هَذِهِ السُّورَةِ وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَالْمُرَادُ بِالسَّادَةِ وَالْكُبَرَاءِ: هُمُ الرُّؤَسَاءُ، وَالْقَادَةُ الَّذِينَ كَانُوا يَمْتَثِلُونَ أَمْرَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَيَقْتَدُونَ بِهِمْ، وَفِي هَذَا زَجْرٌ عَنِ التَّقْلِيدِ شَدِيدٌ. وَكَمْ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى هَذَا، وَالتَّحْذِيرِ مِنْهُ، وَالتَّنْفِيرِ عَنْهُ، وَلَكِنْ لِمَنْ يَفْهَمُ مَعْنَى كَلَامِ اللَّهِ، وَيَقْتَدِي بِهِ، وَيُنْصِفُ مِنْ نَفْسِهِ، لَا لِمَنْ هُوَ مِنْ جِنْسِ الْأَنْعَامِ، في سوء الفهم، ومزيدة الْبَلَادَةِ، وَشِدَّةِ التَّعَصُّبِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ عَامِرٍ «سَادَاتِنَا» بِكَسْرِ التَّاءِ جَمْعُ سَادَةٍ، فَهُوَ جَمْعُ الْجَمْعِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُمُ الْمُطْعِمُونَ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَلَا وَجْهَ لِلتَّخْصِيصِ بِطَائِفَةٍ مُعَيَّنَةٍ فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا أَيْ عَنِ السَّبِيلِ بِمَا زَيَّنُوا لَنَا مِنَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَالسَّبِيلُ هُوَ التَّوْحِيدُ، ثُمَّ دَعَوْا عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ الْمَوْقِفِ فَقَالُوا:
bu surenin başında geçmişti. { وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا } “Ve dediler ki: Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik”. Bu cümle, önceki cümleye matuftur. Sâde (سَادَة) ve küberâ (كُبَرَاء) ile kastedilenler; dünyada emirlerine uydukları ve kendilerine tabi oldukları reisler ve önderlerdir. Bunda taklitten son derece şiddetli bir sakındırma vardır. Yüce Kitap'ta buna dikkat çeken, bundan sakındıran ve nefret ettiren nice [uyarılar] vardır! Fakat [bu uyarılar], anlayışı kıt, ahmaklığı ziyade ve taassubu şiddetli olan hayvanlar cinsinden kimseler için değil; Allah'ın kelamının anlamını kavrayan, ona tabi olan ve nefsi konusunda insaflı davranan kimseler içindir. Hasan ve İbn Âmir, sâde (سَادَة) kelimesinin çoğulu olup cemi'u'l-cem' (çoğulun çoğulu) olan «سَادَاتِنَا» (sâdâtinâ) şeklinde te'nin kesresiyle okumuşlardır. Mukâtil: 'Onlar Bedir Gazvesi'nde [orduyu] doyuran kimselerdir' demiştir. Ancak birinci görüş daha evladır; [ayeti] belirli bir taifeye tahsis etmenin bir dayanağı yoktur. { فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } “Böylece bizi [doğru] yoldan saptırdılar”. Yani Allah'a ve Resûlü'ne küfrü bize süslü göstermek suretiyle [bizi] yoldan [saptırdılar]. Sebîl (السَّبِيل) ise tevhiddir. Sonra o duruş yerinde onların aleyhine dua edip şöyle dediler:
رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ أَيْ: مِثْلَ عَذَابِنَا مَرَّتَيْنِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: عَذَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَقِيلَ:
{ رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ } “Rabbimiz! Onlara azaptan iki katını ver”. Yani bizim azabımızın iki katı kadar [ver]. Katâde: 'Dünya ve ahiret azabını' demiştir. Şöyle de denilmiştir:
عَذَابُ الْكُفْرِ، وَعَذَابُ الْإِضْلَالِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً قَرَأَ الْجُمْهُورُ «كَثِيرًا» بِالْمُثَلَّثَةِ، أَيْ: لَعْنًا كَثِيرَ الْعَدَدِ، عَظِيمَ الْقَدْرِ، شَدِيدَ الْمَوْقِعِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو حَاتِمٍ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَالنَّحَّاسُ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأَصْحَابُهُ، وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَعَاصِمٌ بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ، أَيْ: كَبِيرًا فِي نَفْسِهِ شَدِيدًا عَلَيْهِمْ ثَقِيلَ الْمَوْقِعِ.
Küfür azabı ve saptırma azabı. { وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً } “Ve onları büyük bir lanetle lanetle!”. Cumhur, peltek se ile «كَثِيرًا» (kesîran) şeklinde okumuştur; yani sayısı çok, mikdarı büyük ve etkisi şiddetli bir lanetle [lanetle] demektir. Ebû Hâtim, Ebû Ubeyd ve en-Nehhâs bu kıraati tercih etmiştir. İbn Mes'ûd ve arkadaşları, Yahyâ b. Vessâb ve Âsım ise tek noktalı be ile [kebîran şeklinde] okumuşlardır; yani kendi zatında büyük, onlara pek şiddetli ve tesiri ağır [bir lanet] demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَائِشَةَ قَالَ: خَرَجَتْ سَوْدَةُ بَعْدَ مَا ضُرِبَ الْحِجَابُ لِحَاجَتِهَا، وَكَانَتِ امْرَأَةً جَسِيمَةً لَا تَخْفَى عَلَى مَنْ يَعْرِفُهَا، فَرَآهَا عُمَرُ فَقَالَ: يَا سَوْدَةُ أَمَا وَاللَّهِ مَا تَخْفَيْنَ عَلَيْنَا فَانْظُرِي كَيْفَ تَخْرُجِينَ، قالت: فَانْكَفَأَتْ رَاجِعَةً، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي بَيْتِي وَإِنَّهُ لَيَتَعَشَّى وَفِي يَدِهِ عَرْقٌ، فَدَخَلَتْ وَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي خَرَجْتُ لِبَعْضِ حَاجَتِي فَقَالَ لِي عُمَرُ كَذَا وَكَذَا، فَأُوحِيَ إِلَيْهِ ثُمَّ رُفِعَ عَنْهُ، وَإِنَّ الْعَرْقَ فِي يَدِهِ مَا وَضَعَهُ فَقَالَ: إِنَّهُ قَدْ أُذِنَ لَكُنَّ أَنْ تَخْرُجْنَ لِحَاجَتِكُنَّ، وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ قَالَ: كَانَ نِسَاءُ النَّبِيِّ ﷺ يَخْرُجْنَ بِاللَّيْلِ لِحَاجَتِهِنَّ، وَكَانَ نَاسٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ يَتَعَرَّضُونَ لَهُنَّ فَيُؤْذَيْنَ، فَقِيلَ ذَلِكَ لِلْمُنَافِقِينَ، فقالوا: إنما نفعله بالإماء، فنزلت هذه يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ الْآيَةَ، وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: كَانَ رجل من المنافقين يتعرّض لنساء المؤمنين يؤذيهن، فَإِذَا قِيلَ لَهُ: قَالَ كُنْتُ أَحْسَبُهَا أَمَةً، فَأَمَرَهُنَّ اللَّهُ أَنْ يُخَالِفْنَ زِيَّ الْإِمَاءِ وَيُدْنِينَ عليهم مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ تُخَمِّرُ وَجْهَهَا إِلَّا إِحْدَى عَيْنَيْهَا ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ يَقُولُ: ذَلِكَ أَحْرَى أَنْ يُعْرَفْنَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: أمر الله نساء المؤمنين إِذَا خَرَجْنَ مِنْ بُيُوتِهِنَّ فِي حَاجَةٍ أَنْ يغطين وجوههن من فوق رؤوسهن بِالْجَلَابِيبِ وَيُبْدِينَ عَيْنًا وَاحِدَةً.
Buhârî, Müslim ve başkaları Âişe'den [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Hicap [ayeti] indirildikten sonra Sevde, ihtiyacı için dışarı çıktı. Kendisi, tanıyan kimselerden gizlenemeyecek derecede iri yapılı bir kadındı. Ömer onu görünce: 'Ey Sevde! Allah'a yemin olsun ki sen bizden gizlenemiyorsun; nasıl çıktığına bir bak!' dedi. [Âişe] dedi ki: Bunun üzerine geri döndü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim evimdeydi ve elinde etli bir kemik varken akşam yemeği yiyordu. [Sevde] içeri girip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben bir ihtiyacım için dışarı çıkmıştım, Ömer bana şöyle şöyle dedi' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah'a] vahiy geldi, sonra vahiy hali üzerinden kalktı; etli kemik elindeydi, onu bırakmamıştı. Şöyle buyurdu: 'İhtiyaçlarınız için dışarı çıkmanıza izin verilmiştir.' Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları ihtiyaçları için geceleyin dışarı çıkarlardı. Münafıklardan birtakım kimseler onlara sataşır ve eziyet ederlerdi. Bu durum münafıklara söylenince: 'Biz bunu sadece cariyelere yapıyoruz' dediler. Bunun üzerine { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } “Ey Peygamber! Eşlerine... söyle” ayeti indi. İbn Sa'd, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Münafıklardan bir adam müminlerin hanımlarına sataşır ve onlara eziyet ederdi. Kendisine [bunun sebebi] sorulduğunda: 'Onu cariye sanmıştım' derdi. Bunun üzerine Allah, onlara cariyelerin kılığına muhalefet etmelerini, { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Cilbablarını üzerlerine salsınlar” [emriyle] tek bir gözü hariç yüzünü örtmesini emretti. { ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ } “Bu, onların tanınması için daha uygundur” [kavli hakkında Muhammed b. Ka'b]: Bu, onların [hür kadınlar olarak] tanınmalarına daha layıktır, demektedir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh bu ayet hakkında İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah, müminlerin kadınlarına bir ihtiyaç için evlerinden çıktıklarında cilbablarıyla başlarının üzerinden yüzlerini örtmelerini ve tek bir gözü açmalarını emretti.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ:
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, Ümmü Seleme'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:
لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ خَرَجَ نِسَاءُ الْأَنْصَارِ كَأَنَّ رؤوسهن الْغِرْبَانُ مِنَ السَّكِينَةِ، وَعَلَيْهِنَّ أَكْسِيَةٌ سُودٌ يَلْبَسْنَهَا، هَكَذَا فِي الزَّوَائِدِ بِلَفْظِ مِنَ السَّكِينَةِ، وَلَيْسَ لَهَا مَعْنًى، فَإِنَّ الْمُرَادَ تَشْبِيهُ الْأَكْسِيَةِ السُّودِ: بِالْغِرْبَانِ، لَا أَنَّ الْمُرَادَ وَصْفُهُنَّ بِالسِّكِينَةِ كَمَا يقال: كأن على رؤوسهم الطَّيْرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: رحم الله نساء الأنصار لما نزلت يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ الْآيَةَ شَقَقْنَ مُرُوطَهُنَّ، فَاعْتَجَرْنَ بِهَا وَصَلَّيْنَ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كأنما على رؤوسهن الْغِرْبَانَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عباس
{ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Cilbablarını üzerlerine salsınlar” ayeti inince, Ensâr kadınları vakar ve sükunetten ötürü başlarında kargalar varmış gibi çıktılar; üzerlerinde giydikleri siyah örtüler vardı. ez-Zevâid'de bu şekilde 'vakar ve sükunetten ötürü (مِنَ السَّكِينَةِ)' lafzıyla yer almıştır; ancak bunun [burada] bir anlamı yoktur. Zira kastedilen, siyah örtüleri kargalara benzetmektir; yoksa 'başlarında kuşlar varmış gibi' denildiği gibi onları vakarla tavsif etmek kastedilmiş değildir. İbn Merdeveyh, Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah Ensâr kadınlarına rahmet etsin; { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } “Ey Peygamber! Eşlerine... söyle” ayeti inince yün örtülerini yardılar, onlarla başlarını örttüler ve başlarının üzerinde kargalar varmış gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında namaz kıldılar.' İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki,
فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَتِ الْحُرَّةُ تَلْبَسُ لِبَاسَ الْأَمَةِ فَأَمَرَ اللَّهُ نِسَاءَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ، وَإِدْنَاءُ الْجِلْبَابِ أَنْ تَقَنَّعَ وَتَشُدَّهُ عَلَى جَبِينِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ فِي قَوْلِهِ: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ يَعْنِي:
o, ayet hakkında şöyle demiştir: Hür kadın, cariye elbisesi giyerdi; bunun üzerine Allah müminlerin kadınlarına cilbablarını üzerlerine salmalarını emretti. Cilbabı salmak; kadının başını örtmesi ve onu alnı üzerine sıkıca bağlamasıdır. İbn Sa'd, Muhammed b. Ka'b'dan { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ } “Andolsun, eğer münafıklar vazgeçmezlerse” kavli hakkında rivayet etmiştir; yani:
الْمُنَافِقِينَ بِأَعْيَانِهِمْ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ شَكٌّ: يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابن سعد أيضا عن عبيد ابن جبر قَالَ: الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ هُمُ: الْمُنَافِقُونَ جَمِيعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ قَالَ: لَنُسَلِّطَنَّكَ عليهم.
bizzat münafıkların kendilerini kastediyor. { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “ve kalplerinde bir hastalık bulunanlar” [yani] şüphe [bulunanlar; bununla da] yine münafıkları kastediyor. İbn Sa'd ayrıca Ubeyd b. Cibr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kalplerinde hastalık bulunanlar ile şehirde bozgunculuk yayanlar, münafıkların tamamıdır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ } “mutlaka seni onlara musallat ederiz” kavli hakkında: 'Seni onların üzerine kesinlikle hakim kılarız' dediğini rivayet etmiştir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٦٩ الى ٧٣]
[Ahzâb Suresi (33), 69 - 73. Ayetler]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً (٦٩) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً (٧١) إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً (٧٢) لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً (٦٩) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً (٧١) إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً (٧٢) لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٣) } “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın; nihayet Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı bir kimseydi. (69) Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve doğru söz söyleyin. (70) [Böyle yapın ki Allah] sizin amellerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, gerçekten büyük bir kurtuluşa ermiştir. (71) Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korkup çekindiler; onu insan yüklendi. Gerçekten o, çok zalim ve çok cahildir. (72) [Bunun sonucu olarak] Allah münafık erkeklere ve münafık kadınlara, müşrik erkeklere ve müşrik kadınlara azap edecek; mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tövbesini kabul edecektir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (73)”
قَوْلُهُ: لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى هُوَ قَوْلُهُمْ: إِنَّ بِهِ أُدْرَةً أَوْ بَرَصًا أَوْ عَيْبًا، وَسَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ آخِرَ الْبَحْثِ، وَفِيهِ تَأْدِيبٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَزَجْرٌ لَهُمْ عَنْ أَنْ يَدْخُلُوا فِي شَيْءٍ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي تُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مُقَاتِلٌ: وَعَظَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ لَا يُؤْذُوا مُحَمَّدًا ﷺ كَمَا آذَى بَنُو إِسْرَائِيلَ مُوسَى. وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ فِيمَا أُوذِيَ بِهِ نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَحَكَى النَّقَّاشُ أَنَّ أَذِيَّتَهُمْ مُحَمَّدًا قَوْلُهُمْ زَيْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ. وَقَالَ أَبُو وَائِلٍ: إِنَّهُ ﷺ قَسَمَ قَسْمًا، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ: إِنَّ هَذِهِ قِسْمَةٌ مَا أُرِيدَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ، وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ زَيْدِ بْنِ ثابت، وَزَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ، وَمَا سَمِعَ فِيهَا مِنْ قَالَةِ النَّاسِ، وَمَعْنَى: وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا ذَا وَجَاهَةٍ، وَالْوَجِيهُ عِنْدَ اللَّهِ: الْعَظِيمُ الْقَدْرِ، الرَّفِيعُ الْمَنْزِلَةِ، وَقِيلَ فِي تَفْسِيرِ الْوَجَاهَةِ:
{ لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى } “Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın” kavli; onların: 'Onda fıtık, yahut alaca hastalığı veya bir kusur vardır' demeleridir; bunun açıklaması araştırmanın sonunda gelecektir. Bunda müminler için bir terbiye ve Allah Resûlü'ne eziyet veren herhangi bir işe girmekten onları bir sakındırma vardır. Mukâtil: 'Allah, İsrailoğulları'nın Mûsâ'ya eziyet ettiği gibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet etmemeleri konusunda müminlere öğüt verdi' demiştir. Bu ayet inene kadar Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ne şekilde eziyet edildiği konusunda ihtilaf edilmiştir: en-Nakkâş, onların Muhammed'e verdikleri eziyetin: 'Zeyd b. Muhammed' demeleri olduğunu nakletmiştir. Ebû Vâil ise şöyle demiştir: [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem bir taksimat yaptı; bunun üzerine Ensâr'dan bir adam: 'Bu, kendisiyle Allah rızası gözetilmemiş bir taksimattır' dedi. Ayetin Zeyd b. Sâbit ile Zeyneb bint Cahş kıssası ve bu hususta halkın dedikodularından duyduğu şeyler hakkında indiği de söylenmiştir. { وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً } “O, Allah katında itibarlı bir kimseydi” kavlinin anlamı: O, Allah katında büyük ve vecahet (itibar) sahibiydi demektir. Allah katında vecîh (itibarlı) olan kimse; kadr-ü kıymeti büyük, mertebesi yüce kimsedir. Vecahetin tefsirinde şöyle de denilmiştir:
إِنَّهُ كَلَّمَهُ تَكْلِيمًا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ» بِالنُّونِ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْأَعْمَشُ وَأَبُو حَيْوَةَ «عَبْدُ اللَّهِ» بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ مِنَ الْعُبُودِيَّةِ، وَمَا فِي قَوْلِهِ: فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا هِيَ: الْمَوْصُولَةُ أَوِ الْمَصْدَرِيَّةُ، أَيْ: مِنَ الَّذِي قَالُوهُ، أو من قولهم: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ أَيْ: فِي كُلِّ أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً أَيْ: قَوْلًا صَوَابًا وَحَقًّا. قَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي قُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا فِي شَأْنِ زَيْدٍ وَزَيْنَبَ، ولا تنسبوا النبي ﷺ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: إِنَّ الْقَوْلَ السَّدِيدَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقِيلَ:
Allah'ın onunla bizzat konuşmasıdır. Cumhur, mecazî zarfiyet üzere nûn harfiyle «وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ» (ve kâne 'indallâh) şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd, el-A'meş ve Ebû Hayve ise ubudiyet (kulluk) anlamında tek noktalı be ile «عَبْدُ اللَّهِ» ('abdullâh) şeklinde okumuşlardır. { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا } “Nihayet Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı” kavlindeki mâ (مَا) edatı; mevsûle veya masdariyyedir; yani 'söyledikleri şeyden' veya 'sözlerinden [temize çıkardı]' demektir. { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'tan sakının” yani her bir işte; { وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً } “ve doğru söz söyleyin” yani doğru ve hak bir söz söyleyin. Katâde ve Mukâtil: 'Yani Zeyd ve Zeyneb meselesinde doğru söz söyleyin ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e helal olmayan şeyleri isnad etmeyin' demektir, demişlerdir. İkrime: 'Sedîd (doğru) söz; Lâ ilâhe illallâh sözüdür' demiştir. Şöyle de denilmiştir:
هُوَ الَّذِي يُوَافِقُ ظَاهِرُهُ بَاطِنَهُ، وَقِيلَ: هُوَ مَا أُرِيدَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ دُونَ غَيْرِهِ، وَقِيلَ: هُوَ الْإِصْلَاحُ بَيْنَ النَّاسِ.
O, zahiri bâtınına uygun olan [söz]dür. Şöyle de denilmiştir: O, başkası değil yalnızca Allah'ın rızası gözetilen [söz]dür. Şöyle de denilmiştir: O, insanların arasını düzeltmektir.
وَالسَّدِيدُ: مَأْخُوذٌ مِنْ تَسْدِيدِ السَّهْمِ لِيُصَابَ بِهِ الْغَرَضُ، وَالظَّاهِرُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا فِي جَمِيعِ مَا يَأْتُونَهُ وَيَذَرُونَهُ، فَلَا يَخُصُّ ذَلِكَ نَوْعًا دُونَ نَوْعٍ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي اللَّفْظِ مَا يَقْتَضِي الْعُمُومَ، فَالْمَقَامُ يُفِيدُ هَذَا الْمَعْنَى، لِأَنَّهُ أَرْشَدَ سُبْحَانَهُ عباده إلى أن يقولوا قولا يخالف أَهْلِ الْأَذَى. ثُمَّ ذَكَرَ مَا لِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ امْتَثَلُوا الْأَمْرَ بِالتَّقْوَى، وَالْقَوْلِ السَّدِيدِ مِنَ الْأَجْرِ فَقَالَ: يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ أَيْ: يَجْعَلْهَا صَالِحَةً لَا فَاسِدَةً بِمَا يَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ وَيُوَفِّقُهُمْ فِيهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ أَيْ: يَجْعَلْهَا مُكَفَّرَةً مَغْفُورَةً وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ
Sedîd (السَّدِيد) kelimesi; hedefe isabet ettirilmesi için okun doğrultulması (tesdîd) kökünden alınmıştır. Ayetten zahir olan şudur ki: [Allah] onlara yaptıkları ve terk ettikleri her şeyde doğru söz söylemelerini emretmiştir; dolayısıyla lafızda umum ifade eden bir unsur bulunmasa bile bu, belirli bir türe has olmayıp geneldir; zira makam bu anlamı ifade etmektedir. Çünkü Subhânehu kullarına, eziyet ehlinin [sözlerine] muhalif bir söz söylemelerini irşad etmiştir. Sonra takva ve doğru söz emrine uyan bu kimselere verilecek mükafatı zikrederek şöyle buyurmuştur: { يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ } “[Böyle yapın ki Allah] sizin amellerinizi düzeltsin” yani onları hidayete erdirdiği ve muvaffak kıldığı şeylerle amellerini bozuk değil salih kılsın; { وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ } “ve günahlarınızı bağışlasın” yani onları örtülmüş ve bağışlanmış kılsın. { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse”
فِي فِعْلِ مَا هُوَ طَاعَةٌ وَاجْتِنَابِ مَا هُوَ مَعْصِيَةٌ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً أَيْ: ظَفِرَ بِالْخَيْرِ ظَفَرًا عَظِيمًا. وَنَالَ خَيْرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَا سَبَقَهَا. ثُمَّ لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ بَيَانِ مَا لِأَهْلِ الطَّاعَةِ مِنَ الْخَيْرِ بَعْدَ بَيَانِ مَا لِأَهْلِ الْمَعْصِيَةِ مِنَ الْعَذَابِ بَيَّنَ عِظَمَ شَأْنِ التَّكَالِيفِ الشَّرْعِيَّةِ وَصُعُوبَةَ أَمْرِهَا فَقَالَ: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها.
itaat olan şeyleri yapmakta ve masiyet olan şeylerden sakınmakta [itaat ederse], { فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً } “gerçekten büyük bir kurtuluşa ermiştir”. Yani hayra büyük bir nailiyetle erişmiş, dünya ve ahiret hayrını elde etmiştir. Bu cümle, kendisinden öncekini pekiştiren müstakil bir cümledir (istînâfiyedir). Sonra Subhânehu, masiyet ehline verilecek azabı açıkladıktan sonra itaat ehline verilecek hayrı beyan etmeyi tamamlayınca, şer'î mükellefiyetlerin şanının büyüklüğünü ve işinin zorluğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korkup çekindiler”.
وَاخْتُلِفَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْأَمَانَةِ الْمَذْكُورَةِ هُنَا، فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَعْنَى الْأَمَانَةِ هَاهُنَا فِي قَوْلِ جَمِيعِ الْمُفَسِّرِينَ الطَّاعَةُ وَالْفَرَائِضُ الَّتِي يَتَعَلَّقُ بِأَدَائِهَا الثَّوَابُ، وَبِتَضْيِيعِهَا الْعِقَابُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَالْأَمَانَةُ: تَعُمُّ جَمِيعَ وَصَائِفِ الدِّينِ عَلَى الصَّحِيحِ مِنَ الْأَقْوَالِ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ.
Burada zikredilen bu emanetin tefsirinde ihtilaf edilmiştir. el-Vâhidî şöyle demiştir: 'Bütün müfessirlerin kavline göre buradaki emanetin manası; yerine getirilmesine sevap, zayi edilmesine ise ceza bağlanan taat ve farzlardır.' el-Kurtubî ise şöyle demiştir: 'Emanet; görüşlerin en sahihine göre -ki cumhurun görüşü de budur- dinin bütün mükellefiyetlerini kapsar.'
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي تَفَاصِيلِ بَعْضِهَا، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هِيَ فِي أَمَانَةِ الْأَمْوَالِ كَالْوَدَائِعِ وَغَيْرِهَا، وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهَا فِي كُلِّ الْفَرَائِضِ، وَأَشَدُّهَا أَمَانَةُ: الْمَالِ. وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: مِنَ الْأَمَانَةِ أَنِ ائْتُمِنَتِ الْمَرْأَةُ عَلَى فَرْجِهَا.
Bunun bazı ayrıntılarında ihtilaf edilmiştir; İbn Mes'ûd: 'O, emanetler ve benzeri gibi malların emanetidir' demiştir. Ondan, emanetin bütün farzlar olduğu ve bunların en çetin olanının mal emaneti olduğu da rivayet edilmiştir. Übey b. Ka'b: 'Kadının kendi iffetine / ferchine emanetçi kılınması da emanettendir' demiştir.
وَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: غُسْلُ الْجَنَابَةِ أَمَانَةٌ، وَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْمَنِ ابْنَ آدَمَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ دِينِهِ غَيْرُهَا. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ:
Ebû'd-Derdâ: 'Cünüplükten gusletmek bir emanettir; Allah Âdemoğluna dininden bunun dışında hiçbir şeyi emanet etmemiştir' demiştir. İbn Ömer ise şöyle demiştir:
أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنَ الْإِنْسَانِ فَرْجَهُ وَقَالَ: هَذِهِ أَمَانَةٌ أَسْتَوْدِعُكَهَا فَلَا تُلْبِسْهَا إِلَّا بِحَقٍّ، فَإِنْ حَفِظْتَهَا حَفِظْتُكَ.
'Allah'ın insandan ilk yarattığı şey onun avret yeridir (fercidir) ve: Bu sana tevdi ettiğim bir emanettir; onu ancak hak ile ört / kullan. Eğer onu korursan ben de seni korurum, buyurmuştur.'
فَالْفَرْجُ أَمَانَةٌ، وَالْأُذُنُ أَمَانَةٌ، وَالْعَيْنُ أَمَانَةٌ، وَاللِّسَانُ أَمَانَةٌ، وَالْبَطْنُ أَمَانَةٌ، وَالْيَدُ أَمَانَةٌ، وَالرِّجْلُ أَمَانَةٌ، وَلَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: هِيَ ائْتِمَانُ آدَمَ ابْنَهُ قَابِيلَ عَلَى وَلَدِهِ هَابِيلَ، وَخِيَانَتُهُ إِيَّاهُ فِي قَتْلِهِ. وَمَا أَبْعَدَ هَذَا الْقَوْلَ، وَلَيْتَ شِعْرِي مَا هُوَ الَّذِي سَوَّغَ لِلسُّدِّيِّ تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ بِهَذَا، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لِدَلِيلٍ دَلَّهُ عَلَى ذَلِكَ فَلَا دَلِيلَ، وَلَيْسَتْ هَذِهِ الْآيَةُ حِكَايَةً عَنِ الْمَاضِينَ مِنَ الْعِبَادِ حَتَّى يَكُونَ لَهُ فِي ذَلِكَ مُتَمَسَّكٌ أَبْعَدُ مِنْ كُلِّ بَعِيدٍ، وَأَوْهَنُ مِنْ بُيُوتِ الْعَنْكَبُوتِ، وَإِنْ كَانَ تَفْسِيرُ هَذَا عَمَلًا بِمَا تَقْتَضِيهِ اللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُ، فَلَيْسَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ مَا يَقْتَضِي هَذَا وَيُوجِبُ حَمْلَ هَذِهِ الْأَمَانَةِ الْمُطْلَقَةِ عَلَى شَيْءٍ كَانَ فِي أَوَّلِ هَذَا الْعَالَمِ، وَإِنْ كَانَ هَذَا تَفْسِيرًا مِنْهُ بِمَحْضِ الرَّأْيِ، فَلَيْسَ الْكِتَابُ الْعَزِيزُ عُرْضَةً لِتَلَاعُبِ آرَاءِ الرِّجَالِ بِهِ، وَلِهَذَا وَرَدَ الْوَعِيدُ عَلَى مَنْ فَسَّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْيِهِ، فَاحْذَرْ أَيُّهَا الطَّالِبُ لِلْحَقِّ عَنْ قَبُولِ مِثْلِ هَذِهِ التَّفَاسِيرِ، وَاشْدُدْ يَدَيْكَ فِي تَفْسِيرِ كِتَابِ اللَّهِ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ اللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُ، فَهُوَ قُرْآنٌ عَرَبِيٌّ كَمَا وَصَفَهُ اللَّهُ، فَإِنْ جَاءَكَ التَّفْسِيرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَا تَلْتَفِتْ إِلَى غَيْرِهِ، وَإِذَا جَاءَ نَهْرُ اللَّهِ بَطَلَ نَهْرُ مَعْقِلٍ، وَكَذَلِكَ مَا جَاءَ عَنِ الصَّحَابَةِ ﵃، فَإِنَّهُمْ مِنْ جُمْلَةِ الْعَرَبِ، وَمِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَمِمَّنْ جَمَعَ إِلَى اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الْعِلْمَ بِالِاصْطِلَاحَاتِ الشَّرْعِيَّةِ، وَلَكِنْ إِذَا كَانَ مَعْنَى اللَّفْظِ أَوْسَعَ مِمَّا فسروه به فِي لُغَةِ الْعَرَبِ، فَعَلَيْكَ أَنْ تَضُمَّ إِلَى مَا ذَكَرَهُ الصَّحَابِيُّ مَا تَقْتَضِيهِ لُغَةُ الْعَرَبِ وَأَسْرَارُهَا، فَخُذْ هَذِهِ كُلِّيَّةً تَنْتَفِعُ بِهَا، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي خُطْبَةِ هَذَا التَّفْسِيرِ مَا يُرْشِدُكَ إِلَى هَذَا. قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ الْأَمَانَةَ عُرِضَتْ على السموات وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَقَالَتْ: وَمَا فِيهَا؟ فَقَالَ لَهَا: إِنْ أَحْسَنْتِ آجَرْتُكِ وَإِنْ أَسَأْتِ عَذَّبْتُكِ، فَقَالَتْ: لَا. قَالَ مُجَاهِدٌ: فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ عَرَضَهَا عَلَيْهِ، وَقِيلَ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ: قَدْ تحملتها. وروي نحو هذا عن غير الحسن وَمُجَاهِدٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي عَلَيْهِ أَهْلُ التَّفْسِيرِ. وَقِيلَ: هَذِهِ الْأَمَانَةُ هِيَ ما أودعه الله في السموات، وَالْأَرْضِ، وَالْجِبَالِ، وَسَائِرِ الْمَخْلُوقَاتِ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى رُبُوبِيَّتِهِ أَنْ يُظْهِرُوهَا فَأَظْهَرُوهَا، إِلَّا الْإِنْسَانَ فَإِنَّهُ كَتَمَهَا وَجَحَدَهَا. كَذَا قَالَ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ مُفَسِّرًا لِلْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ الزَّائِفِ،
Dolayısıyla tenasül uzvu bir emanettir, kulak bir emanettir, göz bir emanettir, dil bir emanettir, karın bir emanettir, el bir emanettir, ayak bir emanettir; emaneti olmayanın imanı da yoktur. es-Süddî: 'O, Âdem'in oğlu Kābil'i diğer oğlu Hâbil'e emanet etmesi ve Kābil'in onu öldürerek Âdem'e hıyanet etmesidir' demiştir. Bu görüş ne kadar da uzaktır! es-Süddî'ye bu ayeti bu şekilde tefsir etmeyi meşru kılan şeyin ne olduğunu keşke bilseydim! Şayet bu, kendisini buna yönlendiren bir delilden ötürü ise ortada hiçbir delil yoktur. Bu ayet, geçmiş kullardan bir hikaye değildir ki bu hususta onun her türlü doğrudan uzak ve örümcek yuvasından daha çürük bir dayanağı bulunsun. Şayet bu tefsir, Arap dilinin gerektirdiğiyle amel etmek kabilinden ise, Arap dilinde bunu gerektiren ve bu mutlak emaneti bu alemin başlangıcında olmuş bir şeye hamletmeyi zorunlu kılan hiçbir şey yoktur. Eğer bu, onun sırf kendi reyiyle yaptığı bir tefsir ise, Yüce Kitap insanların rey ve heveslerinin onunla oynamasına açık değildir; nitekim Kur'an'ı kendi reyiyle tefsir eden kimse hakkında tehdit varid olmuştur. Ey hakkı talep eden kimse! Bu gibi tefsirleri kabul etmekten sakın ve Allah'ın Kitabı'nı tefsir etmede Arap dilinin gerektirdiğine sımsıkı sarıl; zira o, Allah'ın nitelendirdiği gibi Arapça bir Kur'an'dır. Şayet sana tefsir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelirse başkasına iltifat etme; Allah'ın nehri geldiğinde Ma'kıl nehri hükümsüz kalır. Sahabeden radıyallâhu anhum gelen tefsirler de böyledir; zira onlar da Araplardandır, dil ehlindendir ve Arap diline şer'î ıstılahların bilgisini de katmış kimselerdir. Ancak lafzın manası, onların Arap dilinde tefsir ettiklerinden daha geniş ise, sahabinin zikrettiği şeye Arap dilinin ve inceliklerinin gerektirdiği manayı da eklemen gerekir. Bunu faydalanacağın bir küllî kaide olarak al; nitekim bu tefsirin mukaddimesinde seni buna irşad edecek şeyleri zikretmiştik. Hasan [-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Emanet göklere, yere ve dağlara teklif edildi; onlar: Ondaki [sorumluluk] nedir? dediler. [Allah] onlara: Eğer güzel yaparsanız sizi mükafatlandırırım, kötülük yaparsanız size azap ederim, buyurdu; onlar da: Hayır [kabul etmiyoruz], dediler.' Mücâhid şöyle demiştir: 'Allah Âdem'i yaratınca emaneti ona teklif etti ve ona da bu söylendi; o: Onu yüklendim, dedi.' Hasan ve Mücâhid dışındakilerden de bunun benzeri rivayet edilmiştir. en-Nehhâs: 'Tefsir ehlinin üzerinde olduğu görüş işte budur' demiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Bu emanet, Allah'ın göklerde, yerde, dağlarda ve diğer yaratılmışlarda rubûbiyetine dair koyduğu ve açığa çıkarmalarını istediği delillerdir; onlar bunu açığa çıkarmışlar, insan ise bunu gizlemiş ve inkar etmiştir.' Kur'an'ı kendi batıl reyiyle tefsir eden kelamcılardan bazısı böyle demiştir;
فَيَكُونُ عَلَى هَذَا مَعْنَى عَرَضْنَا أَظْهَرْنَا. قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْجَمَادَ لَا يَفْهَمُ وَلَا يُجِيبُ، فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِ الْحَيَاةِ فِيهَا، وَهَذَا الْعَرْضُ فِي الْآيَةِ هُوَ عَرْضُ تَخْيِيرٍ لَا عَرْضَ إِلْزَامٍ. وَقَالَ الْقَفَّالُ وَغَيْرُهُ: الْعَرْضُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ضَرْبُ مثل، أي: إن السموات وَالْأَرْضَ وَالْجِبَالَ عَلَى كِبَرِ أَجْرَامِهَا لَوْ كَانَتْ بِحَيْثُ يَجُوزُ تَكْلِيفُهَا لَثَقُلَ عَلَيْهَا تَقَلُّدُ الشَّرَائِعِ لِمَا فِيهَا مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، أَيْ: أَنَّ التَّكْلِيفَ أَمْرٌ عَظِيمٌ حَقُّهُ أَنْ تَعْجِزَ عَنْهُ السموات وَالْأَرْضُ، وَالْجِبَالُ، وَقَدْ كُلِّفَهُ الْإِنْسَانُ وَهُوَ ظَلُومٌ جَهُولٌ لَوْ عَقَلَ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ إِنَّ عَرَضْنَا بِمَعْنَى عَارَضْنَا، أَيْ: عَارَضْنَا الْأَمَانَةَ بالسموات وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ، فَضَعُفَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ عَنِ الْأَمَانَةِ، وَرَجَحَتِ الْأَمَانَةُ بِثِقَلِهَا عَلَيْهَا. وَقِيلَ: إِنَّ عَرْضَ الأمانة على السموات وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ إِنَّمَا كَانَ مِنْ آدَمَ ﵇، وَأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ أَنْ يَعْرِضَ ذَلِكَ عَلَيْهَا. وَهَذَا أَيْضًا تَحْرِيفٌ لَا تَفْسِيرٌ، وَمَعْنَى وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ أَيِ: الْتَزَمَ بِحَقِّهَا، وَهُوَ فِي ذَلِكَ ظَلُومٌ لِنَفْسِهِ جَهُولٌ لِمَا يَلْزَمُهُ، أَوْ جَهُولٌ لِقَدْرِ مَا دَخَلَ فِيهِ، كَمَا قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، أَوْ جَهُولٌ بِرَبِّهِ، كَمَا قَالَ الْحَسَنُ: وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى حَمَلَهَا: خَانَ فِيهَا، وَجَعَلَ الْآيَةَ فِي الْكُفَّارِ، وَالْفُسَّاقِ، وَالْعُصَاةِ، وَقِيلَ مَعْنَى حَمَلَهَا: كُلِّفَهَا وَأُلْزِمَهَا، أَوْ صَارَ مُسْتَعِدًّا لَهَا بِالْفِطْرَةِ، أَوْ حَمَلَهَا عِنْدَ عَرْضِهَا عَلَيْهِ فِي عَالَمِ الذَّرِّ عِنْدَ خُرُوجِ ذُرِّيَّةِ آدَمَ مِنْ ظَهْرِهِ وَأَخْذِ الْمِيثَاقِ عَلَيْهِمْ، وَاللَّامُ فِي لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ متعلق بحملها، أَيْ: حَمَلَهَا الْإِنْسَانُ لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْعَاصِيَ، وَيُثِيبَ الْمُطِيعَ، وَعَلَى هَذَا فَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَةِ وَغَايَتِهَا لِلْإِيذَانِ بِعَدَمِ وَفَائِهِ بِمَا تَحْمِلُهُ. قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَمُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: لِيُعَذِّبَهُمْ بِمَا خَانُوا مِنَ الْأَمَانَةِ، وَكَذَّبُوا مِنَ الرُّسُلِ، وَنَقَضُوا مِنَ الْمِيثَاقِ الَّذِي أَقَرُّوا بِهِ حِينَ أُخْرِجُوا مِنْ ظَهْرِ آدَمَ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: هَؤُلَاءِ الْمُعَذَّبُونَ هُمُ الَّذِينَ خَانُوهَا، وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هُمُ الَّذِينَ أَدَّوْهَا. وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: أَيْ عَرَضْنَا ذَلِكَ لِيَظْهَرَ
buna göre 'arz ettik (عَرَضْنَا)' ifadesinin anlamı 'açığa çıkardık' demek olur. Bir grup ilim ehli şöyle demiştir: Cansız varlıkların anlamayacağı ve cevap vermeyeceği malumdur; bu yüzden onlarda bir hayatın takdir edilmesi gerekir. Ayetteki bu teklif / arz ise bağlayıcı bir teklif (arz-ı ilzam) değil, muhayyerlik bildiren bir tekliftir (arz-ı tahyîr). el-Kaffâl ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayetteki arz, bir temsil getirmektir (darb-ı meseldir); yani gökler, yer ve dağlar -cisimlerinin büyüklüğüne rağmen- şayet kendilerine mükellefiyet yüklenmesi caiz olacak bir yapıda olsalardı, içindeki sevap ve cezadan ötürü şeriatları yüklenmek onlara ağır gelirdi; yani mükellefiyet öyle büyük bir iştir ki göklerin, yerin ve dağların onu taşımaktan aciz kalması gerekirdi; insan ise -akletmiş olsaydı- çok zalim ve çok cahil olduğu halde bunu yüklenmiştir. Bu tıpkı O'nun: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik...” kavli gibidir. [Bir görüşe göre] aradnâ (عَرَضْنَا), karşılaştırdık (‘âradnâ) anlamındadır; yani emaneti gökler, yer ve dağlar ile karşılaştırdık da bu şeyler emanete karşı zayıf kaldı ve emanet ağırlığıyla onlara baskın çıktı. Emanetin göklere, yere ve dağlara teklif edilmesinin bizzat Âdem aleyhisselâm tarafından yapıldığı ve Allah'ın bunu onlara teklif etmesini ona emrettiği de söylenmiştir. Bu da tefsir değil bir tahriftir. { وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ } “Onu insan yüklendi” kavlinin anlamı: Yani onun hakkını üzerine aldı; bunu yaparken o, kendi nefsine karşı çok zalim ve üzerine düşen vazifeyi pek bilmez (cahil) idi; yahut Saîd b. Cübeyr'in dediği gibi altına girdiği şeyin kıymetini bilmezdi; veya Hasan'ın dediği gibi Rabbini tanımazdı. ez-Zeccâc: 'Onu yüklendi ifadesinin anlamı: Onda hıyanet etti demektir' demiş ve ayeti kafirler, fasıklar ve isyankarlar hakkında kılmıştır. [Ayetteki] onu yüklendi ifadesinin: 'Ona mükellef kılındı ve bağlayıcı yapıldı' veya 'yaratılıştan (fıtraten) ona hazır hale getirildi' yahut 'Âdem'in zürriyetinin onun sırtından çıkarılıp kendilerinden misak alındığı zerr aleminde emanet ona teklif edildiğinde onu yüklendi' manasında olduğu da söylenmiştir. { لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ } “[Bunun sonucu olarak] Allah münafık erkeklere ve münafık kadınlara, müşrik erkeklere ve müşrik kadınlara azap edecek...” kavlindeki lâm harfi, 'onu yüklendi' fiiline mütallıktır; yani Allah asi olana azap etsin, itaat edene de mükafat versin diye insan onu yüklendi demektir. Buna göre { إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً } “Gerçekten o, çok zalim ve çok cahildir” cümlesi, yüklendiği şeyi yerine getirmeyeceğini bildirmek için cümle ile onun gayesi (neticeleri) arasına girmiş bir îtirâziyedir (ara cümledir). Mukâtil b. Süleymân ve Mukâtil b. Hayyân şöyle demişlerdir: 'Emanete hıyanet etmeleri, elçileri yalanlamaları ve Âdem'in sırtından çıkarıldıklarında ikrar ettikleri misakı bozmaları sebebiyle onlara azap etsin diye [bunu yüklenmiştir].' Hasan ve Katâde ise şöyle demişlerdir: 'Bu azap edilecek kimseler, ona hıyanet edenlerdir; Allah'ın tövbelerini kabul edeceği kimseler ise onu ifa edenlerdir.' İbn Kuteybe şöyle demiştir: 'Yani biz bunu açığa çıksın diye teklif ettik:
نِفَاقُ الْمُنَافِقِ، وَشِرْكُ الْمُشْرِكِ فَيُعَذِّبُهُمَا اللَّهُ، وَيَظْهَرَ إِيمَانُ الْمُؤْمِنِ فَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، أَيْ: يَعُودُ عَلَيْهِ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ إِنْ حَصَلَ مِنْهُ تَقْصِيرٌ فِي بَعْضِ الطَّاعَاتِ، وَلِذَلِكَ ذُكِرَ بِلَفْظِ التَّوْبَةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ الْعَاصِيَ خَارِجٌ مِنَ الْعَذَابِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً أَيْ: كَثِيرَ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا قَصَّرُوا فِي شَيْءٍ مِمَّا يَجِبُ عَلَيْهِمْ. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ الْمُرَادَ بِالْأَمَانَةِ الْعَقْلُ، وَالرَّاجِحُ مَا قَدَّمْنَا عَنِ الْجُمْهُورِ، وَمَا عَدَاهُ فَلَا يَخْلُو عَنْ ضَعْفٍ لِعَدَمِ وُرُودِهِ عَلَى الْمَعْنَى الْعَرَبِيِّ، وَلَا انْطِبَاقِهِ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ الشَّرْعُ، وَلَا مُوَافَقَتِهِ لِمَا يَقْتَضِيهِ تَعْرِيفُ الْأَمَانَةِ.
münafığın nifakı ve müşrikin şirki açığa çıksın da Allah onlara azap etsin; müminin imanı açığa çıksın da Allah onun tövbesini kabul etsin; yani bazı taatlerde kendisinden bir kusur meydana gelmişse ona mağfiret ve merhametle muamele etsin.' İşte bu yüzden tövbe lafzıyla zikredilmiştir; bu da asi müminin [ebedî] azaptan hariç olduğuna delalet eder. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” yani kullarından mümin olanların üzerlerine vacip olan şeylerde kusur ettikleri vakit onlar için mağfireti ve merhameti pek bol olandır. Emanet ile kastedilenin akıl olduğu da söylenmiştir. Tercihe şayan olan ise cumhurdan daha önce naklettiğimiz görüştür; bunun dışındakiler ise Arapça anlamına uymaması, şeriatın gerektirdiğine mutabık olmaması ve emanetin tanımının icabına muvafık düşmemesi sebebiyle zayıflıktan uzak değildir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وغيره مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ مُوسَى كَانَ رَجُلًا حَيِيًّا سِتِّيرًا لَا يُرَى مِنْ جِلْدِهِ شَيْءٌ اسْتِحْيَاءً مِنْهُ، فَأَذَاهُ مَنْ أَذَاهُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالُوا مَا تَسَتَّرَ هَذَا السِّتْرَ إِلَّا مِنْ عَيْبٍ بِجِلْدِهِ، إِمَّا بَرَصٌ، وَإِمَّا أُدْرَةٌ، وَإِمَّا آفَةٌ، وَإِنَّ اللَّهَ ﷿ أَرَادَ أَنْ يُبَرِّئَ مُوسَى مِمَّا قَالُوا:
Buhârî ve başkaları Ebû Hüreyre'nin hadisinden [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Mûsâ, hayâsından ötürü teninden hiçbir yer görülmeyen pek hayâlı ve örtülü bir adamdı. İsrailoğulları'ndan eziyet eden kimseler ona eziyet edip: O ancak tenindeki bir kusurdan; ya bir alaca hastalığından ya fıtıktan ya da bir afetten ötürü böyle örtünüyor, dediler. Allah Azze ve Celle ise onların söylediklerinden Mûsâ'yı temize çıkarmayı murad etti:
فَخَلَا يَوْمًا وَحْدَهُ، فَخَلَعَ ثِيَابَهُ عَلَى الْحَجَرِ ثُمَّ اغْتَسَلَ، فَلَمَّا فَرَغَ أَقْبَلَ عَلَى ثِيَابِهِ لِيَأْخُذَهَا وَإِنَّ الْحَجَرَ عَدَا بِثَوْبِهِ، فَأَخَذَ مُوسَى عَصَاهُ فَطَلَبَ الْحَجَرَ فَجَعَلَ يَقُولُ: ثَوْبِي حَجَرُ ثَوْبِي حَجَرُ، حَتَّى انْتَهَى إلى ملأ من
[Mûsâ] bir gün tek başına tenha bir yere çekildi, elbiselerini taşın üzerine koyup yıkandı. Yıkanmayı bitirince elbisesini almak için yöneldiğinde taş onun elbisesiyle birlikte kaçıverdi. Bunun üzerine Mûsâ asasını alıp taşın peşine düştü ve: «Elbisem ey taş! Elbisem ey taş!» demeye başladı. Nihayet İsrailoğulları'ndan bir topluluğun yanına kadar vardı...
بَنِي إِسْرَائِيلَ فَرَأَوْهُ عُرْيَانًا أَحْسَنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ، وَأَبْرَأَهُ مِمَّا يَقُولُونَ، وَقَامَ الْحَجَرُ فَأَخَذَ ثوبه فلبسه وطفق بالحجر ضربا بعصاه، فو الله إِنَّ بِالْحَجَرِ لَنَدَبًا مِنْ أَثَرِ ضَرْبِهِ ثَلَاثًا أَوْ أَرْبَعًا أَوْ خَمْسًا» وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ الْبَزَّارُ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى قَالَ: قَالَ لَهُ قَوْمُهُ إِنَّهُ آدَرُ، فَخَرَجَ ذَاتَ يَوْمٍ لِيَغْتَسِلَ فَوَضَعَ ثِيَابَهُ عَلَى حَجَرٍ فَخَرَجَتِ الصَّخْرَةُ تَشْتَدُّ بِثِيَابِهِ، فَخَرَجَ مُوسَى يَتْبَعُهَا عُرْيَانًا حَتَّى انْتَهَتْ بِهِ إِلَى مَجَالِسِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَرَأَوْهُ وَلَيْسَ بِآدَرَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ مِنْ طَرِيقِ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَنْ مُرَّةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ: أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَى مُوسَى إِنِّي مُتَوَفٍّ هَارُونَ فَأْتِ بِهِ جَبَلَ كَذَا وَكَذَا، فَانْطَلَقَا نَحْوَ الْجَبَلِ فَإِذَا هُمْ بِشَجَرَةٍ وَبَيْتٍ فِيهِ سَرِيرٌ عَلَيْهِ فُرُشٌ، وَرِيحٌ طَيِّبٌ، فَلَمَّا نَظَرَ هَارُونُ إِلَى ذَلِكَ الْجَبَلِ وَالْبَيْتِ وَمَا فِيهِ أَعْجَبَهُ قَالَ: يَا مُوسَى إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَنَامَ عَلَى هَذَا السَّرِيرِ، قَالَ نم عليه، قال نم معي، فلما نام أَخَذَ هَارُونَ الْمَوْتُ، فَلَمَّا قُبِضَ رُفِعَ ذَلِكَ الْبَيْتُ، وَذَهَبَتِ الشَّجَرَةُ، وَرُفِعَ السَّرِيرُ إِلَى السَّمَاءِ فَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالُوا قَتَلَ هَارُونَ، وَحَسَدَهُ حُبَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَهُ، وَكَانَ هَارُونُ أَأْلَفَ بِهِمْ وَأَلْيَنَ، وَكَانَ فِي مُوسَى بَعْضُ الْغِلْظَةِ عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِكَ قَالَ: وَيْحَكُمْ إِنَّهُ كَانَ أَخِي أَفَتَرَوْنِي أَقْتُلُهُ؟ فَلَمَّا أَكْثَرُوا عَلَيْهِ قَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ دَعَا اللَّهَ، فَنَزَلَ بِالسَّرِيرِ حَتَّى نَظَرُوا إِلَيْهِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَصَدَّقُوهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَسَمَ رَسُولُ الله ذَاتَ يَوْمٍ قَسْمًا، فَقَالَ رَجُلٌ: إِنَّ هَذِهِ لَقِسْمَةٌ مَا أُرِيدَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَاحْمَرَّ وَجْهُهُ ثُمَّ قَالَ: رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَى مُوسَى لَقَدْ أُوذِيَ أَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَلَاةَ الظُّهْرِ ثُمَّ قَالَ: عَلَى مَكَانِكُمُ اثْبُتُوا، ثُمَّ أَتَى الرِّجَالَ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ آمُرَكُمْ أَنْ تَتَّقُوا اللَّهَ وَأَنْ تَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا، ثُمَّ أَتَى النِّسَاءَ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ آمُرَكُنَّ أَنْ تَتَّقِينَ اللَّهَ وَأَنْ تَقُلْنَ قَوْلًا سَدِيدًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي كِتَابِ الْأَضْدَادِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ الْآيَةَ قَالَ الأمانة الفرائض عرضها الله على السموات وَالْأَرْضِ، وَالْجِبَالِ إِنْ أَدَّوْهَا أَثَابَهُمْ، وَإِنْ ضَيَّعُوهَا عَذَّبَهُمْ، فَكَرِهُوا ذَلِكَ وَأَشْفَقُوا مِنْ غَيْرِ مَعْصِيَةٍ، وَلَكِنْ تَعْظِيمًا لِدِينِ اللَّهِ أَنْ لَا يَقُومُوا بِهَا، ثُمَّ عَرَضَهَا عَلَى آدَمَ فَقَبِلَهَا بِمَا فِيهَا، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا يَعْنِي: غِرًّا بِأَمْرِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي كِتَابِ الْأَضْدَادِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: عُرِضَتْ عَلَى آدَمَ، فَقِيلَ خُذْهَا بِمَا فِيهَا فَإِنْ أَطَعْتَ غَفَرْتُ لَكَ وَإِنْ عَصَيْتَ عَذَّبْتُكَ، قَالَ: قَبِلْتُهَا بِمَا فِيهَا، فَمَا كَانَ إِلَّا مَا بَيْنَ الْعَصْرِ إِلَى اللَّيْلِ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ حَتَّى أَصَابَ الذَّنْبَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى نحوه.
İsrailoğulları'ndan bir topluluğun yanına vardı; onlar Mûsâ'yı çıplak olarak Allah'ın yarattığı en güzel surette gördüler ve [böylece Allah] onu onların söylediklerinden temize çıkardı. Taş durdu; o da elbisesini alıp giydi ve asasıyla taşa vurmaya başladı. Allah'a yemin olsun ki onun üç veya dört yahut beş defa vurmasının izinden dolayı taşta kesinlikle bere izleri kaldı.» Bezzâr, İbnü'l-Enbârî ve İbn Merdeveyh Enes'in hadisinden bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى } “Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın” kavli hakkında rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Kavmi ona: 'Onun testisleri şiştir (fıtıklıdır)' dediler. Bir gün yıkanmak için çıktı ve elbiselerini bir taşın üzerine koydu. Kaya onun elbiseleriyle birlikte hızla kaçtı. Mûsâ çıplak vaziyette onu takip ederek peşinden gitti, nihayet [taş] onu İsrailoğulları'nın meclislerine kadar götürdü. Onu gördüler ki fıtıklı değildi. İşte O'nun: { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً } “Nihayet Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı bir kimseydi” kavli budur. Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- es-Süddî tarikinden Ebû Mâlik'ten ve o da İbn Abbâs'tan; ayrıca Mürre tarikinden İbn Mes'ûd ve sahabeden bir gruptan rivayet etmiştir: Allah Mûsâ'ya: 'Ben Hârûn'un canını alacağım; onu falan falan dağa getir' diye vahyetti. İkisi dağa doğru gittiler; bir de baktılar ki bir ağaç ve içinde sergiler serilmiş bir sedir ile hoş bir koku bulunan bir ev var. Hârûn o dağa, eve ve içindekilere bakınca çok hoşuna gitti ve: 'Ey Mûsâ! Ben bu sedirde uyumayı çok arzu ediyorum' dedi. [Mûsâ]: 'Üzerinde uyu' dedi. [Hârûn]: 'Benimle birlikte uyu' dedi. [Mûsâ] uyuyunca ölüm Hârûn'u yakaladı. Ruhu kabzedilince o ev kaldırıldı, ağaç gitti ve sedir semaya yükseltildi. Mûsâ İsrailoğulları'na dönünce: 'Hârûn'u öldürdü; İsrailoğulları'nın onu sevmesini kıskandı' dediler. Hârûn onlara daha cana yakın ve daha yumuşak davranırdı; Mûsâ'da ise onlara karşı biraz sertlik vardı. Bu [söz] ona ulaşınca: 'Yazıklar olsun size! O benim kardeşimdi; benim onu öldüreceğimi mi sanıyorsunuz?' dedi. Üzerine çok gelip durduklarında kalkıp iki rekat namaz kıldı, sonra Allah'a dua etti. Bunun üzerine sedir, sema ile arz arasında onlar onu görünceye kadar indirildi; böylece [Mûsâ'yı] tasdik ettiler. Buhârî, Müslim ve başkaları İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bir gün Resûlullah bir taksimat yaptı. Bunun üzerine bir adam: 'Bu, kendisiyle Allah rızası gözetilmemiş bir taksimattır' dedi. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktarılınca yüzü kızardı, sonra şöyle buyurdu: 'Allah Mûsâ'ya rahmet etsin; andolsun ki o bundan daha fazlasıyla eziyete uğradı da sabretti.' Ahmed, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize öğle namazını kıldırdı, sonra: 'Yerinizde sabit durun' buyurdu. Sonra erkeklerin yanına gelip: 'Şüphesiz Allah, Allah'tan sakınmanızı ve doğru söz söylemenizi size emretmemi bana emretti' buyurdu. Sonra kadınların yanına gelip: 'Şüphesiz Allah, Allah'tan sakınmanızı ve doğru söz söylemenizi size emretmemi bana emretti' buyurdu. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Kitâbü'l-Ezdâd'da İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ } “Şüphesiz biz emaneti teklif ettik...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Emanet farzlardır; Allah onları yerine getirirlerse kendilerini mükafatlandıracağı, zayi ederlerse kendilerine azap edeceği şartıyla göklere, yere ve dağlara teklif etti. Onlar bunu [yüklenmeyi] kerih gördüler ve bir masiyetten ötürü değil, bilakis Allah'ın dinine olan tazimlerinden ötürü onu yerine getirememekten korkup çekindiler. Sonra onu Âdem'e teklif etti; o da içindekilerle birlikte kabul etti. İşte { وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً } “Onu insan yüklendi. Gerçekten o, çok zalim ve çok cahildir” kavli budur; yani Allah'ın emri hususunda tecrübesiz ve gafildir demektir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Kitâbü'l-Ezdâd'da İbnü'l-Enbârî ve Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- ayet hakkında ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: [Emanet] Âdem'e teklif edildi ve: 'Onu içindekilerle birlikte al; eğer itaat edersen seni bağışlarım, isyan edersen sana azap ederim' denildi. O: 'Onu içindekilerle birlikte kabul ettim' dedi. Fakat o günün ikindisi ile gecesi arasındaki vakit henüz geçmemişti ki günahı işledi. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de başka bir tarikten ondan bunun benzerini rivayet etmişlerdir.