وَوَرَدَ فِي فَضْلِ التَّسْبِيحِ بِخُصُوصِهِ أَحَادِيثُ ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، فَمِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ أَبِي هريرة قال: «مَنْ قَالَ فِي يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ حُطَّتْ خَطَايَاهُ وَلَوْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمْ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: «كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فقال لنا: أَيَعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَكْتَسِبَ فِي الْيَوْمِ أَلْفَ حَسَنَةٍ؟ فَقَالَ رَجُلٌ: كَيْفَ يَكْتَسِبُ أَحَدُنَا أَلْفَ حَسَنَةٍ؟ قَالَ: يُسَبِّحُ اللَّهَ مِائَةَ تَسْبِيحَةٍ فَيُكْتَبُ لَهُ أَلْفُ حَسَنَةٍ وَيُحَطُّ عَنْهُ أَلْفُ خَطِيئَةٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ، وَعَبْدُ ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي ذِكْرِ الْمَوْتِ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أبي حاتم، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ فِي الشُّعَبِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ فِي قَوْلِهِ: تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ قَالَ: يَوْمَ
Özel olarak tesbihin fazileti hakkında Sahîhayn'da ve diğer [hadis eserlerin]de sabit olmuş hadisler vârit olmuştur. Bunlardan biri Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiği şu hadistir: «Kim bir günde yüz defa 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî' derse, günahları denizin köpüğü kadar bile olsa dökülür.» Ahmed, Müslim, Tirmizî ve başkaları Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık, bize: 'Sizden biri her gün bin sevap kazanmaktan aciz midir?' buyurdu. [Oradaki] bir adam: 'Birimiz nasıl bin sevap kazanabilir?' diye sordu. O da: 'Yüz defa Allah'ı tesbih eder; böylece kendisine bin sevap yazılır ve kendisinden bin günah silinir.' buyurdu.» İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, Abd b. Humeyd, İbn Ebi'd-Dünyâ Zikrü'l-Mevt'te, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, [sahih olduğunu belirterek] Hâkim ve Şu'ab'da İbn Merdeveyh; Berâ b. Âzib'den { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuşacakları gün esenleşmeleri 'Selâm'dır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: [Bu gün,]
يَلْقَوْنَ مَلَكَ الْمَوْتِ لَيْسَ مِنْ مُؤْمِنٍ يَقْبِضُ رُوحَهُ إِلَّا سَلَّمَ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْخَطِيبُ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نزلت يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَقَدْ كَانَ أَمَرَ عَلِيًّا وَمُعَاذًا أَنْ يَسِيرَا إِلَى الْيَمَنِ، فَقَالَ: انْطَلِقَا فَبَشِّرَا وَلَا تُنَفِّرَا، وَيَسِّرَا وَلَا تُعَسِّرَا، فَإِنَّهَا قَدْ أُنْزِلَتْ عليّ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً قَالَ: شَاهِدًا عَلَى أُمَّتِكَ، وَمُبَشِّرًا بِالْجَنَّةِ، وَنَذِيرًا مِنَ النَّارِ، وَدَاعِيًا إِلَى شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً بالقرآن. وأخرج أحمد، والبخاري، وغيرهما من عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: لَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ العَاصِ، فَقُلْتُ: أَخْبَرَنِي عَنْ صِفَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي التَّوْرَاةِ فَقَالَ: أَجَلْ وَاللَّهِ إِنَّهُ لَمَوْصُوفٌ فِي التَّوْرَاةِ بِبَعْضِ صِفَتِهِ فِي الْقُرْآنِ «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا، وَحِرْزًا لِلْأُمِّيِّينَ، أَنْتَ عَبْدِي وَرَسُولِي، سَمَّيْتُكَ الْمُتَوَكِّلَ لَيْسَ بِفَظٍّ وَلَا غَلِيظٍ وَلَا صَخَّابٍ فِي الْأَسْوَاقِ، وَلَا تَجْزِي بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ، وَلَكِنْ تَعْفُو وَتَصْفَحُ» زَادَ أَحْمَدُ «وَلَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ حَتَّى يُقِيمَ الْمِلَّةَ الْعَوْجَاءَ بِأَنْ يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَيَفْتَحَ بِهَا أَعْيُنًا عُمْيًا، وَآذَانًا صُمًّا، وَقُلُوبًا غُلْفًا» . وَقَدْ ذَكَرَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ فِي الْبُيُوعِ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ: وَقَالَ سَعِيدٌ عَنْ هِلَالٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَلَمْ يَقُلْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، وَهَذَا أَوْلَى، فَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ هُوَ الَّذِي كَانَ يسأل عن التوراة فيخبر بما فيها.
ölüm meleğiyle karşılaşacakları gündür. Ruhunu kabzettiği hiçbir mümin yoktur ki melek ona selâm vermesin. İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdeveyh, Hatîb ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً } "Ey Peygamber! Biz seni gerçekten bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik" [ayeti] indiğinde Resûlullah Ali ile Muâz'a Yemen'e gitmelerini emretmişti. Şöyle buyurdu: «Gidin, müjdeleyin, nefret ettirmeyin; kolaylaştırın, zorlaştırmayın. Zira bana { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً } [ayeti] indirildi.» Şöyle açıkladı: Ümmetine şahit, cennetle müjdeleyici, cehennemden sakındırıcı, O'nun izniyle 'Lâ ilâhe illallâh' şehâdetine çağırıcı ve Kur'an ile { وَسِراجاً مُنِيراً } "ve nur saçan bir kandil" olarak. Ahmed, Buhârî ve diğerlerinin Atâ b. Yesâr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Amr b. Âs ile karşılaştım ve: 'Bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tevrat'taki sıfatını haber ver.' dedim. Dedi ki: 'Evet, vallahi o, Kur'an'daki bazı sıfatlarıyla Tevrat'ta da şöyle nitelenmiştir: «Ey Peygamber! Biz seni bir şahit, bir müjdeci, bir uyarıcı ve ümmîler için bir sığınak olarak gönderdik. Sen benim kulum ve elçimsin. Seni el-Mütevekkil olarak isimlendirdim; o kaba, katı kalpli ve çarşılarda bağırıp çağıran biri değildir. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez, bilakis affeder ve bağışlar.»' Ahmed [şu ilaveyi] eklemiştir: «Eğri milleti 'Lâ ilâhe illallâh' dedirterek doğrultmadıkça, onunla kör gözleri, sağır kulakları ve kilitli kalpleri açmadıkça Allah onun ruhunu kabzetmeyecektir.» Buhârî Sahîh'inde Büyû' (ticaret) bahsinde bu hadisi zikretmiş ve şöyle demiştir: Saîd, Hilâl'den, o Atâ'dan, o da Abdullah b. Amr demeyip Abdullah b. Selâm'dan rivayet etmiştir; böylesi daha uygundur. Çünkü Tevrat hakkında kendisine sorulan ve içindekileri haber veren Abdullah b. Selâm idi.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٤٩ الى ٥٢]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 49-52]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٠) تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١) لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٠) تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١) لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢) } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, sizin için onların üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur. Bu durumda onlara mut'a verin ve onları güzel bir şekilde salıverin. (49) Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri; seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını; bir de Peygamber kendisini nikâhlamak istediği takdirde, kendisini Peygambere hibe eden mümin kadını —müminlere değil, sadece sana mahsus olmak üzere— sana helal kıldık. Eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı elbette bildik; ta ki senin üzerine bir zorluk olmasın. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (50) Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın. Ayrıldıklarından kimi tekrar arzu edersen, senin üzerine bir günah yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyle hepsinin hoşnut olması için en uygun olanıdır. Allah kalplerinizde olanı bilir. Allah her şeyi bilendir, halîmdir. (51) Bundan sonra sana başka kadınlar helal olmaz; güzellikleri hoşuna gitse bile bunları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]. Ancak elinin sahip olduğu cariyeler müstesnadır. Allah her şeyi gözetleyendir. (52)”
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ قِصَّةَ زَيْدٍ، وَطَلَاقَهُ لِزَيْنَبَ، وَكَانَ قَدْ دَخَلَ بِهَا، وَخَطَبَهَا النَّبِيُّ ﷺ بَعْدَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا، كَمَا تَقَدَّمَ، خَاطَبَ الْمُؤْمِنِينَ مُبَيِّنًا لَهُمْ حُكْمَ الزَّوْجَةِ إِذَا طَلَّقَهَا زوجها قبل الدخول فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ أَيْ: عَقَدْتُمْ بِهِنَّ عَقْدَ النِّكَاحِ، وَلَمْ يَرِدْ لَفْظُ النِّكَاحِ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَّا فِي مَعْنَى الْعَقْدِ كَمَا قَالَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ وَالْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُمَا.
Allah Teâlâ, Zeyd'in kıssasını ve zifafa girdiği halde Zeyneb'i boşamasını, daha önce geçtiği üzere iddeti bittikten sonra da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onunla evlenmek üzere talepte bulunmasını zikrettikten sonra; müminlere seslenerek kocası zifaftan önce boşadığı takdirde kadının hükmünü açıklamış ve: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da...” buyurmuştur. Yani onlarla nikâh akdi yaptığınızda demektir. Keşşâf sahibi, Kurtubî ve diğerlerinin belirttiği gibi nikâh kelimesi Allah'ın Kitabı'nda sadece akit anlamında varit olmuştur.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي لَفْظِ النِّكَاحِ هَلْ هُوَ حَقِيقَةٌ فِي الْوَطْءِ، أَوْ فِي الْعَقْدِ، أَوْ فِيهِمَا عَلَى طَرِيقَةِ الِاشْتِرَاكِ، وَكَلَامُ صَاحِبِ الْكَشَّافِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ يُشْعِرُ بِأَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي الْوَطْءِ، فَإِنَّهُ قَالَ النِّكَاحُ الْوَطْءُ، وَتَسْمِيَةُ العقد نكاحا
Nikâh (نِكَاح) lafzının hakikat manasının cinsi münasebet mi, akit mi, yoksa müşterek lafız yoluyla her ikisi mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Keşşâf sahibinin bu yerdeki sözü, onun cinsi münasebette hakikat olduğunu hissettirmektedir; nitekim o şöyle demiştir: Nikâh, cinsi münasebettir; akde nikâh denmesi ise,
لِمُلَابَسَتِهِ لَهُ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُ طَرِيقٌ إِلَيْهِ، ونظيره تسميته الْخَمْرِ إِثْمًا لِأَنَّهَا سَبَبٌ فِي اقْتِرَافِ الْإِثْمِ. ومعنى: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُجَامِعُوهُنَّ، فَكَنَّى عَنْ ذَلِكَ بِلَفْظِ الْمَسِّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ كَمَا حَكَى ذَلِكَ الْقُرْطُبِيُّ وَابْنُ كَثِيرٍ، وَمَعْنَى تَعْتَدُّونَهَا: تَسْتَوْفُونَ عَدَدَهَا، مِنْ عَدَدْتُ الدَّرَاهِمَ فَأَنَا أَعْتَدُّهَا. وَإِسْنَادُ ذَلِكَ إِلَى الرِّجَالِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْعِدَّةَ حَقٌّ لَهُمْ كَمَا يُفِيدُهُ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «تَعْتَدُّونَهَا» بِتَشْدِيدِ الدَّالِّ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ وَأَهْلُ مَكَّةَ بِتَخْفِيفِهَا. وَفِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الْأُولَى، مأخوذة مِنَ الِاعْتِدَادِ: أَيْ تَسْتَوْفُونَ عَدَدَهَا، وَلَكِنَّهُمْ تَرَكُوا التَّضْعِيفَ لِقَصْدِ التَّخْفِيفِ. قَالَ الرَّازِيُّ: وَلَوْ كَانَ من الاعتداء الذي هو الظلم لضعف، الِاعْتِدَاءَ يَتَعَدَّى بِعَلَى. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الِاعْتِدَاءِ بِحَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ، أَيْ: تَعْتَدُّونَ عَلَيْهَا، أَيْ: عَلَى الْعِدَّةِ مَجَازًا وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ:
ona ulaştıran bir yol olması bakımından onunla ilişkili bulunmasından dolayıdır. Bunun benzeri, günah işlemeye sebep olduğu için şaraba 'ism' (günah) denilmesidir. { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } ifadesinin anlamı, onlarla cinsi münasebette bulunmadan önce demektir; bundan 'dokunma' (mes) lafzıyla kinaye yapılmıştır. { فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها } "sizin için onların üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur" hükmü, Kurtubî ve İbn Kesîr'in naklettiği üzere icma ile sabittir. 'Te'taddûnehâ' (تَعْتَدُّونَهَا) kelimesinin anlamı: Sayısını tamamlarsınız demektir. Bu, dirhemleri sayıp tamamladığımda söylenen 'adedtü'd-derâhime fe-ene a'teddühâ' (عَدَدْتُ الدَّرَاهِمَ فَأَنَا أَعْتَدُّهَا) ifadesinden gelir. Bunun erkeklere isnat edilmesi, { فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ } ifadesinin ifade ettiği üzere iddetin onlar için bir hak olduğuna delalet etmesi içindir. Cumhur 'te'taddûnehâ' (تَعْتَدُّونَهَا) kelimesini dâl harfini şeddeli olarak okumuştur. İbn Kesîr kendisinden gelen bir rivayette ve Mekke ehli ise şeddesiz (تَعْتَدُونَهَا) okumuştur. Bu kıraatte iki vecih vardır: Birincisi, birinci kıraat anlamında olup 'i'tidâd'dan (saymak) alınmış olmasıdır; yani sayısını tamamlarsınız, ancak hafifletme kastıyla şeddeyi terk etmişlerdir. Râzî der ki: Eğer zulüm demek olan 'i'tidâ'dan (haddi aşmak) olsaydı zayıf olurdu; çünkü 'i'tidâ' harf-i cer olarak 'alâ' (عَلَى) ile geçişli olur. Şöyle de denilmiştir: Harf-i cerrin hazfedilmesiyle 'i'tidâ'dan olması caizdir; yani mecazen 'iddete karşı haddi aşarsınız' anlamında 'te'tedûne aleyhâ' demektir. Bunun benzeri şu sözdür:
تَحِنُّ فَتُبْدِي مَا بِهَا مِنْ صَبَابَةٍ ... وَأُخْفِي الَّذِي لَوْلَا الْأَسَى لَقَضَانِي
«Özler de içindeki aşkı açığa vurur... Bense sabır olmasaydı beni helak edecek olanı gizlerim.»
أَيْ: لَقَضَى عَلَيَّ. وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: تَعْتَدُونَ فِيهَا، والمراد بالاعتداء هذا. هو ما في قوله: وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْآخِرَةِ: فَمَا لَكَمَ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَ عَلَيْهِنَّ فِيهَا بِالْمُضَارَّةِ. وَقَدْ أَنْكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ صِحَّةَ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَقَالَ: إِنَّ الْبَزِّيِّ غَلِطَ عَلَيْهِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مُخَصِّصَةٌ لِعُمُومِ قَوْلِهِ تعالى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَبِقَوْلِهِ: وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ وَالْمُتْعَةُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهَا فِي الْبَقَرَةِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، هَذِهِ الْمُتْعَةُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا مَنْسُوخَةٌ بِالْآيَةِ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ وَقِيلَ: الْمُتْعَةُ هُنَا هِيَ أَعَمُّ مِنْ أَنْ تَكُونَ نِصْفَ الصَّدَاقِ، أَوِ الْمُتْعَةُ خَاصَّةٌ إِنْ لَمْ يَكُنْ قَدْ سُمِّيَ لَهَا، فَمَعَ التَّسْمِيَةِ لِلصَّدَاقِ تَسْتَحِقُّ نِصْفَ الْمُسَمَّى عَمَلًا بِقَوْلِهِ: فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ لَهُنَّ، وَمَعَ عَدَمِ التَّسْمِيَةِ تَسْتَحِقُّ الْمُتْعَةَ عَمَلًا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ وَهَذَا الْجَمْعُ لَا بُدَّ مِنْهُ، وَهُوَ مُقَدَّمٌ عَلَى التَّرْجِيحِ وَعَلَى دَعْوَى النَّسْخِ، وَتُخَصَّصُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا، فَإِنَّهُ إِذَا مَاتَ بَعْدَ الْعَقْدِ عَلَيْهَا، وَقَبْلَ الدُّخُولِ بِهَا كَانَ الْمَوْتُ كَالدُّخُولِ فَتَعْتَدُّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: بِالْإِجْمَاعِ، فَيَكُونُ الْمُخَصَّصُ: هُوَ الْإِجْمَاعُ، وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ لَا طَلَاقَ قَبْلَ النِّكَاحِ، وَهُمُ الْجُمْهُورُ، وَذَهَبَ مَالِكٌ: وَأَبُو حَنِيفَةَ إِلَى صِحَّةِ الطَّلَاقِ قَبْلَ النِّكَاحِ إِذَا قَالَ: إِنْ تَزَوَّجْتُ فُلَانَةً فَهِيَ طَالِقٌ، فَتُطَلَّقُ إِذَا تَزَوَّجَهَا. وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِالْآيَةِ لِمَا قَالَهُ الْجُمْهُورُ أَنَّهُ قَالَ:
Yani 'benim aleyhime hükmederdi (helak ederdi)' demektir. İkinci vecih ise mananın: 'Onda haddi aşarsınız' şeklinde olmasıdır. Buradaki haddi aşmaktan maksat, { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا } kavlinde geçendir. Bu durumda son kıraate göre ayetin anlamı şöyle olur: Sizin için üzerlerinde zarar vererek haddi aşacağınız bir iddet yoktur. İbn Atiyye, bu kıraatin İbn Kesîr'den rivayet edilmesinin sıhhatini inkâr etmiş ve el-Bezzî'nin ona isnatta yanıldığını söylemiştir. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } kavlinin ve { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ } kavlinin umumunu tahsis etmektedir. Burada zikredilen mut'a hakkındaki açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. Saîd b. Cübeyr, burada zikredilen mut'anın, Bakara Suresi'ndeki şu ayetle mensuh olduğunu söylemiştir: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ }. Şöyle de denilmiştir: Buradaki mut'a, mehrin yarısı olmasından veya mehir belirlenmemişse bizzat mut'a olmasından daha geneldir. Dolayısıyla mehir belirlenmişse, { فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } kavli gereğince belirlenenin yarısını hak eder; mehir belirlenmemişse bu ayet gereğince mut'ayı hak eder. Bunu Allah Teâlâ'nın şu kavli de desteklemektedir: { لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ }. Bu şekilde cem etmek (uzlaştırmak) zorunludur; bu, tercihe ve nesh iddiasına takdim edilir. Kocası vefat eden kadın bu ayetten tahsis edilerek istisna edilir; zira nikâh akdinden sonra ve zifaftan önce kocası ölürse, ölüm zifaf gibi kabul edilir ve kadın dört ay on gün iddet bekler. İbn Kesîr bunun icma ile olduğunu söylemiştir; dolayısıyla tahsis edici delil icmadır. Nikâhtan önce talakın vaki olmayacağını söyleyen çoğunluk (cumhur), bu ayeti delil getirmiştir. Mâlik ve Ebû Hanîfe ise bir kimse: 'Filanca kadınla evlenirsem o boştur' dediğinde nikâhtan önce talakın geçerli olacağı ve onunla evlendiğinde boşanmış sayılacağı görüşüne varmışlardır. Ayetin cumhurun dediğine delil olma yönü şudur:
إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ فَعَقَّبَ الطَّلَاقَ بِالنِّكَاحِ بِلَفْظِ ثُمَّ الْمُشْعِرَةِ بِالتَّرْتِيبِ وَالْمُهْلَةِ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا أَيْ: أَخْرِجُوهُنَّ مِنْ مَنَازِلِكُمْ: إِذْ لَيْسَ لَكُمْ عليهنّ عدّة، والسراح الجميل:
{ إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } buyurarak tertip ve mühlet ifade eden 'sümme' (ثُمَّ) lafzıyla talakı nikâhtan sonraya bağlamıştır. { وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا } "onları güzel bir şekilde salıverin" ifadesi, yani üzerlerinde sizin için bir iddet bulunmadığından onları evlerinizden çıkarın demektir. Güzel bir şekilde salıvermek (serâh-ı cemîl):
الذي لا ضرار فيه، وقيل: السراح، وقيل: السراح الجميل: أن لا يطالبها بما كان قد أعطاها، وقيل:
İçinde hiçbir zararın bulunmadığı [salıvermedir]. Bir görüşe göre salıverme... bir görüşe göre de güzel bir şekilde salıvermek (serâh-ı cemîl): [Kocanın] kadına vermiş olduğu şeyleri ondan geri talep etmemesidir. Bir diğer görüşe göre de:
السراح الْجَمِيلُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الطَّلَاقِ، وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الطَّلَاقِ، وَرُتِّبَ عَلَيْهِ التَّمْتِيعُ، وَعُطِفَ عَلَيْهِ السَّرَاحُ الْجَمِيلُ، فَلَا بُدَّ أن يراد به معنى غير الطلاق يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَ
burada 'serâh-ı cemîl' boşamaktan kinayedir. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; çünkü talak daha önce zikredilmiş, mut'a vermek ona bağlanmış ve güzel bir şekilde salıvermek de buna atfedilmiştir. Dolayısıyla bununla talaktan başka bir anlamın kastedilmiş olması gerekir. { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَ }
ذَكَرَ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْوَاعَ الْأَنْكِحَةِ الَّتِي أَحَلَّهَا لِرَسُولِهِ، وَبَدَأَ بِأَزْوَاجِهِ اللَّاتِي قَدْ أَعْطَاهُنَّ أُجُورَهُنَّ: أَيْ مُهُورَهُنَّ، فَإِنَّ الْمُهُورَ: أُجُورُ الْأَبْضَاعِ، وَإِيتَاؤُهَا: إِمَّا تَسْلِيمُهَا مُعَجَّلَةً، أَوْ تَسْمِيَتُهَا فِي الْعَقْدِ.
Allah Teâlâ bu ayette Resûlüne helal kıldığı nikâh çeşitlerini zikretmiş ve 'ücretlerini' yani mehirlerini vermiş olduğu eşleriyle başlamıştır. Çünkü mehirler cinsellik haklarının karşılığıdır (ücretleridir). Bunların verilmesi ise ya peşin olarak teslim edilmesi ya da akitte belirlenmesidir.
وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ فَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَالضَّحَّاكُ: إِنَّ اللَّهَ أَحَلَّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ كُلَّ امْرَأَةٍ يُؤْتِيهَا مَهْرَهَا، فَتَكُونُ الْآيَةُ مُبِيحَةً لِجَمِيعِ النِّسَاءِ مَا عَدَا ذَوَاتِ الْمَحَارِمِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: الْمُرَادُ أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ: الْكَائِنَاتِ عِنْدَكَ، لِأَنَّهُنَّ قَدِ اخْتَرْنَكَ عَلَى الدُّنْيَا وَزِينَتِهَا، وهذا هو الظاهر، لأنه قَوْلَهُ أَحْلَلْنَا، وَآتَيْتَ: مَاضِيَانِ، وَتَقْيِيدُ الْإِحْلَالِ بِإِيتَاءِ الْأُجُورِ لَيْسَ لِتَوَقُّفِ الْحَلِّ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ يَصِحُّ الْعَقْدُ بِلَا تَسْمِيَةٍ، وَيَجِبُ مَهْرُ الْمِثْلِ مَعَ الْوَطْءِ، وَالْمُتْعَةِ مَعَ عَدَمِهِ، فَكَأَنَّهُ لِقَصْدِ الْإِرْشَادِ إِلَى مَا هُوَ أَفْضَلُ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ أَيْ: السِّرَارِيِّ اللَّاتِي دَخَلْنَ فِي مِلْكِهِ بِالْغَنِيمَةِ، وَمَعْنَى مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ مِمَّا رَدَّهُ اللَّهُ عَلَيْكَ مِنَ الْكُفَّارِ بِالْغَنِيمَةِ لِنِسَائِهِمُ الْمَأْخُوذَاتِ عَلَى وَجْهِ الْقَهْرِ وَالْغَلَبَةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهَذَا الْقَيْدِ إِخْرَاجَ مَا مَلَكَهُ بِغَيْرِ الْغَنِيمَةِ، فَإِنَّهَا تُحِلُّ لَهُ السُّرِّيَّةَ الْمُشْتَرَاةَ وَالْمَوْهُوبَةَ وَنَحْوَهُمَا، وَلَكِنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا هُوَ أَفْضَلُ كَالْقَيْدِ الْأَوَّلِ الْمُصَرِّحِ بِإِيتَاءِ الْأُجُورِ، وَهَكَذَا قَيْدُ الْمُهَاجَرَةِ فِي قَوْلِهِ: وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ فَإِنَّهُ لِلْإِشَارَةِ إِلَى مَا هُوَ أَفْضَلُ، وَلِلْإِيذَانِ بِشَرَفِ الْهِجْرَةِ، وَشَرَفِ مَنْ هَاجَرَ، والمراد هُنَا الِاشْتِرَاكُ فِي الْهِجْرَةِ لَا فِي الصُّحْبَةِ فِيهَا. وَقِيلَ إِنَّ هَذَا الْقَيْدَ: أَعْنِي الْمُهَاجَرَةَ مُعْتَبَرٌ وَأَنَّهَا لَا تَحِلُّ لَهُ مَنْ لَمْ تُهَاجِرْ مِنْ هَؤُلَاءِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَيُؤَيِّدُ هَذَا حَدِيثُ أُمِّ هَانِئٍ، وَسَيَأْتِي آخِرَ الْبَحْثِ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى وَوَجْهُ إِفْرَادِ الْعَمِّ، وَالْخَالِ وَجَمْعِ الْعَمَّةِ، وَالْخَالَةِ مَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ أَنَّ الْعَمَّ وَالْخَالَ فِي الْإِطْلَاقِ اسْمُ جِنْسٍ كَالشَّاعِرِ وَالرَّاجِزِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْعَمَّةُ وَالْخَالَةُ.
{ أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } kavlinin anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Zeyd ve Dahhâk: 'Allah, mehrini verdiği her kadınla evlenmeyi ona helal kılmıştır; dolayısıyla ayet mahremler dışındaki bütün kadınları mübah kılmaktadır' demişlerdir. Cumhur ise: 'Kastedilen, dünya ve zinetine karşı seni tercih ettikleri için yanında bulunan mevcut eşlerini sana helal kıldığımızdır' demiştir. Zahir olan da budur; zira { أَحْلَلْنا } ve { آتَيْتَ } lafızları geçmiş zaman kipiyle gelmiştir. Helal kılmanın mehirlerin verilmesiyle kayıtlanması, helalliğin buna bağlı olmasından ötürü değildir; çünkü akit mehir belirlenmeksizin de sahih olur ve zifaf vuku bulduğunda mehr-i misil, zifaf olmadığında ise mut'a gerekir. Dolayısıyla bu kayıt, daha faziletli olana irşad etme kastıyladır. { وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ } yani ganimet yoluyla mülkiyetine giren cariyelerdir. { مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ } ifadesinin manası; zor ve galebe yoluyla alınan kadınlarından olmak üzere Allah'ın kâfirlerden ganimet olarak sana döndürdüğü şeyler demektir. Bu kayıttan maksat ganimet dışındaki yollarla sahip olduklarını hariç tutmak değildir; zira satın alınan, hibe edilen ve benzeri cariyeler de ona helaldir. Fakat bu, mehirlerin verilmesini açıkça belirten ilk kayıtta olduğu gibi daha faziletli olana bir işarettir. Aynı şekilde { وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } kavlindeki hicret kaydı da daha faziletli olana işaret etmek, hicretin şerefini ve hicret edenin faziletini bildirmek içindir. Buradaki maksat hicrette ortaklıktır, yolculukta bizzat beraber bulunmak değildir. Bu kaydın, yani hicretin muteber olduğu ve { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } kavlinde olduğu gibi bunlardan hicret etmeyenlerin ona helal olmadığı da söylenmiştir. Bunu Ümmü Hânî' hadisi de desteklemektedir; bu araştırmanın sonunda inşâallahu teâlâ gelecektir. 'Amca' (el-amm) ve 'dayı'nın (el-hâl) tekil, 'hala' (el-amme) ve 'teyze'nin (el-hâle) ise çoğul getirilmesinin gerekçesi hakkında Kurtubî'nin zikrettiği husus şudur: Amca ve dayı mutlak kullanımda şair ve râciz gibi cins ismidir; hala ve teyze ise böyle değildir.
قَالَ: وَهَذَا عُرْفٌ لُغَوِيٌّ، فَجَاءَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ بِغَايَةِ الْبَيَانِ. وَحَكَاهُ عَنِ ابْنِ الْعَرَبِيِّ، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: إِنَّهُ وَحَّدَ لَفْظَ الذِّكْرِ لِشَرَفِهِ، وَجَمَعَ الْأُنْثَى كَقَوْلِهِ: عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ وقوله: يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ وَلَهُ نَظَائِرُ كَثِيرَةٌ. انْتَهَى. وَقَالَ النَّيْسَابُورِيُّ. وَإِنَّمَا لَمْ يَجْمَعِ الْعَمَّ وَالْخَالَ اكْتِفَاءً بِجِنْسِيَّتِهِمَا مَعَ أَنَّ لِجَمْعِ الْبَنَاتِ دَلَالَةً عَلَى ذَلِكَ لِامْتِنَاعِ اجتماع أُخْتَيْنِ تَحْتَ وَاحِدٍ، وَلَمْ يَحْسُنْ هَذَا الِاخْتِصَارُ فِي الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ لِإِمْكَانِ سَبْقِ الْوَهْمِ إِلَى أَنَّ التَّاءَ فِيهِمَا لِلْوَحْدَةِ انْتَهَى. وَكُلُّ وَجْهٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ يَحْتَمِلُ الْمُنَاقَشَةَ بِالنَّقْضِ وَالْمُعَارَضَةِ، وَأَحْسَنُهَا تَعْلِيلُ جَمْعِ الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ بِسَبْقِ الْوَهْمِ إِلَى أَنَّ التَّاءَ لِلْوَحْدَةِ، وَلَيْسَ فِي الْعَمِّ وَالْخَالِ مَا يَسْبِقُ الْوَهْمُ إِلَيْهِ بِأَنَّهُ أُرِيدَ بِهِ الْوَحْدَةُ إِلَّا مُجَرَّدُ صِيغَةِ الْإِفْرَادِ وَهِيَ لَا تَقْتَضِي ذَلِكَ بَعْدَ إِضَافَتِهَا لِمَا تَقَرَّرَ مِنْ عُمُومِ أَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ الْمُضَافَةِ، عَلَى أَنَّ هَذَا الْوَجْهَ الْأَحْسَنَ لَا يَصْفُو عَنْ شَوْبِ الْمُنَاقَشَةِ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَفْعُولِ أَحْلَلْنَا، أَيْ: وَأَحْلَلْنَا لَكَ امْرَأَةً مُصَدِّقَةً بِالتَّوْحِيدِ إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لك بِغَيْرِ صَدَاقٍ. وَأَمَّا مَنْ لَمْ تَكُنْ مُؤْمِنَةً فَلَا تَحِلُّ لَكَ بِمُجَرَّدِ هِبَتِهَا نَفْسَهَا لَكَ، ولكن ليس بواجب
[Şöyle] dedi: “Bu, dilbilimsel bir örftür; dolayısıyla söz bu kural üzere son derece fasih ve açık bir şekilde gelmiştir.” Bunu İbnü’l-Arabî’den nakletmiştir. İbn Kesîr de şöyle demiştir: “Allah, şerefinden ötürü eril kelimeyi tekil getirmiş, dişili ise { عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ } “Sağdan ve soldan...”, { يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Onları karanlıklardan nura çıkarır...” ve { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “Karanlıkları ve nuru var etti...” ayetlerinde olduğu gibi çoğul yapmıştır. Bunun pek çok benzeri vardır.” [İbn Kesîr’in sözü] burada bitti. Nîsâbûrî ise şöyle demiştir: “Amca ve dayı kelimelerinin çoğul yapılmayışı, onların cins isim oluşlarıyla yetinilmesinden ötürüdür. İki kız kardeşin aynı anda bir nikâh altında birleşmesinin imkânsızlığı sebebiyle ‘kızlar’ (benât) kelimesinin çoğul getirilmesinde buna bir delalet bulunmakla birlikte; hala ve teyze kelimelerinde bu tür bir kısaltma (tekil getirme) uygun düşmemiştir. Çünkü bu iki kelimedeki [müenneslik] te’sinin (ة) teklik (vahdet) bildirdiğine dair bir vehme kapılma ihtimali vardır.” [Nîsâbûrî’nin sözü de] burada bitti. Bu gerekçelerin her biri nakz (çürütme) ve muâraza (karşı delil) yoluyla tartışmaya açıktır. Bunların en güzeli, hala ve teyze kelimelerinin çoğul yapılmasını, [kelimedeki] te harfinin teklik ifade ettiği vehmine kapılma ihtimaliyle gerekçelendirmektir. Amca ve dayı kelimelerinde ise, lafzen tekil oluş kalıbından başka teklik kastedildiğine dair zihne gelebilecek bir durum yoktur. İzafet yapıldıktan sonra ise bu tekil kalıp teklik gerektirmez; zira izafe edilen cins isimlerin umum ifade ettiği [usûl kuralı olarak] sabittir. Bununla birlikte, bu 'en güzel gerekçe' bile tartışma şaibesinden uzak değildir. { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ } “...bir de kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını...” [ifadesi], { أَحْلَلْنَا } fiilinin mef‘ûlüne (nesnesine) matuftur. Yani: Tevhidi tasdik eden bir kadın mehir olmaksızın kendini sana hibe ederse [onu da] sana helal kıldık [demektir]. Mümin olmayan bir kadına gelince; kendisini sana hibe etmesiyle sırf bu sebepten ötürü sana helal olmaz. Fakat...
عَلَيْكَ بِحَيْثُ يَلْزَمُكَ قَبُولُ ذَلِكَ، بَلْ مُقَيَّدًا بِإِرَادَتِكَ، وَلِهَذَا قَالَ: إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها أَيْ:
ve zorunluluk değildir; bilakis bu senin iradene bağlanmıştır. Bu yüzden: { إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها } "Eğer Peygamber kendisini nikâhlamak isterse..." buyurmuştur. Yani:
يُصَيِّرَهَا مَنْكُوحَةً لَهُ، وَيَتَمَلَّكَ بُضْعَهَا بِتِلْكَ الْهِبَةِ بِلَا مَهْرٍ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ لم ينكح النبيّ ﷺ مِنَ الْوَاهِبَاتِ أَنْفُسَهُنَّ أَحَدًا وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مِنْهُنَّ شَيْءٌ. وَقِيلَ: كَانَ عِنْدَهُ مِنْهُنَّ خَوْلَةُ بِنْتُ حَكِيمٍ كَمَا فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْ عَائِشَةَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ مَيْمُونَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: هِيَ زَيْنَبُ بِنْتُ خُزَيْمَةَ الْأَنْصَارِيَّةُ أُمُّ الْمَسَاكِينِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، وَالضَّحَّاكُ، وَمُقَاتِلٌ: هِيَ أُمُّ شَرِيكٍ بِنْتُ جَابِرٍ الْأَسَدِيَّةُ. وَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ: هِيَ أُمُّ حَكِيمٍ بِنْتُ الْأَوْقَصِ السُّلَمِيَّةُ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ النِّكَاحِ خَاصٌّ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَا يَحِلُّ لِغَيْرِهِ مِنْ أُمَّتِهِ فَقَالَ: خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيْ: هَذَا الْإِحْلَالُ الْخَالِصُ هُوَ خَاصٌّ بِكَ دُونَ غَيْرِكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَلَفْظُ خَالِصَةً إِمَّا حَالٌ مِنَ امْرَأَةً، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. أَوْ مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ كَوَعْدِ اللَّهِ، أَيْ:
Onu kendisine nikâhlı kılmak ve bu hibe yoluyla mehir olmaksızın cinsellik hakkına sahip olmak isterse demektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini hibe eden kadınlardan hiçbiriyle nikâhlanmadığı ve yanında onlardan kimsenin bulunmadığı söylenmiştir. Bir görüşe göre de Sahîh-i Buhârî'de Âişe'den rivayet edildiği üzere onlardan Havle bint Hakîm onun nikâhı altında bulunuyordu. Katâde: 'O, Meymûne bint el-Hâris'tir' demiştir. Şa'bî: 'O, Ümmü'l-Mesâkîn [lakaplı] Zeyneb bint Huzeyme el-Ensâriyye'dir' demiştir. Ali b. el-Hüseyin, Dahhâk ve Mukâtil: 'O, Ümmü Şerîk bint Câbir el-Esediyye'dir' demişlerdir. Urve b. ez-Zübeyr ise: 'O, Ümmü Hakîm bint el-Evkas es-Sülemî'dir' demiştir. Sonra Allah Teâlâ bu tür nikâhın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olduğunu ve ümmetinden başkasına helal olmadığını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlere değil, sadece sana mahsus olmak üzere”. Yani bu katıksız helal kılma, diğer müminlere değil, yalnızca sana özeldir. 'Hâlisa' (خَالِصَةً) lafzı, Zeccâc'ın belirttiğine göre ya 'kadın' (imraeten) kelimesinden haldir; ya da 'va'dallāh' gibi tekit edici bir masdardır; yani:
خَالِصٌ لَكَ خُلُوصًا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «وَامْرَأَةً» بِالنَّصْبِ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «إِنْ وَهَبَتْ» بِكَسْرِ إِنْ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَالْحَسَنُ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ بِفَتْحِهَا على أنه بدل من امرأة بدل اشتمال. أو على حذف لام العلة، أي: لأن وهبت، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «خَالِصَةً» بِالنَّصْبِ، وَقُرِئَ بِالرَّفْعِ عَلَى أنها صفة لامرأة عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ امْرَأَةً بِالرَّفْعِ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ هَذَا خَاصٌّ بِالنَّبِيِّ ﷺ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِغَيْرِهِ وَلَا يَنْعَقِدُ النِّكَاحُ بِهِبَةِ الْمَرْأَةِ نَفْسَهَا إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَصَاحِبَيْهِ أَنَّهُ يَصِحُّ النِّكَاحُ إِذَا وَهَبَتْ، وَأَشْهَدَ هُوَ عَلَى نَفْسِهِ بِمَهْرٍ. وَأَمَّا بِدُونِ مَهْرٍ فَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ ذلك خاص بالنبيّ ﷺ، وَلِهَذَا قَالَ: قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ أَيْ: مَا فَرَضَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي حَقِّ أَزْوَاجِهِمْ مِنْ شَرَائِطِ الْعَقْدِ وَحُقُوقِهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ حَقٌّ عَلَيْهِمْ مَفْرُوضٌ لَا يَحِلُّ لَهُمُ الْإِخْلَالُ بِهِ، وَلَا الاقتداء برسول الله ﷺ فِيمَا خَصَّهُ اللَّهُ بِهِ تَوْسِعَةً عَلَيْهِ وَتَكْرِيمًا لَهُ، فَلَا يَتَزَوَّجُوا إِلَّا أَرْبَعًا بِمَهْرٍ وبينة ووليّ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ أَيْ: وَعَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِيمَا مَلَكَتْ أيمانهم من كونهنّ ممن يَجُوزُ سَبْيُهُ وَحَرْبُهُ، لَا مَنْ كَانَ لَا يَجُوزُ سَبْيُهُ أَوْ كَانَ لَهُ عَهْدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هَذَا يَرْجِعُ إِلَى أَوَّلِ الْآيَةِ: أَيْ أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَالْمَوْهُوبَةَ لِكَيْلَا يكون عليك حرج، فتكون اللام متعلقة بأحللنا، وقيل: هي متعلقة بخالصة، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَالْحَرَجُ: الضِّيقُ، أَيْ: وَسَّعْنَا عَلَيْكَ فِي التَّحْلِيلِ لَكَ لِئَلَّا يَضِيقَ صَدْرُكَ، فَتَظُنَّ أَنَّكَ قَدْ أَثِمْتَ فِي بَعْضِ الْمَنْكُوحَاتِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً يَغْفِرُ الذُّنُوبَ، وَيَرْحَمُ الْعِبَادَ، وَلِذَلِكَ وَسَّعَ الْأَمْرَ، وَلَمْ يُضَيِّقْهُ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ قُرِئَ «تُرْجِئُ» مَهْمُوزًا وَغَيْرَ مَهْمُوزٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَالْإِرْجَاءُ التَّأْخِيرُ، يُقَالُ: أَرْجَأْتُ الْأَمْرَ وَأَرْجَيْتُهُ: إِذَا أَخَّرْتَهُ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ أَيْ: تَضَمُّ إِلَيْكَ، يُقَالُ آوَاهُ إِلَيْهِ بِالْمَدِّ: ضَمَّهُ إِلَيْهِ، وَأَوَى مَقْصُورًا: أَيْ ضُمَّ إِلَيْهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ وَسَّعَ عَلَى رَسُولِهِ وَجَعَلَ الْخِيَارَ إِلَيْهِ فِي نِسَائِهِ، فَيُؤَخِّرُ مَنْ شَاءَ مِنْهُنَّ وَيُؤَخِّرُ نَوْبَتَهَا وَيَتْرُكُهَا وَلَا يَأْتِيهَا مِنْ غَيْرِ طَلَاقٍ، وَيَضُمُّ إِلَيْهِ مَنْ شَاءَ مِنْهُنَّ وَيُضَاجِعُهَا وَيَبِيتُ عِنْدَهَا، وَقَدْ كَانَ الْقَسْمُ وَاجِبًا عَلَيْهِ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَارْتَفَعَ الْوُجُوبُ وَصَارَ الْخِيَارُ إِلَيْهِ، وَكَانَ مِمَّنْ أَوَى إِلَيْهِ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ وَأُمُّ سَلَمَةَ وَزَيْنَبُ، وَمِمَّنْ أَرْجَأَهُ سَوْدَةُ وَجُوَيْرِيَّةُ وَأُمُّ حَبِيبَةَ وَمَيْمُونَةُ وَصْفِيَّةُ، فَكَانَ ﷺ يُسَوِّي بَيْنَ مَنْ آوَاهُ فِي الْقَسْمِ، وَكَانَ يَقْسِمُ لِمَنْ أَرْجَأَهُ مَا شَاءَ. هَذَا قول جمهور
Sana katıksız bir özgülükle özgü kılınmıştır. Cumhur 've'mraeten' (وَامْرَأَةً) kelimesini mansub okumuştur. Ebû Hayve ise mübteda olarak merfû okumuştur. Cumhur 'in vehebet' (إِنْ وَهَبَتْ) ifadesindeki 'in'i kesreli okumuştur. Übey, Hasan ve Îsâ b. Ömer ise fethalı (en vehebet) okumuşlardır; bu, 'kadın' kelimesinden bedel-i iştimal olmak üzere veya illet bildiren lâm harfinin hazfedilmesiyle 'hibe ettiği için' manasındadır. Cumhur 'hâlisa' (خَالِصَةً) kelimesini mansub okumuştur; 'imraeten' lafzını merfû okuyanların kıraatine göre ise onun sıfatı olarak merfû da okunmuştur. Âlimler bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olduğu, başkasına caiz olmadığı ve bir kadının kendisini hibe etmesiyle nikâhın münakit olmayacağı hususunda icma etmişlerdir. Ancak Ebû Hanîfe ve iki talebesinden (İmâmeyn), kadın hibe ettiğinde erkek de kendi üzerine bir mehir belirterek buna şahit tutarsa nikâhın sahih olacağı rivayet edilmiştir. Mehirsiz olarak ise bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bu sebeple Allah Teâlâ: { قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ } “Eşleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı elbette bildik” buyurmuştur. Yani akit şartları ve hakları konusunda Allah Teâlâ'nın müminler üzerine eşleri hakkında farz kıldığı şeyleri [bildik]. Zira bu, onların yerine getirmesi gereken farz bir haktır; bunu ihlal etmeleri ve Allah'ın genişlik sağlamak ve ikram etmek üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has kıldığı hususlarda ona uymaları helal değildir. Dolayısıyla mehir, şahit ve veli olmaksızın ve dörtten fazla kadınla evlenemezler. { وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } "ve ellerinin altında bulunan cariyeleri" yani ellerinin altında bulunan cariyelerin esir alınması ve savaşı caiz olanlardan olması, esir alınması caiz olmayan veya Müslümanlardan ahdi bulunan kimselerden olmaması hususunda onlara farz kıldığımız şeyleri de bildik. { لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ } “ta ki senin üzerine bir zorluk olmasın”. Müfessirler der ki: Bu ifade ayetin başına dönmektedir; yani sana bir darlık ve zorluk olmasın diye eşlerini, cariyelerini ve hibe edilen kadını sana helal kıldık demektir. Bu durumda lâm harfi 'ahlelnâ' fiiline taalluk eder. 'Hâlisa' lafzına taalluk ettiği de söylenmiştir; birincisi daha evladır. Harec (الْحَرَجُ), darlık demektir; yani göğsün daralıp da bazı nikâhladığın kadınlar hususunda günaha girdiğini zannetmeyesin diye helal kılma hususunda sana genişlik verdik. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Günahları bağışlar, kullara merhamet eder; bu sebeple meseleyi geniş tutmuş ve daraltmamıştır. { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } “Onlardan dilediğini erteler...”. Bu kelime hemzeli (تُرْجِئُ) ve hemzesiz (تُرْجِي) olarak okunmuştur ki bunlar iki ayrı lehçedir. İrcâ (الْإِرْجَاءُ), tehir etmek (ertelemek) demektir; bir işi geciktirdiğinde 'erce'tü'l-emre ve erceytühû' denir. { وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } “...dilediğini de yanına alırsın”. Yani yanına katarsın; med ile 'âvâhu ileyhi' dendiğinde onu yanına kattı, kasr ile 'evâ' dendiğinde ise ona katıldı demektir. Manası şudur: Allah, Resûlüne genişlik vermiş ve eşleri hususunda tercihi ona bırakmıştır. Dolayısıyla onlardan dilediğini erteler, sırasını geciktirir, onu terk edip boşamaksızın yanına gitmeyebilir; onlardan dilediğini de yanına alır, onunla birlikte yatar ve geceler. Bu ayet ininceye kadar [eşleri arasında] paylaştırma (kasm) ona vacipti; ayet inince vaciplik kalktı ve tercih kendisine kaldı. Yanına aldıkları arasında Âişe, Hafsa, Ümmü Seleme ve Zeyneb bulunuyordu; erteledikleri arasında ise Sevde, Cüveyriye, Ümmü Habîbe, Meymûne ve Safiyye vardı. sallallâhu aleyhi ve sellem yanına aldığı eşleri arasında paylaştırmada eşit davranır; ertelediği eşlerine ise dilediği kadar pay ayırırdı. Ayetin anlamı hakkında müfessirlerin cumhurunun
الْمُفَسِّرِينَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ. وَهُوَ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ الْأَدِلَّةُ الثَّابِتَةُ فِي الصَّحِيحِ وَغَيْرِهِ. وَقِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْوَاهِبَاتِ أَنْفُسَهُنَّ، لَا فِي غَيْرِهِنَّ مِنَ الزَّوْجَاتِ. قَالَهُ الشَّعْبِيُّ وَغَيْرُهُ. وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ فِي الطَّلَاقِ: أَيْ: تُطَلِّقُ مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُمْسِكُ مَنْ تَشَاءُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ الْمَعْنَى: تَنْكِحُ مَنْ شِئْتَ مِنْ نِسَاءِ أُمَّتِكَ، وَتَتْرُكُ نِكَاحَ مَنْ شِئْتَ مِنْهُنَّ. وَقَدْ قيل: إن هذه نَاسِخَةٌ لِقَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَسَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ الِابْتِغَاءُ: الطَّلَبُ، وَالْعَزْلُ: الْإِزَالَةُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِنْ أَرَادَ أَنْ يُؤْوِيَ إِلَيْهِ امْرَأَةً مِمَّنْ قَدْ عَزَلَهُنَّ مِنَ الْقِسْمَةِ وَيَضُمَّهَا إِلَيْهِ فَلَا حَرَجَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَوَّضَ الْأَمْرَ إِلَى رَسُولِهِ يَصْنَعُ فِي زَوْجَاتِهِ مَا شَاءَ مِنْ تَقْدِيمٍ وَتَأْخِيرٍ، وَعَزْلٍ وَإِمْسَاكٍ، وَضَمِّ مَنْ أَرْجَأَ، وَإِرْجَاءِ مَنْ ضَمَّ إِلَيْهِ، وَمَا شَاءَ فِي أَمْرِهِنَّ فَعَلَ تَوْسِعَةً عَلَيْهِ وَنَفْيًا لِلْحَرَجِ عَنْهُ. وَأَصْلُ الْجُنَاحِ: الْمَيْلُ، يُقَالُ جَنَحَتِ السَّفِينَةُ:
görüşü budur. Sahih ve diğer hadis kaynaklarında sabit olan delillerin gösterdiği de budur. Bir görüşe göre bu ayet, diğer eşler hakkında değil, yalnızca kendilerini hibe eden kadınlar hakkındadır; bunu Şa'bî ve başkaları söylemiştir. Bir görüşe göre de ayetin anlamı talak hakkındadır; yani onlardan dilediğini boşar, dilediğini nikâhında tutarsın demektir. Hasan ise şöyle demiştir: Mana; ümmetinin kadınlarından dilediğinle evlenir, dilediğinle evlenmeyi terk edersin demektir. Bu ayetin, { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } kavlini neshettiği de söylenmiştir; bunun açıklaması gelecektir. { وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } “Ayrıldıklarından kimi tekrar arzu edersen, senin üzerine bir günah yoktur”. İbtigâ (الِابْتِغَاءُ), talep etmek; azl (الْعَزْلُ) ise uzaklaştırmak, ayırmaktır. Manası: Paylaştırmadan ayırdığı kadınlardan birini tekrar yanına almak ve kendine dahil etmek isterse bunda ona hiçbir zorluk ve günah yoktur. Özetle Allah Teâlâ, eşleri hususunda öne alma, erteleme, ayırma, tutma, ertelediğini yanına alma ve yanına aldığını erteleme gibi dilediğini yapması hususunda işi Resûlüne havale etmiştir; ona bir genişlik sağlamak ve üzerinden zorluğu kaldırmak için onlar hakkında dilediğini yapabilirdi. Cünâh (الْجُنَاحُ) kelimesinin aslı meyletmektir; gemi meylettiğinde 'cenehati's-sefînetü' denir.
إِذَا مَالَتْ. وَالْمَعْنَى: لَا مَيْلَ عَلَيْكَ بِلَوْمٍ وَلَا عَتْبٍ فِيمَا فَعَلْتَ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ التَّفْوِيضِ إِلَى مَشِيئَتِهِ، وَهُوَ: مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ أَيْ: ذَلِكَ التَّفْوِيضُ الَّذِي فَوَّضْنَاكَ أَقْرَبُ إِلَى رِضَاهُنَّ لِأَنَّهُ حُكْمُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. قَالَ قَتَادَةُ: أَيْ ذَلِكَ التَّخْيِيرُ الَّذِي خَيَّرْنَاكَ فِي صُحْبَتِهِنَّ أَدْنَى إِلَى رِضَاهُنَّ إِذْ كَانَ مِنْ عِنْدِنَا، لِأَنَّهُنَّ إِذَا عَلِمْنَ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ قَرَّتْ أَعْيُنُهُنَّ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ تَقَرَّ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ مُسْنَدًا إِلَى أَعْيُنُهُنَّ، وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ «تُقِرَّ» بِضَمِّ التَّاءِ من أقرر ضَمِيرُ الْمُخَاطَبِ وَنَصْبِ أَعْيُنَهُنَّ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ، وَقُرِئَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى قرّة العين في سورة مريم، وَمعنى لَا يَحْزَنَّ لَا يَحْصُلُ مَعَهُنَّ حُزْنٌ بِتَأْثِيرِكَ بَعْضَهُنَّ دُونَ بَعْضٍ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ أَيْ: يَرْضَيْنَ جَمِيعًا بِمَا أَعْطَيْتَهُنَّ مِنْ تَقْرِيبٍ وَإِرْجَاءٍ، وَعَزْلٍ وَإِيوَاءٍ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «كُلُّهُنَّ» بِالرَّفْعِ تَأْكِيدًا لِفَاعِلِ يَرْضَيْنَ. وَقَرَأَ أَبُو إِيَاسٍ بِالنَّصْبِ تَأْكِيدًا لِضَمِيرِ الْمَفْعُولِ فِي آتَيْتَهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ مِنْ كُلِّ مَا تُضْمِرُونَهُ، وَمِنْ ذَلِكَ مَا تُضْمِرُونَهُ مِنْ أُمُورِ النِّسَاءِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً بِكُلِّ شَيْءٍ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ (حَلِيمًا) لَا يُعَاجِلُ الْعُصَاةَ بِالْعُقُوبَةِ لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «لَا يَحِلُّ» بِالتَّحْتِيَّةِ لِلْفَصْلِ بَيْنَ الْفِعْلِ وَفَاعِلِهِ الْمُؤَنَّثِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِالْفَوْقِيَّةِ.
Meylettiği zaman bu kullanılır. Anlamı: Yaptığın şeyde sana kınama veya serzeniş yoluyla bir meyil (vebal) yoktur. { ذلِكَ } sözüyle yapılan işaret, daha önce geçen, durumun onun meşietine (tercihine) bırakılmasıdır. Bu mübtedadır, haberi ise { أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ } ifadesidir. Yani sana bıraktığımız bu tercih yetkisi, onların hoşnut olmasına en yakın olanıdır; çünkü bu, Allah Teâlâ'nın hükmüdür. Katâde der ki: Yani onların beraberliği konusunda sana tanıdığımız bu serbestlik, bizim katımızdan olduğu için onların razı olmasına en yakın yoldur; zira onlar bunun Allah'tan olduğunu bildiklerinde gözleri aydın olur. Cumhur 'tekarra' (تَقَرَّ) kelimesini ma'lûm (etken) sîga ile faili 'a'yünühünne'ye isnat ederek okumuştur. İbn Muhaysın muhatap zamirine bağlayarak 'ekrara' fiilinden 'tükırra' (تُقِرَّ) şeklinde tâ harfini zammeli, 'a'yünehünne'yi ise meful olarak mansub okumuştur; meçhul (edilgen) olarak okunduğu da rivayet edilmiştir. Göz aydınlığının (kurretü'l-ayn) anlamı Meryem Suresi'nde geçmişti. { وَلا يَحْزَنَّ } ifadesinin anlamı, senin bazılarını diğerlerine tercih etmenden dolayı onlarda bir hüzün meydana gelmemesidir. { وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ } "ve kendilerine verdiğin şeyle hepsinin hoşnut olması [içindir]" yani yakınlaştırma, erteleme, ayırma ve yanına alma hususunda kendilerine verdiğin şeyden hepsinin razı olması içindir. Cumhur 'küllühünne' (كُلُّهُنَّ) kelimesini 'yerdayne' fiilinin failini tekit etmek üzere merfû okumuştur. Ebû İyâs ise 'âteytehünne' fiilindeki meful zamirini tekit etmek üzere mansub (küllihinne) okumuştur. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ } "Allah kalplerinizde olanı bilir" yani içinizde gizlediğiniz her şeyi bilir; kadınlar hususunda içinizde sakladıklarınız da buna dahildir. { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً } "Allah bilendir" hiçbir şey O'na gizli kalmaz, her şeyi hakkıyla bilir; (حَلِيمًا) "halîmdir" isyankârları cezalandırmakta acele etmez. { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra sana başka kadınlar helal olmaz”. Cumhur fiil ile müennes failinin arası ayrıldığı için 'lâ yahıllü' (لَا يَحِلُّ) şeklinde yâ ile okumuştur; İbn Kesîr ise tâ ile (لَا تَحِلُّ) okumuştur.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ، وَأَنَّهُ حَرَّمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَتَزَوَّجَ عَلَى نِسَائِهِ، مُكَافَأَةً لَهُنَّ بِمَا فَعَلْنَ مِنِ اخْتِيَارِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَالدَّارِ الْآخِرَةِ لَمَّا خَيَّرَهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِأَمْرِ اللَّهِ لَهُ بِذَلِكَ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَالضَّحَّاكِ، وَقَتَادَةَ، وَالْحَسَنِ، وَابْنِ سيرين، وأبي بكر ابن عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، وَابْنِ زَيْدٍ وَابْنِ جَرِيرٍ. وَقَالَ أَبُو أُمَامَةَ بْنُ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ: لَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِنَّ أَنْ يَتَزَوَّجْنَ مِنْ بَعْدِهِ حَرَّمَ عَلَيْهِ أَنْ يَتَزَوَّجَ غَيْرَهُنَّ. وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَعِكْرِمَةُ وَأَبُو رَزِينٍ: إِنَّ الْمَعْنَى: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدِ الْأَصْنَافِ الَّتِي سَمَّاهَا اللَّهُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ جَرِيرٍ. وَقِيلَ:
İlim ehli bu ayetin tefsirinde birkaç görüşe ayrılmıştır: Birincisi, ayetin muhkem olduğu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın emriyle eşlerini muhayyer bıraktığında onların Allah'ı, Resûlünü ve ahiret yurdunu seçmelerine bir mükâfat olarak eşlerinin üzerine evlenmesinin ona haram kılındığı görüşüdür. Bu; İbn Abbâs, Mücâhid, Dahhâk, Katâde, Hasan, İbn Sîrîn, Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm, İbn Zeyd ve İbn Cerîr'in kavlidir. Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf şöyle demiştir: Allah, kadınların onun vefatından sonra evlenmelerini haram kılınca, onun da o kadınlardan başkasıyla evlenmesini haram kıldı. Übey b. Ka'b, İkrime ve Ebû Rezîn ise mananın şöyle olduğunu söylemişlerdir: Allah'ın ismini saydığı sınıflardan sonra başka kadınlar sana helal olmaz. Kurtubî, bunun İbn Cerîr'in tercihi olduğunu belirtmiştir. Şöyle de denilmiştir:
لَا يَحِلُّ لَكَ الْيَهُودِيَّاتُ وَلَا النَّصْرَانِيَّاتُ لِأَنَّهُنَّ لَا يَصِحُّ أَنْ يَتَّصِفْنَ بِأَنَّهُنَّ أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنِينَ. وهذا القول فيه بعد لأنه يكن التَّقْدِيرُ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدِ الْمُسْلِمَاتِ. وَلَمْ يَجْرِ لِلْمُسْلِمَاتِ ذِكْرٌ. وَقِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِالسُّنَّةِ وَبِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَبِهَذَا قَالَتْ عَائِشَةُ، وَأُمُّ سَلَمَةَ،
Müminlerin anneleri olma sıfatını taşımaları sahih olmayacağı için Yahudi ve Hristiyan kadınlar sana helal değildir. Ancak bu görüşte bir uzaklık vardır; çünkü bu takdirde anlamın: 'Müslüman kadınlardan sonra sana başka kadınlar helal olmaz' şeklinde olması gerekirdi; oysa Müslüman kadınların bahsi [lafzen] geçmemiştir. Bir görüşe göre bu ayet sünnetle ve Allah Teâlâ'nın: { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } kavliyle mensuhtur. Âişe, Ümmü Seleme,
وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَغَيْرُهُمْ، وَهَذَا هُوَ الرَّاجِحُ، وَسَيَأْتِي فِي آخِرِ الْبَحْثِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مِنَ الْأَدِلَّةِ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ أَيْ: تَتَبَدَّلَ فَحُذِفَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، أَيْ: لَيْسَ لَكَ أَنْ تُطَلِّقَ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ أَوْ أَكْثَرَ وَتَتَزَوَّجَ بَدَلَ مَنْ طَلَّقْتَ مِنْهُنَّ، وَ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَزْواجٍ مَزِيدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ.
Ali b. Ebî Tâlib, Ali b. el-Hüseyin ve diğerleri bu görüştedir. Râcih olan da budur; araştırmanın sonunda buna delalet eden deliller gelecektir. { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ } “...bunları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]”. 'Tebeccel' aslı 'tetebeddele' (تَتَبَدَّلَ) olup iki tâ'dan biri hazfedilmiştir; yani onlardan birini veya daha fazlasını boşayıp boşadıklarının yerine başkalarıyla evlenmek sana helal değildir. { مِنْ أَزْواجٍ } kavlindeki 'min' (مِنْ) tekit için zâiddir.
وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هَذَا شَيْءٌ كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُهُ يَقُولُ: خُذْ زَوْجَتِي، وَأَعْطِنِي زَوْجَتَكَ، وَقَدْ أَنْكَرَ النَّحَّاسُ، وَابْنُ جَرِيرٍ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ زَيْدٍ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: مَا فَعَلَتِ الْعَرَبُ هَذَا قَطُّ. وَيَدْفَعُ هَذَا الْإِنْكَارَ مِنْهُمَا مَا أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ الْبَدَلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ: تَنْزِلُ لِي عَنِ امْرَأَتِكَ وَأَنْزِلُ لَكَ عَنِ امْرَأَتِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا عَنْهُ الْبَزَّارُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَجُمْلَةُ:
İbn Zeyd der ki: Bu, Arapların yaptığı bir uygulamaydı; adam: 'Eşimi al, eşini bana ver' derdi. Nehhâs ve İbn Cerîr, İbn Zeyd'in zikrettiği bu hususu inkâr etmişlerdir. İbn Cerîr: 'Araplar bunu asla yapmamıştır' demiştir. Fakat Dârekutnî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadis onların bu inkârını reddetmektedir: «Cahiliye devrinde 'bedel' (eş değişimi), bir adamın diğerine: 'Sen benim için hanımından vazgeç, ben de senin için hanımımdan vazgeçeyim' demesiydi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ } ayetini indirdi.» Bunu Bezzâr ve İbn Merdeveyh de ondan rivayet etmiştir. [Ayetin devamındaki]
وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ تَبَدَّلَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَحِلُّ التَّبَدُّلُ بِأَزْوَاجِكَ، وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُ غَيْرِهِنَّ مِمَّنْ أَرَدْتَ أَنْ تَجْعَلَهَا بَدَلًا مِنْ إِحْدَاهُنَّ، وَهَذَا التَّبَدُّلُ أَيْضًا مِنْ جُمْلَةِ مَا نَسَخَهُ اللَّهُ فِي حَقِّ رَسُولِهِ عَلَى الْقَوْلِ الرَّاجِحِ، وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ النِّسَاءِ لِأَنَّهُ يَتَنَاوَلُ الْحَرَائِرَ وَالْإِمَاءَ.
{ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } “güzellikleri hoşuna gitse bile” cümlesi, 'tebeddele' fiilinin failinden hal makamında mansubdur. Manası: Yerlerine başkasını almak istediğin diğer kadınların güzelliği hoşuna gitse bile eşlerini değiştirmek helal değildir. Bu değiştirme yasağı da racih olan kavle göre Allah'ın Resûlü hakkında neshettiği hususlardandır. { إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “Ancak elinin sahip olduğu cariyeler müstesnadır” kavli kadınlardan istisnadır; zira bu ifade hem hür kadınları hem de cariyeleri kapsamaktadır.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ في تحليل الأمة الكافرة. القول الأوّل: أنه تحلّ للنبيّ ﷺ لِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٌ، وَالْحَكَمُ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا لَا تَحِلُّ لَهُ تَنْزِيهًا لِقَدْرِهِ عَنْ مُبَاشَرَةِ الْكَافِرَةِ.
Âlimler kâfir cariyenin [Peygambere] helal olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Birinci görüş: Bu ayetin umumundan ötürü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e helal olduğu yönündedir; Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Atâ ve Hakem bu görüştedir. İkinci görüş: Kâfir bir kadınla beraberlikten Peygamberin makamını tenzih etmek amacıyla ona helal olmadığı yönündedir.
وَيَتَرَجَّحُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ بِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَتَعْلِيلُ الْمَنْعِ بِالتَّنَزُّهِ ضَعِيفٌ فَلَا تَنَزُّهَ عَمَّا أَحَلَّهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، فَإِنَّ مَا أَحَلَّهُ فَهُوَ طَيِّبٌ، لَا خَبِيثٌ بِاعْتِبَارِ مَا يَتَعَلَّقُ بِأُمُورِ النِّكَاحِ، لَا بِاعْتِبَارِ غَيْرِ ذَلِكَ، فَالْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ بِنَصِّ الْقُرْآنِ.
Bu ayetin umumundan dolayı birinci görüş tercih edilir. Yasaklığı tenzih ile gerekçelendirmek zayıftır; zira Allah Teâlâ'nın helal kıldığı bir şeyden tenzih söz konusu olamaz. Çünkü O'nun helal kıldığı şey, nikâh işleriyle ilgili boyutu bakımından habîs (pis) değil, tayyibdir (temizdir); başka hususlar açısından ise durum farklıdır, nitekim müşrikler Kur'an'ın açık nassıyla necistirler.
وَيُمْكِنُ تَرْجِيحُ الْقَوْلِ الثَّانِي بقوله سبحانه: وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ فَإِنَّهُ نَهْيٌ عَامٌّ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً أَيْ: مُرَاقِبًا حَافِظًا مُهَيْمِنًا، لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَلَا يَفُوتُهُ شَيْءٌ.
İkinci görüşün Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ } kavliyle tercih edilmesi mümkündür; zira bu genel bir nehiydir. { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً } “Allah her şeyi gözetleyendir” yani her şeyi murakabe eden, koruyan, hakkıyla görüp bilendir; hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve hiçbir şey O'nun bilgisinden kaçmaz.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ قَالَ: هَذَا فِي الرَّجُلِ يَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ، ثُمَّ يُطَلِّقُهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ يَمَسَّهَا، فَإِذَا طَلَّقَهَا وَاحِدَةً بَانَتْ مِنْهُ، وَلَا عِدَّةَ عَلَيْهَا تَتَزَوَّجُ مَنْ شَاءَتْ، ثُمَّ قَالَ: فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا يَقُولُ: إِنْ كَانَ سَمَّى لَهَا صَدَاقًا فَلَيْسَ لَهَا إِلَّا النِّصْفُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ سَمَّى لَهَا صَدَاقًا مَتَّعَهَا عَلَى قَدْرِ عُسْرِهِ وَيُسْرِهِ، وَهُوَ السَّرَاحُ الْجَمِيلُ.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan { إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu, bir kadını nikâhlayıp sonra onunla zifafa girmeden boşayan adam hakkındadır; adam onu bir talakla boşadığında kadın ondan bâin olur, kadının üzerinde iddet kalmaz ve dilediği kimseyle evlenebilir. Sonra şöyle demiştir: { فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا } kavli [hakkında ise] der ki: Eğer kadın için bir mehir belirlemişse ona mehrin yarısından başkası yoktur; şayet mehir belirlememişse zorluk ve kolaylık durumuna (maddi gücüne) göre kadına mut'a verir; işte güzelce salıvermek (serâh-ı cemîl) budur.
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مَنْسُوخَةٌ نَسَخَتْهَا الَّتِي في البقرة فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ وأبي الْعَالِيَةِ قَالَا: لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ، لَهَا نِصْفُ الصَّدَاقِ وَلَهَا الْمَتَاعُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: بَلَغَ ابْنَ عَبَّاسٍ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ يَقُولُ: إِنْ طَلَّقَ مَا لَمْ يَنْكِحْ فَهُوَ جَائِزٌ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَخْطَأَ فِي هَذَا، إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَلَمْ يَقُلْ:
İbn Merdeveyh'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o: '{ إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } ayeti mensuhtur, onu Bakara'daki { فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ } ayeti neshetmiştir' demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de Saîd b. el-Müseyyeb'den benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd'in Hasan ve Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre ikisi: 'Mensuh değildir; hem mehrin yarısı vardır hem de mut'a vardır' demişlerdir. Abdürrezzâk'ın İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a, İbn Mes'ûd'un 'Nikâhlamadığı kadını boşarsa bu talak geçerlidir' dediği haberi ulaştı. Bunun üzerine İbn Abbâs: 'O bu hususta yanılmıştır; zira Allah: { إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } buyurmaktadır, yoksa:
إِذَا طَلَّقْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ نَكَحْتُمُوهُنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَقَالَ: لَا يَكُونُ طَلَاقٌ حَتَّى يَكُونَ نِكَاحٌ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ مِنْهَا أَنَّهُ «لَا طَلَاقَ إِلَّا بَعْدَ نكاح» وهي
{ إِذَا طَلَّقْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ نَكَحْتُمُوهُنَّ } [demişlerdir]. İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, bu ayeti okumuş ve: "Nikâh olmadan talak olmaz" demiştir. Bu hususta « لَا طَلَاقَ إِلَّا بَعْدَ نكاح » «Nikâhtan sonra olmadıkça talak yoktur» [şeklinde] hadisler vârid olmuştur ve bunlar
مَعْرُوفَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ رَاهْوَيْهِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أُمِّ هَانِئٍ بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ. قَالَتْ: خَطَبَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فاعتذرت إليه فعذرني، فأنزل الله: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ إِلَى قَوْلِهِ:
bilinen hadislerdir. İbn Sa'd, İbn Râhûye, Abd b. Humeyd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdeveyh ve Beyhakî'nin Ebû Tâlib'in kızı Ümmü Hânî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana evlenme teklif etti, ben de ona mazeret bildirdim, o da beni mazur gördü. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } ayetinden:
هاجَرْنَ مَعَكَ قَالَتْ: فَلَمْ أَكُنْ أَحِلُّ لَهُ لِأَنِّي لَمْ أُهَاجِرْ مَعَهُ. كُنْتُ مِنَ الطُّلَقَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْهَا قَالَتْ: نَزَلَتْ فِيَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَتَزَوَّجَنِي، فَنُهِيَ عَنِّي إِذْ لَمْ أُهَاجِرْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ إِلَى قَوْلِهِ: خالِصَةً لَكَ قَالَ: فَحَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ سِوَى ذَلِكَ مِنَ النِّسَاءِ، وَكَانَ قَبْلَ ذَلِكَ يَنْكِحُ فِي أَيِّ النِّسَاءِ شَاءَ لَمْ يَحْرُمْ ذَلِكَ عَلَيْهِ، وَكَانَ نِسَاؤُهُ يَجِدْنَ مِنْ ذَلِكَ وَجْدًا شَدِيدًا أَنْ يَنْكِحَ فِي أَيِّ النِّسَاءِ أَحَبَّ، فَلَمَّا أُنْزِلَ إِنِّي حَرَّمْتُ عَلَيْكَ مِنَ النِّسَاءِ سِوَى مَا قَصَصْتُ عَلَيْكَ أَعْجَبَ ذَلِكَ نِسَاءَهُ.
{ هاجَرْنَ مَعَكَ } kavline kadar indirdi.' [Ümmü Hânî] dedi ki: 'Ben onunla birlikte hicret etmediğim için ona helal olmamıştım; ben Tulekâ'dan (Mekke fethinde serbest bırakılanlardan) idim.' İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in başka bir yoldan kendisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Şu ayet benim hakkımda indi: { وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ } "...seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını...". Peygamber benimle evlenmek istedi, ancak hicret etmediğim için bana [evlenmesi] yasaklandı.' İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } kavlinden { خالِصَةً لَكَ } kavline kadar olan kısım hakkında şöyle demiştir: 'Bunun üzerine Allah, bunların dışındaki kadınları ona haram kıldı. Bundan önce dilediği kadınla evlenebiliyordu, bu ona haram değildi. Eşleri ise onun dilediği kadınla evlenebilmesinden ötürü derin bir kıskançlık ve üzüntü duyuyorlardı. «Sana saydıklarımın dışındaki kadınları sana haram kıldım» hükmü inince, bu durum eşlerinin hoşuna gitti.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: الَّتِي وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ ﷺ خَوْلَةُ بِنْتُ حَكِيمٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، عَنْ عُرْوَةَ أَنَّ خَوْلَةَ بِنْتَ حَكِيمٍ كَانَتْ مِنَ اللَّاتِي وَهَبْنَ أَنْفُسَهُنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، وَعُمَرَ بْنِ الْحَكَمِ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدَةَ قَالُوا: تَزَوَّجَ رسول الله ﷺ ثلاث عشرة امرأة: ست مِنْ قُرَيْشٍ: خَدِيجَةَ، وَعَائِشَةَ، وَحَفْصَةَ، وَأُمَّ حَبِيبَةَ، وسودة، وأم سلمة، وثلاث مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ، وَامْرَأَتَيْنِ مِنْ بَنِي هِلَالِ بْنِ عَامِرٍ: مَيْمُونَةَ بِنْتَ الْحَارِثِ، وَهِيَ الَّتِي وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَزَيْنَبَ أُمَّ الْمَسَاكِينِ، وَالْعَامِرِيَّةَ وَهِيَ الَّتِي اخْتَارَتِ الدُّنْيَا، وَامْرَأَةً مِنْ بَنِي الْجَوْنِ، وَهِيَ الَّتِي اسْتَعَاذَتْ مِنْهُ، وَزَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ الْأَسَدِيَّةَ، وَالسَّبِيَّتَيْنِ: صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَيٍّ، وَجُوَيْرِيَّةَ بِنْتَ الْحَارِثِ الْخُزَاعِيَّةَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ هَلْ لَكَ بي حاجة؟ فقالت ابن أَنَسٍ: مَا كَانَ أَقَلَّ حَيَاءَهَا، فَقَالَ: هِيَ خَيْرٌ مِنْكِ، رَغِبَتْ فِي النَّبِيِّ ﷺ فَعَرَضَتْ نَفْسَهَا عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ أَنَّ امْرَأَةً جَاءَتْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَوَهَبَتْ نَفْسَهَا لَهُ فَصَمَتَ، الْحَدِيثَ بِطُولِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ قَالَ: فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ وَشَاهِدَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ وَزَادَ وَمَهْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ تُوطَأَ الْحَامِلُ حَتَّى تَضَعَ وَالْحَائِلُ حَتَّى تُسْتَبْرَأَ بِحَيْضَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ قَالَ: تُؤَخِّرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي قوله:
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve es-Sünen'de Beyhakî'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre o: 'Kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadın Havle bint Hakîm idi.' demiştir. Abdürrezzâk, İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Beyhakî ve İbn Merdeveyh'in Urve'den rivayet ettiğine göre Havle bint Hakîm, kendilerini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadınlardandı. İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b, Ömer b. el-Hakem ve Abdullah b. Ubeyde'den rivayet ettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on üç kadınla evlendi: Altısı Kureyş'tendi; Hatîce, Âişe, Hafsa, Ümmü Habîbe, Sevde ve Ümmü Seleme. Üçü Benî Âmir b. Sa'saa'dandı; Benî Hilâl b. Âmir'den iki kadın: Kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadın olan Meymûne bint el-Hâris, Ümmü'l-Mesâkîn [lakaplı] Zeyneb, dünyayı tercih eden Âmiriyye, kendisinden Allah'a sığınan Benî'l-Cevn'den bir kadın, Esediyye olan Zeyneb bint Cahş ve iki esir kadın: Safiyye bint Huyey ile Huzâiyye olan Cüveyriye bint el-Hâris. Buhârî ve İbn Merdeveyh'in Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: 'Ey Allah'ın Peygamberi, bana bir ihtiyacın var mı?' dedi. Enes'in kızı: 'Ne kadar da az hayâsı varmış!' deyince, [Enes]: 'O senden daha hayırlıdır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e rağbet etti de kendisini ona arz etti.' dedi. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den rivayet ettiğine göre bir kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kendisini ona hibe etti, o ise sükût etti... hadisi uzunca zikretmiştir. İbn Merdeveyh'in İbn Ömer'den { قَدْ عَلِمْنا مَا فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Allah onlara bir veli ve iki şahit olmadan nikâhın olmayacağını farz kıldı.' demiştir. İbn Merdeveyh İbn Abbâs'tan da benzerini rivayet etmiş ve 've bir mehir' [lafzını] eklemiştir. İbn Ebî Şeybe'nin Ali'den rivayet ettiğine göre o: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hamile kadınla doğum yapıncaya kadar, hamile olmayanla da bir hayızla rahmi temizleninceye kadar cinsi münasebette bulunulmasını yasakladı.' demiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } kavli hakkında: 'Geciktirirsin' demiştir. İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh'in ondan rivayet ettiğine göre:
تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ يَقُولُ: مَنْ شِئْتَ خَلَّيْتَ سَبِيلَهُ مِنْهُنَّ، وَمَنْ أَحْبَبْتَ أَمْسَكْتَ مِنْهُنَّ، وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كُنْتُ أَغَارُ مِنَ اللَّاتِي وَهَبْنَ أَنْفُسَهُنَّ لِرَسُولِ الله ﷺ وَأَقُولُ تَهَبُ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا، فَلَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ الْآيَةَ قُلْتُ: مَا أَرَى رَبَّكَ إِلَّا يُسَارِعُ فِي هَوَاكَ.
{ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } kavli hakkında şöyle demiştir: 'Onlardan dilediğini serbest bırakır, dilediğini de nikâhında tutarsın.' Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ben kendilerini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadınları kıskanır ve: 'Bir kadın kendini hibe eder mi hiç?' derdim. Allah: { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } ayetini indirince [Resûlullah'a]: 'Görüyorum ki Rabbin senin arzunu yerine getirmekte hiç gecikmiyor.' dedim.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي رَزِينٍ
İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Rezîn'den
قَالَ: هَمَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ يُطَلِّقَ مِنْ نِسَائِهِ، فَلَمَّا رَأَيْنَ ذَلِكَ أَتَيْنَهُ فَقُلْنَ: لَا تُخَلِّ سَبِيلَنَا وَأَنْتَ فِي حِلٍّ فِيمَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ، افْرِضْ لَنَا مِنْ نَفْسِكَ وَمَالِكَ مَا شِئْتَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ يَقُولُ: تَعْزِلُ مَنْ تَشَاءُ، فَأَرْجَأَ مِنْهُنَّ نِسْوَةً، وَآوَى نِسْوَةً، وَكَانَ مِمَّنْ أَرْجَى: مَيْمُونَةُ، وَجُوَيْرِيَّةُ، وَأُمُّ حَبِيبَةَ، وَصَفِيَّةُ، وَسَوْدَةُ، وَكَانَ يَقْسِمُ بَيْنَهُنَّ مِنْ نَفْسِهِ وَمَالِهِ مَا شَاءَ، وَكَانَ مِمَّنْ آوَى: عَائِشَةُ، وَحَفْصَةُ، وَأُمُّ سَلَمَةَ، وَزَيْنَبُ، فَكَانَتْ قِسْمَتُهُ مِنْ نَفْسِهِ وَمَالِهِ بَيْنَهُنَّ سَوَاءً. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَائِشَةُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَسْتَأْذِنُ فِي يَوْمِ الْمَرْأَةِ مِنَّا بَعْدَ أَنْ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ فَقُلْتُ لَهَا: مَا كُنْتِ تَقُولِينَ؟ قَالَتْ: كُنْتُ أَقُولُ: إِنْ كَانَ ذَلِكَ إِلَيَّ، فإني لا أريد أن أوثر عَلَيْكَ أَحَدًا. وَأَخْرَجَ الرُّويَانِيُّ، وَالدَّارِمِيُّ وَابْنُ سَعْدٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الْمُسْنَدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْ زِيَادٍ- رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ- قَالَ: قُلْتُ لِأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ مُتْنَ أَمَا كَانَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ؟ قَالَ: وَمَا يَمْنَعُهُ مِنْ ذَلِكَ، قُلْتُ: قَوْلُهُ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ قَالَ: إِنَّمَا أَحَلَّ لَهُ ضَرْبًا مِنَ النِّسَاءِ ووصف له صفة فقال: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ إِلَى قَوْلِهِ: وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً ثُمَّ قَالَ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدِ هَذِهِ الصِّفَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أصناف النساء إلى مَا كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ الْمُهَاجِرَاتِ، قَالَ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ، وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ فَأَحَلَّ لَهُ الْفَتَيَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ وَحَرَّمَ كُلَّ ذَاتِ دِينٍ غَيْرِ الْإِسْلَامِ، وَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ
rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerinden bazılarını boşamaya niyetlendi. Onlar bu durumu görünce yanına gelip: 'Bizi serbest bırakma; aramızdaki hususta serbestsin, canından ve malından dilediğin kadarını bize ayır.' dediler. Bunun üzerine Allah: { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } ayetini indirdi; yani dilediğini ayırırsın demektir. Böylece kadınlardan bazılarını erteledi, bazılarını da yanına aldı. Erteledikleri arasında Meymûne, Cüveyriye, Ümmü Habîbe, Safiyye ve Sevde vardı; canından ve malından onlar arasında dilediği gibi taksim yapardı. Yanına aldıkları arasında ise Âişe, Hafsa, Ümmü Seleme ve Zeyneb vardı; canından ve malından onlar arasındaki taksimi eşit idi. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Âişe'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } ayeti indikten sonra da [sırası gelen] kadının gününde diğerine gitmek için izin isterdi. Ben ona: 'Ne söylerdin?' dedim. Âişe: 'Eğer bu bana kalmışsa, üzerime kimseyi tercih etmek istemem derdim.' dedi. Rûyânî, Dârimî, İbn Sa'd, Müsned zevâidinde Abdullah b. Ahmed, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve el-Muhtâre'de Ziyâ'nın Ensâr'dan Ziyâd adında bir adamdan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Übey b. Ka'b'a: 'Ne dersin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleri vefat etseydi onun evlenmesi helal olmaz mıydı?' dedim. 'Buna engel olan nedir ki?' dedi. Ben: '{ لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } kavlidir.' dedim. Dedi ki: 'Allah ona sadece belirli bir kadın sınıfını helal kılmış ve ona bir vasıf tarif etmiştir; nitekim: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } kavlinden { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً } kavline kadar buyurmuş, sonra da: Bu vasfın dışındaki kadınlar bundan sonra sana helal olmaz demiştir.' Abd b. Humeyd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hicret eden mümin kadınlar hariç diğer kadın sınıflarından nehyedildi. Allah: { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } buyurdu. Böylece ona mümin genç kızları ve { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ } kavliyle nefsini hibe eden mümin kadını helal kıldı; İslam'dan başka bir dine mensup kadınları ise haram kıldı ve: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } kavlinden,
إِلَى قَوْلِهِ: خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَحَرَّمَ مَا سِوَى ذَلِكَ مِنْ أَصْنَافِ النِّسَاءِ» .
{ خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } kavline kadar buyurarak kadınların diğer sınıflarını haram kıldı.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: «نُهِيَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَتَزَوَّجَ بَعْدَ نِسَائِهِ الْأُوَلِ شَيْئًا» وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: حَبَسَهُ اللَّهُ عَلَيْهِنَّ كَمَا حَبَسَهُنَّ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: لَمَّا خَيَّرَهُنَّ فَاخْتَرْنَ اللَّهَ، وَرَسُولَهُ قَصَرَهُ عَلَيْهِنَّ فَقَالَ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: لَمْ يَمُتْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ مِنَ النِّسَاءِ مَا شَاءَ إِلَّا ذَاتَ مَحْرَمٍ، وَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَأَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ عَطَاءٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: لَمْ يَمُتْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أحلّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ مِنَ النِّسَاءِ مَا شَاءَ إِلَّا ذَاتَ مَحْرَمٍ لِقَوْلِهِ: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي رَزِينٍ لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ قَالَ: مِنَ الْمُشْرِكَاتِ إِلَّا مَا سَبَيْتَ فَمَلَكَتْ يَمِينُكَ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ الْبَدَلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ للرجل:
İbn Merdeveyh'in ondan rivayet ettiğine göre o: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ilk eşlerinden sonra hiçbir kadınla evlenmekten nehyedildi.» demiştir. İbn Merdeveyh'in yine ondan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre: 'Kadınları ona has kıldığı gibi, Allah onu da eşlerine has kıldı.' demiştir. Ebû Dâvûd Nâsih'inde, İbn Merdeveyh ve Sünen'inde Beyhakî'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber onları muhayyer bırakıp da onlar Allah'ı ve Resûlünü seçince, Allah onu o kadınlara has kılarak: { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } buyurdu. İbn Sa'd ve İbn Ebî Hâtim'in Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah mahremler hariç dilediği kadınla evlenmeyi ona helal kılmadan vefat etmedi. Bu da Allah'ın: { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } kavlidir.' Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd, Ahmed, Abd b. Humeyd, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdeveyh ve Beyhakî'nin Atâ yoluyla Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } kavlinden ötürü mahremler hariç kadınlardan dilediğiyle evlenmesi ona helal kılınmadan vefat etmedi.' İbn Sa'd İbn Abbâs'tan da benzerini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Rezîn'den { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Esir alıp da elinin malik oldukları müstesna, müşrik kadınlardan [evlenmek helal değildir]' demiştir. Bezzâr ve İbn Merdeveyh'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cahiliye döneminde 'bedel' (değişim), bir adamın diğerine:
بَادِلْنِي امْرَأَتَكَ وَأُبَادِلُكَ امْرَأَتِي: أَيْ تَنْزِلُ لِي عَنِ امْرَأَتِكَ، وَأَنْزِلُ لَكَ عَنِ امْرَأَتِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ قَالَ: فَدَخَلَ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ الْفَزَارِيُّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَعِنْدَهُ عَائِشَةُ، فَدَخَلَ بِغَيْرِ إِذْنٍ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَيْنَ الِاسْتِئْذَانُ؟ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا اسْتَأْذَنْتُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ مُنْذُ أَدْرَكْتُ، ثُمَّ قَالَ: مَنْ هَذِهِ الْحُمَيْرَاءُ إِلَى جَنْبِكَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: هَذِهِ عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَ: أَفَلَا أَنْزِلُ لَكَ عَنْ أَحْسَنِ خَلْقِ اللَّهِ؟ قَالَ: يَا عُيَيْنَةُ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ ذَلِكَ، فَلَمَّا أَنْ خَرَجَ قَالَتْ عَائِشَةُ:
'Kadınını bana ver, ben de kadınımı sana vereyim' demesiydi; yani: 'Sen benim için kadından vazgeç, ben de senin için kadınımdan vazgeçeyim' demekti. Bunun üzerine Allah: { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } ayetini indirdi. Dedi ki: Uyeyne b. Hısn el-Fezârî, yanında Âişe varken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına izinsiz girdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «İzin istemek nerede?» buyurdu. O: 'Ey Allah'ın Resûlü! Aklım erdiğinden beri Mudar'dan bir adamın yanına izin isteyerek girmedim.' dedi. Sonra: 'Yanındaki şu Humeyrâ kimdir?' diye sordu. Resûlullah: «Bu, müminlerin annesi Âişe'dir.» buyurdu. O: 'Sana Allah'ın en güzel yaratılmış kadınımdan vazgeçip onu vereyim mi?' dedi. Resûlullah: «Ey Uyeyne! Allah bunu haram kıldı.» buyurdu. O çıkıp gidince Âişe:
مَنْ هَذَا؟ قَالَ: أَحْمَقُ مُطَاعٌ، وَإِنَّهُ عَلَى ما ترين لسيد قومه» .
'Bu kimdir?' dedi. Resûlullah: «Sözü dinlenen bir ahmaktır; gördüğün gibi o, kavminin efendisidir.» buyurdu.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٥٣ الى ٥٥]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 53-55]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (٥٣) إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٥٤) لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٥٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (٥٣) إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٥٤) لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٥٥) } “Ey iman edenler! Yemek için size izin verilmedikçe —yemeğin pişmesini beklemeksizin— Peygamberin evlerine girmeyin. Fakat çağrıldığınız vakit girin; yemeği yiyince de lafa dalmadan hemen dağılın. Çünkü bu durum Peygamberi rahatsız ediyor, o da sizden utanıyordu. Oysa Allah haktan çekinmez. Onlardan bir şey isteyeceğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, sizin kalpleriniz ve onların kalpleri için daha temizdir. Allah'ın Resûlünü incitmeniz ve kendisinden sonra eşlerini nikâhlamanız asla size helal olmaz. Doğrusu bu, Allah katında çok büyük [bir günah]tır. (53) Bir şeyi açığa vursanız da gizleseniz de şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (54) Onlara; babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları, kendi [mümin] kadınları ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hususunda bir günah yoktur. [Ey Peygamber hanımları!] Allah'tan korkun; şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir. (55)”
قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ هَذَا نَهْيٌ عَامٌّ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ أَنْ يَدْخُلَ بُيُوتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَّا بإذن منه. وسبب النُّزُولِ: مَا وَقَعَ مِنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ فِي وَلِيمَةِ زَيْنَبَ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ آخِرَ الْبَحْثِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَحْوَالِ، أَيْ: لَا تَدْخُلُوهَا فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالِ كَوْنِكُمْ مَأْذُونًا لَكُمْ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: إِلَّا مَصْحُوبِينَ بِالْإِذْنِ، أَوْ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: إِلَّا بِأَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ، أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، أَيْ: إِلَّا وَقْتَ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ، وَقَوْلُهُ: إِلى طَعامٍ متعلق بيؤذن عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى الدُّعَاءِ، أَيْ: إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ مَدْعُوِّينَ إِلَى طَعَامٍ، وَانْتِصَابُ: غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ عَلَى الْحَالِ، وَالْعَامِلُ فِيهِ يُؤْذَنَ أَوْ مُقَدَّرٌ، أَيِ: ادْخُلُوا غَيْرَ نَاظِرِينَ، وَمَعْنَى ناظرين: منتظرين، وإناه: نُضْجَهُ وَإِدْرَاكَهُ، يُقَالُ: أَنَى يَأْنِي أَنًى: إِذَا حَانَ وَأَدْرَكَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «غَيْرَ نَاظِرِينَ» بِالنَّصْبِ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ غَيْرِ بِالْجَرِّ: صِفَةً لطعام، وَضَعَّفَ النُّحَاةُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ لِعَدَمِ بُرُوزِ الضَّمِيرِ ولكنه جَارِيًا عَلَى غَيْرِ مَنْ هُوَ لَهُ، فَكَانَ حَقُّهُ أَنْ يُقَالَ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ أَنْتُمْ ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ سُبْحَانَهُ مَا يَنْبَغِي فِي ذَلِكَ فَقَالَ: وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا وَفِيهِ تَأْكِيدٌ لِلْمَنْعِ، وَبَيَانُ الْوَقْتِ الَّذِي يَكُونُ فِيهِ الدخول، وهو عند الإذن. قال ابن العربي: وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ، وَأُذِنَ لَكُمْ فَادْخُلُوا، وَإِلَّا فَنَفْسُ الدَّعْوَةِ لَا تَكُونُ إِذْنًا كَافِيًا فِي الدُّخُولِ، وَقِيلَ: إِنَّ فِيهِ دَلَالَةً بَيِّنَةً عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِذْنِ إِلَى الطَّعَامِ: هُوَ الدَّعْوَةُ إِلَيْهِ فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا أَمَرَهُمْ سُبْحَانَهُ بِالِانْتِشَارِ بَعْدَ الطَّعَامِ، وَهُوَ التَّفَرُّقُ، وَالْمُرَادُ الْإِلْزَامُ بِالْخُرُوجِ مِنَ الْمَنْزِلِ الَّذِي
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ } kavli, her mümine kendisinden bir izin olmadıkça Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlerine girmeyi yasaklayan genel bir nehiydir. Nüzul sebebi ise Zeyneb'in düğün yemeğinde bazı sahabîlerin yaptığı davranıştır; bunun açıklaması inşâallahu teâlâ araştırmanın sonunda gelecektir. { إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } “...size izin verilmedikçe” kavli, hallerin en genelinden yapılan bir istisnâ-i müferrağdır; yani size izin verilmiş olma durumu müstesna hiçbir halükârda oralara girmeyin demektir. Bu ifade hal olarak mansub makamındadır; yani 'ancak izinle birlikte olmanız müstesna' veya harf-i cerrin hazfedilmesiyle 'ancak size izin verilmesi suretiyle' yahut zarfiyet üzere mansub olarak 'ancak size izin verildiği vakit' anlamındadır. { إِلى طَعامٍ } kavli ise davet manasını tazammun etmesi üzere 'yü'zene' fiiline taalluk etmektedir; yani 'ancak yemeğe davet edilmiş olarak size izin verilmesi müstesna' demektir. { غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } kavlinin mansub oluşu haldir; âmili 'yü'zene' fiili veya takdiri bir fiildir; yani 'vaktini beklemeksizin girin' demektir. Nâzırîn (ناظرين), bekleyenler demektir; inâh (إِناهُ) ise onun pişmesi ve hazır olmasıdır. Vakti gelip hazır olduğunda 'enâ ye'nî enyen' denir. Cumhur 'ğayra nâzırîne' (غَيْرَ ناظِرِينَ) şeklinde mansub okumuştur. İbn Ebî Able ise 'taâm' kelimesinin sıfatı olarak cer ile (غَيْرِ) okumuştur. Nahivciler, zamirin açıkta bulunmaması ve ait olmadığı kimseye carî olması sebebiyle bu kıraati zayıf bulmuşlardır; zira kurala göre 'ğayri nâzırîne inâhu entüm' denilmesi gerekirdi. Sonra Allah Teâlâ bu hususta ne yapılması gerektiğini beyan ederek: { وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا } “Fakat çağrıldığınız vakit girin” buyurmuştur. Bunda yasağın teyidi ve girişin yapılacağı vaktin beyanı vardır ki o da izin vaktidir. İbnü'l-Arabî şöyle der: Sözün takdiri: 'Fakat çağrıldığınız ve size izin verildiği vakit girin' şeklindedir; aksi takdirde sırf davet edilmek eve girmek için yeterli bir izin sayılmaz. Bir görüşe göre de burada yemeğe izin vermekten maksadın ona davet etmek olduğuna dair açık bir delalet vardır. { فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا } “yemeği yiyince de hemen dağılın”. Allah Teâlâ onlara yemekten sonra dağılmalarını emretmiştir; bu ise ayrılıp gitmektir. Kastedilen, yemekten maksat hasıl olduğunda davet
وَقَعَتِ الدَّعْوَةُ إِلَيْهِ عِنْدَ انْقِضَاءِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْأَكْلِ وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ غَيْرَ نَاظِرِينَ، أَوْ عَلَى مُقَدَّرٍ، أَيْ: وَلَا تَدْخُلُوا وَلَا تَمْكُثُوا مُسْتَأْنِسِينَ. وَالْمَعْنَى: النَّهْيُ لَهُمْ عن أن يجلسوا بعد الطعام يتحدّثون بِالْحَدِيثِ. قَالَ الرَّازِيُّ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ تَقْدِيرُهُ:
edildikleri evden çıkmayı zorunlu kılmaktır. { وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ } “...lafa dalmadan...” kavli, { غَيْرَ ناظِرِينَ } kavline veya takdiri bir ifadeye matuftur; yani: Ne sohbet etmek amacıyla girin ne de sohbet için oturup kalın demektir. Mana ise yemekten sonra oturup koyu bir sohbete dalmaktan nehyedilmeleridir. Râzî { إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ } kavli hakkında der ki: Bu ifadede ya takdim ve tehir vardır ve takdiri:
وَلَا تَدْخُلُوا إِلَى طَعَامٍ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ، فَلَا يَكُونُ مَنْعًا مِنَ الدُّخُولِ فِي غَيْرِ وَقْتِ الطَّعَامِ بغير إذن. وإما أَنْ لَا يَكُونَ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ فَيَكُونُ مَعْنَاهُ: وَلَا تَدْخُلُوا إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ، فَيَكُونُ الْإِذْنُ مَشْرُوطًا بِكَوْنِهِ إِلَى طَعَامٍ، فَإِنْ لَمْ يُؤْذَنْ إِلَى طَعَامٍ فَلَا يَجُوزُ الدُّخُولُ، فَلَوْ أُذِنَ لِوَاحِدٍ فِي الدُّخُولِ لِاسْتِمَاعِ كَلَامٍ لَا لِأَكْلِ طَعَامٍ فَلَا يَجُوزُ، فَنَقُولُ الْمُرَادُ: هُوَ الثَّانِي لِيَعُمَّ النَّهْيُ عَنِ الدُّخُولِ. وَأَمَّا كَوْنُهُ لَا يَجُوزُ إِلَّا بِإِذْنٍ إِلَى طَعَامٍ، فَلِمَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي سَبَبِ النُّزُولِ أَنَّ الْخِطَابَ مَعَ قَوْمٍ كَانُوا يَتَحَيَّنُونَ حِينَ الطَّعَامِ، وَيَدْخُلُونَ مِنْ غَيْرِ إِذْنٍ فَمُنِعُوا مِنَ الدُّخُولِ فِي وَقْتِهِمْ بِغَيْرِ إِذْنٍ. وَقَالَ ابْنُ عَادِلٍ: الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ: هُوَ الثَّانِي، لِأَنَّ التَّقْدِيمَ وَالتَّأْخِيرَ خِلَافُ الْأَصْلِ، وَقَوْلُهُ: إِلى طَعامٍ مِنْ بَابِ التَّخْصِيصِ بِالذِّكْرِ، فَلَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ مَا عَدَاهُ، لَا سِيَّمَا إذا علم مثله، فإن من جاز دخول بيته بِإِذْنِهِ إِلَى طَعَامِهِ جَازَ دُخُولُهُ بِإِذْنِهِ إِلَى غَيْرِ الطَّعَامِ، انْتَهَى. وَالْأَوْلَى فِي التَّعْبِيرِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي أَرَادَهُ أَنْ يُقَالَ: قَدْ دَلَّتِ الْأَدِلَّةُ عَلَى جَوَازِ دُخُولِ بُيُوتِهِ ﷺ بِإِذْنِهِ لِغَيْرِ الطَّعَامِ، وَذَلِكَ مَعْلُومٌ لَا شَكَّ فِيهِ، فَقَدْ كَانَ الصَّحَابَةُ وَغَيْرُهُمْ يَسْتَأْذِنُونَ عَلَيْهِ لِغَيْرِ الطَّعَامِ فَيَأْذَنُ لَهُمْ، وَذَلِكَ يُوجِبُ قصر هذه الآية على السبب الذين نزلت فيه، وهو القوم الذي كَانُوا يَتَحَيَّنُونَ طَعَامَ النَّبِيِّ ﷺ فَيَدْخُلُونَ وَيَقْعُدُونَ مُنْتَظِرِينَ لِإِدْرَاكِهِ، وَأَمْثَالُهُمْ، فَلَا تَدُلُّ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الدُّخُولِ مَعَ الْإِذْنِ لِغَيْرِ ذَلِكَ، وَإِلَّا لَمَا جَازَ لِأَحَدٍ أَنْ يَدْخُلَ بُيُوتَهُ بِإِذْنِهِ، لِغَيْرِ الطَّعَامِ، وَاللَّازِمُ بَاطِلٌ فَالْمَلْزُومُ مِثْلُهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَكَانَتْ سِيرَةُ الْقَوْمِ إِذَا كَانَ لَهُمْ طَعَامُ وَلِيمَةٍ، أَوْ نَحْوُهُ أَنْ يُبَكِّرَ مَنْ شَاءَ إِلَى الدَّعْوَةِ يَنْتَظِرُونَ طَبْخَ الطَّعَامِ وَنُضْجَهُ، وَكَذَلِكَ إِذَا فَرَغُوا مِنْهُ جَلَسُوا كَذَلِكَ، فَنَهَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ ذَلِكَ فِي بَيْتِ النَّبِيِّ ﷺ، وَدَخَلَ فِي النَّهْيِ سَائِرُ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْتَزَمَ النَّاسُ أَدَبَ اللَّهِ لَهُمْ فِي ذَلِكَ فَمَنَعَهُمْ مِنَ الدُّخُولِ إِلَّا بِإِذْنٍ عِنْدَ الْأَكْلِ لَا قَبْلَهُ لِانْتِظَارِ نُضْجِ الطَّعَامِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ ذلِكُمْ إِلَى الِانْتِظَارِ، وَالِاسْتِئْنَاسِ لِلْحَدِيثِ، وَأُشِيرَ إِلَيْهِمَا بِمَا يُشَارُ بِهِ إِلَى الْوَاحِدِ بِتَأْوِيلِهِمَا بِالْمَذْكُورِ كما في قوله: عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ أَيْ: إِنَّ ذَلِكَ الْمَذْكُورَ مِنَ الْأَمْرَيْنِ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُضَيِّقُونَ الْمَنْزِلَ عَلَيْهِ، وَعَلَى أَهْلِهِ، وَيَتَحَدَّثُونَ بِمَا لَا يُرِيدُهُ. قَالَ الزجاج: كان النبيّ ﷺ يَحْتَمِلُ إِطَالَتَهُمْ كَرَمًا مِنْهُ فَيَصْبِرُ عَلَى الْأَذَى فِي ذَلِكَ، فَعَلَّمَ اللَّهُ مَنْ يَحْضُرُهُ الأدب فصار أَدَبًا لَهُمْ وَلِمَنْ بَعْدَهُمْ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ أَيْ يَسْتَحْيِي أَنْ يَقُولَ لَكُمْ: قُومُوا، أَوِ اخْرُجُوا وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ أَيْ: لَا يَتْرُكُ أَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ مَا هُوَ الْحَقُّ، وَلَا يَمْتَنِعُ مِنْ بَيَانِهِ، وَإِظْهَارِهِ وَالتَّعْبِيرِ عَنْهُ بعدم الاستحياء للمشاكلة. قرأ الجمهور «يستحيي» بيائين، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ أَنَّهُ قَرَأَ بِيَاءٍ وَاحِدَةٍ، وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ يَقُولُونَ: اسْتَحَى يَسْتَحِي: مِثْلَ اسْتَقَى يَسْتَقِي، ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَدَبًا آخَرَ مُتَعَلِّقًا بِنِسَاءِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً أَيْ: شَيْئًا يتمتع به، من الماعون وغيره فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَيْ: مِنْ وَرَاءِ سِتْرٍ بينكم وبينهنّ. والمتاع يطلق على
[cümlede takdim ve tehir vardır ve mana:] «Size izin verilmedikçe yemeğe girmeyin» [şeklindedir]; bu durumda yemek vakti dışında izinsiz girmek menedilmiş olmaz. Ya da cümlede bir takdim ve tehir yoktur; bu takdirde manası: «Size yemeğe davet için izin verilmedikçe girmeyin» şeklinde olur. Böylece izin, yemeğe yönelik olması şartına bağlanmış olur; şayet yemeğe izin verilmemişse girmek caiz olmaz. Nitekim bir kimseye yemek yemek için değil de bir söz dinlemek için girmesine izin verilse girmesi caiz olmaz. Biz deriz ki: Giriş yasağının genel olması için kastedilen ikinci ihtimaldir. Yalnızca yemeğe izin verilmesi durumunda caiz olmasına gelince; nüzul sebebinde zikredildiği üzere hitap, yemek vaktini kollayan ve izinsiz giren bir topluluğa yönelikti; dolayısıyla onlar yemek vaktinde izinsiz girmekten menedilmişlerdir. İbn Âdil şöyle demiştir: «Evla olan, kastedilenin ikinci [ihtimal] olduğunu söylemektir; zira takdim ve tehir asla aykırıdır. { إِلى طَعامٍ } kavli ise zikr-i tahsis (özellikle belirtme) kabilindendir, dolayısıyla bunun dışındakilerin nefyine delalet etmez; bilhassa benzeri bir durum biliniyorsa. Zira evine izniyle yemek için girilmesi caiz olan kimsenin evine, yine onun izniyle yemek dışındaki bir sebeple girilmesi de caiz olur.» [İbn Âdil'in sözü] bitti. [Müellif der ki:] Onun kastettiği bu manayı ifade etmenin en uygun yolu şöyle denilmesidir: Deliller, yemek dışındaki bir sebeple de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlerine onun izniyle girilmesinin caiz olduğuna delalet etmiştir; bu ise şüphe götürmez bir şekilde bilinmektedir. Nitekim sahabîler ve başkaları yemek dışındaki işler için kendisinden izin isterler, o da onlara izin verirdi. Bu durum, bu ayetin nüzul sebebine hasredilmesini gerektirir; o da Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yemek vaktini kollayıp içeri giren, yemeğin pişmesini bekleyerek oturan topluluk ve onlar gibilerdir. Dolayısıyla ayet, yemek dışındaki bir maksatla izin alarak girmeyi menettiğine delalet etmez. Aksi takdirde hiç kimsenin, yemek dışındaki bir sebeple onun izniyle evlerine girmesi caiz olmazdı; bu gereklilik (lâzım) batıl olduğuna göre, bunu gerektiren şey (melzûm) de batıldır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «O toplumun adeti; bir düğün yemeği veya benzeri bir davet olduğunda, dileyenin yemeğin pişip hazır olmasını beklemek üzere erkenden davete gitmesi, aynı şekilde yemekten boşaldıklarında da [sohbete dalıp] öylece oturmaları şeklindeydi. Allah Teâlâ müminleri Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinde böyle yapmaktan nehyetti; bu nehyin kapsamına bütün müminler dahil oldu ve insanlar bu hususta Allah'ın kendilerine öğrettiği edebe riayet ettiler. Böylece Allah, yemeğin pişmesini beklemek için önceden değil, ancak yemek vaktinde izin verilirse girmelerini emredip [bunun dışındaki girişleri] menetti.» { إِنَّ ذلِكُمْ } ifadesindeki işaret, beklemeye ve lafa dalıp sohbete oturmayadır. Her iki duruma tekil işaret zamiriyle işaret edilmesi, { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “...ikisi arası orta yaşta...” kavlinde olduğu gibi zikredilen manasında tevil edilmesinden ötürüdür. Yani: Bu iki husustan zikredilen şey { كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ } “...Peygamber'i incitiyordu...”; çünkü evi hem ona hem de ailesine daraltıyorlar ve onun istemediği şeyleri konuşuyorlardı. Zeccâc şöyle demiştir: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, cömertliğinden ve nezaketinden ötürü onların uzun süre kalmalarına katlanır ve bu husustaki eziyete sabrederdi. Bunun üzerine Allah, onun huzurunda bulunanlara edebi öğretti ve bu hem onlar hem de onlardan sonrakiler için bir edep kuralı oldu.» { فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ } yani size «kalkın» veya «çıkın» demekten haya eder. { وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ } “...Fakat Allah, gerçeği açıklamaktan çekinmez...” yani neyin hak olduğunu size açıklamaktan geri durmaz, onu beyan edip açığa vurmaktan ve müşâkele (ifade uyumu) yoluyla hayadan [hakkı söylemekten] kaçınmaz. Cumhûr [kelimeyi] iki yâ ile «يستحيي» şeklinde okumuştur; İbn Kesîr'den ise tek yâ ile okuduğu rivayet edilmiştir ki bu, Temîm kabilesinin lehçesidir; onlar «استقى / يستقي» dedikleri gibi «استحى / يستحي» derler. Daha sonra Allah Teâlâ, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarıyla ilgili başka bir edep zikrederek şöyle buyurdu: { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً } “...Onlardan bir şey istediğiniz zaman...” yani ev eşyası ve benzeri faydalanılan bir şeyi [istediğinizde], { فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “...perde arkasından isteyin...” yani sizinle onlar arasında bulunan bir perdenin arkasından isteyin. Metâ kelimesi,
كُلِّ مَا يُتَمَتَّعُ بِهِ، فَلَا وَجْهَ لِمَا قِيلَ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ: الْعَارِيَّةُ، أَوِ الْفَتْوَى، أَوِ الْمُصْحَفُ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:
kendisinden faydalanılan her şey için kullanılır; dolayısıyla bununla âriyet (ödünç eşya), fetva veya mushafın kastedildiğine dair söylenen görüşlerin bir dayanağı yoktur. [Ayetin devamındaki]
ذلِكُمْ إِلَى سُؤَالِ الْمَتَاعِ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ إِلَى جَمِيعِ مَا ذُكِرَ مِنْ عَدَمِ الدُّخُولِ بِغَيْرِ إِذْنٍ، وَعَدَمِ الِاسْتِئْنَاسِ لِلْحَدِيثِ عِنْدَ الدُّخُولِ وَسُؤَالِ الْمَتَاعِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ: مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ:
{ ذلِكُمْ } ifadesiyle yapılan işaret, eşyanın perde arkasından istenmesinedir. Bir görüşe göre ise bu işaret; izinsiz girmemek, girildiğinde lafa dalıp kalmamak ve eşyayı perde arkasından istemek şeklinde zikredilen hususların tamamınadır; birincisi daha evladır. İsmi işaret mübtedadır, haberi ise:
أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ أَيْ: أَكْثَرُ تَطْهِيرًا لَهَا مِنَ الرِّيبَةِ، وَخَوَاطِرِ السُّوءِ الَّتِي تَعْرِضُ لِلرِّجَالِ فِي أَمْرِ النِّسَاءِ، وَلِلنِّسَاءِ فِي أَمْرِ الرجال. وفي هذا أدب لكل مؤمن، وتحذيرا له من أن يثق بنفسه في الْخَلْوَةِ مَعَ مَنْ لَا تَحِلُّ لَهُ، وَالْمُكَالَمَةِ مِنْ دُونِ حِجَابٍ لِمَنْ تَحْرُمُ عَلَيْهِ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ أَيْ: مَا صَحَّ لَكُمْ وَلَا اسْتَقَامَ أَنْ تُؤْذُوهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ كَائِنًا مَا كَانَ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ دُخُولُ بُيُوتِهِ بِغَيْرِ إِذْنٍ مِنْهُ، وَاللُّبْثُ فِيهَا عَلَى غَيْرِ الْوَجْهِ الَّذِي يُرِيدُهُ، وَتَكْلِيمُ نِسَائِهِ مِنْ دُونِ حِجَابٍ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَيْ:
{ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ } “Bu, sizin kalpleriniz ve onların kalpleri için daha temizdir” kavlidir. Yani kadınlar hususunda erkeklerin, erkekler hususunda da kadınların hatırına gelen şüphe ve kötü düşüncelerden kalpleri daha çok temizleyicidir. Bunda her mümin için bir edep; kendisine helal olmayan bir kadınla baş başa kalma (halvet) ve mahremi olmayan kimseyle perde olmaksızın konuşma hususunda nefsine güvenmemesi için bir uyarı vardır. { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlünü incitmeniz... asla size helal olmaz”. Yani ne şekilde olursa olsun herhangi bir şeyle onu incitmeniz size asla caiz ve doğru olmaz. İzni olmadan evlerine girmek, oralarda onun istemediği şekilde oturup kalmak ve eşleriyle perde arkasında olmaksızın konuşmak da bu incitmenin cümlesindendir. { وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ } “...ve kendisinden sonra eşlerini nikâhlamanız [asla helal olmaz]”. Yani:
وَلَا كَانَ لَكُمْ ذَلِكَ بَعْدَ وَفَاتِهِ لِأَنَّهُنَّ أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَا يَحِلُّ لِلْأَوْلَادِ نِكَاحُ الْأُمَّهَاتِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ ذلِكُمْ إِلَى نِكَاحِ أَزْوَاجِهِ مِنْ بَعْدِهِ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً أَيْ: ذَنْبًا عَظِيمًا، وَخَطْبًا هَائِلًا شَدِيدًا.
Vefatından sonra da bu size asla helal olmaz; zira onlar müminlerin anneleridir ve evlatların anneleriyle nikâhlanması helal değildir. { إِنَّ ذلِكُمْ } kavlindeki işaret, vefatından sonra onun eşleriyle nikâhlanmayadır. { كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً } “Doğrusu bu, Allah katında çok büyük [bir günah]tır” yani pek büyük bir günah ve korkunç, dehşetli bir cürümdür.
وَكَانَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ أَنَّهُ قَالَ قَائِلٌ: لَوْ قَدْ مَاتَ مُحَمَّدٌ لَتَزَوَّجْنَا نِسَاءَهُ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً يَعْلَمُ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ مَا تظهرونه من شَأْنِ أَزْوَاجِ رَسُولِهِ، وَمَا تَكْتُمُونَهُ فِي صُدُورِكُمْ. وَفِي هَذَا وَعِيدٌ شَدِيدٌ، لِأَنَّ إِحَاطَتَهُ بِالْمَعْلُومَاتِ تَسْتَلْزِمُ الْمُجَازَاةَ عَلَى خَيْرِهَا وَشَرِّهَا. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَنْ لَا يَلْزَمُ الْحِجَابُ مِنْهُ فَقَالَ: لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ فَهَؤُلَاءِ لَا يَجِبُ عَلَى نِسَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَا غَيْرِهِنَّ مِنَ النِّسَاءِ الِاحْتِجَابُ مِنْهُمْ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْعَمَّ وَالْخَالَ لِأَنَّهُمَا يَجْرِيَانِ مَجْرَى الْوَالِدَيْنِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْعَمُّ وَالْخَالُ رُبَّمَا يَصِفَانِ الْمَرْأَةَ لِوَلَدَيْهِمَا، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ تَحِلُّ لِابْنِ الْعَمِّ وَابْنِ الْخَالِ فَكَرِهَ لَهُمَا الرُّؤْيَةَ، وَهَذَا ضَعِيفٌ جِدًّا، فَإِنَّ تَجْوِيزَ وَصْفِ الْمَرْأَةِ لِمَنْ تَحِلُّ لَهُ مُمْكِنٌ مِنْ غَيْرِهِمَا مِمَّنْ يَجُوزُ لَهُ النَّظَرُ إِلَيْهَا، لَا سِيَّمَا أَبْنَاءُ الْإِخْوَةِ وَأَبْنَاءُ الْأَخَوَاتِ، وَاللَّازِمُ بَاطِلٌ فَالْمَلْزُومُ مِثْلُهُ، وَهَكَذَا يَسْتَلْزِمُ أَنْ لَا يَجُوزَ لِلنِّسَاءِ الْأَجْنَبِيَّاتِ أَنْ يَنْظُرْنَ إِلَيْهَا لِأَنَّهُنَّ يَصِفْنَهَا، وَاللَّازِمُ بَاطِلٌ فَالْمَلْزُومُ مِثْلُهُ، وَهَكَذَا لَا وَجْهَ لِمَا قَالَهُ الشَّعْبِيُّ وَعِكْرِمَةُ من أنه لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَضَعَ خِمَارَهَا عِنْدَ عَمِّهَا أَوْ خَالِهَا، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ اقْتَصَرَ هَاهُنَا عَلَى بَعْضِ مَا ذَكَرَهُ مِنَ الْمَحَارِمِ فِي سُورَةِ النُّورِ اكْتِفَاءً بِمَا تَقَدَّمَ وَلا نِسائِهِنَّ هَذِهِ الْإِضَافَةُ تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالنِّسَاءِ الْمُؤْمِنَاتِ، لِأَنَّ الْكَافِرَاتِ غَيْرُ مَأْمُونَاتٍ عَلَى الْعَوْرَاتِ، وَالنِّسَاءُ كُلُّهُنَّ عَوْرَةٌ وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ مِنَ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ، وَقِيلَ: الْإِمَاءُ خَاصَّةً، وَمَنْ لَمْ يَبْلُغْ مِنَ الْعَبِيدِ، وَالْخِلَافُ فِي ذَلِكَ مَعْرُوفٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النُّورِ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ. ثُمَّ أَمَرَهُنَّ سُبْحَانَهُ بِالتَّقْوَى التي هي ملاك الأمر كله، وَالمعنى اتَّقِينَ اللَّهَ فِي كُلِّ الْأُمُورِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا مَا هُوَ مَذْكُورٌ هُنَا إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً لَمْ يَغِبْ عَنْهُ شَيْءٌ مِنَ الْأَشْيَاءِ كَائِنًا مَا كَانَ، فَهُوَ مُجَازٍ لِلْمُحْسِنِ بِإِحْسَانِهِ وَلِلْمُسِيءِ بِإِسَاءَتِهِ.
Ayetin nüzul sebebi, bir kimsenin: "Şayet Muhammed vefat ederse kesinlikle onun hanımlarıyla evleniriz" demesidir; bunun açıklaması gelecektir. { إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Bir şeyi açığa vursanız da gizleseniz de şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”. Eşyadan olan her şeyi bilir; Resûlünün hanımlarının durumuna dair açığa vurduğunuz şeyler ile göğüslerinizde gizlediğiniz şeyler de bunun cümlesindendir. Bunda şiddetli bir tehdit vardır; çünkü O'nun bütün malumatı kuşatması, hayrına da şerrine de karşılık vermesini gerektirir. Sonra Allah Subhânehu kendilerine karşı hicabın gerekmediği kimseleri açıklayarak şöyle buyurdu: { لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ } “Onlara babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları ve kız kardeşlerinin oğulları hususunda bir günah yoktur”. İşte bunlara karşı ne Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının ne de diğer kadınların örtünmesi farzdır. Amcayı ve dayıyı zikretmemiştir; çünkü onlar iki ebeveyn mesabesindedir. Zeccâc şöyle demiştir: Amca ve dayı bazen kadını kendi oğullarına tasvir edebilirler; çünkü kadın, amca oğluna ve dayı oğluna helaldir, bu sebeple onların görmesini hoş karşılamamıştır. Bu görüş oldukça zayıftır; zira kadının kendisine helal olduğu kimseye tasvir edilme ihtimali, kendisine bakması caiz olan başkaları için de -özellikle erkek kardeşlerin oğulları ve kız kardeşlerin oğulları için- mümkündür. Lazım (ortaya çıkan netice) batıl olunca melzum (dayanak) da böyledir. Aynı şekilde bu, yabancı kadınların da onu tasvir edebilecekleri gerekçesiyle ona bakmalarının caiz olmamasını gerektirir; lâzım batıl olunca melzum da böyledir. Nitekim Şa‘bî ve İkrime'nin, kadının amcasının veya dayısının yanında başörtüsünü çıkaramayacağına dair sözlerinin de bir dayanağı yoktur. En doğrusu şöyle denilmesidir: Subhânehu, daha önce geçmiş olana iktifa ederek burada Nûr Suresi'nde zikrettiği mahremlerin bir kısmıyla yetinmiştir. { وَلا نِسائِهِنَّ } “ve ne de kendi kadınları hususunda [onlara bir günah yoktur]”; bu izafet, kadınlardan kastın mümin kadınlar olmasını gerektirir, çünkü kâfir kadınlar mahrem yerler hususunda güvenilir değillerdir; kadınların tamamı ise avrettir. { وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } “ve ne de ellerinin altında bulunanlar [hususunda bir günah yoktur]”, köleler ve cariyeler kastedilmiştir. Sadece cariyeler ile henüz büluğa ermemiş köleler olduğu da söylenmiştir ve bu konudaki ihtilaf bilinmektedir. Nûr Suresi'nde kafi miktarda açıklama geçmişti. Sonra Subhânehu onlara bütün işlerin esası olan takvayı emretmiştir; mana: Burada zikredilen hususların da dahil olduğu bütün meselelerde Allah'tan korkun, sakının demektir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً } “Şüphesiz Allah her şeye şahittir”; ne olursa olsun hiçbir şey O'na gizli kalmaz; dolayısıyla iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle karşılık vericidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ نِسَاءَكَ يَدْخُلُ عَلَيْهِنَّ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ فَلَوْ حَجَبْتَهُنَّ، فأنزل الله آية الْحِجَابَ. وَفِي لَفْظٍ أَنَّهُ قَالَ عُمَرُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ يَدْخُلُ
Buhârî ve Müslim'in Enes'ten rivayet ettiğine göre Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: Ey Allah'ın Resûlü! Senin hanımlarının yanına iyi kimse de kötü kimse de giriyor, keşke onlara örtünmelerini emretsen. Bunun üzerine Allah hicab ayetini indirdi. Bir lafızda ise Ömer'in şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ey Allah'ın Resûlü! Yanına
عَلَيْكَ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ، فَلَوْ أَمَرْتَ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْحِجَابِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ الْحِجَابِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَنَسٍ قَالَ: «لَمَّا تَزَوَّجَ رسول الله ﷺ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ دَعَا الْقَوْمَ فَطَعِمُوا، ثُمَّ جَلَسُوا يَتَحَدَّثُونَ وَإِذَا هُوَ كَأَنَّهُ يَتَهَيَّأُ لِلْقِيَامِ فَلَمْ يَقُومُوا، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَامَ، فلما قام قَامَ مَنْ قَامَ وَقَعَدَ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ، فَجَاءَ النبي ﷺ لِيَدْخُلَ فَإِذَا الْقَوْمُ جُلُوسٌ، ثُمَّ إِنَّهُمْ قَامُوا فَانْطَلَقْتُ فَجِئْتُ فَأَخْبَرْتُ النَّبِيَّ ﷺ أَنَّهُمْ قَدِ انْطَلَقُوا، فَجَاءَ حَتَّى دَخَلَ، فَذَهَبْتُ أَدْخُلُ فَأَلْقَى الْحِجَابَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، فَأَنْزَلَ الله يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ كُنَّ يَخْرُجْنَ بِاللَّيْلِ إِذَا تَبَرَّزْنَ إِلَى الْمَنَاصِعِ، وَهُوَ صَعِيدٌ أَفْيَحُ، وَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ احْجُبْ نِسَاءَكَ، فَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَفْعَلُ، فَخَرَجَتْ سَوْدَةُ بِنْتُ زَمْعَةَ لَيْلَةً مِنَ اللَّيَالِي عِشَاءً، وَكَانَتِ امْرَأَةً طَوِيلَةً، فَنَادَاهَا عُمَرُ بِصَوْتِهِ الْأَعْلَى: قَدْ عَرَفْنَاكِ يَا سَوْدَةُ حِرْصًا عَلَى أَنْ يَنْزِلَ الْحِجَابُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الحجاب قال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ أَنَسٍ قال: نزل الْحِجَابُ مُبْتَنَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِزَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ، وَذَلِكَ سَنَةَ خَمْسٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَحَجَبَ نِسَاءَهُ مِنْ يَوْمِئِذٍ وَأَنَا ابن خمس عشرة سنة. وكذا: وأخرج ابن سعد عن صالح بن كيسان، قال: نَزَلَ الْحِجَابُ عَلَى نِسَائِهِ فِي ذِي الْقِعْدَةِ سَنَةَ خَمْسٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَبِهِ قَالَ قَتَادَةُ وَالْوَاقِدِيُّ. وَزَعَمَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَخَلِيفَةُ بْنُ خَيَّاطٍ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي سَنَةِ ثَلَاثٍ.
iyi kimse de kötü kimse de giriyor, müminlerin annelerine örtünmeyi emretsen ya! Bunun üzerine Allah hicab ayetini indirdi. Buhârî, Müslim ve diğerleri Enes'ten rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb bnt. Cahş ile evlendiğinde topluluğu davet etti, yemek yediler, sonra oturup sohbete daldılar. O esnada kalkmaya hazırlanır gibiydi ancak kalkmadılar. Bunu görünce kendisi kalktı. O kalkınca kalkanlar kalktı, üç kişi ise oturmaya devam etti. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girmek için geldiğinde o topluluğun hâlâ oturmakta olduğunu gördü. Sonra onlar da kalktılar. Gidip Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e onların gittiğini haber verdim. Geldi ve içeri girdi. Ben de girmek için yöneldim, benimle kendisi arasına perdeyi çekti. Bunun üzerine Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ } ayetini indirdi». İbn Cerîr'in Âişe'den rivayet ettiğine göre: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları geceleyin abdest bozmak için Menası‘a (geniş, açık bir alan) çıkarlardı. Ömer b. el-Hattâb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: Hanımlarını ört, derdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise bunu yapmıyordu. Gecelerden bir gece yatsı vaktinde Sevde bnt. Zem‘a çıktı, o uzun boylu bir kadındı. Ömer hicabın inmesine duyduğu hırsla ona en yüksek sesiyle: Seni tanıdık ey Sevde! diye seslendi. Bunun üzerine Allah hicabı indirdi ve: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ } ayeti indi. İbn Sa‘d'ın Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hicab [ayeti], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb bnt. Cahş ile gerdeğe girmesi sırasında indi. Bu, hicretin beşinci yılındaydı ve o günden itibaren hanımlarını örttü; ben o zaman on beş yaşındaydım. Aynı şekilde İbn Sa‘d'ın Sâlih b. Keysân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hanımlarına hicab [emri], hicretin beşinci senesi Zilkade ayında indi; Katâde ve el-Vâkıdî de bu görüştedir. Ebû Ubeyde ve Halîfe b. Hayyât ise bunun üçüncü yılda olduğunu iddia etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlünü incitmeniz... asla size helal olmaz” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ هَمَّ أَنْ يَتَزَوَّجَ بَعْضَ نِسَاءِ النَّبِيِّ ﷺ بَعْدَهُ. قَالَ سُفْيَانُ. وَذَكَرُوا أَنَّهَا عَائِشَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ طَلْحَةَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ قَالَ: أَيَحْجُبُنَا مُحَمَّدٌ عَنْ بَنَاتِ عَمِّنَا. وَيَتَزَوَّجُ نِسَاءَنَا من بعدنا؟ لئن حدث به حدث لنتزوجنّ نِسَاءَهُ مِنْ بَعْدِهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ عبد الرزاق، وعبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: قَالَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ: لَوْ قُبِضَ النَّبِيُّ ﷺ لَتَزَوَّجْتُ عَائِشَةَ. فَنَزَلَتْ.
Bu ayet, kendisinden sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından biriyle evlenmeye niyetlenen bir adam hakkında inmiştir. Süfyân: O hanımın Âişe olduğunu zikrettiler, demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Talha b. Ubeydillâh: Muhammed bizi amcamızın kızlarından men edip kendisinden sonra hanımlarımızla evlenecek öyle mi? Şayet ona bir hal olursa kendisinden sonra onun hanımlarıyla mutlaka evleniriz, demişti; bunun üzerine bu ayet indi. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Talha b. Ubeydillâh: Şayet Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ederse Âişe ile mutlaka evlenirim, dedi. Bunun üzerine [bu ayet] indi.
وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي طَلْحَةَ لِأَنَّهُ قَالَ: إِذَا تُوُفِّيَ النَّبِيُّ ﷺ تَزَوَّجْتُ عَائِشَةَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا عِنْدِي لَا يَصِحُّ عَلَى طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ شَيْخُنَا الْإِمَامُ أَبُو الْعَبَّاسِ: وَقَدْ حُكِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنْ بَعْضِ فُضَلَاءِ الصَّحَابَةِ وَحَاشَاهُمْ عَنْ مِثْلِهِ، وَإِنَّمَا الْكَذِبُ فِي نَقْلِهِ، وَإِنَّمَا يَلِيقُ مِثْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِالْمُنَافِقِينَ الْجُهَّالِ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ: لَوْ قَدْ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَزَوَّجْتُ عَائِشَةَ أَوْ أُمَّ سَلَمَةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ «أَنَّ رَجُلًا أَتَى بَعْضَ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ فَكَلَّمَهَا وَهُوَ ابْنُ عَمِّهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: لَا تَقُومَنَّ هَذَا الْمَقَامَ بَعْدَ يَوْمِكَ هَذَا، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا ابْنَةُ عَمِّي، وَاللَّهِ مَا قُلْتُ لَهَا مُنْكَرًا، وَلَا قَالَتْ لِي، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: قَدْ عَرَفْتُ ذَلِكَ، إِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ أَغْيَرَ مِنَ اللَّهِ، وَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ أَغْيَرَ مِنِّي، فَمَضَى ثُمَّ قَالَ: يَمْنَعُنِي مِنْ كَلَامِ ابْنَةِ عَمِّي! لَأَتَزَوَّجَنَّهَا مِنْ بَعْدِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، فَأَعْتَقَ ذَلِكَ الرَّجُلُ رَقَبَةً وَحَمَلَ عَلَى عَشْرَةِ أَبْعِرَةٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَحَجَّ مَاشِيًا تَوْبَةً مِنْ كَلِمَتِهِ.
İbn Sa‘d'ın Ebû Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: [Bu ayet] Talha hakkında indi; çünkü o: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Âişe ile evleneceğim, demişti. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu rivayet bana göre Talha b. Ubeydillâh hakkında sahih değildir. Kurtubî şöyle demiştir: Şeyhimiz İmam Ebu'l-Abbâs dedi ki: Bu söz sahabenin faziletli kimselerinden bazısına nispet edilmiştir, onlar böyle bir şeyden münezzehtir; yalan ancak bunun naklindedir. Böyle bir söz ancak cahil münafıklara yakışır. Beyhakî es-Sünen'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adam: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ederse Âişe veya Ümmü Seleme ile evlenirim, dedi; bunun üzerine Allah: { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } ayetini indirdi. İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre: «Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından birinin yanına gelip onunla konuştu, kendisi onun amcasının oğluydu. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: Bugünden sonra sakın bu makamda durma, buyurdu. Adam: Ey Allah'ın Resûlü! O benim amcamın kızıdır; vallahi ona kötü bir şey söylemedim, o da bana [kötü bir şey] söylemedi, dedi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: Bunu biliyorum; ancak Allah'tan daha kıskanç hiç kimse yoktur ve benden daha kıskanç da hiç kimse yoktur, buyurdu. Adam dönüp gitti, sonra da: Beni amcamın kızıyla konuşmaktan menediyor ha! Ondan sonra onunla mutlaka evleneceğim, dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. O adam da bu sözünden tevbe etmek maksadıyla bir köle azat etti, Allah yolunda on deve bağışladı ve yaya olarak hacca gitti».
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ قَالَتْ: خَطَبَنِي عَلِيٌّ فَبَلَغَ ذَلِكَ فَاطِمَةَ، فَأَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
İbn Merdeveyh'in Esmâ bnt. Umeys'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali bana talip oldu, bu haber Fâtıma'ya ulaştı; o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek
فَقَالَتْ: إِنَّ أَسْمَاءَ مُتَزَوِّجَةٌ عَلِيًّا، فَقَالَ لَهَا النبيّ ﷺ: مَا كَانَ لَهَا أَنْ تُؤْذِيَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ قَالَ: إِنْ تَكَلَّمُوا به فتقولون نتزوّج فُلَانَةً لِبَعْضِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ، أَوْ تُخْفُوا ذَلِكَ فِي أَنْفُسِكُمْ فَلَا تَنْطِقُوا بِهِ يَعْلَمْهُ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ إِلَى آخِرَ الْآيَةِ قَالَ: أُنْزِلَتْ هَذِهِ في نساء النبيّ ﷺ خاصة، وقوله: نِسائِهِنَّ يعني نساء المسلمات مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ مِنَ الْمَمَالِيكِ وَالْإِمَاءِ وَرُخِّصَ لَهُنَّ أَنْ يَرَوْهُنَّ بَعْدَ مَا ضُرِبَ الْحِجَابُ عليهنّ.
Esmâ, Ali ile evleniyor, dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Onun Allah'ı ve Resûlünü incitmesi olacak şey değildir» buyurdu. İbn Sa‘d'ın Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten { إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Şayet onu konuşup Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından birini kastederek 'falanla evleneceğiz' derseniz veya bunu içinizde gizleyip telaffuz etmezseniz Allah onu bilir. İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan { لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ } ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet sadece Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları hakkında indirilmiştir; O'nun { نِسائِهِنَّ } kavli, müslüman kadınlar demektir; { مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } kavli ise köleler ve cariyeler demektir. Onlara hicab konulduktan sonra bunları görmelerine ruhsat verilmiştir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٥٦ الى ٥٨]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler: 56-58]
إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٥٦) إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً (٥٧) وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٥٨)
{ إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٥٦) إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً (٥٧) وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٥٨) } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin. (56) Şüphesiz Allah'ı ve Resûlünü incitenlere Allah dünyada ve ahirette lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır. (57) Mümin erkekleri ve mümin kadınları hak etmedikleri bir şey yüzünden incitenler ise şüphesiz bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir. (58)”
قَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَمَلائِكَتَهُ بِنَصْبِ الْمَلَائِكَةِ عَطْفًا عَلَى لَفْظِ اسْمِ إنَّ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: «وَمَلَائِكَتُهُ» بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ اسْمِ إِنَّ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: يُصَلُّونَ رَاجِعٌ إِلَى اللَّهِ، وَإِلَى الْمَلَائِكَةِ، وَفِيهِ تَشْرِيفٌ لِلْمَلَائِكَةِ عَظِيمٌ حَيْثُ جَعَلَ الضَّمِيرَ لَهُمْ وَلِلَّهِ سُبْحَانَهُ وَاحِدًا، فَلَا يُرَدُّ الِاعْتِرَاضُ بِمَا ثبت عنه ﷺ لَمَّا سَمِعَ قَوْلَ الْخَطِيبِ يَقُولُ: مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ رَشَدَ، وَمَنْ يَعْصِهِمَا فَقَدْ غَوَى، فَقَالَ: بِئْسَ خَطِيبُ الْقَوْمِ أَنْتَ، قُلْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَجْمَعَ ذِكْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مَعَ غَيْرِهِ فِي ضَمِيرٍ وَاحِدٍ، وَهَذَا الْحَدِيثُ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ. وَثَبَتَ أَيْضًا فِي الصَّحِيحِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَ مُنَادِيًا يُنَادِي يَوْمَ خَيْبَرَ:
Cumhur, { وَمَلائِكَتَهُ } lafzını "inne"nin isminin lafzına atfen fetha (mansub) ile okumuştur. İbn Abbâs ise "inne"nin isminin mahalline atfen zamme (merfu) ile "ve melâiketühû" şeklinde okumuştur. { يُصَلُّونَ } kavlindeki zamir, Allah'a ve meleklere racidir. Zamirin onlar ile Allah Subhânehu için bir kılınmasında melekler adına pek büyük bir şereflendirme vardır; dolayısıyla hatibin: "Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse doğru yolu bulmuştur, kim de o ikisine isyan ederse sapıtmıştır" dediğini işittiğinde sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan: "Sen kavmin ne kötü hatibisin; 'Kim Allah'a ve Resûlüne isyan ederse' de" buyruğuyla yapılan itiraz varid olmaz. Bunun gerekçesi, hiç kimsenin Allah Subhânehu'nun zikrini bir başkasıyla aynı zamirde birleştirmeye hakkının olmamasıdır; bu hadis Sahih'te sabittir. Yine Sahih'te sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber günü bir münadinin şöyle seslenmesini emretmiştir:
إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَنْهَيَانِكُمْ عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ. وَلِأَهْلِ الْعِلْمِ أَبْحَاثٌ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ لَيْسَ هَذَا مَوْضِعَ ذِكْرِهَا، وَالْآيَةُ مُؤَيِّدَةٌ لِلْجَوَازِ لِجَعْلِ الضَّمِيرِ فِيهَا لِلَّهِ وَلِمَلَائِكَتِهِ وَاحِدًا، وَالتَّعْلِيلُ بِالتَّشْرِيفِ لِلْمَلَائِكَةِ يُقَالُ مِثْلُهُ فِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَيُحْمَلُ الذَّمُّ لِذَلِكَ الْخَطِيبِ الْجَامِعِ بَيْنَهُمَا على أنه ﷺ فهم منه إرادة التسوية بينهما بَيْنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَبَيْنَ رَسُولِهِ، فَيَخْتَصُّ الْمَنْعُ بِمِثْلِ ذَلِكَ، وَهَذَا أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي الْجَمْعِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: فِي هَذِهِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ اللَّهَ يُصَلِّي وَمَلَائِكَتُهُ يُصَلُّونَ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَلَا تَكُونُ الْآيَةُ مِمَّا جُمِعَ فِيهِ بَيْنَ ذِكْرِ اللَّهِ وَذِكْرِ غَيْرِهِ فِي ضَمِيرٍ وَاحِدٍ، وَلَا يَرُدُّ أَيْضًا مَا قِيلَ: إِنَّ الصَّلَاةَ مِنَ اللَّهِ الرَّحْمَةُ وَمِنْ مَلَائِكَتِهِ الدُّعَاءُ فَكَيْفَ يُجْمَعُ بَيْنَ هَذَيْنِ الْمَعْنَيَيْنِ الْمُخْتَلِفَيْنِ فِي لَفْظِ يُصَلُّونَ، وَيُقَالُ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ أريد بيصلون مَعْنًى مَجَازِيٌّ يَعُمُّ الْمَعْنَيَيْنِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يُرَادَ بِقَوْلِهِ يُصَلُّونَ يَهْتَمُّونَ بِإِظْهَارِ شَرَفِهِ، أَوْ يُعَظِّمُونَ شَأْنَهُ، أَوْ يَعْتَنُونَ بِأَمْرِهِ. وَحَكَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَنَّ صَلَاةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ ثَنَاؤُهُ عَلَيْهِ عِنْدَ مَلَائِكَتِهِ، وَصَلَاةَ الْمَلَائِكَةِ الدُّعَاءُ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ قَالُوا: صَلَاةُ الرَّبِّ: الرَّحْمَةُ، وَصَلَاةُ الْمَلَائِكَةِ:
"Şüphesiz Allah ve Resûlü sizi ehil eşeklerin etlerinden men etmektedir." İlim ehlinin bu iki hadisi cem etme hususunda burada zikredilme yeri olmayan incelemeleri vardır. Ayet ise, oradaki zamirin Allah ve melekleri için bir kılınması hasebiyle caiz oluşu desteklemektedir. Meleklere yönelik şereflendirme gerekçesinin bir benzeri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında da söylenir. O ikisini birleştiren hatibin kınanması ise, sallallâhu aleyhi ve sellem'in ondan Allah Subhânehu ile Resûlü arasında bir denklik kastı anlamış olmasına hamledilir; dolayısıyla yasak bu gibi durumlara has olur. Cem konusunda söylenenlerin en güzeli budur. Bir topluluk şöyle demiştir: Burada bir hazif vardır; takdiri: "Şüphesiz Allah salât eder, melekleri de salât ederler" şeklindedir. Bu görüşe göre ayet, Allah'ın zikri ile başkasının zikrinin tek bir zamirde birleştirildiği yerlerden olmaz; yine "Salât, Allah'tan rahmet, meleklerinden ise duadır; öyleyse bu iki farklı mana 'yusallûne' lafzında nasıl birleştirilir?" şeklinde ileri sürülen itiraz da varid olmaz. Birinci görüşe göre ise: Yusallûne (يُصَلُّونَ) ile her iki manayı da kapsayan mecazi bir mana kastedilmiştir; o da, { يُصَلُّونَ } kavliyle onun şerefini izhar etmeye ehemmiyet verirler veya şanını yüceltirler yahut onun durumuna özen gösterirler manasının kastedilmesidir. Buhârî, Ebu'l-Âliye'den, Allah Subhânehu'nun salâtının O'nun melekleri katında Peygamber'i övmesi, meleklerin salâtının ise dua olduğu nakletmiştir. Tirmizî Sünen'inde Süfyân es-Sevrî ve ilim ehlinden birden fazla kişiden onların şöyle dediklerini rivayet etmiştir: Rabbin salâtı rahmet, meleklerin salâtı ise
الِاسْتِغْفَارُ. وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنْ مُقَاتِلٍ أَنَّهُ قَالَ: أَمَّا صَلَاةُ الرَّبِّ: فَالْمَغْفِرَةُ، وَأَمَّا صَلَاةُ الْمَلَائِكَةِ:
istiğfardır. Vâhidî, Mukâtil'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: Rabbin salâtı mağfiret, meleklerin salâtı ise
فَالِاسْتِغْفَارُ. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: صَلَاتُهُ ﵎ سُبُّوحٌ قدوس سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَخْبَرَ عِبَادَهُ بِمَنْزِلَةِ نَبِيِّهِ فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى بِأَنَّهُ يُثْنِي عَلَيْهِ عِنْدَ مَلَائِكَتِهِ، وَأَنَّ الْمَلَائِكَةَ
istiğfardır. Atâ b. Ebî Rebâh şöyle demiştir: O'nun celle celâluhu salâtı "Sübbûhun Kuddûsün, rahmetim gazabımı geçmiştir" [şeklindedir]. Bu ayetten maksat; Allah Subhânehu'nun, melekleri katında Peygamberini övdüğünü ve meleklerin
تُصَلِّي عَلَيْهِ، وَأَمَرَ عِبَادَهُ بِأَنْ يَقْتَدُوا بِذَلِكَ وَيُصَلُّوا عَلَيْهِ.
ona salât ettiğini kullarına bildirerek Peygamberinin mele-i a‘lâdaki derecesini haber vermesi ve kullarına buna iktida edip ona salât etmelerini emretmesidir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الصلاة عَلَى النَّبِيِّ ﷺ هَلْ هِيَ وَاجِبَةٌ أَمْ مُسْتَحَبَّةٌ؟ بَعْدَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ عَلَيْهِ فَرْضٌ فِي الْعُمُرِ مَرَّةً. وَقَدْ حَكَى هَذَا الْإِجْمَاعَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، فَقَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهَا وَاجِبَةٌ عِنْدَ ذِكْرِهِ، وَقَالَ قَوْمٌ: تَجِبُ فِي كُلِّ مَجْلِسٍ مَرَّةً. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ مُصَرِّحَةٌ بِذَمِّ مَنْ سَمِعَ ذِكْرَ النَّبِيِّ ﷺ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ.
İlim ehli, ömürde bir defa ona salât getirmenin farz olduğu hususunda ittifak ettikten sonra, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmenin vacip mi yoksa müstehap mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu icmayı Kurtubî tefsirinde nakletmiştir. İlim ehlinden bir topluluk: O zikredildiği zaman vaciptir, demiştir; bir topluluk ise: Her mecliste bir kere vacip olur, demiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrini işitip de ona salât getirmeyen kimsenin kınandığını açıkça ifade eden hadisler varid olmuştur.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الصلاة عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي تَشَهُّدِ الصَّلَاةِ الْمُفْتَرَضَةِ هَلْ هِيَ وَاجِبَةٌ أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهَا فِيهَا سُنَّةٌ مُؤَكَّدَةٌ غَيْرُ وَاجِبَةٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: يُسْتَحَبُّ أَنْ لَا يُصَلِّيَ أَحَدٌ صَلَاةً إِلَّا صَلَّى فِيهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِنْ تَرَكَ ذَلِكَ تَارِكٌ فَصَلَاتُهُ مُجْزِئَةٌ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَأَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، وَأَهْلِ الْكُوفَةِ مِنْ أَصْحَابِ الرَّأْيِ وَغَيْرِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ. قَالَ: وَشَذَّ الشَّافِعِيُّ فَأَوْجَبَ عَلَى تَارِكِهَا الْإِعَادَةَ مَعَ تَعَمُّدِ تَرْكِهَا دُونَ النِّسْيَانِ، وَهَذَا الْقَوْلُ عَنِ الشَّافِعِيِّ لَمْ يَرْوِهِ عَنْهُ إِلَّا حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى وَلَا يُوجَدُ عَنِ الشَّافِعِيِّ إِلَّا مِنْ رِوَايَتِهِ. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ غَيْرُ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ، وَهُوَ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ: إِنَّهَا لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ فِي الصَّلَاةِ. قَالَ: وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةِ الْفُقَهَاءِ إِلَّا الشَّافِعِيَّ، وَلَا أَعْلَمُ لَهُ فِي ذَلِكَ قُدْوَةً. انْتَهَى. وَقَدْ قَالَ بِقَوْلِ الشَّافِعِيِّ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ منهم الشعبي وَمُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ أَخِيرًا، كَمَا حَكَاهُ أَبُو زُرْعَةَ الدِّمَشْقِيُّ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ رَاهْوَيْهِ وَابْنُ الْمَوَّازِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ.
Âlimler farz namazın teşehhüdünde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmenin vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur, namazda salâtın vacip olmayan müekked bir sünnet olduğu görüşüne gitmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Hiç kimsenin içinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmedikçe namaz kılmaması müstehaptır; şayet bir kimse bunu terk ederse Mâlik'in, Medine ehlinin, Süfyân es-Sevrî'nin, Kûfe ehlinden re'y ashabının ve diğerlerinin mezhebinde namazı geçerlidir; ilim ehli cumhurunun kavli de budur. [İbnü'l-Münzir devamla] dedi ki: Şâfiî şaz kalarak, unutma hali hariç bilerek terk edilmesi durumunda terk edene namazı iade etmeyi vacip kılmıştır. Şâfiî'den gelen bu kavli ondan sadece Harmele b. Yahyâ rivayet etmiştir ve bu görüş Şâfiî'den sadece onun rivayetiyle mevcuttur. Tahâvî şöyle demiştir: İlim ehlinden Şâfiî dışında hiç kimse bunu söylememiştir. Şâfiîlerden olan Hattâbî de şöyle demiştir: Şüphesiz bu, namazda vacip değildir. [Hattâbî devamla] dedi ki: Şâfiî hariç fakihler cemaatinin kavli budur ve bu hususta onun bir öncüsünün olduğunu bilmiyorum. [Alıntı] bitti. Şâfiî'nin kavlini ilim ehlinden Şa‘bî ve Mukâtil b. Hayyân'ın da aralarında bulunduğu bir grup benimsemiştir; Ebû Zür‘a ed-Dımaşkî'nin naklettiğine göre Ahmed b. Hanbel de sonradan bu görüşe varmıştır; Mâlikîlerden İbn Râhûye ve İbnü'l-Muvvâz da bunu söylemiştir.
وَقَدْ جَمَعْتُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ رِسَالَةً مُسْتَقِلَّةً ذَكَرْتُ فِيهَا مَا احْتَجَّ بِهِ الْمُوجِبُونَ لَهَا وَمَا أَجَابَ بِهِ الْجُمْهُورُ، وَأَشَفُّ مَا يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى الْوُجُوبِ الْحَدِيثُ الثَّابِتُ بِلَفْظِ «إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا أَنْ نُصَلِّيَ عَلَيْكَ، فَكَيْفَ نُصَلِّي عَلَيْكَ فِي صَلَاتِنَا، فَقَالَ: قُولُوا ... » الْحَدِيثَ. فَإِنَّ هَذَا الْأَمْرَ يَصْلُحُ لِلِاسْتِدْلَالِ بِهِ عَلَى الْوُجُوبِ. وَأَمَّا عَلَى بُطْلَانِ الصَّلَاةِ بِالتَّرْكِ، وَوُجُوبِ الْإِعَادَةِ لَهَا فَلَا، لِأَنَّ الْوَاجِبَاتِ لَا يَسْتَلْزِمُ عَدَمُهَا الْعَدَمَ كَمَا يَسْتَلْزِمُ ذَلِكَ الشُّرُوطُ وَالْأَرْكَانُ.
Bu mesele hakkında, vacip olduğunu savunanların delillerini ve cumhurun buna verdiği cevapları zikrettiğim müstakil bir risale telif ettim. Vücubiyete delil getirilen rivayetlerin en açığı: «Şüphesiz Allah bize sana salât etmemizi emretti; peki namazımızda sana nasıl salât edeceğiz? Resûlullah: Şöyle deyin...» şeklinde sabit olan hadistir. Zira bu emir vücubiyete delil getirilmeye elverişlidir. Ancak terk edilmesiyle namazın batıl olmasına ve iadesinin vacip kılınmasına gelince bu delil olmaz; çünkü şartlar ve rükünlerin yokluğu [ibadetin] yokluğunu gerektirdiği gibi vaciplerin yokluğu ibadetin yokluğunu gerektirmez.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ الصَّلَاةِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ، لَوْ جُمِعَتْ لَجَاءَتْ فِي مُصَنَّفٍ مُسْتَقِلٍّ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْهَا إِلَّا الْأَحَادِيثُ الثَّابِتَةُ فِي الصَّحِيحِ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: «مَنْ صَلَّى عَلَيَّ صَلَاةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بها عشرا» ناهيك بِهَذِهِ الْفَضِيلَةِ الْجَلِيلَةِ وَالْمَكْرُمَةِ النَّبِيلَةِ. وَأَمَّا صِفَةُ الصلاة عليه ﷺ فَقَدْ وَرَدَتْ فِيهَا صِفَاتٌ كَثِيرَةٌ بِأَحَادِيثَ ثَابِتَةٍ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، مِنْهَا مَا هُوَ مُقَيَّدٌ بِصِفَةِ الصَّلَاةِ عَلَيْهِ فِي الصَّلَاةِ، وَمِنْهَا مَا هُوَ مُطْلَقٌ، وَهِيَ مَعْرُوفَةٌ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ فَلَا نُطِيلُ بِذِكْرِهَا. وَالَّذِي يَحْصُلُ بِهِ الِامْتِثَالُ لِمُطْلَقِ الْأَمْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ أَنْ يَقُولَ الْقَائِلُ: اللَّهُمَّ صِلِّ وَسَلِّمْ عَلَى رَسُولِكَ، أَوْ عَلَى مُحَمَّدٍ أَوْ عَلَى النَّبِيِّ، أَوِ اللَّهُمَّ صِلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَسَلِّمْ. وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ، وَيُسَلِّمَ عَلَيْهِ بِصِفَةٍ مِنَ الصِّفَاتِ الَّتِي وَرَدَ التَّعْلِيمُ بِهَا وَالْإِرْشَادُ إِلَيْهَا، فَذَلِكَ أَكْمَلُ، وَهِيَ صِفَاتٌ كَثِيرَةٌ قَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا كُتُبُ السُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ، وَسَيَأْتِي بَعْضُهَا آخِرَ الْبَحْثِ، وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ فِي الصَّلَاةِ عَلَى الْآلِ. وَكَانَ ظَاهِرُ هَذَا الْأَمْرِ بِالصَّلَاةِ وَالتَّسْلِيمِ فِي الْآيَةِ أَنْ يَقُولَ الْقَائِلُ: صَلَّيْتُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، أَوِ الصَّلَاةُ عَلَيْهِ وَالسَّلَامُ عَلَيْهِ، أَوْ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالتَّسْلِيمُ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أمر بإيقاع
Bil ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmenin fazileti hakkında toplansa müstakil bir kitap olacak pek çok hadis varid olmuştur. Bunlardan sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim bana bir defa salât ederse Allah ona bununla on defa salât eder» şeklinde Sahih'te sabit olan hadisinden başkası olmasaydı bile bu yüce fazilet ve asil ikram sana yeterdi! sallallâhu aleyhi ve sellem'e salâtın keyfiyetine gelince; Sahîhayn ve diğerlerinde sabit olan hadislerde pek çok keyfiyet varid olmuştur; bunlardan bir kısmı namaz içindeki salâtın keyfiyetiyle mukayyet, bir kısmı ise mutlaktır; bunlar hadis kitaplarında bilinmektedir, dolayısıyla zikirleriyle sözü uzatmayalım. Bu ayetteki mutlak emrin yerine gelmesini sağlayan ifade; söyleyenin: 'Allâhümme salli ve sellim alâ Resûlike' veya 'alâ Muhammedin' yahut 'ale'n-Nebiyyi' ya da 'Allâhümme salli alâ Muhammedin ve sellim' demesidir. Kim ona, öğretilen ve gösterilen şekillerden biriyle salât ve selam getirmek isterse bu daha kâmildir; bunlar tertemiz sünnet kitaplarının ihtiva ettiği pek çok keyfiyettir; bunlardan bir kısmı bahsin sonunda gelecek ve Âl'e (ehlibeyte) salât getirme konusu da ileride ele alınacaktır. Ayetteki bu salât ve selam emrinin zahiri; kişinin: 'Salleytü aleyhi ve sellemtü aleyhi' veya 'es-Salâtü aleyhi ve's-selâmü aleyhi' yahut 'Aleyhi's-salâtü ve't-teslîm' demesini gerektirirdi; çünkü Allah Subhânehu
الصَّلَاةِ عَلَيْهِ وَالتَّسْلِيمِ مِنَّا، فَالِامْتِثَالُ هُوَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، فَكَيْفَ كَانَ الِامْتِثَالُ لِأَمْرِ اللَّهِ لَنَا بِذَلِكَ أَنْ نَقُولَ: اللَّهُمَّ صِلِّ عَلَيْهِ وَسَلِّمْ بِمُقَابَلَةِ أَمْرِ اللَّهِ لَنَا بِأَمْرِنَا لَهُ بِأَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ وَيُسَلِّمَ عَلَيْهِ. وَقَدْ أُجِيبَ عَنْ هَذَا بِأَنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ وَالتَّسْلِيمَ لَمَّا كَانَتَا شِعَارًا عَظِيمًا لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَتَشْرِيفًا كَرِيمًا، وَكَّلْنَا ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ ﷿، وَأَرْجَعْنَاهُ إِلَيْهِ، وَهَذَا الْجَوَابُ ضَعِيفٌ جِدًّا. وَأَحْسَنُ مَا يُجَابُ بِهِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الصَّلَاةَ وَالتَّسْلِيمَ الْمَأْمُورَ بِهِمَا فِي الْآيَةِ هُمَا أَنْ نَقُولَ: اللَّهُمَّ صِلِّ عَلَيْهِ وَسَلِّمْ، أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ مِمَّا يُؤَدِّي مَعْنَاهُ، كَمَا بينه رسول الله ﷺ لَنَا، فَاقْتَضَى ذَلِكَ الْبَيَانُ فِي الْأَحَادِيثِ الْكَثِيرَةِ أَنَّ هَذِهِ هِيَ الصَّلَاةُ الشَّرْعِيَّةُ.
bizden ona salât ve selam getirmemizi emretmiştir; dolayısıyla emre uymak bunun zikrettiğimiz şekilde olmasıdır. Öyleyse Allah'ın bize bunu emretmesine karşılık; Allah'ın bize olan emrine karşı bizim O'na Peygamber'e salât ve selam etmesini emretmemiz [dua etmemiz] suretiyle 'Allâhümme salli aleyhi ve sellim' dememiz nasıl bir emre uyma olmuştur? Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu salât ve selam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem için pek büyük bir şiar ve yüce bir şereflendirme olduğundan, bunu Allah Azze ve Celle'ye havale ettik ve O'na döndürdük. Bu cevap oldukça zayıftır. Verilecek en güzel cevap ise şöyle denilmesidir: Ayette emredilen salât ve selam; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize açıkladığı üzere bizim 'Allâhümme salli aleyhi ve sellim' veya bu manayı ifade eden benzeri sözleri söylememizdir. Dolayısıyla pek çok hadisteki bu açıklama, şer'î salâtın işte bu olduğunu gerektirmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ مِنَ اللَّهِ عَلَى رَسُولِهِ وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهَا الرَّحْمَةَ فَقَدْ صَارَتْ شِعَارًا لَهُ يَخْتَصُّ بِهِ دُونَ غَيْرِهِ، فَلَا يَجُوزُ لَنَا أَنْ نُصَلِّيَ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ أُمَّتِهِ، كَمَا يَجُوزُ لَنَا أَنْ نَقُولَ: اللَّهُمَّ ارْحَمْ فُلَانًا أَوْ رَحِمَ اللَّهُ فُلَانًا، وَبِهَذَا قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مَعَ اخْتِلَافِهِمْ هَلْ هُوَ مُحَرَّمٌ، أَوْ مَكْرُوهٌ كَرَاهَةً شَدِيدَةً، أَوْ مَكْرُوهٌ كَرَاهَةَ تَنْزِيهٍ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَمَا رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ لَا تَصْلُحُ الصَّلَاةُ عَلَى أَحَدٍ إِلَّا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَلَكِنْ يُدْعَى لِلْمُسْلِمِينَ وَالْمُسَلِمَاتِ بِالِاسْتِغْفَارِ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bil ki, Allah'tan Resûlüne olan bu salât, her ne kadar rahmet manasına gelse de O'na has, başkasına ait olmayan bir şiar haline gelmiştir. Bu sebeple bizim; 'Allâhümmerham fülânen' veya 'Rahimehullâhu fülânen' (Allah falana merhamet etsin) diyebildiğimiz gibi, ümmetinden O'nun dışındakilere salât getirmemiz caiz değildir. Âlimlerin cumhuru; bunun haram mı, şiddetle mekruh mu, yoksa tenzihen mekruh mu olduğu hususundaki üç görüşlük ihtilaflarıyla birlikte bunu söylemişlerdir. Nitekim İbn Ebî Şeybe ve Şu‘ab'da Beyhakî'nin kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem dışında hiç kimseye salât getirmek uygun olmaz; ancak mümin erkekler ve mümin kadınlar için istiğfar ile dua edilir. Bir topluluk ise Allah Teâlâ'nın şu buyrukları sebebiyle bunun caiz olduğunu söylemiştir:
وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَلِقَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ ولقوله:
{ وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “Onlara dua et; çünkü senin duan onlar için bir huzurdur”, { أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ } “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir” kavli ve şu buyruğu:
هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ وَلِحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا قَالَ:
{ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ } “Sizi [karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için] üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [bağışlanmanızı diler]” ayetleri ile Abdullah b. Ebî Evfâ'nın Sahîhayn ve diğerlerinde sabit olan şu hadisidir. O şöyle demiştir:
«كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَتَاهُ قَوْمٌ بِصَدَقَتِهِمْ قَالَ: اللَّهُمَّ صِلِّ عَلَيْهِمْ، فَأَتَاهُ أَبِي بِصَدَقَتِهِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى» وَيُجَابُ عَنْ هَذَا بِأَنَّ هَذَا الشِّعَارَ الثَّابِتَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَهُ أَنْ يَخُصَّ بِهِ مَنْ شَاءَ، وَلَيْسَ لَنَا أَنْ نُطْلِقَهُ عَلَى غَيْرِهِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ وقوله: أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ فَهَذَا لَيْسَ فِيهِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُصَلِّي عَلَى طَوَائِفَ مِنْ عِبَادِهِ كَمَا يُصَلِّي عَلَى مَنْ صَلَّى عَلَى رَسُولِهِ مَرَّةً وَاحِدَةً عَشْرَ صَلَوَاتٍ، وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ أَمْرٌ لَنَا وَلَا شَرَعَهُ اللَّهُ فِي حَقِّنَا، بَلْ لَمْ يَشْرَعْ لَنَا إِلَّا الصَّلَاةَ وَالتَّسْلِيمَ عَلَى رَسُولِهِ. وَكَمَا أَنَّ لَفْظَ الصَّلَاةِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ شَعَارٌ لَهُ، فَكَذَا لَفْظُ السَّلَامِ عَلَيْهِ. وَقَدْ جَرَتْ عَادَةُ جُمْهُورِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَالسَّوَادِ الْأَعْظَمِ مِنْ سَلَفِهَا وَخَلَفِهَا عَلَى التَّرَضِّي عَنِ الصَّحَابَةِ، وَالتَّرَحُّمِ عَلَى مَنْ بَعْدَهُمْ، وَالدُّعَاءِ لَهُمْ بِمَغْفِرَةِ اللَّهِ وَعَفْوِهِ، كَمَا أَرْشَدَنَا إِلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ سبحانه: وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا يَجِبُ لِرَسُولِهِ مِنَ التَّعْظِيمِ ذَكَرَ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ لِلَّذِينَ يُؤْذُونَهُ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ قيل: المراد بِالْأَذَى: هُنَا هُوَ فِعْلُ مَا يَكْرَهَانِهِ مِنَ الْمَعَاصِي لِاسْتِحَالَةِ التَّأَذِّي مِنْهُ سُبْحَانَهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَالْيَهُودُ، وَالنَّصَارَى وَصَفُوا الله بالوالد فقالوا: عزير ابن الله، والمسيح بن اللَّهِ، وَالْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، وَكَذَّبُوا رَسُولَ اللَّهِ، وَشَجُّوا وَجْهَهُ وَكَسَرُوا رَبَاعِيَتَهُ وَقَالُوا مَجْنُونٌ شَاعِرٌ كَذَّابٌ سَاحِرٌ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَبِهَذَا قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الْأَذِيَّةُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ بِالتَّصْوِيرِ وَالتَّعَرُّضِ لِفِعْلِ مَا لَا يَفْعَلُهُ إِلَّا اللَّهُ بِنَحْتِ الصُّوَرِ وَغَيْرِهَا. وَقَالَ جَمَاعَةٌ: إِنَّ الْآيَةَ على حذف مضاف،
«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine bir topluluk zekâtlarını getirdiği zaman: "Allahım, onlara salât eyle (dua ve rahmet et)!" derdi. Babam da zekâtını getirince: "Allahım, Ebû Evfâ ailesine salât eyle!" buyurdu.» Buna şöyle cevap verilir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için sabit olan bu şiarı (özel hitabı), dilediği kimseye tahsis etme yetkisi bizzat kendisine aittir; fakat bizim onu [Peygamber'den] başkasına mutlak olarak kullanmamız caiz değildir. Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ } “Sizi [karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için] üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [bağışlanmanızı diler]” buyruğuna ve { أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir” kavline gelince; bunda sadece Allah Sübhânehû'nun, Resûlüne bir defa salât getirene on salât (rahmet) ettiği gibi, kullarından birtakım zümrelere salât etmesi (rahmet etmesi) söz konusudur. Bunda bizim için bir emir bulunmadığı gibi Allah bunu bizim hakkımızda meşru da kılmamıştır; bilakis bizim için sadece Resûlüne salât ve selâm getirmeyi meşru kılmıştır. Nitekim salât lafzı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir şiar olduğu gibi selâm lafzı da onun için [bir şiardır]. Bu ümmetin cumhurunun ve selefiyle halefiyle ezici çoğunluğunun (sevâd-ı a'zamının) âdeti; sahâbîler için tardiye (radıyallâhu anh demek), onlardan sonrakiler için terahhum (rahmet dilemek) ve Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا } “Onlardan sonra gelenler ise şöyle derler: 'Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla; kalplerimizde iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma!'” buyruğuyla bizi yönlendirdiği üzere onlar için Allah'ın mağfiret ve affını dilemek şeklinde cereyan etmiştir. Sonra [Allah] Sübhânehû, Resûlü için vacip olan tâzimi (saygı ve yüceltmeyi) zikrettikten sonra, onu inciten kimseler için şiddetli tehdidi zikrederek şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlünü incitenlere, Allah dünyada ve ahirette lanet etmiştir”. Buradaki eziyetten (incitmekten) maksadın, günahlardan her ikisinin de hoşlanmadığı şeyleri yapmak olduğu söylenmiştir; zira [Allah] Sübhânehû'nun [gerçek anlamda] eziyet görmesi imkânsızdır. Vâhidî şöyle demiştir: "Müfessirler dediler ki: Onlar müşrikler, Yahudiler ve Hristiyanlardır. Allah'ı çocuk sahibi olmakla niteleyerek: 'Üzeyir Allah'ın oğludur', 'Mesih Allah'ın oğludur' ve 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' dediler; Resûlullah'ı yalanladılar, yüzünü yaraladılar, ön dişini kırdılar ve 'mecnundur, şairdir, yalancıdır, büyücüdür' dediler." Kurtubî şöyle demiştir: "İlim ehlinin cumhuru da bu görüşü benimsemiştir." İkrime ise şöyle demiştir: "Allah Sübhânehû'ya eziyet etmek; suret yapmak (resim ve heykel çizmek), suretleri yontmak ve benzeri yollarla ancak Allah'ın yapabileceği bir şeyi yapmaya kalkışmak iledir." Bir grup [âlim] de şöyle demiştir: Âyette bir muzâf (tamlanan) takdiri vardır,
وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ، وَأَمَّا أَذِيَّةُ رَسُولِهِ فَهِيَ كُلُّ مَا يُؤْذِيهِ مِنَ الْأَقْوَالِ وَالْأَفْعَالِ، وَمَعْنَى اللَّعْنَةِ:
takdiri: 'Şüphesiz Allah'ın veli kullarını incitenler' şeklindedir. Resûlünü incitmeye gelince bu, söz ve fiillerden onu inciten her şeydir. Lanetin manası:
الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ مِنْ رَحْمَتِهِ، وَجَعَلَ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لِتَشْمَلَهُمُ اللَّعْنَةُ فِيهِمَا بِحَيْثُ لَا يَبْقَى وَقْتٌ مِنْ أَوْقَاتِ مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتِهِمْ إِلَّا وَاللَّعْنَةُ وَاقِعَةٌ عَلَيْهِمْ وَمُصَاحِبَةٌ لَهُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ مَعَ ذَلِكَ اللَّعْنِ عَذاباً مُهِيناً يَصِيرُونَ بِهِ فِي الْإِهَانَةِ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، لِمَا يُفِيدُهُ مَعْنَى الْإِعْدَادِ مِنْ كَوْنِهِ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ. ثُمَّ لَمَّا فَرَغَ مِنَ الذَّمِّ لِمَنْ آذَى اللَّهَ وَرَسُولَهَ ذَكَرَ الْأَذِيَّةَ لِصَالِحِي عِبَادِهِ فَقَالَ: وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الْأَذَى مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ، وَمَعْنَى بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لِسَبَبٍ فَعَلُوهُ يُوجِبُ عَلَيْهِمُ الْأَذِيَّةَ، وَيَسْتَحِقُّونَهَا بِهِ، فَأَمَّا الْأَذِيَّةُ لِلْمُؤْمِنِ وَالْمُؤْمِنَةِ بِمَا كَسَبَهُ مِمَّا يُوجِبُ عَلَيْهِ حَدًّا أَوْ تَعْزِيرًا أَوْ نَحْوَهُمَا، فَذَلِكَ حَقٌّ أَثْبَتَهُ الشَّرْعُ وَأَمْرٌ أَمَرَنَا اللَّهُ بِهِ وَنَدَبَنَا إِلَيْهِ، وَهَكَذَا إِذَا وَقَعَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ الِابْتِدَاءُ بِشَتْمِ لمؤمن أو مؤمنة أو ضرب، فَإِنَّ الْقَصَاصَ مِنَ الْفَاعِلِ لَيْسَ مِنَ الْأَذِيَّةِ الْمُحَرَّمَةِ عَلَى أَيِّ وَجْهٍ كَانَ مَا لَمْ يُجَاوِزْ مَا شَرَعَهُ اللَّهُ. ثُمَّ أَخْبَرَ عَمَّا لِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَالَ: فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً أَيْ: ظَاهِرًا وَاضِحًا لَا شَكَّ فِي كَوْنِهِ مِنَ الْبُهْتَانِ وَالْإِثْمِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ حَقِيقَةِ الْبُهْتَانِ، وَحَقِيقَةِ الْإِثْمِ.
O'nun rahmetinden kovulmak ve uzaklaştırılmaktır. Bunun dünyada ve ahirette kılınması, hayatlarının ve ölümlerinin hiçbir vakti kalmayıp lanetin üzerlerine inmesi ve onlarla beraber olması suretiyle lanetin her ikisinde de onları kuşatması içindir. { وَأَعَدَّ لَهُمْ } “ve onlar için hazırlamıştır”, bu lanetle birlikte { عَذاباً مُهِيناً } “alçaltıcı bir azap”, hazırlama manasının ahiret yurdunda olmayı ifade etmesi hasebiyle, ahiret yurdunda onunla alçalacakları [bir azap hazırlamıştır]. Sonra Allah'ı ve Resûlünü incitenlerin kınanması tamamlanınca salih kullarına yapılan eziyeti zikredip şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “Mümin erkekleri ve mümin kadınları incitenler” yani söz veya fiilden eziyet türlerinden herhangi biriyle incitenler; { بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا } “hak etmedikleri bir şey yüzünden” kavlinin manası ise: Onların eziyet görmelerini gerektirecek ve bununla eziyeti hak edecekleri yaptıkları bir sebepten ötürü olmaksızın demektir. Mümin erkeğe ve mümin kadına, kendisi hakkında haddi veya tazir cezasını yahut benzerlerini gerektiren kazandığı (işlediği) bir şey sebebiyle yapılan eziyete gelince bu, şeriatın sabit kıldığı bir haktır ve Allah'ın bize emrettiği ve bizi teşvik ettiği bir husustur. Aynı şekilde mümin erkekler veya mümin kadınlar tarafından bir mümin erkeğe veya mümin kadına ilk olarak sövme veya vurma vuku bulursa, yapan kimseye kısas uygulanması, Allah'ın meşru kıldığını aşmadığı sürece hiçbir şekilde haram olan eziyetten sayılmaz. Sonra hak etmedikleri halde mümin erkekleri ve mümin kadınları inciten bu kimselerin durumunu haber vererek şöyle buyurdu: { فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “şüphesiz bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir”. Yani onun iftira ve günah olduğunda şüphe bulunmayan açık, belirgin [bir günah yüklenmişlerdir]. İftira ve günahın mahiyetinin açıklaması daha önce geçmişti.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يُبَرِّكُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالُوا لِمُوسَى: هَلْ يُصَلِّي رَبُّكَ؟ فَنَادَاهُ رَبُّهُ: يَا مُوسَى سَأَلُوكَ هَلْ يُصَلِّي رَبُّكَ؟ فَقُلْ نَعَمْ أَنَا أُصَلِّي وَمَلَائِكَتِي عَلَى أَنْبِيَائِي وَرُسُلِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: إِنَّ صَلَاةَ اللَّهِ عَلَى النَّبِيِّ: هِيَ الْمَغْفِرَةُ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُصَلِّي وَلَكِنْ يَغْفِرُ، وَأَمَّا صَلَاةُ النَّاسِ عَلَى النَّبِيِّ فَهِيَ الِاسْتِغْفَارُ لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ صَلُّوا عَلَيْهِ كَمَا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ الْآيَةَ، قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَدْ عَلِمْنَا السَّلَامَ عَلَيْكَ فَكَيْفَ الصَّلَاةُ عَلَيْكَ؟
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Peygamber'e salât ederler” ifadesini 'bereket dilerler' şeklinde açıklamıştır. İbn Ebî Hâtim, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: İsrâiloğulları Mûsâ'ya: Rabbin salât eder mi? dediler. Rabbi ona: Ey Mûsâ! Sana Rabbin salât eder mi diye sordular; sen de de ki: 'Evet, Ben ve meleklerim peygamberlerime ve elçilerime salât ederiz' diye nida etti. Bunun üzerine Allah Peygamberine: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } ayetini indirdi. İbn Merdeveyh'in ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah'ın Peygamber'e salâtı: Mağfiret etmesidir; şüphesiz Allah [namaz manasında] salât kılmaz fakat mağfiret eder. İnsanların Peygamber'e salâtına gelince bu, onun için istiğfarda bulunmaktır. İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, bu kısmı 'Allah'ın ona salât ettiği gibi siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin' şeklinde okumuştur. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Kâ‘b b. Ucre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } ayeti indiğinde: Ey Allah'ın Resûlü! Sana selam vermeyi bildik; peki sana salât nasıldır? dedik.
قَالَ: قُولُوا اللَّهُمَّ صِلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ. وَأَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِهِ بِلَفْظِ: قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ: أَمَّا السَّلَامُ عَلَيْكَ فَقَدْ عَلِمْنَاهُ فَكَيْفَ الصَّلَاةُ عَلَيْكَ قَالَ: قُلِ اللَّهُمَّ صِلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ الصَّلَاةُ عَلَيْكَ؟ قَالَ: قُلِ اللَّهُمَّ صِلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ محمّد، كما صليت عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَآلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَآلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ. وَفِي الْأَحَادِيثِ اخْتِلَافٌ، فَفِي بَعْضِهَا عَلَى إِبْرَاهِيمَ فَقَطْ، وَفِي بَعْضِهَا عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ فَقَطْ، وَفِي بَعْضِهَا بِالْجَمْعِ بَيْنَهُمَا كَحَدِيثِ طَلْحَةَ هَذَا.
Şöyle buyurdu: «Şöyle deyin: 'Allahım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât eyle; şüphesiz Sen Hamîd'sin, Mecîd'sin. İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ver; şüphesiz Sen Hamîd'sin, Mecîd'sin'». Buhârî, Müslim ve diğerleri onun hadisinden şu lafızla rivayet etmişlerdir: Bir adam: Ey Allah'ın Resûlü! Sana selama gelince onu bildik; peki sana salât nasıldır? dedi. O da şöyle buyurdu: «De ki: 'Allahım! İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât eyle; şüphesiz Sen Hamîd'sin, Mecîd'sin. İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ver; şüphesiz Sen Hamîd'sin, Mecîd'sin'». İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Ahmed ve Nesâî'nin Talha b. Ubeydillâh hadisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü, sana salât nasıldır? Buyurdu ki: «De ki: 'Allahım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât eyle; şüphesiz Sen Hamîd'sin, Mecîd'sin. İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ver; şüphesiz Sen Hamîd'sin, Mecîd'sin'». Hadislerde lafız farklılıkları vardır; bazılarında sadece İbrâhim'e, bazılarında sadece İbrâhim'in âline, bu Talha hadisinde olduğu gibi bazılarında ise ikisi birlikte zikredilmiştir.
وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ أَنَّهُمْ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! كَيْفَ نُصْلِي
Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Ebû Humeyd es-Sâidî hadisinden rivayet ettiğine göre onlar: Ey Allah'ın Resûlü! Sana nasıl salât
عَلَيْكَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: قُولُوا اللَّهُمَّ صِلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَأَزْوَاجِهِ وَذُرِّيَّتِهِ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَأَزْوَاجِهِ وَذُرِّيَّتِهِ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ» وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَفِي بَعْضِهَا التَّقْيِيدُ بِالصَّلَاةِ كَمَا فِي حَدِيثِ أَبِي مَسْعُودٍ عِنْدَ ابْنِ خُزَيْمَةَ، وَالْحَاكِمِ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيِّ فِي سُنَنِهِ:
edeceğiz? dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Şöyle deyin: 'Allahım! İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e, eşlerine ve zürriyetine de salât eyle. İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e, eşlerine ve zürriyetine de bereket ver; şüphesiz Sen Hamîd'sin, Mecîd'sin'» buyurdu. Bu baptaki hadisler pek çoktur; İbn Huzeyme, Hâkim (sahih olduğunu belirtmiştir) ve es-Sünen'de Beyhakî rivayetindeki Ebû Mes‘ûd hadisinde olduğu gibi bazılarında salâtın [namaz içiyle] kayıtlanması vardır:
أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَّا السَّلَامُ عَلَيْكَ فَقَدْ عَرَفْنَاهُ فَكَيْفَ نُصَلِّي عَلَيْكَ إِذَا نَحْنُ صَلَّيْنَا عَلَيْكَ فِي صَلَاتِنَا؟
Bir adam şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü! Sana selama gelince onu öğrendik; peki namazımızda sana salât getireceğimiz vakit sana nasıl salât edeceğiz?
الْحَدِيثَ وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ فِي مُسْنَدِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مِثْلَهُ. وَجَمِيعُ التَّعْلِيمَاتِ الْوَارِدَةِ عَنْهُ ﷺ فِي الصَّلَاةِ عَلَيْهِ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الصَّلَاةِ عَلَى آلِهِ مَعَهُ إِلَّا النَّادِرَ الْيَسِيرِ مِنَ الْأَحَادِيثِ، فَيَنْبَغِي لِلْمُصَلِّي عَلَيْهِ أَنْ يَضُمَّ آلَهُ إِلَيْهِ فِي صَلَاتِهِ عَلَيْهِ، وَقَدْ قَالَ بِذَلِكَ جَمَاعَةٌ، وَنَقَلَهُ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ، وَالْغَزَالِيُّ قَوْلًا عَنِ الشَّافِعِيِّ كَمَا رَوَاهُ عَنْهُمَا ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى التَّمَسُّكِ بِقَوْلِ قَائِلٍ فِي مِثْلِ هَذَا مَعَ تَصْرِيحِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ بِهِ، وَلَا وَجْهَ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ هَذِهِ التَّعْلِيمَاتِ الْوَارِدَةَ عَنْهُ ﷺ فِي صِفَةِ الصَّلَاةِ عَلَيْهِ مُقَيَّدَةٌ بِالصَّلَاةِ فِي الصَّلَاةِ حَمْلًا لِمُطْلَقِ الْأَحَادِيثِ عَلَى الْمُقَيَّدِ مِنْهَا بِذَلِكَ الْقَيْدِ، لِمَا فِي حَدِيثِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَغَيْرِهِ أَنَّ ذَلِكَ السُّؤَالَ لِرَسُولِ الله ﷺ قَالَ: «صَلُّوا عَلَى أَنْبِيَاءِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ بَعَثَهُمْ كَمَا بَعَثَنِي» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ الْآيَةَ قَالَ: نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ طَعَنُوا عَلَى النبي ﷺ حِينَ اتَّخَذَ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَيٍّ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ قَذَفُوا عَائِشَةَ.
Hadisin devamı... Şâfiî de Müsned'inde Ebû Hüreyre hadisinden bunun benzerini rivayet etmiştir. Ona sallallâhu aleyhi ve sellem salât getirme hususunda kendisinden varid olan bütün talimatlar, hadislerin pek azı ve nadir olanları müstesna, kendisiyle birlikte âline de salât getirmeyi ihtiva etmektedir. Dolayısıyla salât getiren kimsenin ona salâtında âlini de ona eklemesi gerekir; nitekim bir topluluk bunu söylemiştir ve İmamü'l-Haremeyn ile Gazzâlî, İbn Kesîr'in tefsirinde kendilerinden naklettiği üzere bunu Şâfiî'den bir görüş olarak nakletmişlerdir. Sahih hadislerin bunu açıkça beyan etmesi karşısında böyle bir hususta herhangi bir kimsenin sözüne sarılmaya ihtiyaç yoktur. sallallâhu aleyhi ve sellem'den salâtın keyfiyeti hakkında varid olan bu talimatların, mutlak hadislerin bu kayıtla mukayyet olanlara hamledilmesi suretiyle sadece namaz içindeki salâtla mukayyet olduğunu söyleyen kimsenin sözünün de hiçbir tutar tarafı yoktur; zira Kâ‘b b. Ucre ve diğerlerinin hadisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu sorunun yöneltildiği yer almaktadır. O: «Allah'ın peygamberlerine ve elçilerine salât edin; çünkü Allah beni gönderdiği gibi onları da göndermiştir» buyurdu. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Safiyye bnt. Huyey'i nikâhladığı sırada Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e dil uzatanlar hakkında inmiştir; ondan, Âişe'ye iftira atanlar hakkında indiği de rivayet edilmiştir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٥٩ الى ٦٨]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler: 59-68]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٩) لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلاَّ قَلِيلاً (٦٠) مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلاً (٦١) سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً (٦٢) يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً (٦٣)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٩) لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلاَّ قَلِيلاً (٦٠) مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلاً (٦١) سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً (٦٢) يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً (٦٣) } “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbaplarını üzerlerine salsınlar. Bu, onların tanınmaları ve incitilmemeleri için en uygun olanıdır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (59) Andolsun ki münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve şehirde bozguncu haberler yayanlar [bu hallerinden] vazgeçmezlerse, mutlaka seni onların üzerine sevk ederiz; sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler. (60) Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve amansızca öldürülürler. (61) Daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünneti [kanunu] böyledir. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın. (62) İnsanlar sana kıyamet saatini sorarlar. De ki: Onun ilmi ancak Allah katındadır. Ne bilirsin, belki de o saat yakındır! (63)”
إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً (٦٤) خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٦٥) يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا (٦٦) وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا (٦٧) رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً (٦٨)
{ إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً (٦٤) خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٦٥) يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا (٦٦) وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا (٦٧) رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً (٦٨) } “Şüphesiz Allah kâfirlere lanet etmiş ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır. (64) Orada ebedî olarak kalıcıdırlar; ne bir dost bulabilirler ne de bir yardımcı. (65) Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün: Keşke Allah'a itaat etseydik, keşke Resûl'e itaat etseydik! derler. (66) Ve dediler ki: Rabbimiz! Şüphesiz biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de onlar bizi yoldan saptırdılar. (67) Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lanetle lanetle! (68)”
لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنَ الزَّجْرِ لِمَنْ يُؤْذِي رَسُولَهُ، وَالْمُؤْمِنِينَ، وَالْمُؤْمِنَاتِ مِنْ عِبَادِهِ أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يَأْمُرَ بَعْضَ مَنْ نَالَهُ الْأَذَى بِبَعْضِ مَا يَدْفَعُ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ مِنْهُ فقال: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ مِنْ: لِلتَّبْعِيضِ، وَالْجَلَابِيبُ: جَمْعُ جِلْبَابٍ، وَهُوَ ثَوْبٌ أَكْبَرُ مِنَ الْخِمَارِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْجِلْبَابُ: الْمِلْحَفَةُ، وَقِيلَ: الْقِنَاعُ، وَقِيلَ: هُوَ ثَوْبٌ يَسْتُرُ جَمِيعَ بَدَنِ الْمَرْأَةِ، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ عَطِيَّةَ أَنَّهَا قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِحْدَانَا لَا يَكُونُ لَهَا جِلْبَابٌ، فَقَالَ: «لِتُلْبِسْهَا أُخْتُهَا مِنْ جِلْبَابِهَا» قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يُغَطِّينَ وجوههنّ ورؤوسهنّ إِلَّا عَيْنًا وَاحِدَةً، فَيُعْلَمُ أَنَّهُنَّ حَرَائِرُ فَلَا يعرض لهن
Allah Subhânehu Resûlünü ve kullarından mümin erkekleri ve mümin kadınları inciten kimseleri azarlamayı bitirince, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, eziyete maruz kalanların bir kısmına kendilerine yönelik bu eziyeti defedecek şeylerin bir kısmını emretmesini buyurarak şöyle dedi: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbaplarını üzerlerine salsınlar”. Min (مِنْ) edatı teb'îz (kısmîlik) içindir. Celâbîb (الْجَلَابِيبُ), cilbâb (جِلْبَاب) kelimesinin çoğuludur; o da başörtüsünden (hımâr) daha büyük bir örtüdür. Cevherî şöyle demiştir: Cilbâb, milhafedir (çarşaf/dış örtü); kınâ‘ (baş ve yüz örtüsü) olduğu da söylenmiştir; kadının bütün bedenini örten bir elbise olduğu da söylenmiştir; nitekim Sahih'te Ümmü Atıyye hadisinden sabit olduğuna göre o: Ey Allah'ın Resûlü! Birimizin cilbâbı olmayabilir, dedi; bunun üzerine: «Kız kardeşi ona kendi cilbâbından giydirsin» buyurdu. Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler: 'Yüzlerini ve başlarını tek bir göz hariç örterler, böylece hür kadınlar oldukları bilinir ve onlara hiçbir şekilde sataşılmaz
بِأَذًى. وَقَالَ الْحَسَنُ: تُغَطِّي نِصْفَ وَجْهِهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: تَلْوِيهِ فَوْقَ الْجَبِينِ وَتَشُدُّهُ ثُمَّ تَعْطِفُهُ عَلَى الْأَنْفِ وَإِنْ ظَهَرَتْ عَيْنَاهَا لَكِنَّهُ يَسْتُرُ الصَّدْرَ وَمُعْظَمَ الْوَجْهِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى إِدْنَاءِ الْجَلَابِيبِ، وَهُوَ:
eziyet edilmez' demişlerdir. Hasan [el-Basrî]: Yüzünün yarısını örter, demiştir. Katâde ise şöyle demiştir: Alnının üzerinden dolayıp sıkar, sonra burnunun üzerinden büker; gözleri görünse bile göğsü ve yüzün çoğunu örter. { ذلِكَ } “Bu” ifadesiyle yapılan işaret cilbapların salınmasınadır; o da
مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ أَيْ: أَقْرَبُ أَنْ يُعْرَفْنَ فَيَتَمَيَّزْنَ عَنِ الْإِمَاءِ وَيَظْهَرَ لِلنَّاسِ أَنَّهُنَّ حَرَائِرُ فَلا يُؤْذَيْنَ مِنْ جِهَةِ أَهْلِ الرِّيبَةِ بِالتَّعَرُّضِ لَهُنَّ مُرَاقَبَةً لَهُنَّ وَلِأَهْلِهِنَّ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ أَنْ تُعْرَفَ الْوَاحِدَةُ مِنْهُنَّ مَنْ هِيَ، بَلِ الْمُرَادُ أَنْ يُعْرَفْنَ أَنَّهُنَّ حَرَائِرُ لا إماء لأنه قَدْ لَبِسْنَ لُبْسَةً تَخْتَصُّ بِالْحَرَائِرِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً لِمَا سَلَفَ مِنْهُنَّ مِنْ تَرْكِ إِدْنَاءِ الْجَلَابِيبِ رَحِيماً بِهِنَّ أَوْ غَفُورًا لِذُنُوبِ الْمُذْنِبِينَ، رَحِيمًا بِهِمْ، فَيَدْخُلْنَ فِي ذَلِكَ دُخُولًا أَوَّلِيًّا. ثُمَّ تَوَعَّدَ سُبْحَانَهُ أَهْلَ النِّفَاقِ وَالْإِرْجَافِ فَقَالَ: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ النِّفَاقِ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَيْ: شَكٌّ وَرِيبَةٌ عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الِاضْطِرَابِ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ عَمَّا يَصْدُرُ مِنْهُمْ مِنَ الْإِرْجَافِ بِذِكْرِ الْأَخْبَارِ الْكَاذِبَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِتَوْهِينِ جَانِبِ الْمُسْلِمِينَ، وَظُهُورِ الْمُشْرِكِينَ عَلَيْهِمْ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: أَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى أَنَّ الْأَوْصَافَ الثَّلَاثَةَ لِشَيْءٍ وَاحِدٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ قَدْ جَمَعُوا بَيْنَ النِّفَاقِ، وَمَرَضِ الْقُلُوبِ، وَالْإِرْجَافِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَهُوَ عَلَى هَذَا مِنْ بَابِ قَوْلِهِ:
mübtedadır; haberi ise: { أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ } “onların tanınmaları... için en uygun olanıdır” yani cariyelerden ayırt edilip hür kadınlar olduklarının insanlara zahir olması suretiyle tanınmalarına daha yakındır. { فَلا يُؤْذَيْنَ } “ve incitilmemeleri [için]”, yani şüphe ehli kimseler tarafından kendilerine ve ailelerine göz kulak olunarak laf atılmaması içindir. { ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ } buyruğundan maksat; onlardan her birinin kim olduğunun bilinmesi değil, hür kadınlara mahsus bir kılıkta giyindikleri için cariye değil hür kadınlar olduklarının bilinmesidir. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً } “Allah çok bağışlayandır”, daha önce cilbapları salmayı terk etmelerine karşı [bağışlayıcıdır]; { رَحِيماً } “çok merhamet edendir”, onlara merhamet edicidir veya günahkârların günahlarını bağışlayıcı, onlara merhamet edicidir; dolayısıyla onlar da evleviyetle buna dahil olurlar. Sonra Subhânehu nifak ve fitne haberleri yayanları tehdit ederek şöyle buyurdu: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ } “Andolsun ki münafıklar vazgeçmezlerse” üzerlerinde bulundukları nifaktan; { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “ve kalplerinde hastalık bulunanlar” yani şüphe ve tereddüt bulunanlar içinde bulundukları çalkantıdan; { وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ } “ve şehirde bozguncu haberler yayanlar” müslümanların tarafını zayıf düşürmeyi ve müşriklerin onlara galip gelmesini içeren yalan haberler yaymak suretiyle kendilerinden sadır olan iftira ve asılsız haberlerden [vazgeçmezlerse]. Kurtubî şöyle demiştir: Tefsir ehli, bu üç vasfın tek bir şey (zümre) için olduğu görüşündedir; manası şudur: Münafıklar nifakı, kalplerdeki hastalığı ve müslümanlar aleyhine yalan haber yaymayı kendilerinde toplamışlardır; dolayısıyla bu, [şairin] şu sözü kabilindendir:
إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحَمِ
"O cömert hükümdara, o himmetli zata... / Savaş meydanındaki birliğin aslanına."
أَيْ: إِلَى الْمَلِكِ الْقَرِمِ بْنِ الْهُمَامِ لَيْثِ الْكَتِيبَةِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَشَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هُمُ: الزُّنَاةُ. وَالْإِرْجَافُ فِي اللُّغَةِ: إِشَاعَةُ الْكَذِبِ وَالْبَاطِلِ، يُقَالُ أَرْجَفَ بِكَذَا: إِذَا أَخْبَرَ بِهِ عَلَى غَيْرِ حَقِيقَةٍ لِكَوْنِهِ خَبَرًا مُتَزَلْزِلًا غَيْرَ ثَابِتٍ، مِنَ الرَّجْفَةِ وَهِيَ: الزَّلْزَلَةُ. يُقَالُ رَجَفَتِ الْأَرْضُ: أَيْ تَحَرَّكَتْ، وَتَزَلْزَلَتْ تَرْجُفُ رَجْفًا، وَالرَّجَفَانُ: الِاضْطِرَابُ الشَّدِيدُ، وَسُمِّيَ الْبَحْرُ رَجَّافًا لِاضْطِرَابِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yani: O himmetli zatın oğlu cömert hükümdara, birliğin aslanına [demektir]. İkrime ve Şehr b. Havşeb: Kalplerinde hastalık bulunanlar zânîlerdir (zina edenlerdir), demişlerdir. Lügatte İrcâf (الْإِرْجَافُ); yalanı ve batılı yaymaktır. 'Ercafe bi-kezâ' (أَرْجَفَ بِكَذَا) denir: Çalkantılı ve asılsız bir haber olması sebebiyle bir şeyi gerçek dışı haber verdiği zaman [bu kullanılır]. Bu kelime sarsıntı demek olan racfe (الرَّجْفَةُ) kökündendir. 'Recefeti'l-ardu' (رَجَفَتِ الْأَرْضُ) denir: Yani yer hareket etti ve sarsıldı, 'tercufu recfen' (تَرْجُفُ رَجْفًا) [şeklinde çekilir]. Recefân (الرَّجَفَانُ); şiddetli çalkantıdır; deniz de dalgalanıp çalkalandığı için 'reccâf' (رَجَّاف) diye isimlendirilmiştir. Şairin şu sözü bundandır:
الْمُطْعِمُونَ اللَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ ... حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ فِي الرَّجَّافِ
"Her akşam et yedirirler... / Güneş o çalkantılı denizde batıncaya kadar."
وَالْإِرْجَافُ: وَاحِدُ الْأَرَاجِيفِ، وَأَرْجَفُوا فِي الشَّيْءِ: خَاضُوا فِيهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ شَاعِرٍ:
İrcâf (الْإِرْجَافُ); erâcîf (الْأَرَاجِيف) kelimesinin tekilidir. 'Ercefû fi'ş-şey'i' (أَرْجَفُوا فِي الشَّيْءِ); o şeye daldılar demektir. Bir şairin şu sözü bundandır:
فَإِنَّا وَإِنْ عَيَّرْتُمُونَا بِقِلَّةٍ ... وَأَرْجَفَ بِالْإِسْلَامِ بَاغٍ وَحَاسِدُ
"Bizler -her ne kadar bizi azlıkla ayıplasanız da- / Ve saldırgan ile hasetçi İslam hakkında asılsız haberler yaysa da [dimdiğiz]!"
وَقَوْلُ الْآخَرِ :
Ve diğer [şairin] şu sözüdür:
أَبِالْأَرَاجِيفِ يَا ابْنَ اللُّؤْمِ تُوعِدُنِي ... وَفِي الْأَرَاجِيفِ خِلْتُ اللُّؤْمَ وَالْخَوْرَ
"Ey alçaklığın oğlu! Asılsız haberlerle mi beni tehdit ediyorsun? / Oysa ben asılsız haberlerde hep alçaklık ve korkaklık görürüm."
وَذَلِكَ بِأَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُرْجِفِينَ كَانُوا يُخْبِرُونَ عَنْ سَرَايَا الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ هُزِمُوا، وَتَارَةً بِأَنَّهُمْ قُتِلُوا، وَتَارَةً بِأَنَّهُمْ غُلِبُوا، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِمَّا تَنْكَسِرُ لَهُ قُلُوبُ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْأَخْبَارِ، فَتَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ أَيْ: لنسلطنك عليهم فتستأصلهم بِالْقَتْلِ، وَالتَّشْرِيدِ بِأَمْرِنَا لَكَ بِذَلِكَ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: قَدْ أَغْرَاهُ اللَّهُ بِهِمْ فِي قَوْلِهِ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا فهذا في معنى الأمر بقتلهم وأخذهم، أي:
Bu da şundan dolayıdır: Bu bozguncular (mürcifûn), Müslümanların askerî birlikleri (seriyyeleri) hakkında bazen hezimete uğradıklarını, bazen öldürüldüklerini, bazen de mağlup edildiklerini ve benzeri, Müslümanların kalplerini kıracak türden haberleri yayıyorlardı. Bunun üzerine Allah Sübhânehu, { لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ } “Mutlaka seni onlara musallat ederiz” buyruğuyla onları tehdit etti. Yani: Sana bunu emretmek suretiyle seni onlara musallat ederiz de öldürerek ve sürgün ederek onların kökünü kazırsın, [demektir]. el-Müberred şöyle demiştir: Allah, bu ayetten sonra gelen { مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } “Lânetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve amansızca öldürülürler” buyruğunda [Peygamber'i] onlara musallat kılmıştır. Bu da onları yakalama ve öldürme emri anlamındadır; yani:
هَذَا حُكْمُهُمْ إِذَا كَانُوا مُقِيمِينَ عَلَى النِّفَاقِ وَالْإِرْجَافِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي الْآيَةِ. وَأَقُولُ:
Nifak ve bozguncu haber yayma üzerinde ısrar ettikleri takdirde hükümleri budur demektir. Nehhâs şöyle demiştir: Bu, ayet hakkında söylenenlerin en güzelidir. Ben de derim ki:
لَيْسَ هَذَا بِحَسَنٍ وَلَا أَحْسَنَ، فَإِنَّ قَوْلَهُ مَلْعُونِينَ إِلَخْ، إِنَّمَا هُوَ لِمُجَرَّدِ الدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ لَا أَنَّهُ أَمْرٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِقِتَالِهِمْ وَلَا تَسْلِيطٌ لَهُ عَلَيْهِمْ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُمُ انْتَهَوْا بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ عَنِ الْإِرْجَافِ فَلَمْ يُغْرِهِ اللَّهُ بِهِمْ، وَجُمْلَةُ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ جَوَابُ الْقَسَمِ، وَجُمْلَةُ: ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ جَوَابِ الْقَسَمِ، أَيْ: لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا جِوَارًا قَلِيلًا حَتَّى يَهْلِكُوا، وَانْتِصَابُ مَلْعُونِينَ عَلَى الْحَالِ، كَمَا قَالَ الْمُبَرِّدُ وَغَيْرُهُ، وَالْمَعْنَى مَطْرُودِينَ أَيْنَما وُجِدُوا وَأُدْرِكُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ بِأَنْ يُؤْخَذُوا وَيُقَتَّلُوا تَقْتِيلًا وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا هُوَ الْحُكْمُ فِيهِمْ وَلَيْسَ بِدُعَاءٍ عَلَيْهِمْ، وَالْأَوَّلُ أولى. وقيل معنى الآية:
Bu güzel de değildir, en güzeli de değildir; zira O'nun { مَلْعُونِينَ } ilh. buyruğu sadece onların aleyhine bir bedduadır, yoksa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlarla savaşması için bir emir veya onları onun üzerine musallat kılması demek değildir. Nitekim bu ayetin inişinden sonra onların asılsız haber yaymaktan vazgeçtikleri ve bu yüzden Allah'ın Peygamber'i onların üzerine musallat kılmadığı söylenmiştir. { لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ } cümlesi kasemin cevabıdır; { ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا } “sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler” cümlesi ise kasemin cevabı olan cümleye matuftur; yani helak oluncaya kadar orada sana pek az komşuluk edebilirler demektir. { مَلْعُونِينَ } lafzının nasbı, Müberred ve diğerlerinin dediği gibi hal olduğu içindir. Mana ise: Kovulmuş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve öldürülürler; bu, yakalanıp amansızca öldürülmeleri için onlara bir bedduadır. Bunun onlar hakkındaki hüküm olduğu, aleyhlerine bir beddua olmadığı da söylenmiştir; birincisi daha evladır. Ayetin manasının şöyle olduğu da söylenmiştir:
أنهم إن أَصَرُّوا عَلَى النِّفَاقِ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مُقَامٌ بِالْمَدِينَةِ إِلَّا وَهُمْ مَطْرُودُونَ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ أَيْ: سَنَّ اللَّهُ ذَلِكَ فِي الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، وَهُوَ لَعْنُ الْمُنَافِقِينَ، وَأَخْذُهُمْ، وَتَقْتِيلُهُمْ، وَكَذَا حُكْمُ الْمُرْجِفِينَ، وَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: بَيَّنَ اللَّهُ فِي الَّذِينَ يُنَافِقُونَ الْأَنْبِيَاءَ، وَيُرْجِفُونَ بِهِمْ أَنْ يُقَتَّلُوا حَيْثُمَا ثُقِفُوا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا أَيْ: تَحْوِيلًا، وَتَغْيِيرًا، بَلْ هِيَ ثَابِتَةٌ دَائِمَةٌ في أمثال هؤلاء في الخلف والسلف يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ أَيْ: عَنْ وَقْتِ قِيَامِهَا وَحُصُولِهَا، قِيلَ: السَّائِلُونَ عَنِ السَّاعَةِ هُمْ أُولَئِكَ الْمُنَافِقُونَ، وَالْمُرْجِفُونَ لَمَّا تُوُعِّدُوا بِالْعَذَابِ، سَأَلُوا عَنِ السَّاعَةِ اسْتِبْعَادًا، وَتَكْذِيبًا وَما يُدْرِيكَ يَا مُحَمَّدُ! أَيْ: مَا يُعْلِمُكَ وَيُخْبِرُكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً
Şayet nifakta ısrar ederlerse Medine'de kovulmuş olmaktan başka bir kalışları olamaz. { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünneti [kanunu böyledir]”, yani Allah geçmiş ümmetlerde de bunu -ki o da münafıkların lanetlenmesi, yakalanması ve öldürülmesidir, fitne haberleri yayanların hükmü de böyledir- bir kanun kılmıştır; bu kelime meful-i mutlak olarak mansubdur. Zeccâc şöyle demiştir: Allah, peygamberlere karşı nifak çıkaran ve onlar aleyhine bozguncu haber yayan kimseler hakkında nerede bulunurlarsa öldürüleceklerini beyan etmiştir. { وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } “Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın” yani hiçbir başkalaşma ve değişme bulamazsın; bilakis o sonraki ve önceki bu gibi kimseler hakkında sabittir, süreklidir. { يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ } “İnsanlar sana kıyamet saatini sorarlar” yani onun ne zaman kopacağını ve gerçekleşeceğini sorarlar. Denildi ki: Kıyameti soranlar, azapla tehdit edildiklerinde uzak görerek ve yalanlayarak kıyameti soran o münafıklar ve bozguncu haber yayanlardır. { وَما يُدْرِيكَ } “Ne bilirsin” ey Muhammed! Yani sana ne bildirir ve haber verir? { لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً } “belki de o saat yakındır”
أَيْ: فِي زَمَانٍ قَرِيبٍ، وَانْتِصَابُ قَرِيبًا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَالتَّذْكِيرُ لِكَوْنِ السَّاعَةِ فِي مَعْنَى: الْيَوْمِ أَوِ الْوَقْتِ مَعَ كَوْنِ تَأْنِيثِ السَّاعَةِ لَيْسَ بِحَقِيقِيٍّ، وَالْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِبَيَانِ أَنَّهَا إِذَا كَانَتْ مَحْجُوبَةً عَنْهُ لَا يَعْلَمُ وَقْتَهَا، وَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ، فَكَيْفَ بِغَيْرِهِ مِنَ النَّاسِ؟ وَفِي هَذَا تَهْدِيدٌ لَهُمْ عَظِيمٌ إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ أَيْ: طَرَدَهُمْ، وَأَبْعَدَهُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَأَعَدَّ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مَعَ ذَلِكَ اللَّعْنِ مِنْهُ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا سَعِيراً أَيْ نَارًا شَدِيدَةَ التَّسَعُّرِ خالِدِينَ فِيها أَبَداً بِلَا انْقِطَاعٍ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا يُوَالِيهِمْ وَيَحْفَظُهُمْ مِنْ عَذَابِهَا وَلا نَصِيراً يَنْصُرُهُمْ وَيُخَلِّصُهُمْ مِنْهَا، وَيَوْمَ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ ظَرْفٌ لِقَوْلِهِ لَا يَجِدُونَ، وَقِيلَ: لخالدين، وقيل: لنصيرا، وقيل: لفعل مقدر، وهو الذكر. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «تُقَلَّبُ» بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ اللَّامِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ. وَقَرَأَ عِيسَى الْهَمْدَانِيُّ، وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ «نُقَلِّبُ» بِالنُّونِ وَكَسْرِ اللَّامِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، وَهُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ. وَقَرَأَ عِيسَى أَيْضًا بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ اللَّامِ عَلَى مَعْنَى تُقَلِّبُ السَّعِيرُ وُجُوهَهُمْ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَشَيْبَةُ بِفَتْحِ التَّاءِ وَاللَّامِ عَلَى مَعْنَى تَتَقَلَّبُ، وَمَعْنَى هَذَا التَّقَلُّبِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ: هُوَ تَقَلُّبُهَا تَارَةً عَلَى جِهَةٍ مِنْهَا، وَتَارَةً عَلَى جِهَةٍ أُخْرَى ظَهْرًا لِبَطْنٍ، أَوْ تَغَيُّرُ أَلْوَانِهِمْ بِلَفْحِ النَّارِ، فَتَسْوَدُّ تَارَةً وَتَخْضَرُّ أُخْرَى، أَوْ تَبْدِيلُ جُلُودِهِمْ بِجُلُودٍ أُخْرَى، فَحِينَئِذٍ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ كَأَنَّهُ قِيلَ فَمَا حَالُهُمْ؟ فَقِيلَ: يَقُولُونَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: يَقُولُونَ يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ: يَا لَيْتَنَا إِلَخْ. تَمَنَّوْا أَنَّهُمْ أَطَاعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ، وَآمَنُوا بِمَا جَاءَ بِهِ، لِيَنْجُوا مِمَّا هُمْ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ، كَمَا نَجَا الْمُؤْمِنُونَ وَهَذِهِ الْأَلِفُ فِي الرَّسُولَا، وَالْأَلِفُ الَّتِي سَتَأْتِي فِي «السَّبِيلَا» هِيَ الْأَلِفُ الَّتِي تَقَعُ فِي الْفَوَاصِلِ وَيُسَمِّيهَا النُّحَاةُ أَلِفَ الْإِطْلَاقِ، وَقَدْ سَبَقَ بَيَانُ هَذَا فِي أَوَّلِ
yani yakın bir zamandadır. Karîben (قَرِيبًا) kelimesinin nasbı zarf olduğu içindir; sâat (السَّاعَةُ) kelimesinin müennesliği hakiki olmamakla birlikte 'gün' (el-yevm) veya 'vakit' manasında olması sebebiyle müzekker kılınmıştır. Hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu halde o saat kendisinden gizlenip vaktini bilemezken diğer insanların nasıl bilebileceğini beyan etmek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; bunda onlar için büyük bir tehdit vardır. { إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah kâfirlere lanet etmiştir” yani onları kovmuş ve rahmetinden uzaklaştırmıştır; { وَأَعَدَّ لَهُمْ } “ve onlar için hazırlamıştır”, dünyada onlara ettiği bu lanetle birlikte ahirette hazırlamıştır, { سَعِيراً } “alevli bir ateş” yani tutuşması pek şiddetli bir ateş hazırlamıştır. { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Orada ebedî olarak kalıcıdırlar” kesintisiz bir şekilde; { لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا } “ne bir dost bulabilirler” kendilerini dost edinecek ve onun azabından koruyacak, { وَلا نَصِيراً } “ne de bir yardımcı” kendilerine yardım edip onları oradan kurtaracak. { يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } kavlindeki yevme (يَوْمَ) kelimesi, { لَا يَجِدُونَ } kavlinin zarfıdır; hâlidîne (خَالِدِينَ) lafzının zarfı olduğu da söylenmiştir; nasîran (نَصِيرًا) lafzının zarfı olduğu da söylenmiştir; takdiri 'zikret / hatırla' olan mukadder bir fiilin zarfı olduğu da söylenmiştir. Cumhur, mef'ul bina üzere (edilgen olarak) te'nin zammesi ve lâm'ın fethasıyla «تُقَلَّبُ» (tukallebu) şeklinde okumuştur. Îsâ el-Hemedânî ve İbn Ebî İshâk, fail bina üzere (etken olarak) ve faili Allah Subhânehu olmak üzere nûn harfi ve lâm'ın kesresiyle «نُقَلِّبُ» (nukallibu) şeklinde okumuşlardır. Îsâ ayrıca te'nin zammesi ve lâm'ın kesresiyle alevli ateşin onların yüzlerini evirip çevirmesi manasında da okumuştur. Ebû Hayve, Ebû Ca‘fer ve Şeybe ise te'nin ve lâm'ın fethasıyla 'tetekallebu' (evrilip çevrilir) manasında okumuşlardır. Ayette zikredilen bu evrilip çevrilmenin manası: Yüzlerinin bazen bir tarafa, bazen diğer tarafa altüst edilerek çevrilmesi veya ateşin yalamasıyla renklerinin değişmesi; böylece bazen kararması bazen de yeşermesi yahut derilerinin başka derilerle değiştirilmesidir. İşte o zaman { يَقُولُونَ يَا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا } “Keşke Allah'a itaat etseydik, keşke Resûl'e itaat etseydik! derler”. Cümle istînâfiyedir (yeni bir başlangıçtır); sanki: 'Peki onların hali nedir?' denilmiş, buna karşılık: 'Derler...' denilmiştir. Mananın: Yüzleri ateşte evrilip çevrileceği gün: Keşke... derler şeklinde olması da caizdir. Müminlerin kurtulduğu gibi içinde bulundukları azaptan kurtulmak için Allah'a ve Resûl'e itaat etmiş ve getirdiklerine iman etmiş olmayı temenni ederler. er-Resûlâ (الرَّسُولَا) kelimesindeki bu elif ile ileride es-Sebîlâ (السَّبِيلَا) kelimesinde gelecek olan elif; fasılalarda (ayet sonlarında) yer alan eliftir ve nahivciler buna elif-i ıtlak adını verirler. Bunun açıklaması daha önce surenin başında