَكَانَ عَلَيْهَا مَنْ قَبْلَكُنَّ، أَيْ: لَا تُحْدِثْنَ بِأَفْعَالِكُنَّ وَأَقْوَالِكُنَّ جَاهِلِيَّةً تُشَابِهُ الْجَاهِلِيَّةَ الَّتِي كَانَتْ مِنْ قَبْلُ وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ خَصَّ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ لِأَنَّهُمَا أَصْلُ الطَّاعَاتِ الْبَدَنِيَّةِ وَالْمَالِيَّةِ. ثُمَّ عَمَّمَ فَأَمَرَهُنَّ بِالطَّاعَةِ لِلَّهِ، وَلِرَسُولِهِ فِي كُلِّ مَا هُوَ شَرْعٌ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ أَيْ: إِنَّمَا أَوْصَاكُنَّ اللَّهُ بِمَا أَوْصَاكُنَّ مِنَ التَّقْوَى، وَأَنْ لَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ، وَمِنْ قَوْلِ الْمَعْرُوفِ، وَالسُّكُونِ فِي الْبُيُوتِ، وَعَدَمِ التَّبَرُّجِ، وَإِقَامَةِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَالطَّاعَةِ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ، وَالْمُرَادُ بِالرِّجْسِ: الْإِثْمُ وَالذَّنْبُ الْمُدَنِّسَانِ لِلْأَعْرَاضِ الْحَاصِلَانِ بِسَبَبِ تَرْكِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، وَفِعْلِ مَا نَهَى عَنْهُ، فَيَدْخُلُ تَحْتَ ذَلِكَ كُلُّ مَا لَيْسَ فِيهِ لِلَّهِ رِضًا، وَانْتِصَابُ أَهْلَ الْبَيْتِ عَلَى الْمَدْحِ كَمَا قَالَ الزَّجَّاجُ، قَالَ: وَإِنْ شِئْتَ عَلَى الْبَدَلِ. قَالَ: وَيَجُوزُ الرَّفْعُ وَالْخَفْضُ. قَالَ النَّحَّاسُ: إِنْ خُفِضَ فَعَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنَ الْكَافِ وَالْمِيمِ، وَاعْتَرَضَهُ الْمُبَرِّدُ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْبَدَلُ مِنَ الْمُخَاطَبِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَصَبَهُ عَلَى النِّدَاءِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً أَيْ: يُطَهِّرَكُمْ مِنَ الْأَرْجَاسِ، وَالْأَدْرَانِ تَطْهِيرًا كَامِلًا. وَفِي اسْتِعَارَةِ الرِّجْسِ لِلْمَعْصِيَةِ وَالتَّرْشِيحِ
Önceki Cahiliye (el-Câhiliyyetü'l-Ûlâ) ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir. Âdem ile Nûh arası olduğu söylenmiştir. Nûh ile İdrîs arası olduğu söylenmiştir. Nûh ile İbrâhim arası olduğu söylenmiştir. Mûsâ ile Îsâ arası olduğu söylenmiştir. Îsâ ile Muhammed arası olduğu söylenmiştir. Müberred: 'Önceki Cahiliye ifadesi, tıpkı koyu Cahiliye (el-Câhiliyyetü'l-Cehlâ) denmesi gibidir.' demiştir. O şöyle devam etmiştir: 'Cahiliye kadınları açılması çirkin olan yerlerini açığa vururlardı; öyle ki kadın kocası ve dostuyla birlikte oturur, dostu belden yukarısıyla baş başa kalır, kocası ise belden aşağısıyla baş başa kalırdı; hatta bazen biri diğerinden değiş tokuş bile talep ederdi.' İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Bana zahir olan şudur ki, onların yetiştiği Cahiliye dönemine işaret edilmektedir ve o dönemdeki yaşayışlarını terk etmeleri emredilmiştir; bu da şeriattan önce kâfirlerin sürdüğü hayattır, çünkü onlarda kıskançlık yoktu. Yoksa burada başka bir Cahiliye olduğu manası kastedilmemiştir.' Böyle demiştir ki bu güzel bir sözdür. Başka bir Cahiliye ile: Söz veya fiille Cahiliye ehline benzemek suretiyle İslam döneminde meydana gelen şeylerin kastedilmiş olması da mümkündür. Buna göre mana: 'Ey Müslüman kadınlar! Müslüman olduktan sonra, sizlerin ve sizden öncekilerin üzerinde bulunduğu Cahiliye ehlinin açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın' yani: 'Söz ve davranışlarınızla önceden var olan Cahiliyeye benzer yeni bir Cahiliye ihdas etmeyin' demek olur. { وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin” buyruğunda namaz ve zekâtı tahsis etmiştir; çünkü bu ikisi bedenî ve malî ibadetlerin aslıdır. Sonra şeriat kapsamında olan her hususta Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmelerini genel olarak emretmiştir. { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ister” yani Allah sizlere takvalı olmayı, edalı konuşmamayı, uygun söz söylemeyi, evlerinizde oturmayı, açılıp saçılmamayı, namaz kılmayı, zekât vermeyi ve itaati ancak sizden kiri/günahı gidermek için tavsiye etmiştir ey Ehl-i Beyt! Rics (الرِّجْسُ) ile kastedilen: Allah'ın emrettiğini terk etmek ve yasakladığını yapmak sebebiyle hâsıl olan, ırzları lekeleyen günah ve vebaldir; dolayısıyla Allah'ın rızasının bulunmadığı her şey bunun kapsamına girer. Zeccâc'ın belirttiği gibi { أَهْلَ الْبَيْتِ } kelimesinin nasbı medih (övgü) sebebiyledir; o: 'İstersen bedel olarak da nasb edebilirsin; merfû ve mecrûr okunması da caizdir.' demiştir. Nehhâs ise: 'Eğer mecrûr okunursa [anhüm'deki] kâf ve mîm zamirinden bedel olur.' demiştir. Müberred buna muhatap zamirinden bedel yapılamayacağı gerekçesiyle itiraz etmiştir; nida olarak mansub olması da caizdir. { وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “ve sizi tertemiz kılmak [ister]” yani sizi bütün pisliklerden ve kirlerden tam bir temizlikle arındırmak ister. Günah için rics kelimesinin istiare edilmesi ve bunun
لَهَا بِالتَّطْهِيرِ تَنْفِيرٌ عَنْهَا بَلِيغٌ، وَزَجْرٌ لِفَاعِلِهَا شَدِيدٌ.
temizlenme (tathîr) ile terşîh edilmesi (desteklenmesi), günahtan son derece beliğ bir şekilde nefret ettirme ve onu işleyene yönelik şiddetli bir sakındırmadır.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَهْلِ الْبَيْتِ الْمَذْكُورِينَ فِي الْآيَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعِكْرِمَةُ، وَعَطَاءٌ، وَالْكَلْبِيُّ، وَمُقَاتِلٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّ أَهْلَ الْبَيْتِ الْمَذْكُورِينَ فِي الْآيَةِ هُنَّ زوجات النبيّ ﷺ خَاصَّةً. قَالُوا: وَالْمُرَادُ بِالْبَيْتِ بَيْتُ النَّبِيِّ ﷺ وَمَسَاكِنُ زَوْجَاتِهِ لِقَوْلِهِ: وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ. وَأَيْضًا السِّيَاقُ فِي الزَّوْجَاتِ مِنْ قوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِلَى قَوْلِهِ: وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً. وَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، وَمُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ، وَرُوِيَ عَنْ الْكَلْبِيِّ أَنَّ أَهْلَ الْبَيْتِ الْمَذْكُورِينَ فِي الْآيَةِ هُمْ عَلِيٌّ، وَفَاطِمَةُ، وَالْحَسَنُ، وَالْحُسَيْنُ خَاصَّةً، وَمِنْ حُجَجِهِمُ الْخِطَابُ فِي الْآيَةِ بِمَا يَصْلُحُ لِلذُّكُورِ لَا للإناث، وهو قوله: عَنْكُمُ ول يُطَهِّرَكُمْ وَلَوْ كَانَ لِلنِّسَاءِ خَاصَّةً لَقَالَ عَنْكُنَّ وَيُطَهِّرُكُنَّ. وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ عَنْ هَذَا أَنَّ التَّذْكِيرَ بِاعْتِبَارِ لَفْظِ الْأَهْلِ كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ
İlim ehli ayette zikredilen Ehl-i Beyt hakkında ihtilaf etmiştir. İbn Abbâs, İkrime, Atâ, Kelbî, Mukâtil ve Saîd b. Cübeyr: 'Ayette zikredilen Ehl-i Beyt, sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleridir.' demişlerdir. Onlar dediler ki: 'Buradaki beyt ile kastedilen, { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde okunanı anın” buyruğundan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evi ve eşlerinin oturdukları mekânlardır.' Ayrıca siyak, { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de:” buyruğundan { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti anın. Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır” buyruğuna kadar bütünüyle eşler hakkındadır. Ebû Saîd el-Hudrî, Mücâhid, Katâde ve Kelbî'den gelen bir rivayete göre ise: 'Ayette zikredilen Ehl-i Beyt, sadece Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin'dir.' Onların delillerinden biri; ayetteki hitabın kadınlar için değil erkekler için elverişli olan müzekker lafızla gelmesidir ki o da: { عَنْكُمُ } ve { وَيُطَهِّرَكُمْ } lafızlarıdır. Şayet sadece kadınlara mahsus olsaydı, şüphesiz 'ankünne (عَنْكُنَّ)' ve 'yutahhirakünne (يُطَهِّرُكُنَّ)' buyururdu. Birinci görüş sahipleri buna şöyle cevap vermişlerdir: 'Müzekker lafız kullanılması, Allah Teâlâ'nın: { أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir ey hane halkı!”
وَكَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِصَاحِبِهِ: كَيْفَ أَهْلُكَ؟ يُرِيدُ زَوْجَتَهُ أَوْ زَوْجَاتِهِ، فَيَقُولُ: هُمْ بِخَيْرٍ.
buyruğunda olduğu gibi 'ehl' lafzının [müzekker] oluşu itibarıyladır. Tıpkı kişinin arkadaşına hanımını veya hanımlarını kastederek: 'Ehlüke (ailen) nasıldır?' demesi, onun da [müzekker zamir kullanarak]: 'Hüm bi-hayr (onlar iyidirler)' demesi gibidir.'
وَلْنَذْكُرْ هَاهُنَا مَا تَمَسَّكَ بِهِ كُلُّ فَرِيقٍ: أَمَّا الْأَوَّلُونَ فَتَمَسَّكُوا بِالسِّيَاقِ، فَإِنَّهُ فِي الزَّوْجَاتِ كَمَا ذَكَرْنَا، وَبِمَا أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طَرِيقِ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي نِسَاءِ النبي ﷺ خَاصَّةً. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: مَنْ شَاءَ بَاهَلْتُهُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ، وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ عُرْوَةَ نَحْوَهُ.
Burada her iki grubun da dayandığı delilleri zikredelim: Birinci grup; zikrettiğimiz üzere siyakın eşler hakkında oluşuna ve İbn Ebî Hâtim ile İbn Asâkir'in İkrime tarikiyle İbn Abbâs'tan { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ister” ayeti hakkında rivayet ettiği: 'Sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları hakkında inmiştir.' sözüne dayanmışlardır. İkrime: 'Dileyenle, bu ayetin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleri hakkında indiğine dair mübâhele (lanetleşme) yaparım.' demiştir. İbn Merdûye de Saîd b. Cübeyr tarikiyle İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Merdûye İkrime'den benzerini rivayet etmiş, İbn Sa'd da Urve'den bunun bir benzerini rivayet etmiştir.
وَأَمَّا مَا تَمَسَّكَ بِهِ الْآخَرُونَ، فَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ مِنْ طُرُقٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: فِي بَيْتِي نَزَلَتْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وفي البيت فاطمة وعليّ والحسن والحسين، فحللهم رسول الله ﷺ بِكِسَاءٍ كَانَ عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: «هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي، فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَيْضًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ فِي بَيْتِهَا عَلَى مَنَامِهِ لَهُ عَلَيْهِ كِسَاءٌ خَيْبَرِيٌّ، فَجَاءَتْ فَاطِمَةُ بِبُرْمَةٍ فِيهَا خَزِيرَةٌ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «ادْعِي زَوْجَكِ وَابْنَيْكِ حَسَنًا وَحُسَيْنًا، فَدَعَتْهُمْ، فَبَيْنَمَا هُمْ يَأْكُلُونَ، إِذْ نَزَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً فَأَخَذَ النَّبِيُّ ﷺ بِفَضْلَةِ كِسَائِهِ فَغَشَّاهُمْ إِيَّاهَا، ثُمَّ أَخْرَجَ يَدَهُ مِنَ الْكِسَاءِ وَأَلْوَى بِهَا إِلَى السَّمَاءِ، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي وَخَاصَّتِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسِ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا، قَالَهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ: فَأَدْخَلْتُ رَأْسِي فِي السِّتْرِ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَأَنَا مَعَكُمْ؟ فَقَالَ: «إِنَّكِ إِلَى خَيْرٍ» مَرَّتَيْنِ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا أَحْمَدُ مِنْ حَدِيثِهَا قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، حَدَّثَنِي مَنْ سَمِعَ أُمَّ سَلَمَةَ تَذْكُرُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَذَكَرَهُ. وَفِي إِسْنَادِهِ مَجْهُولٌ وَهُوَ شَيْخُ
Diğer grubun dayandığı delillere gelince; Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî, Ümmü Seleme'den gelen çeşitli yollarla onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ister” ayeti benim evimde indi. Evde Fâtıma, Ali, Hasan ve Hüseyin vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerindeki bir örtüyü onların üzerine örttü, sonra da şöyle buyurdu: « هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي، فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا » «Bunlar benim Ehl-i Beytimdir; onlardan kiri/günahı gider ve onları tertemiz kıl!» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye yine Ümmü Seleme'den rivayet etmişlerdir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun evinde yatağının üzerindeydi ve üzerinde Hayber yapımı bir örtü vardı. Fâtıma içinde hazîre (çorba) bulunan bir tencere getirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « ادْعِي زَوْجَكِ وَابْنَيْكِ حَسَنًا وَحُسَيْنًا » «Kocanı ve iki oğlun Hasan ile Hüseyin'i çağır» buyurdu. O da onları çağırdı. Onlar [yemeği] yerlerken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister” ayeti indi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem örtüsünün fazlalık kısmını alıp onları bununla bürüdü. Sonra elini örtüden çıkarıp semaya doğru kaldırdı ve üç defa: « اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي وَخَاصَّتِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسِ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا » «Allahım! Bunlar benim Ehl-i Beytim ve has yakınlarımdır; onlardan kiri/günahı gider ve onları tertemiz kıl!» dedi. Ümmü Seleme dedi ki: 'Bunun üzerine başımı perdenin/örtünün içine soktum ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, ben de sizinle beraber miyim?' dedim. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] iki defa: « إِنَّكِ إِلَى خَيْرٍ » «Şüphesiz sen hayır üzeresin» buyurdu.' Bunu Ahmed de onun hadisinden rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Nümeyr anlattı, bize Abdülmelik b. Ebî Süleymân, Atâ b. Ebî Rabâh'tan anlattı; [Atâ dedi ki:] 'Bana Ümmü Seleme'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bahsettiğini işiten bir kimse anlattı...' ve hadisi zikretti. Bunun isnadında meçhul bir ravi vardır ki o da Atâ'nın hocasıdır...
عَطَاءٍ، وَبَقِيَّةُ رِجَالِهِ ثِقَاتٌ. وَقَدْ أَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ عَنْهَا مِنْ طَرِيقَيْنِ بِنَحْوِهِ. وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ لِحَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ طُرُقًا كَثِيرَةً فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ وَغَيْرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْخَطِيبُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ نحوه. وأخرج التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سلمة ربيب النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:
hocasıdır; ricâlinin geri kalanı ise sikadır. Taberânî de bunu ondan iki yolla benzer şekilde rivayet etmiştir. İbn Kesîr tefsirinde Ümmü Seleme hadisi için Müsned-i Ahmed ve diğer eserlerde birçok tarik zikretmiştir. İbn Merdûye ve Hatîb de Ebû Saîd el-Hudrî hadisinden bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Tirmizî, İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üvey oğlu Ömer b. Ebî Seleme'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir:
لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ عَنْ عَائِشَةَ، قالت:
"Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ister” ayeti indiği zaman..." diyerek Ümmü Seleme hadisinin benzerini zikretmiştir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Müslim, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim'in Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
خرج النبيّ ﷺ غداة وعليه مرط مرحّل من شعر أسود، فجاء الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ فَأَدْخَلَهُمَا مَعَهُ، ثُمَّ جَاءَتْ فَاطِمَةُ فَأَدْخَلَهَا مَعَهُ، ثُمَّ جَاءَ عَلِيٌّ فَأَدْخَلَهُ مَعَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ وَاثِلَةَ بْنِ الْأَسْقَعِ، قَالَ: جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى فَاطِمَةَ، وَمَعَهُ عَلِيٌّ وَحَسَنٌ وَحُسَيْنٌ، حَتَّى دَخَلَ، فَأَدْنَى عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ، وَأَجْلَسَهُمَا بَيْنَ يَدَيْهِ، وَأَجْلَسَ حَسَنًا وَحُسَيْنًا، كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى فَخِذِهِ، ثُمَّ لَفَّ عَلَيْهِمْ ثَوْبَهُ وَأَنَا مُسْتَدْبِرُهُمْ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَقَالَ: اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي، اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا» قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَأَنَا مِنْ أَهْلِكَ؟ قَالَ: وَأَنْتَ مِنْ أَهْلِي» . قال واثلة: إنه لأرجى مَا أَرْجُوهُ. وَلَهُ طُرُقٌ فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَمُرُّ بِبَابِ فَاطِمَةَ إِذَا خَرَجَ إِلَى صَلَاةِ الْفَجْرِ يَقُولُ:
"Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir sabah üzerinde siyah yünden desenli bir aba olduğu halde çıktı. Hasan ile Hüseyin geldi, onları abasının altına aldı. Sonra Fâtıma geldi, onu da içeri aldı. Sonra Ali geldi, onu da içeri aldı. Sonra: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister” ayetini okudu." İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim (ve sahih olduğunu belirtmiştir) ve Sünen'inde Beyhakî, Vâsile b. el-Eskâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanında Ali, Hasan ve Hüseyin olduğu halde Fâtıma'nın yanına geldi ve içeri girdi. Ali ile Fâtıma'yı yaklaştırıp önünde oturttu; Hasan ile Hüseyin'i de her birini bir dizinin üzerine oturttu. Sonra giysisini onların üzerine bürüdü; ben de arkalarındaydım. Sonra şu ayeti okudu: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ister” ve: «Allahım! İşte bunlar benim ehl-i beytimdir. Allahım! Onlardan kiri/günahı gider ve onları tertemiz kıl!» buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben de senin ehlinden miyim?' dedim. «Sen de benim ehlimdensin» buyurdu." Vâsile: "Bu, benim umduğum şeylerin en çok ümit bağladığımdır." demiştir. Bunun Müsned-i Ahmed'de muhtelif yolları vardır. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Tirmizî (ve hasen olduğunu belirtmiştir), İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî (ve sahih olduğunu belirtmiştir) ve İbn Merdûye'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazına çıktığında Fâtıma'nın kapısına uğrar ve şöyle buyururdu:
الصَّلَاةَ يَا أَهْلَ الْبَيْتِ! الصَّلَاةَ! إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «أُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ فِي أَهْلِ بَيْتِي» .
«Namaza ey Ehl-i Beyt! Namaza! { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister”». Müslim'in Zeyd b. Erkam'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ehl-i beytim konusunda size Allah'ı hatırlatırım» buyurmuştur.
فَقِيلَ لِزَيْدٍ: وَمَنْ أَهْلُ بَيْتِهِ؟ أَلَيْسَ نِسَاؤُهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ؟ قَالَ: نِسَاؤُهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ، وَلَكِنْ أَهْلُ بَيْتِهِ مَنْ حُرِمَ الصَّدَقَةَ بَعْدَهُ: آلُ عَلِيٍّ، وَآلُ عَقِيلٍ، وَآلُ جَعْفَرٍ، وَآلُ الْعَبَّاسِ. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ قَسَّمَ الْخَلْقَ قِسْمَيْنِ، فَجَعَلَنِي فِي خَيْرِهِمَا قِسْمًا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَأَصْحابُ الْيَمِينِ»
Zeyd'e: 'Onun ehl-i beyti kimdir? Hanımları onun ehl-i beytinden değil midir?' denildi. O da: 'Hanımları onun ehl-i beytindendir, fakat asıl ehl-i beyti kendisinden sonra sadaka alması haram kılınanlardır: Ali ailesi, Akîl ailesi, Câfer ailesi ve Abbâs ailesidir.' dedi. Hakîm et-Tirmizî, Taberânî, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah mahlukatı iki kısma ayırdı ve beni o iki kısmın en hayırlısında kıldı. İşte bu, O'nun: { وَأَصْحابُ الْيَمِينِ } “ve Ashâb-ı Yemîn”»
وَأَصْحابُ الشِّمالِ فَأَنَا مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ، وَأَنَا خَيْرُ أَصْحَابِ الْيَمِينِ. ثُمَّ جَعَلَ الْقِسْمَيْنِ أَثْلَاثًا، فَجَعَلَنِي فِي خيرها ثلاثا، فذلك قوله: أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَأَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ فَأَنَا مِنَ السَّابِقِينَ، وَأَنَا خَيْرُ السَّابِقِينَ.
{ وَأَصْحابُ الشِّمالِ } “ve Ashâb-ı Şimâl” buyruğudur. Ben Ashâb-ı Yemîn'denim ve Ashâb-ı Yemîn'in en hayırlısıyım. Sonra bu iki kısmı üçer gruba ayırdı ve beni o üç grubun en hayırlısında kıldı. İşte bu, O'nun: { أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ } “Ashâb-ı Meymene”, { وَأَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ } “ve Ashâb-ı Meş'eme” ve { وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ } “ve öne geçen o öncüler” buyruğudur. Ben öncülerdenim ve öncülerin en hayırlısıyım.
ثُمَّ جَعَلَ الْأَثْلَاثَ قَبَائِلَ، فَجَعَلَنِي فِي خَيْرِهَا قَبِيلَةً، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ وَأَنَا أَتْقَى وَلَدِ آدَمَ وَأَكْرَمُهُمْ عَلَى اللَّهِ وَلَا فَخْرَ. ثُمَّ جَعَلَ الْقَبَائِلَ بُيُوتًا، فَجَعَلَنِي فِي خَيْرِهَا بَيْتًا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً فَأَنَا وَأَهْلُ بَيْتِي مُطَهَّرُونَ مِنَ الذُّنُوبِ» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي الحمراء قال: رابطت المدينة
«Sonra bu üç [grubu] kabilelere ayırdı ve beni kabilelerin en hayırlısında kıldı. İşte bu, O'nun: { وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “...ve tanışasınız diye sizi şubelere/milletlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allah katında en kerim/değerli olanınız, O'ndan en çok sakınanınızdır” buyruğudur. Ben Âdemoğlunun en çok sakınanı (müttakisi) ve Allah katında en üstünüyüm; övünmek de yoktur. Sonra kabileleri hanelere ayırdı ve beni hanelerin en hayırlısında kıldı. İşte bu, O'nun: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister” buyruğudur. Dolayısıyla ben ve ehl-i beytim günahlardan arındırılmış kimseleriz.» İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin Ebü'l-Hamrâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Medine'de [kaldım/nöbet tuttum]...
سبعة أشهر عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ جَاءَ إِلَى بَابِ عَلِيٍّ وَفَاطِمَةَ فَقَالَ: «الصَّلَاةَ الصَّلَاةَ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً» . وَفِي إِسْنَادِهِ أَبُو دَاوُدَ الْأَعْمَى، وَهُوَ وَضَّاعٌ كَذَّابٌ. وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ وَآثَارٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَا هَاهُنَا مَا يَصْلُحُ لِلتَّمَسُّكِ بِهِ دُونَ ما لا يَصْلُحُ.
Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şafak söktüğünde Ali ve Fâtıma'nın kapısına gelip: «Namaza! Namaza! { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister”» buyurduğunu gördüm. Bunun isnadında Ebû Dâvûd el-A'mâ vardır ki o hadis uyduran bir yalancıdır. Bu konuda başka hadisler ve rivayetler de vardır; biz burada delil olmaya elverişli olanları zikrettik, elverişli olmayanları değil.
وَقَدْ تَوَسَّطَتْ طَائِفَةٌ ثَالِثَةٌ بَيْنَ الطَّائِفَتَيْنِ، فَجَعَلَتْ هَذِهِ الْآيَةَ شَامِلَةً لِلزَّوْجَاتِ وَلِعَلِيٍّ وَفَاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ، أَمَّا الزَّوْجَاتُ فَلِكَوْنِهِنَّ الْمُرَادَّاتِ فِي سِيَاقِ هَذِهِ الْآيَاتِ كَمَا قَدَّمْنَا، وَلِكَوْنِهِنَّ السَّاكِنَاتِ في بيوته ﷺ النَّازِلَاتِ فِي مَنَازِلِهِ، وَيُعَضِّدُ ذَلِكَ مَا تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ. وَأَمَّا دُخُولُ عَلِيٍّ وَفَاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ فَلِكَوْنِهِمْ قَرَابَتَهُ وَأَهْلَ بَيْتِهِ فِي النَّسَبِ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْأَحَادِيثِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّهُمْ سَبَبُ النُّزُولِ، فَمَنْ جَعَلَ الْآيَةَ خَاصَّةً بِأَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ فَقَدْ أَعْمَلَ بَعْضَ مَا يَجِبُ إِعْمَالُهُ، وَأَهْمَلَ مَا لَا يَجُوزُ إِهْمَالُهُ. وَقَدْ رَجَّحَ هَذَا الْقَوْلَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ مِنْهُمُ الْقُرْطُبِيُّ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ جَمَاعَةٌ: هُمْ بَنُو هَاشِمٍ، وَاسْتَدَلُّوا بِمَا تقدم من حديث ابن عباس، ويقول زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ الْمُتَقَدِّمِ، حَيْثُ قَالَ: وَلَكِنْ آلُهُ مَنْ حُرِمَ الصَّدَقَةَ بَعْدَهُ:
Üçüncü bir fırka ise bu iki görüş arasında orta bir yol tutmuş ve bu ayetin hem hanımları hem de Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin'i kapsadığını kabul etmiştir. Hanımlara gelince; daha önce belirttiğimiz üzere bu ayetlerin siyakında kastedilenler olmaları ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlerinde sakin olup onun hanelerinde ikamet etmeleri sebebiyledir. İbn Abbâs ve başkalarından daha önce nakledilen hususlar da bunu desteklemektedir. Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin'in dâhil olmasına gelince; onların Peygamber'in akrabaları ve soyca ehl-i beyti olmaları sebebiyledir. Nüzul sebebi olduklarını açıkça belirten zikrettiğimiz hadisler de bunu teyit etmektedir. Dolayısıyla ayeti bu iki fırkadan yalnızca birine tahsis eden kimse, amel edilmesi gereken delillerin bir kısmıyla amel etmiş, ihmal edilmesi caiz olmayan bir kısmını ise ihmal etmiş olur. Kurtubî, İbn Kesîr ve başkaları gibi muhakkik âlimlerden bir grup bu görüşü tercih etmiştir. Diğer bir grup ise: 'Onlar Benû Hâşim'dir.' demiş ve İbn Abbâs'ın geçen hadisi ile Zeyd b. Erkam'ın daha önce geçen: 'Fakat onun âli, kendisinden sonra sadaka haram kılınan kimselerdir:
آلُ عَلِيٍّ، وَآلُ عَقِيلٍ، وَآلُ جَعْفَرٍ، وَآلُ الْعَبَّاسِ، فَهَؤُلَاءِ ذَهَبُوا إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْبَيْتِ بَيْتُ النَّسَبِ.
Ali ailesi, Akîl ailesi, Câfer ailesi ve Abbâs ailesidir.' sözünü delil getirmişlerdir. İşte bunlar ayetteki 'beyt' ile nesep evinin kastedildiği görüşüne varmışlardır.
قوله: وَاذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ أَيْ: اذْكُرْنَ مَوْضِعَ النِّعْمَةِ إِذْ صَيَّرَكُنَّ اللَّهُ فِي بُيُوتٍ يُتْلَى فِيهَا آيات الله والحكمة، أو اذْكُرْنَهَا، وَتَفَكَّرْنَ فِيهَا لِتَتَّعِظْنَ بِمَوَاعِظِ اللَّهِ، أَوِ اذْكُرْنَهَا لِلنَّاسِ لِيَتَّعِظُوا بِهَا، وَيَهْتَدُوا بِهُدَاهَا، أَوِ اذْكُرْنَهَا بِالتِّلَاوَةِ لَهَا لِتَحْفَظْنَهَا، وَلَا تَتْرُكْنَ الِاسْتِكْثَارَ مِنَ التِّلَاوَةِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ:
{ وَاذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti anın/hatırlayın” buyruğunun manası: Allah'ın sizi içinde Allah'ın ayetleri ve hikmetin okunduğu evlerde kılmasındaki nimetin büyüklüğünü hatırlayın; yahut Allah'ın öğütleriyle öğüt alasınız diye bunları anın ve üzerinde tefekkür edin; yahut öğüt alsınlar ve hidayetine ersinler diye bunları insanlara anlatın; ya da ezberleyesiniz diye bunları tilavet ederek zikredin ve çokça tilavet etmeyi bırakmayın demektir. Kurtubî şöyle demiştir:
قَالَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ آيات اللَّهِ: هِيَ الْقُرْآنُ، وَالْحِكْمَةُ: السُّنَّةُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ وَالْحِكْمَةِ: أَمْرُهُ وَنَهْيُهُ فِي الْقُرْآنِ. وقيل: إن القرآن جامع بين كونه بَيِّنَاتٍ دَالَّةٍ عَلَى التَّوْحِيدِ وَصِدْقِ النُّبُوَّةِ، وَبَيْنَ كَوْنِهِ حِكْمَةً مُشْتَمِلَةً عَلَى فُنُونٍ مِنَ الْعُلُومِ وَالشَّرَائِعِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً أَيْ: لَطِيفًا بِأَوْلِيَائِهِ خَبِيرًا بِجَمِيعِ خَلْقِهِ وَجَمِيعِ مَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ مَنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ وَطَاعَةٍ وَمَعْصِيَةٍ، فَهُوَ يُجَازِي الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ وَالْمُسِيءَ بِإِسَاءَتِهِ.
Te'vil ehli: 'Allah'ın ayetleri Kur'an'dır; hikmet ise Sünnet'tir.' demiştir. Mukâtil: 'Ayetler ve hikmetten kasıt, Kur'an'daki emir ve yasaklarıdır.' demiştir. Kur'an'ın hem tevhîde ve nübüvvetin doğruluğuna delalet eden açık deliller olmasını hem de ilim ve şeriat türlerini kapsayan bir hikmet olmasını kendisinde birleştirdiği de söylenmiştir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً } “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır” yani dostlarına karşı lütufkârdır; bütün mahlukatından ve onlardan sadır olan hayır, şer, itaat ve isyan kabilinden her şeyden hakkıyla haberdardır; dolayısıyla iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle karşılık verir.
وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: أَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ يَسْتَأْذِنُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالنَّاسُ بِبَابِهِ جُلُوسٌ، وَالنَّبِيُّ ﷺ جَالِسٌ فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ، ثُمَّ أَقْبَلَ عُمَرُ فَاسْتَأْذَنَ فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ، ثُمَّ أُذِنَ لِأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَدَخَلَا، وَالنَّبِيُّ ﷺ جَالِسٌ وَحَوْلَهُ نِسَاؤُهُ وَهُوَ سَاكِتٌ، فَقَالَ عمر:
Ahmed, Müslim, Nesâî ve İbn Merdûye'nin Ebü'z-Zübeyr tarikiyle Câbir'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Bekir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmek için izin istemeye geldi; insanlar kapısında oturuyorlardı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de [içeride] oturuyordu, kendisine izin verilmedi. Sonra Ömer geldi, izin istedi, ona da izin verilmedi. Sonra Ebû Bekir ile Ömer'e izin verildi ve içeri girdiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oturmuş, etrafında da hanımları vardı ve o suskundu. Bunun üzerine Ömer:
لأكلمنّ النبيّ ﷺ لَعَلَّهُ يَضْحَكُ، فَقَالَ عُمَرُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ رَأَيْتَ ابْنَةَ زَيْدٍ امْرَأَةَ عُمَرَ سَأَلَتِ النَّفَقَةَ آنِفًا فَوَجَأْتُ فِي عُنُقِهَا، فَضَحِكَ النبيّ ﷺ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ وَقَالَ: «هُنَّ حَوْلِي يَسْأَلْنَنِي النَّفَقَةَ» فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى عَائِشَةَ لِيَضْرِبَهَا، وَقَامَ عُمَرُ إِلَى حَفْصَةَ، كِلَاهُمَا يَقُولَانِ: تسألان رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا لَيْسَ عِنْدَهُ، فَنَهَاهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَقُلْنَ نِسَاؤُهُ: وَاللَّهِ لَا نَسْأَلُ رَسُولَ اللَّهِ بَعْدَ هَذَا الْمَجْلِسِ مَا لَيْسَ عِنْدَهُ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ الْخِيَارَ، فَنَادَى بِعَائِشَةَ فَقَالَ: «إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا مَا أُحِبُّ أَنْ تُعَجِّلِي فِيهِ حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ» قَالَتْ: مَا هُوَ؟ فتلا عليها: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ الْآيَةَ، قَالَتْ عَائِشَةُ: أَفِيكَ أستأمر أبويّ، بل أختار الله ورسوله، وَأَسْأَلُكَ أَنْ لَا تَذْكُرَ لِنِسَائِكَ مَا اخْتَرْتُ: فقال: «إنّ الله لم يَبْعَثَنِي مُتَعَنِّتًا وَلَكِنْ
'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile bir şeyler konuşayım, belki güler.' dedi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ömer'in hanımı Zeyd'in kızını bir görseydin; az önce benden nafaka istedi de boynuna bir vurdum.' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem azı dişleri görününceye kadar güldü ve: «Onlar da etrafımda benden nafaka istiyorlar» buyurdu. Ebû Bekir Âişe'ye vurmak için kalktı, Ömer de Hafsa'ya kalktı; ikisi de: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yanında bulunmayan şeyi mi istiyorsunuz?' diyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları engelledi. Bunun üzerine hanımları: 'Vallahi bu meclisten sonra Resûlullah'tan yanında bulunmayan hiçbir şeyi istemeyeceğiz.' dediler. Allah muhayyer kılma (tahyîr) ayetini indirdi. Peygamber Âişe'ye seslenip: «Sana bir şey söyleyeceğim; anne babana danışıncaya kadar onda acele etmemeni isterim» buyurdu. Âişe: 'Nedir o?' dedi. Ona: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de:...” ayetini okudu. Âişe: 'Senin hakkında mı anne babama danışacağım? Bilakis ben Allah'ı ve Resûlü'nü seçiyorum. Senden, yaptığım bu tercihi hanımlarına söylememeni rica ediyorum.' dedi. Bunun üzerine Peygamber: «Şüphesiz Allah beni zorlaştırıcı olarak göndermedi, bilakis
بَعَثَنِي مُعَلِّمًا مُبَشِّرًا، لَا تَسْأَلُنِي امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ عَمَّا اخْتَرْتِ إِلَّا أَخْبَرْتُهَا» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَائِشَةُ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَاءَهَا حِينَ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يُخَيِّرَ أَزْوَاجَهُ قَالَتْ: فَبَدَأَ بِي فَقَالَ: «إِنِّي ذَاكِرٌ لك أمرا فلا عليك أن تَسْتَعْجِلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ» وَقَدْ عَلِمَ أَنَّ أَبَوَيَّ لَمْ يَكُونَا يَأْمُرَانِي بِفِرَاقِهِ، فَقَالَ:
öğretici ve müjdeleyici olarak gönderdi. Onlardan hangi kadın bana senin neyi seçtiğini sorarsa mutlaka ona haber veririm» buyurdu." Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Âişe'den rivayet ettiğine göre: Allah eşlerini muhayyer bırakmasını emrettiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi. Âişe dedi ki: «Benimle başladı ve: 'Sana bir şey hatırlatacağım; anne babana danışıncaya kadar acele etmemende bir sakınca yoktur.' buyurdu. Oysa o, anne babamın beni kendisinden ayrılmaya asla sevk etmeyeceğini biliyordu. Sonra:
«إِنَّ الله قال: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا إِلَى تَمَامِ الْآيَةِ» فَقُلْتُ لَهُ:
«Şüphesiz Allah: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا } “Ey Peygamber! Eşlerine de ki: 'Eğer dünya hayatını istiyorsanız...'” buyurdu» diyerek ayetin sonuna kadar okudu. Ben de ona:
فَفِي أَيِّ هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَيَّ، فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ، وَفَعَلَ أَزْوَاجُ النبيّ ﷺ مِثْلَ مَا فَعَلَتْ.
'Bunun nesinde anne babama danışacakmışım? Ben şüphesiz Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorum.' dedim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer hanımları da benim yaptığımın aynısını yaptılar.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً قَالَ يَقُولُ: مَنْ يُطِعِ اللَّهَ مِنْكُنَّ وَتَعْمَلْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ بِطَاعَتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَمَنْ يَقْنُtْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً } “Sizden kim de Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder ve salih amel işlerse” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Sizden kim Allah'a itaat eder ve sizden kim Allah ve Resûlü için O'na itaatle amel ederse [demektir].» İbnü'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre o, ayetteki:
فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ قَالَ: يَقُولُ لَا تُرَخِّصْنَ بِالْقَوْلِ وَلَا تَخْضَعْنَ بِالْكَلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ قَالَ: مُقَارَنَةُ الرِّجَالِ فِي الْقَوْلِ حَتَّى يَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ قَالَ: نُبِّئْتُ أَنَّهُ قِيلَ لِسَوْدَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ: مَا لَكِ لَا تَحُجِّينَ وَلَا تَعْتَمِرِينَ كَمَا يَفْعَلُ أَخَوَاتُكِ؟ فَقَالَتْ: قَدْ حَجَجْتُ وَاعْتَمَرْتُ وأمرني الله أن أقرّ في بيتي، فو الله لَا أَخْرُجُ مِنْ بَيْتِي حَتَّى أَمُوتَ قَالَ: فو الله مَا خَرَجَتْ مِنْ بَابِ حُجْرَتِهَا حَتَّى أُخْرِجَتْ بِجِنَازَتِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ سَعْدٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: كَانَتْ عَائِشَةُ إِذَا قَرَأَتْ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ بَكَتْ حَتَّى تَبُلَّ خِمَارَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ قَالَ: كَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ الْأُولَى: فِيمَا بَيْنَ نُوحٍ، وَإِدْرِيسَ، وَكَانَتْ أَلْفَ سَنَةٍ.
{ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ } “Bu yüzden edalı/cilveli konuşmayın” buyruğu hakkında: «Sözü gevşetip laubali kılmayın ve konuşmada kırıtmayın buyurmaktadır.» demiştir. İbnü'l-Münzir'in ondan yaptığı diğer bir rivayette ise { فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ } buyruğu hakkında: «Kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha düşecek şekilde erkeklerle konuşmada yumuşak davranmaktır.» demiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Muhammed b. Sîrîn'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Bana bildirildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Sevde'ye: 'Kız kardeşlerinin yaptığı gibi sen niçin hacca ve umreye gitmiyorsun?' denildi. O da: 'Ben hac da yaptım umre de yaptım; Allah bana evimde oturmamı emretti. Vallahi ölünceye kadar evimden çıkmam.' dedi. [İbn Sîrîn] dedi ki: 'Vallahi cenazesi çıkarılıncaya kadar odasının kapısından dışarı çıkmadı.' İbn Ebî Şeybe, İbn Sa'd, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed ve İbnü'l-Münzir'in Mesrûk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Âişe { وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde vakarla oturun” ayetini okuduğu zaman başörtüsünü ıslatıncaya kadar ağlardı.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin rivayet ettiğine göre [İbn Abbâs] şöyle demiştir: 'Önceki Cahiliye, Nûh ile İdrîs arasında geçen dönemdir ve bin yıldı.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ سَأَلَهُ فَقَالَ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Ömer b. el-Hattâb ona sorup şöyle demiştir:
أَرَأَيْتَ قَوْلَ اللَّهِ لأزواج النبيّ ﷺ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى هَلْ كَانَتْ جَاهِلِيَّةٌ غَيْرَ وَاحِدَةٍ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا سَمِعْتُ بِأُولَى إِلَّا وَلَهَا آخِرَةٌ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: فَأْتِنِي مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَا يُصَدِّقُ ذَلِكَ، فَقَالَ:
«Allah'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına yönelik: { وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } “Önceki Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” buyruğu hakkında ne dersin? [Tarihte] birden fazla cahiliye mi vardı?» Bunun üzerine İbn Abbâs: «Ben bir ilki olup da sonu olmayan hiçbir şey duymadım.» dedi. Ömer ona: «O hâlde bana Allah'ın Kitabı'ndan bunu doğrulayan bir delil getir.» deyince [İbn Abbâs] şöyle dedi:
إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ كما جاهدتم أَوَّلَ مَرَّةٍ فَقَالَ عُمَرُ: مَنْ أَمَرَنَا أَنْ نجاهد؟
«Şüphesiz Allah şöyle buyurmaktadır: { وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ } “Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde cihad edin; ilk defa cihad ettiğiniz gibi...”» Bunun üzerine Ömer: «Kime karşı cihad etmemizi emretti?» diye sordu.
قال: بني مَخْزُومٌ وَعَبْدُ شَمْسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: تَكُونُ جَاهِلِيَّةٌ أُخْرَى.
[İbn Abbâs]: «Mahzûmoğulları ve Abdüşemsoğulları.» dedi. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan yine bu ayet hakkında yaptığı rivayette o şöyle demiştir: «Başka bir cahiliye daha olacaktır.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا تَلَتْ هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَتْ: الْجَاهِلِيَّةُ الْأُولَى كَانَتْ عَلَى عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْجَاهِلِيَّةُ الْأُولَى مَا بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ. وَقَدْ قَدَّمْنَا ذِكْرَ الْآثَارِ الْوَارِدَةِ فِي سَبَبِ نُزُولِ قَوْلِهِ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ قَالَ: الْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ يَمْتَنُّ بِذَلِكَ عَلَيْهِنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنْ سَهْلٍ فِي قَوْلِهِ:
İbn Ebî Hâtim'in Âişe'den rivayet ettiğine göre o, bu ayeti okumuş ve şöyle demiştir: «Önceki Cahiliye, İbrâhim dönemindeydi.» İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Önceki Cahiliye, Îsâ ile Muhammed arasındaki dönemdir.» { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ister” buyruğunun iniş sebebi hakkında gelen rivayetleri daha önce zikretmiştik. Abdürrezzâk, İbn Sa'd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti anın/hatırlayın” buyruğu hakkında: «[Hikmet], Kur'an ve Sünnet'tir; [Allah] bununla onlara lütufta bulunmaktadır.» demiştir. İbn Sa'd'ın Ebû Ümâme'den, onun da Sehl'den rivayet ettiğine göre o:
وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ الْآيَةَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي فِي بُيُوتِ أَزْوَاجِهِ النَّوَافِلَ بِاللَّيْلِ والنهار.
{ وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ } ayeti hakkında şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerinin evlerinde gece ve gündüz nafile namaz kılardı.»
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 35-36]
إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥) وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (٣٦)
{ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥) وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (٣٦) } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, boyun eğip itaat eden erkekler ve boyun eğip itaat eden kadınlar, doğru/sadık erkekler ve doğru/sadık kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, saygıyla ürperen/huşû duyan erkekler ve saygıyla ürperen/huşû duyan kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, iffetlerini koruyan erkekler ve [iffetlerini] koruyan kadınlar, Allah'ı çokça zikreden erkekler ve [Allah'ı çokça] zikreden kadınlar var ya; Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır. (35) Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkeğin ve hiçbir mümin kadının kendi işlerinde tercih hakkı olamaz. Kim de Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse, muhakkak ki o apaçık bir sapıklıkla sapmıştır. (36)”
قَوْلُهُ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ بَدَأَ سُبْحَانَهُ بِذِكْرِ الْإِسْلَامِ الَّذِي هُوَ مُجَرَّدُ الدُّخُولِ فِي الدِّينِ، وَالِانْقِيَادِ لَهُ مَعَ الْعَمَلِ، كَمَا ثَبَتَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا سَأَلَهُ جِبْرِيلُ عَنِ الْإِسْلَامِ قَالَ: «هُوَ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَتُقِيمَ الصَّلَاةَ، وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ، وَتَحُجَّ الْبَيْتَ، وَتَصُومَ رَمَضَانَ» ثُمَّ عَطَفَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الْمُسْلِماتِ تَشْرِيفًا لَهُنَّ بِالذِّكْرِ. وَهَكَذَا فِيمَا بَعْدُ، وَإِنْ كُنَّ دَاخِلَاتٍ فِي لَفْظِ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَالتَّذْكِيرُ إِنَّمَا هُوَ لِتَغْلِيبِ الذُّكُورِ عَلَى الْإِنَاثِ، كَمَا فِي جَمِيعِ مَا وَرَدَ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ ذَكَرَ:
[Cenâb-ı Hakk'ın]: { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ } sözü: Yüce Allah söze; dine yalnızca girmek ve amelle birlikte ona teslim olmak manasına gelen İslâm'ı zikrederek başlamıştır. Nitekim sahih hadiste sabit olduğu üzere Cibrîl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e İslâm'ı sorduğunda: «Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmen, namazı dosdoğru kılman, zekâtı vermen, Beytullah'ı haccetmen ve Ramazan orucunu tutmandır.» buyurmuştur. Ardından zikirle kendilerini onurlandırmak amacıyla Müslüman erkeklerin üzerine Müslüman kadınları ({ الْمُسْلِماتِ }) atfetmiştir. Bundan sonrakiler de böyledir. Her ne kadar onlar "Müslümanlar" ve "müminler" gibi lafızların kapsamına girseler de, Aziz Kitap'ta geçen tüm durumlarda olduğu gibi müzekker (eril) formun kullanılması yalnızca erkeklerin kadınlara tağlîb edilmesi (baskın kılınması) sebebiyledir. Daha sonra ise:
الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ، وَالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ، كَمَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالْقَانِتُ: الْعَابِدُ الْمُطِيعُ، وَكَذَا الْقَانِتَةُ، وَقِيلَ الْمُدَاوِمِينَ عَلَى الْعِبَادَةِ وَالطَّاعَةِ، وَالصَّادِقُ، وَالصَّادِقَةُ: هُمَا مَنْ يَتَكَلَّمُ بِالصِّدْقِ، وَيَتَجَنَّبُ الْكَذِبَ، وَيَفِي بِمَا عُوهِدَ عَلَيْهِ، وَالصَّابِرُ، وَالصَّابِرَةُ: هُمَا مَنْ يَصْبِرُ عَنِ الشَّهَوَاتِ، وَعَلَى مَشَاقِّ التَّكْلِيفِ، وَالْخَاشِعُ، وَالْخَاشِعَةُ: هُمَا الْمُتَوَاضِعَانِ لِلَّهِ الْخَائِفَانِ مِنْهُ الْخَاضِعَانِ فِي عباداتهم لِلَّهِ، وَالْمُتَصَدِّقُ، وَالْمُتَصَدِّقَةُ: هُمَا مَنْ تَصَدَّقَ مِنْ مَالِهِ بِمَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: ذَلِكَ أَعَمُّ مِنْ صَدَقَةِ الْفَرْضِ وَالنَّفْلِ، وَكَذَلِكَ: الصَّائِمُ وَالصَّائِمَةُ، قِيلَ: ذَلِكَ مُخْتَصٌّ بِالْفَرْضِ، وَقِيلَ: هُوَ أَعَمُّ، وَالْحَافِظُ، وَالْحَافِظَةُ لِفَرْجَيْهِمَا عَنِ الْحَرَامِ بِالتَّعَفُّفِ، وَالتَّنَزُّهِ، وَالِاقْتِصَارِ عَلَى الْحَلَالِ، وَالذَّاكِرُ، وَالذَّاكِرَةُ: هُمَا مَنْ يَذْكُرُ اللَّهَ عَلَى أَحْوَالِهِ، وَفِي ذِكْرِ الْكَثْرَةِ دَلِيلٌ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الِاسْتِكْثَارِ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ، وَاكْتَفَى فِي الْحَافِظَاتِ بِمَا تَقَدَّمَ فِي الْحَافِظِينَ مِنْ ذِكْرِ الْفُرُوجِ وَالتَّقْدِيرُ:
{ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } [ifadesini] zikretmiştir; bunlar da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Sahih'te sabit olduğu üzere Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve hayrıyla şerriyle kadere iman eden kimselerdir. Kânit (الْقَانِتُ), itaatkâr âbid kimse demektir; kânite (الْقَانِتَةُ) de böyledir. İbadete ve itaate devam edenler olduğu da söylenmiştir. Sâdık (الصَّادِقُ) ve sâdıka (الصَّادِقَةُ); doğruyu söyleyen, yalandan sakınan ve sözleştiği şeye vefa gösteren kimselerdir. Sâbir (الصَّابِرُ) ve sâbira (الصَّابِرَةُ); şehvetlerden uzak durmaya ve dinî yükümlülüklerin meşakkatlerine sabreden kimselerdir. Hâşi' (الْخَاشِعُ) ve hâşi'a (الْخَاشِعَةُ); Allah için mütevazı olan, O'ndan korkan ve ibadetlerinde Allah'a boyun eğen kimselerdir. Mutasaddık (الْمُتَصَدِّقُ) ve mutasaddıka (الْمُتَصَدِّقَةُ); malından Allah'ın kendisine farz kıldığı miktarı sadaka olarak veren kimselerdir. Bunun farz ve nafile sadakadan daha genel olduğu da söylenmiştir. Aynı şekilde sâim (الصَّائِمُ) ve sâime (الصَّائِمَةُ) [oruç tutanlar] için bunun sadece farza mahsus olduğu söylenmiş, daha genel olduğu da belirtilmiştir. Hâfız (الْحَافِظُ) ve hâfıza (الْحَافِظَةُ); iffet göstererek, sakınarak ve helal ile yetinerek avret yerlerini haramdan koruyan kimselerdir. Zâkir (الذَّاكِرُ) ve zâkire (الذَّاكِرَةُ); her hâlükârda Allah'ı zikreden kimselerdir. Çokluğun zikredilmesinde, kalple ve dille Yüce Allah'ı çokça zikretmenin meşruiyetine delil vardır. Hafızât (الْحَافِظَاتِ) kelimesinde, daha önce geçen hâfızîn (الْحَافِظِينَ) ifadesindeki avret yerlerinin zikriyle yetinilmiştir; takdiri:
وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ، وَالْحَافِظَاتِ فُرُوجَهُنَّ، وَكَذَا فِي الذَّاكِرَاتِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا، وَالذَّاكِرَاتِ اللَّهَ كَثِيرًا، وَالْخَبَرُ لِجَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ: هُوَ قَوْلُهُ: أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً أَيْ: مَغْفِرَةً لِذُنُوبِهِمُ الَّتِي أَذْنَبُوهَا، وَأَجْرًا عَظِيمًا عَلَى طَاعَاتِهِمُ الَّتِي فَعَلُوهَا مِنَ الْإِسْلَامِ، وَالْإِيمَانِ، وَالْقُنُوتِ، وَالصِّدْقِ، وَالصَّبْرِ، وَالْخُشُوعِ، وَالتَّصَدُّقِ، وَالصَّوْمِ، وَالْعَفَافِ، وَالذِّكْرِ، وَوَصْفُ الْأَجْرِ بِالْعِظَمِ: لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ بَالِغٌ غَايَةَ الْمَبَالِغِ، وَلَا شَيْءَ أَعْظَمُ مِنْ أَجْرٍ هُوَ الْجَنَّةُ وَنَعِيمُهَا الدَّائِمُ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ وَلَا يَنْفَدُ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ ذُنُوبَنَا وَأَعْظِمْ أُجُورَنَا وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ أَيْ: مَا صَحَّ، وَلَا اسْتَقَامَ لِرَجُلٍ، وَلَا امْرَأَةٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَلَفْظُ مَا كان، وما ينبغي، ونحوهما معناهما الْمَنْعُ، وَالْحَظْرُ مِنَ الشَّيْءِ وَالْإِخْبَارُ بِأَنَّهُ لَا يَحِلُّ أَنْ يَكُونَ شَرْعًا، وَقَدْ يَكُونُ لِمَا يَمْتَنِعُ عَقْلًا كَقَوْلِهِ: مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لِمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ إِذَا قَضَى اللَّهُ أَمْرًا أَنْ يَخْتَارَ من أمر نفسه ما شاء،
[Ve]: { وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ } [ve] { وَالْحَافِظَاتِ } [yani] ırzlarını koruyan [erkekler ve] ırzlarını koruyan [kadınlar]. { وَالذَّاكِرَاتِ } ifadesinde de durum böyledir; takdiri şöyledir: “Allah'ı çokça zikreden erkekler ve Allah'ı çokça zikreden kadınlar”. Bütün bu geçmiş olanların haberi (yüklemi), { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } “Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır” sözüdür. Yani işlemiş oldukları günahları için bir bağışlanma; İslâm, iman, kunût (itaat), doğruluk, sabır, huşû, sadaka vermek, oruç tutmak, iffet ve zikir gibi yerine getirdikleri itaatlerine karşılık da büyük bir mükâfat [hazırlamıştır]. Mükâfatın büyüklükle nitelenmesi, onun son derece üstün olduğunu göstermek içindir. Cennetten ve onun kesintiye uğramayan, tükenmeyen ebedî nimetinden daha büyük bir mükâfat yoktur. Allahım! Günahlarımızı bağışla ve mükâfatlarımızı büyüt! { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ } “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için kendi işlerinde bir tercih hakkı olması söz konusu olamaz.” Yani müminlerden hiçbir erkek ve hiçbir kadın için bu sahih ve doğru olmaz. “Mâ kâne” (مَا كَانَ), “mâ yenbeğî” (مَا يَنْبَغِي) ve benzeri lafızların anlamı; bir şeyden menetmek, yasaklamak ve şer‘an gerçekleşmesinin helal olmadığını bildirmektir. Bazen de Cenâb-ı Hakk'ın: { مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } “Onun ağaçlarını sizin bitirmeniz mümkün değildi” buyruğunda olduğu gibi aklen imkânsız olan durumlar için kullanılır. Ayetin manası şudur: Allah'a iman eden bir kimsenin, Allah bir işe hükmettiği zaman kendi işi konusunda dilediğini seçmesi helal değildir;
بَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُذْعِنَ لِلْقَضَاءِ، وَيُوقِفَ نفسه على ما قضاه الله عليه وَاخْتَارَهُ لَهُ، وَجَمَعَ الضَّمِيرَيْنِ فِي قَوْلِهِ:
bilakis onun bu hükme boyun eğmesi ve kendini Allah'ın aleyhine hükmettiği ve kendisi için seçtiği şeye vakfetmesi vaciptir. [Cenâb-ı Hak]:
لَهُمْ ومن أَمْرِهِمْ لِأَنَّ مُؤْمِنٍ وَمُؤْمِنَةٍ وَقَعَا فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، فَهُمَا يَعُمَّانِ كُلَّ مُؤْمِنٍ وَمُؤْمِنَةٍ. قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ «أَنْ يَكُونَ» بِالتَّحْتِيَّةِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ لِأَنَّهُ قَدْ فَرَّقَ بَيْنَ الْفِعْلِ وَفَاعِلِهِ الْمُؤَنَّثِ بِقَوْلِهِ لَهُمْ مَعَ كَوْنِ التَّأْنِيثِ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ لِكَوْنِهِ مُسْنَدًا إِلَى الْخِيَرَةِ وَهِيَ مُؤَنَّثَةٌ لَفْظًا، وَالْخِيَرَةُ مَصْدَرٌ بمعنى الاختيار.
{ لَهُمْ } ve { مِنْ أَمْرِهِمْ } buyruğundaki iki zamiri çoğul getirmiştir; zira { مُؤْمِنٍ } ve { مُؤْمِنَةٍ } kelimeleri olumsuzluk bağlamında yer almıştır ve dolayısıyla her mümin erkek ile her mümin kadını kapsamaktadır. Kûfeliler «أَنْ يَكُونَ» fiilini ye ile (müzekker olarak) okumuşlardır; Ebû Ubeyd de bu kıraati tercih etmiştir, zira fiil ile onun hakiki olmayan müennes faili arasına { لَهُمْ } ifadesi girmiştir. Diğer kurrâ ise bu fiili te ile (müennes olarak) okumuştur, zira fiil lafzen müennes olan { الْخِيَرَةُ } kelimesine isnad edilmiştir. Hıyere (الْخِيَرَةُ), tercih etmek (el-ihtiyâr) anlamında bir masdardır.
وقرأ ابن السميقع «الْخِيرَةُ» بِسُكُونِ التَّحْتِيَّةِ، وَالْبَاقُونَ بِتَحْرِيكِهَا، ثُمَّ تَوَعَّدَ سُبْحَانَهُ مَنْ لَمْ يُذْعِنْ لِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ فَقَالَ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، وَمِنْ ذَلِكَ عَدَمُ الرِّضَا بِالْقَضَاءِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِيناً أي: ضلّ عن طريق الحق ضلالا واضحا ظاهرا لَا يَخْفَى.
İbnü's-Semeyka' «الْخِيرَةُ» kelimesini ye'nin sükûnu ile, diğerleri ise harekeli olarak okumuştur. Daha sonra Yüce Allah, O'nun kaza ve kaderine boyun eğmeyen kimseleri tehdit ederek şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim de Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse” yani işlerden herhangi bir işte [karşı gelirse] —ki kazaya razı olmamak da bunlardandır—: { فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِيناً } “muhakkak ki o apaçık bir sapıklıkla sapmıştır”; yani hak yoldan, gizli kalmayacak derecede açık ve belirgin bir sapmayla sapmıştır.
وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ:
Ahmed, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdûye'nin Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا لَنَا لَا نُذْكَرُ فِي الْقُرْآنِ كَمَا يُذْكَرُ الرِّجَالُ؟ فَلَمْ يَرُعْنِي مِنْهُ ذَاتَ يَوْمٍ إِلَّا نِدَاؤُهُ عَلَى الْمِنْبَرِ وَهُوَ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْهَا مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى أَخْرَجَهَا الْفِرْيَابِيُّ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُمِّ عُمَارَةَ الْأَنْصَارِيَّةِ أَنَّهَا أَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ فقالت: مَا أَرَى كُلَّ شَيْءٍ إِلَّا لِلرِّجَالِ، وَمَا أَرَى النِّسَاءَ يُذْكَرْنَ بِشَيْءٍ؟ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ بِإِسْنَادٍ. قَالَ السُّيُوطِيُّ: حَسَنٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَتِ النِّسَاءُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا بَالُهُ يَذْكُرُ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَذْكُرُ الْمُؤْمِنَاتِ؟ فَنَزَلَتْ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ انْطَلَقَ لِيَخْطُبَ عَلَى فَتَاهُ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ، فَدَخَلَ عَلَى زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ الْأَسَدِيَّةِ فَخَطَبَهَا، قَالَتْ: لَسْتُ بِنَاكِحَتِهِ، قَالَ: بَلَى فَانْكِحِيهِ، قَالَتْ:
«'Ey Allah'ın Resûlü! Neden erkekler Kur'an'da anıldığı gibi biz anılmıyoruz?' dedim. Bir gün beni minberden seslenip: 'Şüphesiz Allah şöyle buyuruyor: { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar...”' diyerek ayetin sonuna kadar okuması kadar hiçbir şey şaşırtmadı.» Buna benzer bir rivayet Firyâbî, İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye tarafından başka bir yolla da Ümmü Seleme'den aktarılmıştır. Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, Taberânî ve İbn Merdûye'nin Ümmü Umâre el-Ensâriyye'den rivayet ettiğine göre o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Her şeyin sadece erkekler için olduğunu görüyorum; kadınların hiçbir şeyle anıldığını görmüyorum?» dedi. Bunun üzerine { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } ayeti indi. İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye'nin —Süyûtî'nin hasen dediği— bir isnadla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kadınlar: «Ey Allah'ın Resûlü! Neden mümin erkekler anılıyor da mümin kadınlar anılmıyor?» dediler; bunun üzerine { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } ayeti indi. İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem azatlısı Zeyd b. Hârise'ye kız istemek üzere gitti. Zeyneb bint Cahş el-Esediyye'nin yanına girip onu istedi. Zeyneb: «Ben onunla evlenmem.» dedi. [Resûlullah]: «Hayır, onunla evlen.» buyurdu. Zeyneb:
يَا رَسُولَ اللَّهِ أُؤَامِرُ نَفْسِي، فَبَيْنَمَا هُمَا يَتَحَدَّثَانِ أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى رَسُولِهِ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ الْآيَةَ، قَالَتْ: قَدْ رَضِيتَهُ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ منكحا، قال: نعم، قالت: إذا لَا أَعْصِي رَسُولَ اللَّهِ قَدْ أَنْكَحْتُهُ نَفْسِي. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِزَيْنَبَ: «إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُزَوِّجَكِ زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ، فَإِنِّي قَدْ رَضِيتُهُ لَكِ» قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَكِنِّي لَا أَرْضَاهُ لِنَفْسِي وَأَنَا أَيِّمُ قَوْمِي، وَبِنْتُ عَمَّتِكَ فَلَمْ أَكُنْ لِأَفْعَلَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ يَعْنِي زَيْدًا وَلا مُؤْمِنَةٍ يَعْنِي زَيْنَبَ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً يَعْنِي النِّكَاحَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ يَقُولُ: لَيْسَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ خِلَافَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِيناً قَالَتْ: قَدْ أَطَعْتُكَ فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ، فَزَوَّجَهَا زَيْدًا وَدَخَلَ عَلَيْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي أُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ، وَكَانَتْ أَوَّلَ امْرَأَةٍ هَاجَرَتْ، فَوَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَزَوَّجَهَا زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ، فَسَخِطَتْ هِيَ وَأَخُوهَا، وَقَالَا: إِنَّمَا أَرَدْنَا رَسُولَ اللَّهِ فَزَوَّجَنَا عبده.
«Ey Allah'ın Resûlü, kendime bir danışayım.» dedi. Onlar konuşurken Allah Resûlü'ne: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ } “...hiçbir mümin erkeğin ve hiçbir mümin kadının hakkı olamaz” ayetini indirdi. Bunun üzerine Zeyneb: «Ey Allah'ın Resûlü, onu benim için koca olarak uygun gördün mü?» dedi. O: «Evet.» buyurdu. Zeyneb: «Öyleyse Allah'ın Resûlü'ne isyan etmem, kendimi ona nikâhladım.» dedi. İbn Cerîr başka bir yolla ondan benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdûye'nin yine ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb'e: «Ben seni Zeyd b. Hârise ile evlendirmek istiyorum; zira onu senin için uygun gördüm.» buyurdu. Zeyneb: «Ey Allah'ın Resûlü! Fakat ben onu kendim için uygun görmüyorum; ben kavmimin dulsuyum ve senin halanın kızıyım, bunu yapacak değilim.» dedi. Bunun üzerine: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ } yani Zeyd için, { وَلا مُؤْمِنَةٍ } yani Zeyneb için, { إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً } yani bu makamda nikâhı, { أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ } [ayeti indi; Cenâb-ı Hak]: Allah'ın emrettiğinin aksine kendi işlerinde bir tercih hakkı yoktur buyurmaktadır; { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِيناً } [ayeti indi]. Zeyneb: «Sana itaat ettim, dilediğini yap.» dedi. Böylece onu Zeyd ile evlendirdi ve Zeyd onunla gerdeğe girdi. İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, ilk hicret eden kadın olan Ukbe b. Ebî Muayt'ın kızı Ümmü Külsûm hakkında indi. O kendini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bağışlamıştı; [Peygamber] ise onu Zeyd b. Hârise ile evlendirdi. O ve erkek kardeşi buna öfkelenerek: «Biz sadece Resûlullah'ı istemiştik, o ise bizi kölesiyle evlendirdi.» dediler.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٣٧ الى ٤٠]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 37-40]
وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٣٧) مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩) مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٤٠)
{ وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٣٧) مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩) مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٤٠) } “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine lütufta bulunduğun kimseye: «Eşini yanında tut ve Allah'tan kork!» diyordun; Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun. Oysa çekinmene Allah daha lâyıktı. Zeyd o kadından ilişiğini kesip boşayınca, evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminlere [bu kadınlarla evlenmede] bir güçlük olmasın diye onu sana nikâhladık. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilmiştir. (37) Allah'ın kendisine takdir edip farz kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir vebal/güçlük yoktur. Bu, daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünnetidir/kanunudur. Allah'ın emri, kesinleşmiş bir kaderdir. (38) Onlar, Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar. Hesap görücü olarak Allah yeter. (39) Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur (hâtemü'n-nebiyyîn). Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (40)”
لما زوّج رسول الله زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ بِزَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ كَمَا مَرَّ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَ هَذِهِ أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ:
Resûlullah bundan önceki ayetin tefsirinde geçtiği üzere Zeyd b. Hârise'yi Zeyneb bint Cahş ile evlendirdiğinde Yüce Allah şu ayeti indirdi:
وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَيْ: وَاذْكُرْ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَهُوَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْإِسْلَامِ، وَأَنْعَمَ عليه رسول الله ﷺ بِأَنْ أَعْتَقَهُ مِنَ الرِّقِّ، وَكَانَ مِنْ سَبْيِ الْجَاهِلِيَّةِ اشْتَرَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَأَعْتَقَهُ وَتَبَنَّاهُ، وَسَيَأْتِي فِي بَيَانِ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ فِي آخِرِ الْبَحْثِ مَا يُوَضِّحُ الْمُرَادَ مِنْهَا. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَذَهَبَ قَتَادَةُ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، مِنْهُمُ: ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ، وَغَيْرُهُ إِلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَقَعَ مِنْهُ اسْتِحْسَانٌ لِزَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ وَهِيَ فِي عِصْمَةِ زَيْدٍ، وَكَانَ حَرِيصًا عَلَى أَنْ يُطَلِّقَهَا زَيْدٌ فَيَتَزَوَّجَهَا هُوَ، ثُمَّ إِنَّ زَيْدًا لَمَّا أَخْبَرَهُ بِأَنَّهُ يُرِيدُ فِرَاقَهَا، وَيَشْكُو مِنْهَا غِلْظَةَ قَوْلٍ، وَعِصْيَانَ أَمْرٍ، وَأَذًى بِاللِّسَانِ، وَتَعَظُّمًا بِالشَّرَفِ قَالَ لَهُ: اتَّقِ اللَّهَ فِيمَا تَقُولُ عَنْهَا وَأَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ، وَهُوَ يُخْفِي الْحِرْصَ عَلَى طَلَاقِ زَيْدٍ إِيَّاهَا، وَهَذَا الَّذِي كَانَ يُخْفِي فِي نَفْسِهِ، وَلَكِنَّهُ لَزِمَ مَا يَجِبُ مِنَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ. انْتَهَى. أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ يَعْنِي: زَيْنَبَ وَاتَّقِ اللَّهَ فِي أَمْرِهَا وَلَا تُعَجِّلْ بِطَلَاقِهَا وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَهُوَ نِكَاحُهَا إِنْ طَلَّقَهَا زَيْدٌ، وَقِيلَ: حُبُّهَا وَتَخْشَى النَّاسَ أَيْ:
{ وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine lütufta bulunduğun kimseye [diyordun]”; yani hatırla o vakti ki, Allah'ın İslâm ile kendisine lütufta bulunduğu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de kölelikten azat ederek iyilik ettiği kimseye —ki o Zeyd b. Hârise'dir; o Cahiliye dönemi esirlerindendi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Cahiliye'de satın alıp azat etmiş ve evlatlık edinmişti; bu araştırmanın sonunda ayetin iniş sebebinin açıklamasında ondan murat edilen şeyi aydınlatacak bilgiler gelecektir— [şöyle diyordun]. Kurtubî demiştir ki: Bu ayetin yorumunda ihtilaf edilmiştir. Katâde, İbn Zeyd ve aralarında İbn Cerîr et-Taberî ve başkalarının da bulunduğu bir grup müfessir şu görüşe varmıştır: Zeyneb bint Cahş, Zeyd'in nikâhı altındayken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönlüne onun güzelliği düştü ve Zeyd'in onu boşayıp kendisinin onunla evlenmesini arzuladı. Daha sonra Zeyd ona gelip ondan ayrılmak istediğini bildirince ve onun sert sözlerinden, emrine karşı gelmesinden, diliyle incitmesinden ve soyluluğuyla böbürlenmesinden şikâyet edince [Peygamber] ona: «Onun hakkında söylediklerinde Allah'tan kork ve eşini yanında tut!» dedi. Halbuki o, Zeyd'in onu boşamasını içten içe arzuluyordu. İşte içinde gizlediği şey buydu; ancak o, emr-i bi'l-ma'rûf (iyiliği emretme) gereği söylenmesi vacip olan söze bağlı kaldı. [Kurtubî'nin sözü] bitti. { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } “Eşini yanında tut” yani Zeyneb'i [tut]; { وَاتَّقِ اللَّهَ } “ve Allah'tan kork” onun işi hususunda ve onu boşamada acele etme. { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor” ki o da Zeyd boşadığı takdirde onunla evlenmektir; [içinde gizlediğinin] ona duyduğu sevgi olduğu da söylenmiştir. { وَتَخْشَى النَّاسَ } “ve insanlardan çekiniyordun” yani:
تَسْتَحْيِيهِمْ، أَوْ تخاف من تعييرهم بِأَنْ يَقُولُوا أَمَرَ مَوْلَاهُ بِطَلَاقِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ تَزَوَّجَهَا وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فِي كُلِّ حَالٍ، وَتَخَافُ مِنْهُ، وَتَسْتَحْيِيهِ، وَالْوَاوُ: لِلْحَالِ، أَيْ: تُخْفِي فِي نَفْسِكَ ذَلِكَ الْأَمْرَ مَخَافَةً مِنَ النَّاسِ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً قَضَاءُ الْوَطَرِ فِي اللُّغَةِ: بُلُوغُ مُنْتَهَى مَا فِي النَّفْسِ مِنَ الشَّيْءِ، يُقَالُ قَضَى وَطَرًا مِنْهُ: إِذَا بَلَغَ مَا أَرَادَ مِنْ حَاجَتِهِ فِيهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:
onlardan utanıyordun veya onların: «Azatlısına karısını boşamasını emretti, sonra da onunla evlendi.» diyerek ayıplamalarından korkuyordun. { وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “Oysa çekinmene Allah daha lâyıktı”; her durumda O'ndan çekinmene, O'ndan korkmana ve O'ndan hayâ etmene [daha lâyıktı]. Buradaki vav hâl içindir; yani insanlardan korktuğun için bu işi içinde gizliyordun. { فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً } “Zeyd o kadından ilişiğini kesip boşayınca...” Lügatte 'kazâü'l-vatar' (قَضَاءُ الْوَطَرِ), nefisteki arzunun/ihtiyacın son noktasına ulaşması demektir. Kişi bir şeydeki arzu ettiği ihtiyacına ulaştığında «قَضَى وَطَرًا مِنْهُ» denir. Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu sözü de bundandır:
أَيُّهَا الرَّائِحُ الْمُجِدُّ ابْتِكَارَا ... قَدْ قَضَى مِنْ تِهَامَةَ الْأَوْطَارَا
Ey sabah erkenden gayretle yola çıkan yolcu! / Tihâme'deki bütün arzularını tamamlayıp bitirdi.
أَيْ: فَرَغَ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ وَبَلَغَ مَا أَرَادَ مِنْهُ، وَالْمُرَادُ هُنَا: أَنَّهُ قَضَى وطره منها بنكاحها، وَالدُّخُولِ بِهَا بِحَيْثُ لَمْ يَبْقَ لَهُ فِيهَا حاجة، وقيل المراد به: الطلاق، لأن الرَّجُلَ إِنَّمَا يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ إِذَا لَمْ يَبْقَ لَهُ فِيهَا حَاجَةٌ وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الْوَطَرُ الشَّهْوَةُ وَالْمَحَبَّةُ وَأَنْشَدَ:
Yani hac amellerini bitirdi ve ondan arzu ettiği şeye ulaştı. Buradaki murat ise: Onunla evlenerek ve zifafa girerek onda hiçbir ihtiyacı kalmayacak şekilde arzusunu tamamlamış olmasıdır. Bundan muradın 'boşanma' olduğu da söylenmiştir; çünkü bir erkek, kadına hiçbir ihtiyacı kalmadığı zaman onu boşar. El-Müberred: «Vatar; arzu, şehvet ve sevgidir.» demiş ve şu beyti okumuştur:
وَكَيْفَ ثِوَائِي بِالْمَدِينَةِ بَعْدَ مَا ... قَضَى وَطَرًا مِنْهَا جَمِيلُ بْنُ مَعْمَرِ
Cemîl b. Ma'mer oradaki arzusunu giderip bitirdikten sonra / Medine'de kalışım bana nasıl huzur verir?
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْوَطَرُ: الْأَرَبُ وَالْحَاجَةُ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ الفزاري:
Ebû Ubeyde ise: «Vatar; arzu ve ihtiyaçtır.» demiş ve el-Fezârî'nin şu beytini okumuştur:
وَدَّعَنَا قَبْلَ أَنْ نُوَدِّعَهُ ... لَمَّا قَضَى مِنْ شَبَابِنَا وَطَرَا
Gençliğimizden muradını/nasibini alınca / Biz ona veda etmeden önce o bize veda etti.
قَرَأَ الْجُمْهُورُ زَوَّجْناكَها وَقَرَأَ عَلِيٌّ، وَابْنَاهُ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ: زَوَّجْتُكَهَا، فَلَمَّا أَعْلَمَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ دَخَلَ عَلَيْهَا بِغَيْرِ إِذْنٍ، وَلَا عَقْدٍ، وَلَا تَقْدِيرِ صَدَاقٍ، وَلَا شَيْءٍ مِمَّا هُوَ مُعْتَبَرٌ فِي النِّكَاحِ فِي حَقِّ أُمَّتِهِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ: الْأَمْرُ لَهُ بِأَنْ يَتَزَوَّجَهَا. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَبِهِ جَاءَتِ الْأَخْبَارُ الصَّحِيحَةُ، ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:
Cumhur { زَوَّجْناكَها } şeklinde okumuştur. Ali ile iki oğlu Hasan ve Hüseyin ise «زَوَّجْتُكَهَا» şeklinde okumuşlardır. Allah bunu ona bildirdiğinde; izin, akit, mehir takdiri ve ümmeti hakkında nikâhta muteber olan şeylerden hiçbirisi olmaksızın onun yanına girdi. Bundan muradın, onunla evlenmesi yönünde bir emir olduğu da söylenmiştir. Ancak birinci görüş daha evladır ve sahih rivayetler de bu şekilde gelmiştir. Sonra Yüce Allah bunun gerekçesini şu sözüyle açıklamıştır:
لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ أَيْ: ضِيقٌ وَمَشَقَّةٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ أَيْ: فِي التَّزَوُّجِ بِأَزْوَاجِ مَنْ يَجْعَلُونَهُ ابْنًا، كَمَا كَانَتْ تَفْعَلُهُ الْعَرَبُ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَتَبَنَّوْنَ مَنْ يُرِيدُونَ، وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ قَدْ تَبَنَّى زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ، فَكَانَ يُقَالُ زَيْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ حَتَّى نَزَلَ قَوْلُهُ سبحانه: ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ وكانت العرب تعتقد أنه يحرم عليه نساء من تبنوه، كما تحرم عليه نِسَاءُ أَبْنَائِهِمْ حَقِيقَةً. وَالْأَدْعِيَاءُ: جَمْعُ دَعِيٍّ، وَهُوَ الَّذِي يَدَّعِي ابْنًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ ابْنًا عَلَى الْحَقِيقَةِ، فَأَخْبَرَهُمُ اللَّهُ أَنَّ نِسَاءَ الْأَدْعِيَاءِ حَلَالٌ لَهُمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً بِخِلَافِ ابْنِ الصُّلْبِ، فَإِنَّ امْرَأَتَهُ تَحْرُمُ عَلَى أَبِيهِ بِنَفْسِ الْعَقْدِ عَلَيْهَا وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا أَيْ: كَانَ قَضَاءُ اللَّهِ فِي زَيْنَبَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَضَاءً مَاضِيًا مَفْعُولًا لَا مَحَالَةَ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَرَجٌ فِي هَذَا النِّكَاحِ، فَقَالَ: مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ أَيْ: فِيمَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ وَقَدَّرَهُ وَقَضَاهُ، يُقَالُ فَرَضَ لَهُ كَذَا، أَيْ قَدَّرَ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ أَيْ: إِنَّ هَذَا هُوَ السَّنَنُ الْأَقْدَمُ فِي الْأَنْبِيَاءِ، وَالْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ أَنْ يَنَالُوا مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ أَمْرِ النِّكَاحِ وَغَيْرِهِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً أَيْ: قَضَاءً مَقْضِيًّا. قَالَ مُقَاتِلٌ: أَخْبَرَ اللَّهُ أَنَّ أَمْرَ زَيْنَبَ كَانَ مِنْ حُكْمِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، وَانْتِصَابُ سُنَّةَ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ: سَنَّ اللَّهُ سُنَّةَ اللَّهِ، أَوِ اسْمٌ وُضِعَ مَوْضِعَ الْمَصْدَرِ، أَوْ مَنْصُوبٌ بِجَعَلَ، أَوْ بِالْإِغْرَاءِ.
{ لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ } “müminlere bir güçlük olmasın diye” yani bir darlık ve meşakkat olmasın; { فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ } “evlatlıklarının eşleri hususunda” yani Arapların yaptığı gibi oğul edindikleri kimselerin boşadıkları eşleriyle evlenmeleri hususunda. Zira onlar diledikleri kimseleri evlatlık edinirlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Zeyd b. Hârise'yi evlatlık edinmişti ve Cenâb-ı Hakk'ın: { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } “Onları babalarına nispet ederek çağırın” buyruğu inene kadar ona 'Muhammed'in oğlu Zeyd' deniliyordu. Araplar, öz oğullarının hanımları haram olduğu gibi evlatlık edindikleri kişilerin hanımlarının da kendilerine haram olduğuna inanırlardı. 'Ed'iyâ' (الْأَدْعِيَاءُ), 'da'î' (دَعِيٌّ) kelimesinin çoğuludur; o da gerçekte oğlu olmadığı hâlde oğul diye iddia edilen kimsedir. Allah onlara, { إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً } “onlar o kadınlardan ilişkilerini kestiklerinde” evlatlıkların eşlerinin kendilerine helal olduğunu bildirmiştir. Öz oğul ise böyle değildir; onun hanımı, sadece nikâh akdi yapılmakla dahi babaya ebediyen haram olur. { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } “Allah'ın emri mutlaka yerine getirilmiştir” yani Allah'ın Zeyneb hakkındaki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile evlenmesi hükmü, mutlaka gerçekleşmiş ve vuku bulmuş kesin bir hükümdür. Sonra Yüce Allah bu nikâhta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için hiçbir vebal olmadığını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { مَا كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ } “Allah'ın kendisine takdir edip farz kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir vebal/güçlük yoktur”; yani Allah'ın ona helal kıldığı, takdir ettiği ve hükmettiği şeylerde [vebal yoktur]. Bir kimseye bir şey tayin ve takdir edildiğinde «فَرَضَ لَهُ كَذَا» denir. { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } “Bu, daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünnetidir/kanunudur”; yani Allah'ın nikâh ve diğer hususlarda kendilerine helal kıldığı şeylere kavuşmaları, geçmiş peygamberler ve ümmetlerdeki en kadim ilahî kanundur. { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } “Allah'ın emri, kesinleşmiş bir kaderdir” yani yerine getirilmiş kesin bir hükümdür. Mukâtil: «Allah, Zeyneb meselesinin Allah'ın hükmü ve takdiri olduğunu haber vermiştir.» demiştir. «سُنَّةَ» lafzının mansub oluşu masdar (mef'ûl-i mutlak) olmasındandır; yani: «Allah ilahî kanununu kanun kıldı (senne'llâhu sünnete'llâh)» demektir; ya da masdar yerine konulmuş bir isimdir, yahut "ce'ale" fiiliyle mansubdur veya iğrâ (teşvik) sebebiyledir.
وَرَدَّهُ أَبُو حَيَّانَ بِأَنَّ عَامِلَ الْإِغْرَاءِ لَا يُحْذَفُ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْأَنْبِيَاءَ الْمَاضِينَ، وَأَثْنَى عَلَيْهِمْ فَقَالَ: الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَالْمَوْصُولُ فِي مَحَلِّ جر صفة ل «لِلَّذِينَ خَلَوْا» أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَدْحِ، مَدَحَهُمْ سُبْحَانَهُ بِتَبْلِيغِ مَا أَرْسَلَهُمْ بِهِ إِلَى عِبَادِهِ وَخَشْيَتِهِ فِي كُلِّ فِعْلٍ وَقَوْلٍ، وَلَا يَخْشَوْنَ سِوَاهُ، وَلَا يُبَالُونَ بِقَوْلِ النَّاسِ، وَلَا بِتَعْبِيرِهِمْ، بَلْ خَشْيَتُهُمْ مَقْصُورَةٌ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ: وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً حَاضِرًا فِي كُلِّ مَكَانٍ يَكْفِي عِبَادَهُ كُلَّ مَا يَخَافُونَهُ، أَوْ مُحَاسِبًا لَهُمْ فِي كُلِّ شَيْءٍ. وَلَمَّا تَزَوَّجَ ﷺ زَيْنَبَ قَالَ النَّاسُ: تَزَوَّجَ امْرَأَةَ ابْنِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ أَيْ: لَيْسَ بِأَبٍ لِزَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ عَلَى الْحَقِيقَةِ حَتَّى تَحْرُمَ عَلَيْهِ زَوْجَتُهُ، وَلَا هُوَ أَبٌ لِأَحَدٍ لَمْ يَلِدْهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَمْ يَكُنْ أَبَا أَحَدٍ لَمْ يَلِدْهُ، وَقَدْ وُلِدَ لَهُ مِنَ الذُّكُورِ إِبْرَاهِيمُ وَالْقَاسِمُ وَالطَّيِّبُ وَالْمُطَهَّرُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَلَكِنْ لَمْ يَعِشْ لَهُ ابْنٌ حَتَّى يَصِيرَ رَجُلًا. قَالَ: وَأَمَّا الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ فَكَانَا طِفْلَيْنِ وَلَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ مُعَاصِرَيْنِ لَهُ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ: وَلَكِنْ كَانَ رَسُولَ اللَّهِ، وَأَجَازَا الرَّفْعَ. وَكَذَا قَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ بِالرَّفْعِ فِي رَسُولَ، وَفِي خَاتَمَ عَلَى مَعْنَى: وَلَكِنْ هُوَ رَسُولُ اللَّهِ، وَخَاتَمُ النَّبِيِّينَ، وَقَرَأَ الجمهور: بتخفيف لكن، ونصب رسول، وخاتم، وَوَجْهُ النَّصْبِ: عَلَى خَبَرِيَّةِ كَانَ الْمُقَدَّرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِالْعَطْفِ عَلَى أَبَا أَحَدٍ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ بِتَشْدِيدِ لَكِنْ، وَنَصْبِ رَسُولَ عَلَى أَنَّهُ اسْمُهَا، وَخَبَرُهَا مَحْذُوفٌ، أَيْ: وَلَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ هُوَ: وقرأ
Ebû Hayyân, iğrâ âmilinin hazfedilemeyeceğini belirterek bu son ihtimali reddetmiştir. Daha sonra Yüce Allah geçmiş peygamberleri zikredip onları överek şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ } “Onlar, Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler”. İsm-i mevsûl, { لِلَّذِينَ خَلَوْا } ifadesinin cer konumundaki sıfatıdır veya övgü (medih) üzere mansubdur. Yüce Allah onları; kullarına kendileriyle gönderdiği şeyleri tebliğ etmeleriyle, her fiil ve sözde O'ndan korkmalarıyla övmüştür. Onlar O'ndan başkasından korkmazlar; insanların sözlerine ve kınamalarına aldırış etmezler, bilakis onların korkusu sadece Yüce Allah'a mahsustur. { وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Hesap görücü olarak Allah yeter”; her yerde hazır olup kullarını korktukları her şeyden koruyan yahut her şeyde onları hesaba çeken olarak [Allah yeter]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb ile evlenince insanlar: «Oğlunun karısıyla evlendi.» dediler. Bunun üzerine Allah: { مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir” ayetini indirdi; yani Zeyd b. Hârise'nin gerçek babası değildir ki hanımı ona haram olsun; o, kendisinin doğurmadığı hiçbir kimsenin de babası değildir. Vâhidî demiştir ki: Müfessirler: «O, bizzat neslinden gelmeyen hiçbir kimsenin babası olmamıştır. Erkek evlat olarak ise İbrâhim, Kâsım, Tayyib ve Mutahhar dünyaya gelmiştir.» dediler. Kurtubî şöyle demiştir: «Fakat hiçbir erkek çocuğu adam oluncaya (büyüyünceye) kadar yaşamadı. Hasan ve Hüseyin'e gelince; onlar çocuktular, onunla çağdaş yetişkin adamlar değillerdi.» { وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ } “fakat o, Allah'ın Resûlüdür”. Ahfeş ve Ferrâ: «Fakat o Allah'ın Resûlü idi (ve lâkin kâne Resûlallâh)» takdirindedir demişler ve ref' (ötreli) okunuşu da caiz görmüşlerdir. İbn Ebî Able de { رَسُولَ } ve { خَاتَمَ } kelimelerini: «Fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur (ve lâkin hüve Resûlullâhi ve Hâtemü'n-nebiyyîn)» manasında merfû okumuştur. Cumhur ise "lâkin" edatını şeddesiz (muhaffef), "resûle" ve "hâteme" lafızlarını mansub okumuştur. Nasb sebebi daha önce geçtiği üzere mukadder bir "kâne"nin haberi olmasındandır; { أَبا أَحَدٍ } üzerine atfedilmiş olması da caizdir. Ebû Amr'dan gelen bir rivayette ise "lâkinne" şeddeli, "resûle" lafzı da onun ismi olarak mansub okunmuştur; haberi ise mahzuftur, yani: «Lâkin Allah'ın Resûlü bizzat odur.» takdirindedir.
الْجُمْهُورُ خَاتِمَ بِكَسْرِ التَّاءِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ بِفَتْحِهَا- وَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: أَنَّهُ خَتَمَهُمْ، أَيْ: جَاءَ آخِرَهُمْ.
Cumhur { خَاتَمَ } lafzını te'nin kesresiyle (Hâtim) okumuştur. Âsım ise te'nin fethiyle (Hâtem) okumuştur. Birinci kıraatin manası: Peygamberleri sona erdirdi, yani onların sonuncusu olarak geldi demektir.
وَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: أَنَّهُ صَارَ كَالْخَاتَمِ لَهُمُ الَّذِي يَتَخَتَّمُونَ بِهِ وَيَتَزَيَّنُونَ بِكَوْنِهِ مِنْهُمْ. وَقِيلَ: كَسْرُ التَّاءِ وَفَتْحُهَا لُغَتَانِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْوَجْهُ الْكَسْرُ لِأَنَّ التَّأْوِيلَ أَنَّهُ خَتَمَهُمْ فَهُوَ خَاتِمُهُمْ، وَأَنَّهُ قَالَ «أَنَا خَاتِمُ النَّبِيِّينَ» وَخَاتِمُ الشَّيْءِ: آخِرُهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: خَاتِمُهُ الْمِسْكُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْخَاتَمُ هُوَ الَّذِي خُتِمَ بِهِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً قَدْ أَحَاطَ عِلْمُهُ بِكُلِّ شَيْءٍ، وَمِنْ جُمْلَةِ مَعْلُومَاتِهِ هَذِهِ الْأَحْكَامُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا.
İkinci kıraatin manası ise: Onların parmaklarına taktıkları ve kendilerinden biri olmasıyla süslendikleri bir mühür/yüzük gibi oldu demektir. Te harfinin kesreli ve fethalı oluşunun iki ayrı lügat (lehçe) olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyd demiştir ki: «Esas olan kesredir; zira tevil, onun peygamberleri sona erdirmesi, yani onların sonuncusu (hâtimuhum) olmasıdır ve nitekim kendisi: 'Ben peygamberlerin sonuncusuyum (hâtemü'n-nebiyyîn)' buyurmuştur. Bir şeyin hâtimi onun sonudur; nitekim 'onun sonu misktir (hâtimühü'l-misk)' sözü de bundandır.» Hasan [el-Basrî] ise: «Hâtem, kendisiyle mühür vurulan şeydir.» demiştir. { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır ve burada zikredilen bu hükümler de O'nun bildiği şeylerin cümlesindendir.
وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالْبُخَارِيُّ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: جَاءَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ يَشْكُو زَيْنَبَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: اتَّقِ اللَّهَ وَأَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ، فَنَزَلَتْ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ» . قَالَ أَنَسٌ: فَلَوْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كَاتِمًا شَيْئًا لَكَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ، فَتَزَوَّجَهَا رسول الله ﷺ فما أو لم على امرأة من نسائه ما أو لم عَلَيْهَا، ذَبَحَ شَاةً فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها فَكَانَتْ تَفْخَرُ عَلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ تَقُولُ: زَوَّجَكُنَّ أَهَالِيكُنَّ وَزَوَّجَنِيَ اللَّهُ مِنْ فوق سبع سموات. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَالنَّسَائِيُّ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: لَمَّا انْقَضَتْ عِدَّةُ زَيْنَبَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِزَيْدٍ: «اذْهَبْ فَاذْكُرْهَا عَلَيَّ» فَانْطَلَقَ، قَالَ: فَلَمَّا رَأَيْتُهَا عَظُمَتْ فِي صَدْرِي، فَقُلْتُ: يَا زَيْنَبُ أَبْشِرِي أَرْسَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ يَذْكُرُكِ، قَالَتْ: مَا أَنَا بِصَانِعَةٍ شَيْئًا حَتَّى أُؤَامِرَ رَبِّي، فَقَامَتْ إِلَى مَسْجِدِهَا وَنَزَلَ الْقُرْآنُ، وَجَاءَ رَسُولُ الله ﷺ وَدَخَلَ عَلَيْهَا بِغَيْرِ إِذْنٍ، وَلَقَدْ رَأَيْتُنَا حِينَ دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَطْعَمَنَا عَلَيْهَا الْخُبْزَ وَاللَّحْمَ، فَخَرَجَ النَّاسُ وَبَقِيَ رِجَالٌ يَتَحَدَّثُونَ فِي الْبَيْتِ بَعْدَ الطَّعَامِ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَاتَّبَعْتُهُ، فَجَعَلَ يَتَتَبَّعُ حُجَرَ نِسَائِهِ يُسَلِّمُ عَلَيْهِنَّ وَيَقُولُونَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ وَجَدْتَ أَهْلَكَ؟ فَمَا أَدْرِي أَنَا أَخْبَرْتُهُ أَنَّ الْقَوْمَ قَدْ خَرَجُوا أَوْ أُخْبِرَ، فَانْطَلَقَ حَتَّى دَخَلَ الْبَيْتَ، فَذَهَبْتُ أَدْخُلُ مَعَهُ، فَأَلْقَى السِّتْرَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، وَنَزَلَ الْحِجَابُ، وَوُعِظَ الْقَوْمُ بِمَا وُعِظُوا بِهِ: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ الآية» . وأخرج سعيد بن حميد، والترمذي، وصححه ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: لَوْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كَاتِمًا شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ لَكَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ: وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَعْنِي: بِالْإِسْلَامِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ يَعْنِي بِالْعِتْقِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ إِلَى قَوْلِهِ: وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا تَزَوَّجَهَا قَالُوا تَزَوَّجَ حَلِيلَةَ ابْنِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَبَنَّاهُ وَهُوَ صَغِيرٌ، فَلَبِثَ حَتَّى صَارَ رَجُلًا، يُقَالُ لَهُ زَيْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ يَعْنِي أَعْدَلَ عِنْدَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ فِي قَوْلِهِ: سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ قَالَ: يَعْنِي يَتَزَوَّجُ مِنَ النِّسَاءِ مَا شَاءَ هَذَا فَرِيضَةٌ، وَكَانَ مَنْ قَبْلُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ هَذَا سُنَّتُهُمْ، قَدْ كَانَ لِسُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ أَلْفُ امْرَأَةٍ، وَكَانَ لِدَاوُدَ مِائَةُ امْرَأَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ قال داود: والمرأة التي نكحها واسمها اليسعية، فَذَلِكَ سُنَّةٌ فِي مُحَمَّدٍ وَزَيْنَبَ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً كَذَلِكَ مِنْ سُنَّتِهِ فِي دَاوُدَ وَالْمَرْأَةِ، وَالنَّبِيِّ وَزَيْنَبَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَا
Ahmed, Buhârî, Tirmizî ve başkalarının Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zeyd b. Hârise, Zeyneb'i şikâyet etmek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Allah'tan kork ve eşini yanında tut!» demeye başladı. Bunun üzerine: { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyordun” ayeti indi. Enes dedi ki: «Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir şeyi gizleyecek olsaydı bu ayeti gizlerdi.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlendi ve eşlerinden hiçbirine vermediği düğün ziyafetini (velîme) ona verdi; bir koyun kesti. [Yüce Allah]: { فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها } “Zeyd o kadından ilişiğini kesip boşayınca onu sana nikâhladık” buyurdu. Zeyneb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer hanımlarına karşı övünerek şöyle derdi: «Sizi aileleriniz evlendirdi, beni ise yedi kat semanın üzerinden bizzat Allah evlendirdi.» Ahmed, Müslim, Nesâî ve başkalarının Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zeyneb'in iddeti bittiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'e: «Git, onu benim için an (evlilik teklif et).» buyurdu. Zeyd gitti ve dedi ki: «Onu görünce gözümde büyüdü (saygı duydum) ve: 'Ey Zeyneb, müjde! Resûlullah seni andı (istiyor)' dedim. Zeyneb: 'Rabbime danışmadan hiçbir şey yapmam.' dedi ve namazgâhına yöneldi. Derken Kur'an indi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi ve izinsiz olarak onun yanına girdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdiğimde bize Zeyneb'in düğünü için ekmek ve et ikram ettiğini gördüm. İnsanlar çıktı, evde yemekten sonra sohbet eden birkaç adam kaldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dışarı çıktı, ben de peşinden gittim. Hanımlarının odalarını tek tek dolaşıp onlara selam veriyordu; onlar da: 'Ey Allah'ın Resûlü, aileni nasıl buldun?' diyorlardı. İnsanların çıktığını ben mi ona haber verdim yoksa başkası mı bildirdi bilmiyorum; dönüp eve girdi. Ben de onunla girmeye yeltendim; benimle kendisi arasına perdeyi çekti ve hicab (tesettür) ayeti indi. O topluluk da şu ayetle uyarıldı: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } “Peygamber'in evlerine size izin verilmedikçe girmeyin...” ayetinin sonuna kadar.» Saîd b. Humeyd, Tirmizî, sahih olduğunu belirterek İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vahiyden bir şeyi gizleyecek olsaydı, { وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ } yani İslâm ile [nimet verdiği], { وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } yani azat etmekle [iyilik ettiğin kimseye], { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } ayetinden { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } buyruğuna kadar olan bu ayeti gizlerdi.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlendiğinde insanlar: «Oğlunun hanımıyla evlendi.» dediler; bunun üzerine Allah: { مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur” ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu küçükken evlatlık edinmişti; adam oluncaya kadar öyle kaldı ve ona 'Muhammed'in oğlu Zeyd' deniliyordu. Bunun üzerine Allah: { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ } “Onları babalarına nispet ederek çağırın; bu, Allah katında daha adaletlidir” ayetini indirdi; yani Allah katında daha doğrudur. İbn Sa'd'ın Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o, { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünneti böyledir” buyruğu hakkında: «Yani dilediği kadınlarla evlenir; bu bir hükümdür. Daha önceki peygamberlerin sünneti de buydu. Süleyman b. Dâvûd'un bin hanımı, Dâvûd'un ise yüz hanımı vardı.» demiştir. İbnü'l-Münzir ve Taberânî'nin İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Dâvûd ve evlendiği —adı el-Yes'ıyye olan— kadın hakkında da böyleydi. Dolayısıyla Muhammed ve Zeyneb hakkında da bu bir sünnettir (ilahi kanundur). { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } “Allah'ın emri kesinleşmiş bir kaderdir” buyruğu da aynı şekilde Dâvûd ile o kadın ve Peygamber ile Zeyneb hakkındaki sünnetindendir.» İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o:
كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ قَالَ: نَزَلَتْ فِي زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَثَلِي وَمَثَلُ النَّبِيِّينَ كَمَثَلِ رَجُلٍ بَنَى دَارًا، فَانْتَهَى، إِلَّا لَبِنَةً وَاحِدَةً، فَجِئْتُ أَنَا فَأَتْمَمْتُ تِلْكَ اللَّبِنَةَ» وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَثَلِي وَمَثَلُ الْأَنْبِيَاءِ كَمَثَلِ رَجُلٍ ابْتَنَى دَارًا فَأَكْمَلَهَا وَأَحْسَنَهَا إِلَّا مَوْضِعَ لَبِنَةٍ، فَكَانَ مَنْ دَخَلَهَا فَنَظَرَ إِلَيْهَا قَالَ مَا أَحْسَنَهَا إِلَّا مَوْضِعَ اللَّبِنَةِ، فَأَنَا مَوْضِعُ اللَّبِنَةِ حَتَّى خَتَمَ بِيَ الْأَنْبِيَاءَ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ مِنْ حَدِيثِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ نحوه أيضا.
{ مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir” buyruğu hakkında: «Zeyd b. Hârise hakkında indi.» demiştir. Ahmed ve Müslim'in Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Benimle diğer peygamberlerin durumu; bir ev inşa edip tek bir kerpiç yeri hariç onu tamamlayan bir adamın durumu gibidir. Ben geldim ve o kerpici tamamladım.» Buhârî, Müslim ve başkalarının Câbir'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Benimle peygamberlerin durumu, bir ev inşa edip tek bir kerpiç yeri hariç onu eksiksiz ve güzel yapan bir adamın durumu gibidir. O eve giren kimse ona bakar ve: 'Şu kerpiç yeri olmasa ne kadar da güzel!' der. İşte ben o kerpicin yeriyim; peygamberler benimle son bulmuştur.» Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hüreyre hadisinden de benzerini rivayet etmişlerdir. Ahmed ve sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Übey b. Ka'b hadisinden de yine benzerini rivayet etmişlerdir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٤١ الى ٤٨]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 41-48]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢) هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣) تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢) هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣) تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin. (41) O'nu sabah akşam tesbih edin. (42) Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [bağışlanmanızı diler]. O, müminlere karşı çok merhametlidir. (43) O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi/selamlaşması «Selâm»dır. [Allah] onlar için değerli/cömertçe bir mükâfat hazırlamıştır. (44) Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. (45)”
وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦) وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧) وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨)
{ وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦) وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧) وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨) } “Kendi izniyle Allah'a çağıran bir davetçi ve aydınlatıcı bir kandil olarak [gönderdik]. (46) Müminlere, Allah'tan kendileri için büyük bir lütuf olduğunu müjdele. (47) Kâfirlere ve münafıklara itaat etme, onların eziyetlerine aldırma, Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. (48)”
قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً أَمَرَ سُبْحَانَهُ عِبَادَهُ بِأَنْ يَسْتَكْثِرُوا مِنْ ذِكْرِهِ بِالتَّهْلِيلِ، وَالتَّحْمِيدِ، وَالتَّسْبِيحِ، وَالتَّكْبِيرِ، وَكُلِّ مَا هو ذكر الله تَعَالَى. قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ أَنْ لَا يَنْسَاهُ أَبَدًا، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: وَيُقَالُ ذِكْرًا كَثِيرًا: بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ التَّسْبِيحُ، وَالتَّحْمِيدُ، وَالتَّهْلِيلُ، وَالتَّكْبِيرُ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا أَيْ: نَزِّهُوهُ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ فِي وقت البكرة، ووقت الأصيل، وهما أَوَّلُ النَّهَارِ وَآخِرُهُ، وَتَخْصِيصُهُمَا بِالذِّكْرِ لِمَزِيدِ ثَوَابِ التَّسْبِيحِ فِيهِمَا، وَخُصَّ التَّسْبِيحُ بِالذِّكْرِ بَعْدَ دُخُولِهِ تَحْتَ عُمُومِ قَوْلِهِ: اذْكُرُوا اللَّهَ تَنْبِيهًا عَلَى مَزِيدِ شَرَفِهِ، وَإِنَافَةِ ثَوَابِهِ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الْأَذْكَارِ.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin” sözü: Yüce Allah kullarına; tehlil (lâ ilâhe illallâh), tahmid (elhamdülillâh), tesbih (sübhânallâh), tekbir (Allâhuekber) ve Yüce Allah'ın zikri olan her şeyle O'nu çokça zikretmelerini emretmiştir. Mücâhid: «Bu, O'nu asla unutmamaktır.» demiştir. Kelbî: «Çokça zikretmekten maksadın beş vakit namaz olduğu da söylenir.» demiştir. Mukâtil ise: «O; her hâlükârda tesbih, tahmid, tehlil ve tekbir getirmektir.» demiştir. { وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “O'nu sabah akşam tesbih edin”; yani sabah vaktinde ve akşam vaktinde O'nu şanına yakışmayan şeylerden tenzih edin. Bu ikisi günün başı ve sonudur. Bunların zikirde tahsis edilmesi, bu vakitlerde tesbihin sevabının fazlalığındandır. Tesbih, { اذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı zikredin” buyruğunun genel kapsamına dâhil olduktan sonra; şerefinin yüceliğine ve sevabının diğer zikirlere üstünlüğüne dikkat çekmek amacıyla ayrıca zikredilmiştir.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالتَّسْبِيحِ بِكُرَةً: صَلَاةُ الْفَجْرِ، وَبِالتَّسْبِيحِ أَصِيلًا: صَلَاةُ الْمَغْرِبِ. وَقَالَ قَتَادَةُ، وَابْنُ جَرِيرٍ:
Sabahleyin tesbihten maksadın sabah namazı, akşamleyin tesbihten maksadın ise akşam namazı olduğu da söylenmiştir. Katâde ve İbn Cerîr şöyle demişlerdir:
الْمُرَادُ: صَلَاةُ الْغَدَاةِ وَصَلَاةُ الْعَصْرِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَمَّا بُكْرَةً: فَصَلَاةُ الْفَجْرِ، وَأَمَا أَصِيلًا: فَصَلَاةُ الظُّهْرِ، وَالْعَصْرِ، وَالْمَغْرِبِ، وَالْعِشَاءِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: وَالْأَصِيلُ: الْعَشِيُّ، وَجَمْعُهُ أَصَائِلُ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ وَالصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ رَحْمَتُهُ لَهُمْ، وَبَرَكَتُهُ عَلَيْهِمْ، وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ الدُّعَاءُ لَهُمْ، وَالِاسْتِغْفَارُ كَمَا قَالَ: وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، وَمُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: الْمَعْنَى وَيَأْمُرُ مَلَائِكَتَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ لَكُمْ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ كَالتَّعْلِيلِ لِمَا قَبْلَهَا مِنَ الْأَمْرِ بِالذِّكْرِ وَالتَّسْبِيحِ. وَقِيلَ: الصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ عَلَى الْعَبْدِ: هِيَ إِشَاعَةُ الذِّكْرِ الْجَمِيلِ لَهُ فِي عِبَادِهِ، وَقِيلَ: الثناء عليه، وعطف ملائكته على الضمير هنا معنى مجازي يعمّ صلاة الله بمعنى الرحمة، وصلاة الملائكة، بِمَعْنَى الدُّعَاءِ لِئَلَّا يَجْمَعَ بَيْنَ حَقِيقَةٍ وَمَجَازٍ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، وَاللَّامُ فِي لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ متعلق بيصلي، أي: يعتني بأموركم هو وملائكته لِيُخْرِجَكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْمَعَاصِي إِلَى نُورِ الطَّاعَاتِ، وَمِنْ ظُلْمَةِ الضَّلَالَةِ إِلَى نُورِ الْهُدَى، وَمَعْنَى الآية: تثبيت
«Maksat; sabah namazı ile ikindi namazıdır.» Kelbî ise şöyle demiştir: «Sabahleyin (bükraten) ifadesinden maksat sabah namazı; akşamleyin (asîlen) ifadesinden maksat ise öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarıdır.» el-Müberred: «el-Asîl (الْأَصِيلُ), akşam demektir; çoğulu ise asâildir (أَصَائِلُ).» demiştir. { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur; melekleri de [bağışlanmanızı diler]” ayetinde, Allah'ın kullarına salât etmesi, onlara olan rahmeti ve üzerlerine bereketidir; meleklerin [salâtı] ise, Nitekim [Allah Teâlâ'nın]: { وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } “...ve iman edenler için bağışlanma dilerler” buyurduğu gibi, onlar için dua etmek ve bağışlanma dilemektir. Mukâtil b. Süleyman ve Mukâtil b. Hayyân şöyle demişlerdir: «Mana, [Allah'ın] meleklerine sizin için istiğfar etmelerini emretmesidir.» Bu cümle, öncesinde geçen zikir ve tesbih emrinin gerekçesi konumunda olan müste'nefe (başlangıç) cümlesidir. Allah'ın kula salât etmesinin, kulları arasında onun güzel bir şekilde anılmasını yayması olduğu da söylenmiştir. Ona övgüde bulunması olduğu da söylenmiştir. Burada 've melâiketühû' (وَمَلائِكَتُهُ) ifadesinin [yusallî'deki] zamire atfedilmesi; tek bir kelimede hakikat ile mecazı bir arada toplamamak adına, Allah'ın rahmet manasındaki salâtını da meleklerin dua manasındaki salâtını da kuşatan mecazi bir anlam taşır. { لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için” ifadesindeki lâm harfi, 'yusallî' (يُصَلِّي) fiiline taalluk etmektedir (bağlıdır). Yani sizi günahların karanlıklarından itaatlerin nuruna, sapkınlığın karanlığından hidayetin nuruna çıkarmak için O ve melekleri sizin işlerinizle ilgilenir, ihtimam gösterir. Ayetin manası ise: [hitap anında]
الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْهِدَايَةِ، وَدَوَامُهُمْ عَلَيْهَا لِأَنَّهُمْ كَانُوا وَقْتَ الْخِطَابِ عَلَى الْهِدَايَةِ. ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ بِرَحْمَتِهِ لِلْمُؤْمِنِينَ تَأْنِيسًا لَهُمْ، وَتَثْبِيتًا فَقَالَ: وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَقْرِيرٌ لِمَضْمُونِ مَا تَقَدَّمَهَا، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ هَذِهِ الرَّحْمَةَ مِنْهُ لَا تَخُصُّ السَّامِعِينَ وَقْتَ الْخِطَابِ بَلْ هِيَ عَامَّةٌ لَهُمْ، وَلِمَنْ بَعْدَهُمْ، وَفِي الدَّارِ الْآخِرَةِ فَقَالَ: تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ أَيْ: تَحِيَّةُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ يَوْمَ لِقَائِهِمْ لَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ، أَوْ عِنْدَ الْبَعْثِ، أَوْ عِنْدَ دُخُولِ الْجَنَّةِ هِيَ التَّسْلِيمُ عَلَيْهِمْ مِنْهُ ﷿. وَقِيلَ: الْمُرَادُ تَحِيَّةُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ يَوْمَ يَلْقَوْنَ رَبَّهُمْ سَلَامٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا، فَلَمَّا شَمِلَتْهُمْ رَحْمَتُهُ، وَأَمِنُوا مِنْ عِقَابِهِ حَيَّا بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُرُورًا وَاسْتِبْشَارًا. والمعنى: سلامة لَنَا مِنْ عَذَابِ النَّارِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى: فَيُسَلِّمُهُمُ اللَّهُ مِنَ الْآفَاتِ، وَيُبَشِّرُهُمْ بِالْأَمْنِ مِنَ الْمُخَافَاتِ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي «يَلْقَوْنَهُ» : رَاجِعٌ إِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ، وَهُوَ الَّذِي يُحَيِّيهِمْ، كَمَا وَرَدَ أَنَّهُ لَا يَقْبِضُ رُوحَ مُؤْمِنٍ إِلَّا سَلَّمَ عَلَيْهِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ تَسْلِيمُ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَ الرَّبَّ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً أَيْ: أَعَدَّ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ رِزْقًا حَسَنًا مَا تَشْتَهِيهِ أَنْفُسُهُمْ وَتَلَذُّهُ أَعْيُنُهُمْ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ صِفَاتِ رَسُولِ الله ﷺ التي أرسله لها فقال: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً أَيْ: عَلَى أُمَّتِهِ يَشْهَدُ لِمَنْ صَدَّقَهُ، وَآمَنَ بِهِ، وَعَلَى مَنْ كَذَّبَهُ وَكَفَرَ بِهِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: شَاهِدًا عَلَى أُمَّتِهِ بِالتَّبْلِيغِ إِلَيْهِمْ، وَعَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ بِتَبْلِيغِ أَنْبِيَائِهِمْ إِلَيْهِمْ وَمُبَشِّراً لِلْمُؤْمِنِينَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ، وَبِمَا أَعَدَّهُ لَهُمْ مِنْ جَزِيلِ الثَّوَابِ، وَعَظِيمِ الْأَجْرِ وَنَذِيراً لِلْكَافِرِينَ وَالْعُصَاةِ بِالنَّارِ، وَبِمَا أَعَدَّهُ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ عَظِيمِ الْعِقَابِ وَداعِياً إِلَى اللَّهِ يَدْعُو عِبَادَ اللَّهِ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَالْإِيمَانِ بِمَا جَاءَ بِهِ، وَالْعَمَلِ بِمَا شَرَعَهُ لَهُمْ، وَمَعْنَى بِإِذْنِهِ بِأَمْرِهِ لَهُ بِذَلِكَ وَتَقْدِيرِهِ، وَقِيلَ: بِتَبْشِيرِهِ وَسِراجاً مُنِيراً أَيْ: يُسْتَضَاءُ بِهِ فِي ظُلَمِ الضَّلَالَةِ، كَمَا يُسْتَضَاءُ بِالْمِصْبَاحِ فِي الظُّلْمَةِ.
müminleri hidayet üzere sebat ettirmek ve bu hâllerini devam ettirmektir; çünkü hitap anında onlar zaten hidayet üzere bulunuyorlardı. Sonra Cenâb-ı Hak, müminlerin gönlünü hoş tutmak ve onları pekiştirmek için onlara olan rahmetini bildirip: { وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } “O, müminlere karşı çok merhametlidir” buyurdu. Bu cümlede, öncesinde geçen mananın bir teyidi vardır. Sonra Cenâb-ı Hak, bu rahmetinin hitap anındaki muhataplara has olmayıp bilakis hem onlara hem onlardan sonrakilere ve ahiret yurdunda da genel olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi 'selâm'dır”. Yani ölüm anında, diriliş anında yahut cennete giriş anında müminlerin Yüce Allah'tan alacakları selamlama, Azîz ve Celîl olan Allah'ın onlara selâm vermesidir. Bir görüşe göre maksat; Rablerine kavuşacakları gün birbirlerine olan selamlaşmalarının selâm olmasıdır. Zira O, müminlere karşı pek merhametlidir; O'nun rahmeti onları kuşatıp azabından güvende olduklarında sevinç ve müjdeyle birbirlerine selâm verirler. Anlamı şudur: Cehennem azabından bize esenlik olsun. Zeccâc şöyle demiştir: 'Mana; Allah'ın O'na kavuşacakları gün onları afetlerden esen kılacağı ve korkulan şeylerden emin kılındıklarını müjdeleyeceğidir.' Bir görüşe göre «يَلْقَوْنَهُ» ifadesindeki zamir, ölüm meleğine aittir; onları selamlayacak olan odur. Nitekim ölüm meleğinin, selâm vermeden hiçbir müminin ruhunu kabzetmediği rivayet edilmiştir. Mukâtil şöyle demiştir: 'Bu, Rabbe kavuşacakları gün meleklerin onlara selâm vermesidir; nitekim [Allah]: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Melekler de her kapıdan yanlarına girip: 'Size selâm olsun!' derler” buyurmaktadır.' { وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً } “Ve onlar için değerli bir mükâfat hazırlamıştır”; yani cennette onlar için canlarının çekeceği ve gözlerinin lezzet alacağı güzel bir rızık hazırlamıştır. Sonra Yüce Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisi için gönderildiği sıfatlarını zikrederek şöyle buyurdu: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً } “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit olarak gönderdik”; yani ümmeti aleyhine şahitlik edecek; kendisini tasdik edip iman eden lehine, yalanlayıp inkâr eden aleyhine şahitlik yapacaktır. Mücâhid: 'Tebliği ulaştırdığına dair ümmetine ve diğer peygamberlerin tebliğ ettiğine dair bütün ümmetlere şahit olarak' demiştir. { وَمُبَشِّراً } “ve bir müjdeleyici”; Allah'ın rahmetiyle ve kendileri için hazırladığı bol sevap ve büyük ecirle müminleri müjdeleyici; { وَنَذِيراً } “ve bir uyarıcı”; kâfirleri ve günahkârları cehennem ateşiyle ve Allah'ın onlar için hazırladığı büyük azapla uyarıcı; { وَداعِياً إِلَى اللَّهِ } “ve Allah'a bir davetçi”; Allah'ın kullarını tevhide, Peygamber'in getirdiğine inanmaya ve onlar için koyduğu şeriatla amel etmeye davet eden; { بِإِذْنِهِ } “O'nun izniyle” ifadesinin manası; O'nun kendisine emretmesi ve takdir etmesiyledir; tebşir etmesiyle olduğu da söylenmiştir; { وَسِراجاً مُنِيراً } “ve aydınlatıcı bir kandil [olarak gönderdik]”; yani karanlıkta kandille aydınlanıldığı gibi sapıklık karanlıklarında kendisiyle aydınlanılan [bir kandil].
قَالَ الزَّجَّاجُ: وَسِراجاً أَيْ: ذَا سِرَاجٍ مُنِيرٍ، أَيْ: كِتَابٍ نَيِّرٍ، وَانْتِصَابُ شَاهِدًا وَمَا بَعْدَهُ: عَلَى الْحَالِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ عَطْفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ يَقْتَضِيهِ الْمَقَامُ، كَأَنَّهُ قَالَ فَاشْهَدْ وَبَشِّرْ، أَوْ فَدَبِّرْ أَحْوَالَ النَّاسِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ أَوْ هُوَ مِنْ عَطْفِ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ، وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ سَابِقًا، وَلَا يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ الِاخْتِلَافُ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ بِالْإِخْبَارِ وَالْإِنْشَاءِ. أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُبَشِّرَهُمْ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ، وَقَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ ثُمَّ نَهَاهُ سُبْحَانَهُ عَنْ طَاعَةِ أَعْدَاءِ الدِّينِ فَقَالَ: وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ أَيْ: لَا تُطِعْهُمْ فِيمَا يُشِيرُونَ عَلَيْكَ بِهِ مِنَ الْمُدَاهَنَةِ فِي الدِّينِ، وَفِي الْآيَةِ تَعْرِيضٌ لِغَيْرِهِ مِنْ أمته لأنه ﷺ مَعْصُومٌ عَنْ طَاعَتِهِمْ فِي شَيْءٍ مِمَّا يُرِيدُونَهُ، وَيُشِيرُونَ بِهِ عَلَيْهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَدَعْ أَذاهُمْ
Zeccâc: '{ وَسِراجاً } yani nur saçan bir kandil sahibi, yani aydınlatıcı bir kitap [sahibi] demektir.' demiştir. 'Şâhiden' (شَاهِدًا) ve sonrasındaki kelimelerin mansub oluşu hâl (durum bildiren öge) oldukları içindir. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele” ifadesi, makamın gerektirdiği takdirî bir ifadeye matuftur; sanki '[Onlara] şahitlik et ve müjdele' yahut 'İnsanların durumlarını idare et ve müminleri müjdele' buyurmuştur. Yahut bu, daha önce zikredilen cümleye bir cümlenin atfedilmesidir; iki cümlenin haber ve inşâ bakımından farklı olması buna engel teşkil etmez. Cenâb-ı Hak, diğer ümmetlere kıyasla kendileri için Allah katından büyük bir lütuf olduğunu onlara müjdelemesini emretmiştir. Cenâb-ı Hak bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İman edip salih amel işleyenler cennet bahçelerindedir. Rableri katında diledikleri şeyler onlarındır; işte büyük lütuf budur”. Sonra Cenâb-ı Hak, din düşmanlarına itaat etmekten onu menedip şöyle buyurdu: { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme”. Yani dinde taviz verme hususunda sana yaptıkları telkinlerde onlara uyma. Ayette onun dışındaki ümmetine bir tariz (dolaylı uyarı) vardır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların istedikleri ve kendisine telkin ettikleri hiçbir hususta onlara uymaktan korunmuştur (masumdur). Bu ayetin tefsiri sûrenin başında geçmişti. { وَدَعْ أَذاهُمْ }
أَيْ:
yani:
لَا تُبَالِ بِمَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ إِلَيْكَ مِنَ الْأَذَى بِسَبَبٍ يُصِيبُكَ فِي دِينِ اللَّهِ وَشِدَّتِكَ عَلَى أَعْدَائِهِ، أَوْ دَعْ أَنْ تُؤْذِيَهُمْ مُجَازَاةً لَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَهُ مِنَ الْأَذَى لَكَ، فَالْمَصْدَرُ عَلَى الْأَوَّلِ: مُضَافٌ إِلَى الْفَاعِلِ. وعلى الثاني: مضاف إلى المفعول،
Allah'ın dini uğrunda ve O'nun düşmanlarına karşı sert duruşun sebebiyle sana isabet eden, onların sana yönelik eziyetlerine aldırış etme; yahut onların sana yaptıkları eziyete karşılık vermek üzere onlara eziyet etmeyi bırak. Birinci [anlama] göre masdar fâile (özneye) muzaftır; ikinci [anlama] göre ise mef'ûle (nesneye) muzaftır,
وَهِيَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ: وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ في كلّ شؤونك وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا تُوَكَّلُ إِلَيْهِ الْأُمُورُ وَتُفَوَّضُ إليه الشؤون، فَمَنْ فَوَّضَ إِلَيْهِ أُمُورَهُ كَفَاهُ، وَمَنْ وَكَّلَ إِلَيْهِ أَحْوَالَهُ لَمْ يَحْتَجْ فِيهَا إِلَى سِوَاهُ.
bu hüküm kılıç ayetiyle neshedilmiştir. { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Allah'a tevekkül et” bütün işlerinde; { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter”; işlerin kendisine bırakıldığı ve her hususun kendisine havale edildiği [vekil olarak]. Kim işlerini O'na havale ederse O kendisine yeter; kim de durumlarını O'na vekil kılarsa bu hususlarda O'ndan başkasına muhtaç olmaz.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً يَقُولُ: لَا يَفْرِضُ عَلَى عِبَادِهِ فَرِيضَةً إِلَّا جَعَلَ لَهَا أَجَلًا مَعْلُومًا، ثُمَّ عَذَرَ أَهْلَهَا فِي حَالِ الْعُذْرِ غَيْرَ الذِّكْرِ، فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ حَدًّا يَنْتَهِي إِلَيْهِ وَلَمْ يَعْذِرْ أَحَدًا فِي تَرْكِهِ إِلَّا مَغْلُوبًا عَلَى عَقْلِهِ، فَقَالَ: اذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا، وَعَلَى جَنُوبِكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، فِي السَّفَرِ وَالْحَضَرِ، فِي الغنى والفقر، في الصِّحَّةِ وَالسُّقْمِ، فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، وَقَالَ: وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا إِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ صَلَّى عَلَيْكُمْ هُوَ وَمَلَائِكَتُهُ قَالَ اللَّهُ: هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } “Allah'ı çokça zikredin” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «[Allah] zikir müstesna, kullarına farz kıldığı her farz için mutlaka bilinen bir sınır koymuş, sonra da mazeret hâlinde o farzın ehlini mazur saymıştır. Zikre gelince; Allah onun için sona ereceği bir sınır koymamış ve aklını yitirmiş kimse dışında hiç kimseyi onu terk etmede mazur saymamıştır. Bu yüzden: 'Ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken, gece ve gündüz, karada ve denizde, yolculukta ve hazarda, zenginlikte ve fakirlikte, sağlıkta ve hastalıkta, gizlide ve açıkta ve her hâlükârda Allah'ı zikredin' buyurmuştur. Ve: { وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } 'Bunu yaptığınız takdirde O ve melekleri size salât eder' buyurmuştur. Nitekim Allah: { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ } “Üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de...” buyurmaktadır.»
وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ الذِّكْرِ وَالِاسْتِكْثَارِ مِنْهُ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ، وَقَدْ صَنَّفَ فِي الْأَذْكَارِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ جَمَاعَةٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ: كَالنَّسَائِيِّ، وَالنَّوَوِيِّ، وَالْجَزَرِيِّ، وَغَيْرِهِمْ، وَقَدْ نَطَقَتِ الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ بِفَضْلِ الذَّاكِرِينَ وَفَضِيلَةِ الذكر وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَقَدْ وَرَدَ أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنَ الْجِهَادِ كَمَا فِي حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عِنْدَ أَحْمَدَ، وَالتِّرْمِذِيِّ، وَالْبَيْهَقِيِّ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ: أَيُّ: الْعِبَادِ أَفْضَلُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ قَالَ:
Zikrin ve onu çokça yapmanın fazileti hakkında pek çok hadis gelmiştir. Gece ve gündüzle ilgili zikirler hususunda Nesâî, Nevevî, İbnü'l-Cezerî ve başkaları gibi bir grup imam eserler telif etmiştir. Kur'an ayetleri de zikredenlerin üstünlüğünü ve zikrin faziletini açıkça ifade etmiştir: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ı zikretmek elbette en büyüktür”. Zikrin cihattan daha faziletli olduğu da rivayet edilmiştir; nitekim Ahmed, Tirmizî ve Beyhakî'de yer alan Ebû Saîd el-Hudrî hadisinde rivayet edildiğine göre: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Kıyamet günü Allah katında derece bakımından kulların en faziletlisi kimdir?' diye soruldu. O da:
الذَّاكِرُونَ اللَّهَ كَثِيرًا، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمِنَ الْغَازِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ؟ قَالَ: لَوْ ضَرَبَ بِسَيْفِهِ فِي الْكُفَّارِ وَالْمُشْرِكِينَ حَتَّى يَنْكَسِرَ وَيَخْتَضِبَ دَمًا لَكَانَ الذَّاكِرُونَ أَفْضَلَ مِنْهُ دَرَجَةً» وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ:
'Allah'ı çokça zikredenlerdir.' Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah yolunda gaza edenden de mi [üstündür]?' dedim. Buyurdu ki: 'Kılıcı kırılıncaya ve kana boyanıncaya kadar kâfirlere ve müşriklere kılıcıyla vursa bile, Allah'ı zikredenler derece bakımından ondan daha faziletlidir.'» Ahmed'in Ebû'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَلَا أُنْبِئُكُمْ بِخَيْرِ أَعْمَالِكُمْ وَأَزْكَاهَا عِنْدَ مَلِيكِكُمْ وَأَرْفَعِهَا فِي دَرَجَاتِكُمْ وَخَيْرٍ لَكُمْ مِنْ إِعْطَاءِ الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ، وَخَيْرٍ لَكُمْ مِنْ أَنْ تَلْقَوْا أَعْدَاءَكُمْ، فَتَضْرِبُوا أَعْنَاقَهُمْ، وَيَضْرِبُوا أَعْنَاقَكُمْ؟
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Size amellerinizin en hayırlısını, Melîk'iniz (Rabbiniz) katında en temiz olanını, derecelerinizde en yüksek olanını, sizin için altın ve gümüş infak etmekten daha hayırlı ve düşmanlarınızla karşılaşıp onların boyunlarını vurmanızdan ve onların da sizin boyunlarınızı vurmasından daha hayırlı olanını haber vereyim mi?»
قَالُوا: وَمَا هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: ذِكْرُ اللَّهِ ﷿» . وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «سَبَقَ الْمُفَرِّدُونَ، قَالُوا: وَمَا الْمُفَرِّدُونَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: الذَّاكِرُونَ اللَّهَ كَثِيرًا» وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، والبيهقي عَنْ أَبِي سَعِيدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «أَكْثِرُوا ذِكْرَ اللَّهِ حَتَّى يَقُولُوا مَجْنُونٌ» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اذْكُرُوا اللَّهَ حَتَّى يَقُولَ الْمُنَافِقُونَ إِنَّكُمْ مراؤون» .
«O nedir ey Allah'ın Resûlü?» dediler. «Azîz ve Celîl olan Allah'ı zikretmektir.» buyurdu. Bunu Tirmizî ve İbn Mâce de rivayet etmiştir. Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde yer alan Ebû Hüreyre hadisinde şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Müferridler öne geçti.» buyurdu. «Müferridler kimdir ey Allah'ın Resûlü?» dediler. «Allah'ı çokça zikredenlerdir.» buyurdu. Ahmed, Ebû Ya'lâ, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Beyhakî'nin Ebû Saîd'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İnsanlar 'mecnundur' deyinceye kadar Allah'ı çokça zikredin.» Taberânî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Münafıklar 'Siz gösteriş yapıyorsunuz' deyinceye kadar Allah'ı zikredin.»