كَانَ عَلَى طَرِيقَةِ الِابْتِهَاجِ وَالسُّرُورِ بِمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ وَأَنَّهُمْ مُخَلَّدُونَ لَا يَمُوتُونَ أَبَدًا، وَقَوْلُهُ: وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ هُوَ مِنْ تَمَامِ كَلَامِهِ، أَيْ: وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ كَمَا يُعَذَّبُ الْكُفَّارُ. ثُمَّ قَالَ مُشِيرًا إِلَى مَا هُمْ فِيهِ مِنَ النَّعِيمِ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ أَيْ: إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ الْعَظِيمَ، وَالنَّعِيمَ الْمُقِيمَ، وَالْخُلُودَ الدَّائِمَ الَّذِي نَحْنُ فِيهِ لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ الَّذِي لَا يُقَادَرُ قَدَرُهُ وَلَا يُمْكِنُ الْإِحَاطَةُ بِوَصْفِهِ، وَقَوْلُهُ لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ مِنْ تَمَامِ كَلَامِهِ أَيْ: لِمِثْلِ هَذَا الْعَطَاءِ وَالْفَضْلِ الْعَظِيمِ فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ، فَإِنَّ هَذِهِ هِيَ التِّجَارَةُ الرَّابِحَةُ، لَا الْعَمَلُ لِلدُّنْيَا الزَّائِلَةِ فَإِنَّهَا صَفْقَةٌ خَاسِرَةٌ، نَعِيمُهَا مُنْقَطِعٌ، وَخَيْرُهَا زَائِلٌ، وَصَاحِبُهَا عَنْ قَرِيبٍ مِنْهَا رَاحِلٌ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا مِنْ قَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَقِيلَ: مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِمَيِّتِينَ وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ «بِمَايِتِينَ» وَانْتِصَابُ إِلَّا مَوْتَتَنَا عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعًا. أَيْ: لَكِنَّ الْمَوْتَةَ الْأُولَى الَّتِي كَانَتْ فِي الدُّنْيَا أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ ذَلِكَ إِلَى مَا ذَكَرَهُ مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ، وَهُوَ: مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: خير، ونزلا: تَمْيِيزٌ، وَالنُّزُلُ فِي اللُّغَةِ الرِّزْقُ الَّذِي يَصْلُحُ أَنْ يَنْزِلُوا مَعَهُ وَيُقِيمُوا فِيهِ، وَالْخَيْرِيَّةُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا اخْتَارَهُ الْكُفَّارُ عَلَى غَيْرِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
...Allah'ın kendilerine lütfettiği kesintisiz cennet nimetlerine ve ebedi olup asla ölmeyeceklerine duydukları sevinç ve neşenin bir ifadesidir. { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “'Ve biz azap görecek de değiliz.'” ifadesi de onun sözünün tamamındandır; yani: Kafirlerin azap gördüğü gibi biz azap görecek de değiliz. Sonra içinde bulundukları nimete işaret ederek: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “'Şüphesiz bu, gerçekten büyük bir kurtuluştur.'” dedi. Yani: İçinde bulunduğumuz bu muazzam durum, kalıcı nimet ve ebedi sonsuzluk; kıymeti takdir edilemeyecek ve vasfı kuşatılamayacak kadar büyük bir kurtuluştur. { لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ } “'Çalışanlar böylesi için çalışsın!'” sözü de onun sözünün devamındandır; yani: Çalışanlar, böylesi bir lütuf ve büyük fazilet için çalışsınlar. Zira kazançlı ticaret budur; yoksa nimeti kesilen, hayrı yok olan ve sahibinin pek yakında kendisinden ayrılıp gideceği fani dünya için çalışmak değildir, çünkü o zarar getiren bir alışveriştir. Bunun Allah Teâlâ'nın sözü olduğu da söylenmiştir; meleklerin sözü olduğu da söylenmiştir; fakat birinci görüş daha evladır. Cumhur { بِمَيِّتِينَ } şeklinde okumuş, Zeyd b. Ali ise «بِمَايِتِينَ» şeklinde okumuştur. { إِلَّا مَوْتَتَنَا } ifadesinin mansubiyeti masdariyet üzere olup istisna müferrağdır; istisnanın munkatı olması da caizdir. Yani: 'Fakat dünyada olan ilk ölüm [başka]'. { أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ } “Konak yeri olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı?” { ذَلِكَ } ile yapılan işaret, zikredilen cennet nimetinedir; bu kelime mübteda (özne), { خَيْرٌ } onun haberi (yüklem), { نُزُلًا } ise temyizdir. Nüzul (نُزُل) lügatte, insanların yanına inip konaklamalarına ve içinde ikamet etmelerine elverişli olan rızıktır. Hayırlılık ise kafirlerin diğerine tercih ettikleri şeye kıyasladır. Zeccâc şöyle demiştir:
الْمَعْنَى أَذَلِكَ خَيْرٌ فِي بَابِ الْإِنْزَالِ الَّتِي يَبْقُونَ بِهَا نُزُلًا أَمْ نُزُلُ أَهْلِ النَّارِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ وَهُوَ مَا يُكْرَهُ تَنَاوُلُهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهُوَ شَيْءٌ مُرٌّ كَرِيهٌ يُكْرَهُ أَهْلُ النَّارِ عَلَى تَنَاوُلِهِ فَهُمْ يَتَزَقَّمُونَهُ، وَهِيَ عَلَى هَذَا مُشْتَقَّةٌ مِنَ التزقيم وَهُوَ الْبَلْعُ عَلَى جُهْدٍ لِكَرَاهَتِهَا وَنَتَنِهَا. وَاخْتُلِفَ فِيهَا هَلْ هِيَ مِنْ شَجَرِ الدُّنْيَا الَّتِي يَعْرِفُهَا الْعَرَبُ أَمْ لَا عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهَا مَعْرُوفَةٌ مِنْ شَجَرِ الدُّنْيَا فَقَالَ قُطْرُبٌ: إِنَّهَا شَجَرَةٌ مُرَّةٌ تَكُونُ بِتِهَامَةَ مِنْ أَخْبَثِ الشَّجَرِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: بَلْ هُوَ كُلُّ نَبَاتٍ قَاتِلٍ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا غَيْرُ مَعْرُوفَةٍ فِي شَجَرِ الدُّنْيَا. قَالَ قَتَادَةُ: لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ هَذِهِ الشَّجَرَةَ افْتُتِنَ بِهَا الظَّلَمَةُ فَقَالُوا: كَيْفَ تَكُونُ فِي النَّارِ شَجَرَةٌ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ قَالَ الزَّجَّاجُ: حِينَ افْتُتِنُوا بِهَا وَكَذَّبُوا بِوُجُودِهَا. وَقِيلَ: مَعْنَى جَعْلِهَا فتنة لهم: أنها محنة لهم لكونهم يُعَذَّبُونَ بِهَا، وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ هُنَا: الْكُفَّارُ أَوْ أَهْلُ الْمَعَاصِي الْمُوجِبَةِ لِلنَّارِ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَوْصَافَ هَذِهِ الشَّجَرَةِ رَدًّا عَلَى مُنْكِرِيهَا فَقَالَ: إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ أَيْ: فِي قَعْرِهَا، قَالَ الْحَسَنُ:
Manası: Kendisiyle konaklayıp kalacakları ikramlar babında bu mu daha hayırlıdır, yoksa cehennem ehlinin ikramı mı? O da { أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ } “yoksa zakkum ağacı mı?” sözüdür ki o, yenilmesi hoşlanılmayan bir şeydir. Vâhidî şöyle demiştir: 'O acı, iğrenç bir şeydir; cehennem ehli onu yemeye zorlanır ve onlar da onu zorla yutmaya çalışırlar (tezakkum ederler).' Buna göre kelime, tiksindirici ve pis kokulu olmasından dolayı güçlükle yutmak anlamına gelen tezakkom (التزقيم) kökünden türemiştir. Bunun Arapların bildiği dünya ağaçlarından olup olmadığı konusunda iki görüş üzere ihtilaf edilmiştir: Birincisi, onun bilinen bir dünya ağacı olduğudur. Kutrub: 'O, Tihâme'de yetişen en habis ağaçlardan olan acı bir ağaçtır' demiştir. Başkası ise: 'Aksine o, öldürücü olan her bitkidir' demiştir. İkinci görüş: Onun dünya ağaçları arasında bilinmeyen bir ağaç olduğudur. Katâde şöyle demiştir: 'Allah bu ağacı zikredince zalimler onunla fitneye düştüler ve: 'Ateşin içinde ağaç nasıl olur?' dediler.' Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ } “Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne kıldık.” ayetini indirdi. Zeccâc: 'Onunla fitneye düşüp varlığını yalanladıkları zaman' demiştir. Onu kendileri için fitne kılmanın manasının; onunla azap görecek olmalarından dolayı bir imtihan ve cefa olduğu da söylenmiştir. Buradaki zalimlerden kasıt; kafirler veya cehennemi gerektiren günah sahipleridir. Sonra [Allah] Teâlâ, onu inkar edenlere reddiye olarak bu ağacın vasıflarını beyan edip şöyle buyurdu: { إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ } “O, cehennemin ta dibinde çıkan bir ağaçtır.” Yani onun en derin çukurunda. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir:
أَصْلُهَا فِي قَعْرِ جهنم، وأغصانها ترفع إلى دركاتها، ثم قال: طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ أَيْ: ثَمَرُهَا وَمَا تَحْمِلُهُ كَأَنَّهُ فِي تناهي قبحه وشناعة منظره رؤوس الشَّيَاطِينِ، فَشَبَّهَ الْمَحْسُوسَ بِالْمُتَخَيَّلِ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَرْئِيٍّ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ غَايَةٌ فِي الْقُبْحِ كَمَا تَقُولُ فِي تَشْبِيهِ مَنْ يَسْتَقْبِحُونَهُ: كَأَنَّهُ شَيْطَانٌ، وَفِي تَشْبِيهِ مَنْ يَسْتَحْسِنُونَهُ:
'Kökü cehennemin dibindedir, dalları ise cehennemin tabakalarına yükselir.' Sonra şöyle buyurdu: { طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ } “Onun tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir.” Yani meyvesi ve taşıdığı şeyler, son derece çirkin ve korkunç görünüşüyle sanki şeytanların başları gibidir. Gözle görülmeyen bir şey olsa bile, son derece çirkin olduğunu belirtmek için somut olanı zihinde canlandırılana benzetmiştir; nitekim çirkin buldukları birini benzetirken: 'Sanki bir şeytan' dersiniz, güzel buldukları birini benzetirken de:
كَأَنَّهُ مَلَكٌ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
'Sanki bir melek' [dersiniz]. Nitekim [Yusuf Suresi'nde] şöyle buyrulmuştur: { مَا هَذَا بَشَراً إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Bu bir insan değildir; bu ancak değerli bir melektir!” İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bu kabildendir:
أَيَقْتُلُنِي وَالْمَشْرِفِيُّ مُضَاجِعِي ... وَمَسْنُونَةٌ زُرْقٌ كَأَنْيَابِ أَغْوَالِ
“Meşrefî kılıcım yoldaşım iken ve gulyabanilerin azı dişleri gibi parıldayan keskin [oklar varken] o beni öldürebilir mi?”
وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَالْفَرَّاءُ: الشياطين حيات لها رؤوس وَأَعْرَافٌ، وَهِيَ مِنْ أَقْبَحِ الْحَيَّاتِ وَأَخْبَثِهَا، وَأَخَفِّهَا جسما، وقيل إن رؤوس الشَّيَاطِينِ اسْمٌ لِنَبْتٍ قَبِيحٍ مَعْرُوفٍ بِالْيَمَنِ يُقَالُ لَهُ الْأَسْتنُ، وَيُقَالُ لَهُ الشَّيْطَانُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَيْسَ ذَلِكَ مَعْرُوفًا عِنْدَ الْعَرَبِ. وَقِيلَ: هُوَ شَجَرٌ خَشِنٌ مُنْتِنٌ مُرٌّ مُنْكَرُ الصُّورَةِ يُسَمَّى ثمره رؤوس
ez-Zeccâc ve el-Ferrâ şöyle demişlerdir: Şeytanlar; başları ve ibikleri olan yılanlardır. Bunlar yılanların en çirkini, en habisi ve gövdece en hafif olanıdır. Bir görüşe göre şeytanların başları (ruûsü'ş-şeyâtîn), Yemen'de bilinen çirkin bir bitkinin adıdır; buna el-esten denir, eş-şeytân da denir. en-Nahhâs şöyle demiştir: Bu, Araplarca bilinen bir durum değildir. Bir diğer görüşe göre ise o; sert, kokuşmuş, acı, çirkin suretli ve meyvesine [şeytanların] başları denen bir ağaçtır.
الشَّيَاطِينِ فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها أَيْ: مِنَ الشَّجَرَةِ أَوْ مِنْ طَلْعِهَا، وَالتَّأْنِيثُ لِاكْتِسَابِ الطَّلْعِ التَّأْنِيثَ من إضافته إلى الشجرة فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ يُكْرَهُونَ عَلَى أَكْلِهَا حَتَّى تَمْتَلِئَ بُطُونُهُمْ، فَهَذَا طَعَامُهُمْ، وَفَاكِهَتُهُمْ بَدَلُ رِزْقِ أَهْلِ الْجَنَّةِ ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها بَعْدَ الْأَكْلِ مِنْهَا لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ الشَّوْبُ: الخلط. قال الفراء: شَابَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ: إِذَا خَلَطَهُمَا بِشَيْءٍ يَشُوبُهُمَا شَوْبًا وَشِيَابَةً، وَالْحَمِيمُ:
{ فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها } “İşte onlar, mutlaka ondan yiyeceklerdir” yani o ağaçtan veya onun tomurcuklarından; tomurcuk kelimesinin ağaca muzaf olmasından dolayı müenneslik kazanması sebebiyle zamir müennes gelmiştir. { فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ } “ve karınlarını onunla dolduracaklardır.” Bu da karınları doluncaya kadar onu yemeye zorlanacakları içindir. Cennet ehlinin rızkına bedel, onların yiyeceği ve meyvesi işte budur. { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها } “Sonra şüphesiz onlar için bunun üzerine” yani ondan yedikten sonra { لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ } “kaynar sudan bir karışım vardır.” Şevb (الشَّوْبُ): Karıştırmaktır. Ferrâ: 'Yiyeceğini ve içeceğini bir şeyle karıştırdığı zaman شَابَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ denir; meczedişini ifade etmek üzere شَوْبًا وَشِيَابَةً denir' demiştir. Hamîm (الْحَمِيمُ) ise:
الْمَاءُ الْحَارُّ. فَأَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ يُشَابُ لَهُمْ طَعَامُهُمْ مِنْ تِلْكَ الشَّجَرَةِ بِالْمَاءِ الْحَارِّ لِيَكُونَ أَفْظَعَ لِعَذَابِهِمْ وَأَشْنَعَ لِحَالِهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ قرأ الجمهور لَشَوْباً بِفَتْحِ الشِّينِ، وَهُوَ مَصْدَرٌ، وَقَرَأَ شَيْبَانُ النَّحْوِيُّ بِالضَّمِّ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَفْتُوحُ مَصْدَرٌ، وَالْمَضْمُومُ اسْمٌ بِمَعْنَى الْمَشُوبِ، كَالنَّقْصِ بِمَعْنَى الْمَنْقُوصِ ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ أَيْ: مَرْجِعُهُمْ بَعْدَ شُرْبِ الْحَمِيمِ وَأَكْلِ الزَّقُّومِ إِلَى الْجَحِيمِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ يُورَدُونَ الْحَمِيمَ لِشُرْبِهِ، وَهُوَ خَارِجُ الْجَحِيمِ، كَمَا تُورَدُ الْإِبِلُ، ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى الْجَحِيمِ كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ:
Kaynar sudur. [Allah] Teâlâ, azaplarının daha dehşetli ve hallerinin daha feci olması için o ağaçtan yedikleri yiyeceklerinin kaynar suyla karıştırılacağını haber vermiştir; nitekim şu ayette de böyledir: { وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ } “ve onlara kaynar bir su içirilir de bağırsaklarını parça parça eder.” Cumhur { لَشَوْباً } lafzını şın harfinin fethasıyla okumuştur ki bu bir masdardır; Şeybân en-Nahvî ise damme ile okumuştur. Zeccâc: 'Fethalı olanı masdardır, dammeli olanı ise menkûs (eksiltilmiş) anlamındaki naks gibi meşûb (karıştırılmış) manasında bir isimdir' demiştir. { ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ } “Sonra onların dönüşü mutlaka çılgın alevli cehennemedir.” Yani kaynar suyu içtikten ve zakkumu yedikten sonraki dönüşleri cehennemedir. Bu da tıpkı develerin suya götürüldüğü gibi, cehennemin dışındaki kaynar suyu içmeye götürülmeleri, sonra da cehenneme geri döndürülmeleridir; nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur:
يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ وَقِيلَ: إِنَّ الزَّقُّومَ وَالْحَمِيمَ نُزُلٌ يُقَدَّمُ إِلَيْهِمْ قَبْلَ دُخُولِهَا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:
{ يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } “Onlar onunla kaynar su arasında dönüp dolaşırlar.” Zakkum ve kaynar suyun, oraya girmeden önce kendilerine sunulan bir ağırlama (nüzul) olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir:
ثُمَّ بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ» وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ أَلْفَوْا أَيْ: وَجَدُوا آباءَهُمْ ضالِّينَ تَعْلِيلٌ لِاسْتِحْقَاقِهِمْ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، أَيْ: صَادَفُوهُمْ كَذَلِكَ فَاقْتَدَوْا بِهِمْ تَقْلِيدًا وَضَلَالَةً لَا لِحُجَّةٍ أَصْلًا فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ الإهراع الإسراع، الإهراع بِرِعْدَةٍ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:
'{ ثُمَّ } burada vav (ve) manasındadır.' İbn Mes'ûd ise «ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ» (Sonra onların varıp dinlenecekleri yer mutlaka cehennemedir) şeklinde okumuştur. { إِنَّهُمْ أَلْفَوْا } yani buldular, { آباءَهُمْ ضالِّينَ } “Gerçekten onlar, atalarını sapıklıkta buldular.” cümlesi, önceden zikredilen şeyleri hak edişlerinin gerekçesidir; yani onları öyle buldular da hiçbir delile dayanmaksızın sırf taklit ve sapıklıkla onlara uydular. { فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ } “Kendileri de onların izleri üzerinde koşturuluyorlar.” İhrâ' (الإهراع): Hızlıca koşmaktır, titreyerek koşmaktır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir:
يُهْرَعُونَ: يُسْتَحَثُّونَ مِنْ خَلْفِهِمْ، يُقَالُ جَاءَ فُلَانٌ يُهْرَعُ إِلَى النَّارِ: إِذَا اسْتَحَثَّهُ الْبَرْدُ إِلَيْهَا. وَقَالَ الْمُفَضَّلُ يُزْعِجُونَ مِنْ شِدَّةِ الْإِسْرَاعِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: هَرِعَ وَأُهْرِعَ: إِذَا اسْتُحِثَّ وَانْزَعَجَ، وَالْمَعْنَى: يَتْبَعُونَ آبَاءَهُمْ فِي سُرْعَةٍ كَأَنَّهُمْ يُزْعِجُونَ إِلَى اتِّبَاعِ آبَائِهِمْ وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ أَيْ: ضَلَّ قَبْلَ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ أَيْ: أَرْسَلْنَا فِي هَؤُلَاءِ الْأَوَّلِينَ رُسُلًا أَنْذَرُوهُمُ الْعَذَابَ وَبَيَّنُوا لَهُمُ الْحَقَّ فَلَمْ يَنْجَعْ ذَلِكَ فِيهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ أَيِ: الَّذِينَ أَنْذَرَتْهُمُ الرُّسُلُ فَإِنَّهُمْ صَارُوا إِلَى النَّارِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: يَقُولُ كَانَ عَاقِبَتَهُمُ الْعَذَابُ، يُحَذِّرُ كُفَّارَ مَكَّةَ ثُمَّ اسْتَثْنَى عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ:
'{ يُهْرَعُونَ }: Arkalarından sevk edilip koşturulurlar demektir; soğuk bir kimseyi ateşe doğru koşturduğunda جَاءَ فُلَانٌ يُهْرَعُ إِلَى النَّارِ denir.' Mufaddal: 'Aşırı hızdan dolayı itilip kakılırlar' demiştir. Zeccâc: 'Bir kimse acele ettirilip tedirgin edildiğinde هَرِعَ ve أُهْرِعَ denir' demiştir. Mana şudur: Sanki atalarına uymaya zorlanıp sevk ediliyorlarmış gibi bir hızla atalarını takip ederler. { وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ } “Andolsun ki onlardan önce de öncekilerin çoğu sapmıştı.” Yani bu zikredilenlerden önce geçmiş ümmetlerden öncekilerin çoğu sapmıştı. { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ } “Andolsun biz onların içine uyarıcılar göndermiştik.” Yani bu öncekilerin içine onları azapla uyaran ve hakkı açıklayan peygamberler gönderdik ama bu onlara fayda vermedi. { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ } “İşte bak, uyarılanların sonu nasıl oldu!” Yani peygamberlerin uyardığı kimselerin [sonu nasıl oldu], nitekim onlar cehenneme gittiler. Mukātil: 'Onların akıbeti azap oldu diyor, Mekke kafirlerini sakındırıyor' demiştir. Sonra [Allah Teâlâ] mümin kullarını istisna ederek şöyle buyurdu:
إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ أَيْ: إِلَّا مَنْ أَخْلَصَهُمُ اللَّهُ بِتَوْفِيقِهِمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَالتَّوْحِيدِ، وَقُرِئَ الْمُخْلَصِينَ بِكَسْرِ اللَّامِ، أَيِ: الَّذِينَ أَخْلَصُوا لِلَّهِ طَاعَاتِهِمْ وَلَمْ يَشُوبُوهَا بِشَيْءٍ مِمَّا يُغَيِّرُهَا.
{ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna.” Yani Allah'ın kendilerini imana ve tevhide muvaffak kılarak seçkin kıldığı kimseler müstesnadır. Lâm harfinin kesrasıyla { الْمُخْلِصِينَ } şeklinde de okunmuştur ki: İtaatlerini Allah'a halis kılan ve ona kendisini bozacak hiçbir şey karıştırmayan kimseler demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَهَنَّادٌ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ.
İbn Ebî Şeybe, Hennâd ve İbnu'l-Münzir, İbn Mes'ûd'dan { فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } ayeti hakkında şöyle rivayet etmişlerdir:
قَالَ: اطَّلَعَ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ: لَقَدْ رَأَيْتُ جَمَاجِمَ الْقَوْمِ تَغْلِي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَوْلُ اللَّهِ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ قَالَ هَنِيئًا: أَيْ لَا تَمُوتُونَ فِيهَا فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالُوا: أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ قَالَ: هَذَا قَوْلُ اللَّهِ لِمِثْلِ هذا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: كُنْتُ أَمْشِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَدُهُ فِي يَدِي، فَرَأَى جِنَازَةً فَأَسْرَعَ المشي حتى أتى القبر، ثم جثى عَلَى رُكْبَتَيْهِ فَجَعَلَ يَبْكِي حَتَّى بَلَّ الثَّرَى، ثُمَّ قَالَ: لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: دَخَلْتُ مَعَ النبيّ ﷺ عَلَى مَرِيضٍ يَجُودُ بِنَفْسِهِ فَقَالَ: لِمِثْلِ هذا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
Dedi ki: 'Baktı, sonra arkadaşlarına dönüp: Gerçekten o topluluğun kafataslarının kaynadığını gördüm, dedi.' Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Allah'ın cennet ehline { كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yaptıklarınıza karşılık afiyetle yiyin için!” buyurması hakkında; henîen (هَنِيئًا) ifadesinin: 'Yani orada artık ölmezsiniz' manasında olduğunu, işte bunun üzerine onların: { أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } dediklerini söyledi. [İbn Abbâs] dedi ki: { لِمِثْلِ هذا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ } ifadesi de Allah'ın sözüdür. İbn Merdeveyh, Berâ b. Âzib'den şöyle rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yürüyordum, eli elimdeydi. Bir cenaze gördü ve kabre varıncaya kadar yürüyüşünü hızlandırdı. Sonra dizleri üstüne çöktü ve toprağı ıslatıncaya kadar ağlamaya başladı; sonra: { لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ } “Çalışanlar böylesi için çalışsın!” buyurdu.' İbn Merdeveyh, Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte can çekişmekte olan bir hastanın yanına girdim; bunun üzerine: { لِمِثْلِ هذا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ } “Çalışanlar böylesi için çalışsın!” buyurdu.' İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir:
مَرَّ أَبُو جَهْلٍ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ جَالِسٌ، فَلَمَّا بَعُدَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَوْلى لَكَ فَأَوْلى ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى . فَلَمَّا سَمِعَ أَبُو جَهْلٍ قَالَ: مَنْ تَوَعَّدُ يَا مُحَمَّدُ؟ قَالَ: إِيَّاكَ، قَالَ: بِمَا تَوَعَّدُنِي؟ قال:
Ebû Cehil, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem otururken onun yanından geçti. Uzaklaşınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { أَوْلى لَكَ فَأَوْلى ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى } “Gerektir sana [o bela], gerektir! Tekrar gerektir sana [o bela], gerektir!” buyurdu. Ebû Cehil bunu duyunca: 'Kimi tehdit ediyorsun ey Muhammed?' dedi. O da: 'Seni' buyurdu. O: 'Beni ne ile tehdit ediyorsun?' dedi. [Resûlullah] şöyle buyurdu:
أوعدك بالعزيز الكريم، قال أَبُو جَهْلٍ: أَلَيْسَ أَنَا الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ؟ فَأَنْزَلَ الله: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ إِلَى قَوْلِهِ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ فَلَمَّا بَلَغَ أَبَا جَهْلٍ مَا نَزَلَ فِيهِ جَمَعَ أَصْحَابَهُ، فَأَخْرَجَ إِلَيْهِمْ زُبْدًا وَتَمْرًا فَقَالَ: تزقموا من هذا، فو الله مَا يَتَوَعَّدُكُمْ مُحَمَّدٌ إِلَّا بِهَذَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْهُ قَالَ: لَوْ أَنَّ قَطْرَةً مِنْ زَقُّومِ جَهَنَّمَ أُنْزِلَتْ إِلَى الْأَرْضِ لَأَفْسَدَتْ عَلَى النَّاسِ مَعَايِشَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابن جرير، وابن المنذ عَنْهُ أَيْضًا ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً قَالَ: لَمَزْجًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ فِي قَوْلِهِ:
'Seni Azîz ve Kerîm olanla tehdit ediyorum' buyurdu. Ebû Cehil: 'Azîz ve Kerîm olan ben değil miyim?' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } ayetinden { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } ayetine kadar indirdi. Ebû Cehil'e kendisi hakkında inen ayetler ulaşınca arkadaşlarını topladı, onlara yağ ve hurma çıkarıp: 'Bundan tezakkum edin (yiyin), vallahi Muhammed'in sizi tehdit ettiği şey ancak budur!' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ } ayetinden { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ } ayetine kadar indirdi. İbn Ebî Şeybe ondan şöyle rivayet etmiştir: 'Cehennem zakkumundan bir damla yeryüzüne indirilseydi, insanların geçimliklerini ifsat ederdi.' İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir de ondan: { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً } ayeti hakkında: 'Bir karışımdır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbnu'l-Münzir yine ondan rivayet ettiğine göre:
لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ يُخَالِطُ طَعَامَهُمْ وَيُشَابُ بِالْحَمِيمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَا يَنْتَصِفُ النَّهَارُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، حَتَّى يَقِيلَ هَؤُلَاءِ، وَيَقِيلَ هَؤُلَاءِ، أَهْلُ الْجَنَّةِ، وَأَهْلُ النَّارِ، وَقَرَأَ «ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ قال: وجدوا آباءهم.
{ لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ } ayeti hakkında: 'Yiyeceklerine karışır ve kaynar su ile mezcedilir' demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kıyamet günü gün yarılanmadan şunlar da şunlar da; yani cennet ehli de cehennem ehli de varıp dinlenecekleri yere geçerler.' Ve o «ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ» şeklinde okumuştur. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ } ayeti hakkında: 'Babalarını buldular' dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ٧٥ الى ١١٣]
[Sâffât Suresi (37): Ayet 75'ten 113'e]
وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ (٧٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ (٧٩)
{ وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ (٧٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ (٧٩) } “Andolsun Nûh bize seslenip yalvarmıştı da ne güzel icabet eden olmuştuk! (75) Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık. (76) Onun neslini de geride kalanlar kıldık. (77) Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık: (78) 'Alemler içinde Nûh'a selam olsun!' (79)”
إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢) وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ (٨٣) إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤)
{ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢) وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ (٨٣) إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) } “Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız. (80) Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı. (81) Sonra diğerlerini suda boğduk. (82) Şüphesiz İbrâhim de onun yolunda olanlardandı. (83) Hani o, Rabbine tertemiz bir kalple gelmişti. (84)”
إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٨٧) فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩)
{ إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٨٧) فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) } “Hani o, babasına ve kavmine: 'Neye tapıyorsunuz?' demişti. (85) 'Bir iftira ve uydurma olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?' (86) 'Alemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?' (87) Derken yıldızlara bir göz attı, (88) ve: 'Ben gerçekten hastayım' dedi. (89)”
فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠) فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ فَقالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢) فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤)
{ فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠) فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ فَقالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢) فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤) } “Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar. (90) O da gizlice onların ilahlarının yanına vardı ve: 'Yemiyor musunuz?' dedi. (91) 'Neniz var, niçin konuşmuyorsunuz?' (92) Derken sağ eliyle üzerlerine kuvvetli bir darbe indirdi. (93) Bunun üzerine koşarak ona doğru geldiler. (94)”
قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ (٩٦) قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧) فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ (٩٨) وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩)
{ قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ (٩٦) قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧) فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ (٩٨) وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩) } “[İbrâhim] dedi ki: 'Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?' (95) 'Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.' (96) Dediler ki: 'Onun için bir bina yapın da onu çılgın ateşe atın!' (97) Böylece ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları alçakların en alçağı kıldık. (98) Ve dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir.' (99)”
رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠) فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (١٠١) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ماذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢) فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ (١٠٤)
{ رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠) فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (١٠١) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ماذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢) فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ (١٠٤) } “'Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!' (100) Biz de onu yumuşak huylu bir oğlan çocuğuyla müjdeledik. (101) Çocuk onunla beraber koşup yürüyecek çağa gelince: 'Yavrucuğum! Rüyada seni kurban ettiğimi görüyorum, bir bak ne dersin?' dedi. [Çocuk:] 'Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın' dedi. (102) İkisi de teslim olup [İbrâhim] onu şakağı üzerine yatırınca, (103) Ona: 'Ey İbrâhim!' diye seslendik. (104)”
قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (١٠٦) وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ (١٠٩)
{ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (١٠٦) وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ (١٠٩) } “'Gerçekten rüyayı doğruladın; şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız.' (105) 'Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandı.' (106) Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik. (107) Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık: (108) 'İbrâhim'e selam olsun!' (109)”
كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣)
{ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣) } “'İşte biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız.' (110) 'Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandır.' (111) Ve biz onu, salihlerden bir peygamber olarak İshak ile müjdeledik. (112) Ona ve İshak'a bereketler verdik. İkisinin neslinden iyi davranan da var, açıkça kendi nefsine zulmeden de.' (113)”
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ أَرْسَلَ فِي الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ مُنْذِرِينَ ذَكَرَ تَفْصِيلَ بَعْضِ مَا أَجْمَلَهُ فَقَالَ: وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ وَاللَّامُ هِيَ الْمُوَطِّئَةُ لِلْقَسَمِ، وَكَذَا اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ أَيْ: نَحْنُ، وَالْمُرَادُ أَنَّ نُوحًا دَعَا رَبَّهُ عَلَى قَوْمِهِ لَمَّا عَصَوْهُ، فَأَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ وَأَهْلَكَ قَوْمَهُ بِالطُّوفَانِ. فَالنِّدَاءُ هُنَا هُوَ نِدَاءُ الدعاء وَالِاسْتِغَاثَةُ بِهِ، كَقَوْلِهِ: رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً وقوله: أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ قَالَ الْكِسَائِيُّ:
[Allah] Teâlâ, geçmiş ümmetler içine uyarıcılar gönderdiğini zikredince, mücmel bıraktığı şeyin bir kısmının tafsilatını zikredip şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ } “Andolsun Nûh bize seslenip yalvarmıştı”; başındaki lâm kaseme hazırlık (müvatta') içindir. { فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ } “ne güzel icabet eden olmuştuk!” ifadesindeki lâm da böyledir; yani biz [ne güzel icabet edeniz]. Kasıt; Nûh'un, kavmi kendisine isyan edince onlar aleyhine Rabbine dua ettiği, Allah'ın da onun duasına icabet edip kavmini tufan ile helak ettiğidir. Buradaki sesleniş (nida), dua ve yardım isteme nidasıdır; nitekim [Nûh Suresi'ndeki] şu sözü gibidir: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kafirlerden hiçbir yurt tutan bırakma!” ve [Kamer Suresi'ndeki]: { أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ } “Şüphesiz ben yenik düştüm, artık yardım et!” sözü gibidir. Kisâî şöyle demiştir:
أَيْ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ لَهُ كُنَّا فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ الْمُرَادُ بِأَهْلِهِ أَهْلُ دِينِهِ، وَهُمْ مَنْ آمَنَ مَعَهُ وَكَانُوا ثَمَانِينَ، وَالْكَرْبُ الْعَظِيمُ: هُوَ الْغَرَقُ، وَقِيلَ: تَكْذِيبُ قَوْمِهِ لَهُ، وَمَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ إِلَيْهِ مِنْ أَنْوَاعِ الْأَذَايَا وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ وَحْدَهُمْ دُونَ غَيْرِهِمْ كَمَا يُشْعِرُ بِهِ ضَمِيرُ الْفَصْلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ أَهْلَكَ الْكَفَرَةَ بِدُعَائِهِ، وَلَمْ يُبْقِ مِنْهُمْ بَاقِيَةً، وَمَنْ كَانَ مَعَهُ فِي السَّفِينَةِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مَاتُوا كَمَا قِيلَ، وَلَمْ يُبْقِ إِلَّا أَوْلَادَهُ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: كَانَ وَلَدُ نُوحٍ ثَلَاثَةٌ وَالنَّاسُ كُلُّهُمْ مِنْ وَلَدِ نُوحٍ، فَسَامٌ أَبُو الْعَرَبِ وَفَارِسَ وَالرُّومِ وَالْيَهُودِ والنصارى. وحاتم أَبُو السُّودَانِ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ: السِّنْدِ، وَالْهِنْدِ، وَالنُّوبِ، وَالزِّنْجِ، وَالْحَبَشَةِ، وَالْقِبْطِ، وَالْبَرْبَرِ وَغَيْرِهِمْ. وَيَافِثٌ أَبُو الصَّقَالِبِ وَالتُّرْكِ وَالْخَزَرِ وَيَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَغَيْرِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ لِمَنْ مَعَ نُوحٍ ذُرِّيَّةٌ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وقوله: قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ فَيَكُونُ عَلَى هَذَا مَعْنَى وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ وَذُرِّيَّتَهُ وَذُرِّيَّةَ مَنْ مَعَهُ دُونَ ذُرِّيَّةِ مَنْ كَفَرَ، فَإِنَّ اللَّهَ أَغْرَقَهُمْ فَلَمْ يُبْقِ لَهُمْ ذُرِّيَّةً وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ يَعْنِي فِي الَّذِينَ يَأْتُونَ بَعْدَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنَ الْأُمَمِ، وَالْمَتْرُوكُ هَذَا هُوَ قَوْلُهُ: سَلامٌ عَلى نُوحٍ أَيْ: تَرَكْنَا هَذَا الْكَلَامَ بِعَيْنِهِ، وَارْتِفَاعِهِ عَلَى الْحِكَايَةِ، وَالسَّلَامُ هُوَ الثَّنَاءُ الْحَسَنُ، أَيْ: يُثْنُونَ عَلَيْهِ ثَنَاءً حَسَنًا وَيَدْعُونَ لَهُ وَيَتَرَحَّمُونَ عَلَيْهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: تَرَكْنَا عَلَيْهِ الذِّكْرَ الْجَمِيلَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ الذِّكْرُ هُوَ قَوْلُهُ: سَلامٌ عَلى نُوحٍ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: فِي ارْتِفَاعِ سَلَامٌ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ يُقَالُ سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ. وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَأَبْقَيْنَا عَلَيْهِ، وَتَمَّ الْكَلَامُ، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ، أَيْ: سلامة لَهُ مِنْ أَنْ يُذْكَرَ بِسُوءٍ فِي الْآخِرِينَ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَيْ تَرَكْنَا عَلَيْهِ هَذِهِ الْكَلِمَةَ بَاقِيَةً:
Yani 'Biz ona ne güzel icabet edenler idik!' { فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık.” Ailesinden kasıt; dinine mensup olanlar, yani onunla birlikte iman eden seksen kişidir. Büyük sıkıntı ise boğulmaktır; kavminin onu yalanlaması ve onlardan kendisine gelen eziyet çeşitleri olduğu da söylenmiştir. { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } “Onun neslini de geride kalanlar kıldık” yani fasıl zamirinin hissettirdiği üzere başkaları değil, sadece onlar. Zira Allah, onun duasıyla kafirleri helak etti ve onlardan geriye hiçbir kimse bırakmadı. Gemide onunla beraber olan müminler ise söylendiğine göre öldüler ve geriye sadece Nûh'un çocukları kaldı. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: 'Nûh'un çocukları üç kişiydi ve insanların tamamı Nûh'un çocuklarından türemiştir: Sâm; Arapların, Farsların, Rumların, Yahudilerin ve Hristiyanların atasıdır. Hâm; doğudan batıya kadar Sind, Hind, Nûbe, Zenci, Habeş, Kıbtî, Berberi ve diğerlerinin de dahil olduğu siyahilerin atasıdır. Yâfes ise Sakālibe, Türk, Hazar, Ye'cûc, Me'cûc ve diğerlerinin atasıdır.' Nûh ile beraber olan kimselerin de zürriyetinin bulunduğu söylenmiştir; nitekim şu ayet buna delalet eder: { ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ } “Ey Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyundan olanlar!” ve şu ayet: { قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “Denildi ki: 'Ey Nûh! Sana ve seninle beraber olan topluluklara bizden bir selamet ve bereketlerle in! Daha birtakım topluluklar da olacak ki, onları yararlandıracağız, sonra onlara bizden can yakıcı bir azap dokunacaktır.'” Buna göre { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } ayetinin manası: Kafirlerin zürriyeti değil, onun zürriyeti ve beraberindekilerin zürriyetidir; çünkü Allah onları boğdu ve kendilerine bir zürriyet bırakmadı. { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” yani kıyamet gününe kadar ondan sonra gelecek ümmetler arasında bıraktık. Bırakılan bu şey ise şu sözüdür: { سَلامٌ عَلى نُوحٍ } “Nûh'a selam olsun!” Yani aynen bu sözü bıraktık; kelimenin merfuluğu hikaye üzere oluşundandır. Selam güzel övgüdür; yani ona güzel bir övgüde bulunurlar, onun için dua eder ve ona rahmet okurlar. Zeccâc: 'Ona kıyamet gününe kadar güzel bir anılış bıraktık; o anılış da: { سَلامٌ عَلى نُوحٍ } sözüdür' demiştir. Kisâî: 'Selam kelimesinin merfuluğunda iki vecih vardır: Birincisi: Sonrakiler arasında ona 'Nûh'a selam olsun' denilir. İkinci vecih: Mananın 'Ona baki kıldık' şeklinde olup kelamın tamamlanması, sonra 'Nûh'a selam olsun' diye başlanmasıdır; yani sonrakiler arasında kötü bir şekilde anılmaktan yana ona bir esenlik vardır' demiştir. Müberred şöyle demiştir: 'Yani bu kelimeyi onun için baki bıraktık:
يَعْنِي يُسَلِّمُونَ عَلَيْهِ تَسْلِيمًا وَيَدْعُونَ لَهُ، وَهُوَ مِنَ الْكَلَامِ الْمَحْكِيِّ كَقَوْلِهِ: سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَقِيلَ: إِنَّهُ ضَمَّنَ تَرَكْنَا مَعْنَى قُلْنَا. قَالَ الْكُوفِيُّونَ: جُمْلَةُ سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ مَفْعُولِ تَرَكْنَا، لِأَنَّهُ ضُمِّنَ مَعْنَى قُلْنَا. قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مسعود «سلاما» منصوب بتركنا، أَيْ: تَرَكْنَا عَلَيْهِ ثَنَاءً حَسَنًا، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بالآخرين أمة محمّد ﷺ، وفي الْعَالَمِينَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا تَعَلَّقَ بِهِ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ الْوَاقِعُ خَبَرًا، وَهُوَ عَلَى نُوحٍ، أَيْ: سَلَامٌ ثَابِتٌ أَوْ مُسْتَمِرٌّ أَوْ مُسْتَقِرٌّ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْجِنِّ وَالْإِنْسِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ اخْتِصَاصِ ذَلِكَ بِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَمَا قِيلَ: إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنَ التَّكْرِمَةِ لِنُوحٍ بِإِجَابَةِ دُعَائِهِ، وَبَقَاءِ الثَّنَاءِ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَبَقَاءِ ذُرِّيَّتِهِ، أَيْ: إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ كَانَ مُحْسِنًا فِي أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ رَاسِخًا فِي الْإِحْسَانِ مَعْرُوفًا بِهِ، وَالْكَافُ فِي كَذَلِكَ نعت مصدر محذوف، أي:
Yani ona selâm verirler ve onun için dua ederler. Bu [ifade], { سُورَةٌ أَنْزَلْناها } “[Bu,] indirdiğimiz bir suredir” ayetinde olduğu gibi hikâye edilen sözlerdendir. Bir görüşe göre de [Allah Teâlâ], { تَرَكْنَا } “bıraktık” [fiiline] { قُلْنَا } “dedik” anlamını tazmin etmiştir (yüklemiştir). Kûfeliler şöyle demiştir: { سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ } “Âlemler içinde Nûh'a selâm olsun!” cümlesi, { قُلْنَا } anlamını tazmin ettiği için { تَرَكْنَا } fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. Kisâî şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un kıraatinde { سَلَامًا } şeklinde { تَرَكْنَا } fiiliyle mensubdur; yani 'Biz onun üzerinde güzel bir övgü bıraktık'. 'Sonrakiler'den kastın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti olduğu da söylenmiştir. { فِي الْعَالَمِينَ } [ifadesi ise] haber konumundaki câr ve mecrûrun müteallakına bağlıdır; o da { عَلَى نُوحٍ } ibaresidir. Yani: 'Melekler, cinler ve insanlardan oluşan âlemler içinde Nûh'a sâbit, sürekli veya müstakar bir selâm olsun!' Bu durum, [selâmın] söylendiği gibi sadece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine has olmadığını gösterir. { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz, iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız.” Bu cümle; duasının kabul edilmesi, Allah tarafından ona yapılan övgünün bâki kalması ve soyunun devam ettirilmesi suretiyle Nûh'a verilen bu ikramların gerekçesidir. Yani: 'Biz; sözlerinde ve fiillerinde muhsin olan, ihsanda sebat gösteren ve bununla tanınan kimseleri işte böyle mükâfatlandırırız.' { كَذَلِكَ } ifadesindeki kâf harfi, hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; yani:
جَزَاءٌ كَذَلِكَ الْجَزَاءِ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ هَذَا بَيَانٌ لِكَوْنِهِ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَتَعْلِيلٌ لَهُ بِأَنَّهُ كَانَ عَبْدًا مُؤْمِنًا مُخْلِصًا لِلَّهِ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ أَيِ: الْكَفَرَةَ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَلَا صَدَّقُوا نُوحًا. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ قِصَّةَ إِبْرَاهِيمَ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ مِمَّنْ شَايَعَ نُوحًا فَقَالَ: وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ أَيْ: مِنْ أَهْلِ دِينِهِ، وَمِمَّنْ شَايَعَهُ وَوَافَقَهُ عَلَى الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ، وَإِلَى تَوْحِيدِهِ وَالْإِيمَانِ بِهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ عَلَى مِنْهَاجِهِ وَسُنَّتِهِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ:
'Böyle bir mükafat gibi bir mükafatla [mükafatlandırırız]'. { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı.” Bu, onun muhsinlerden oluşunun bir beyanı ve Allah'a ihlasla bağlanan mümin bir kul olmasından dolayı bunun bir gerekçesidir. { ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra diğerlerini suda boğduk.” Yani Allah'a inanmayan ve Nûh'u doğrulamayan kafirleri. Sonra [Allah] Teâlâ İbrâhim'in kıssasını zikredip onun Nûh'a tabi olanlardan olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ } “Şüphesiz İbrâhim de onun yolunda olanlardandı.” Yani onun din ehlinden ve Allah'a, O'nun birliğine ve O'na imana davet etme konusunda onu destekleyip ona muvafakat edenlerdendi. Mücâhid: 'Yani onun menheci ve sünneti üzereydi' demiştir. Asmaî şöyle demiştir:
الشِّيعَةُ الْأَعْوَانُ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الشِّيَاعِ، وَهُوَ الْحَطَبُ الصِّغَارُ الَّذِي يُوقَدُ مَعَ الْكِبَارِ حَتَّى يُسْتَوْقَدَ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى وَإِنَّ مِنْ شِيعَةِ مُحَمَّدٍ لَإِبْرَاهِيمَ، فَالْهَاءُ فِي شِيعَتِهِ عَلَى هَذَا لمحمّد ﷺ، وَكَذَا قَالَ الْكَلْبِيُّ. وَلَا يُخْفَى مَا فِي هَذَا مِنَ الضَّعْفِ وَالْمُخَالَفَةِ لِلسِّيَاقِ. وَالظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ: إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ: اذْكُرْ، وَقِيلَ: بِمَا فِي الشِّيعَةِ مِنْ مَعْنَى الْمُتَابَعَةِ. قَالَ أَبُو حَيَّانَ: لَا يَجُوزُ لِأَنَّ فِيهِ الْفَصْلَ بِينَ الْعَامِلِ وَالْمَعْمُولِ بِأَجْنَبِيٍّ، وَهُوَ إِبْرَاهِيمُ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّ لَامَ الِابْتِدَاءِ تَمْنَعُ مَا بَعْدَهَا مِنَ الْعَمَلِ فِيمَا قَبْلَهَا، وَالْقَلْبُ السَّلِيمُ الْمُخَلَّصُ مِنَ الشِّرْكِ وَالشَّكِّ. وَقِيلَ: هُوَ النَّاصِحُ لِلَّهِ فِي خَلْقِهِ، وَقِيلَ: الَّذِي يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ حَقٌّ، وَأَنَّ السَّاعَةَ قَائِمَةٌ، وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ. وَمَعْنَى مَجِيئِهِ إِلَى رَبِّهِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا عِنْدَ دُعَائِهِ إِلَى تَوْحِيدِهِ وَطَاعَتِهِ. الثَّانِي: عِنْدَ إِلْقَائِهِ فِي النَّارِ. وَقَوْلُهُ: إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ بَدَلٌ من الجملة الأولى، أو ظرف لسليم، أو ظرف لجاء، وَالْمَعْنَى: وَقْتَ قَالَ لِأَبِيهِ آزَرَ وَقَوْمِهِ مِنَ الكفار: أيّ شيء تعبدون أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ انْتِصَابُ إِفْكًا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ، وَانْتِصَابُ آلِهَةً عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ تُرِيدُونَ، وَالتَّقْدِيرُ: أَتُرِيدُونَ آلِهَةً مِنْ دُونِ الله للإفك، ودون: ظرف لتريدون، وَتَقْدِيمُ هَذِهِ الْمَعْمُولَاتِ لِلْفِعْلِ عَلَيْهِ لِلِاهْتِمَامِ. وَقِيلَ: انتصاب إفكا على أنه مفعول به لتريدون، وآلهة بَدَلٌ مِنْهُ، جَعَلَهَا نَفْسَ الْإِفْكِ مُبَالَغَةً، وَهَذَا أَوْلَى مِنَ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: انْتِصَابُهُ عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ تُرِيدُونَ، أَيْ: أَتُرِيدُونَ آلِهَةً آفِكِينَ، أَوْ ذَوِي إِفْكٍ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْإِفْكُ أَسْوَأُ الْكَذِبِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَثْبُتُ وَيَضْطَرِبُ وَمِنْهُ ائْتَفَكَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ أَيْ: مَا ظَنُّكُمْ بِهِ إِذَا لَقِيتُمُوهُ وَقَدْ عَبَدْتُمْ غَيْرَهُ وَمَا تَرَوْنَهُ يَصْنَعُ بِكُمْ؟ وَهُوَ تَحْذِيرٌ مِثْلُ قَوْلِهِ: مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَيَّ شَيْءٍ تَوَهَّمْتُمُوهُ بِاللَّهِ حَتَّى أَشْرَكْتُمْ بِهِ غَيْرَهُ فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانُوا يَتَعَاطَوْنَ عِلْمَ النُّجُومِ فَعَامَلَهُمْ بِذَلِكَ لِئَلَّا يُنْكِرُوا عَلَيْهِ وَذَلِكَ أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُكَايِدَهُمْ فِي أَصْنَامِهِمْ لِتَلْزَمَهُمُ الْحُجَّةُ فِي أَنَّهَا غَيْرُ مَعْبُودَةٍ، وَكَانَ لَهُمْ مِنَ الْغَدِ يَوْمُ عِيدٍ يَخْرُجُونَ إِلَيْهِ، وَأَرَادَ أَنْ يَتَخَلَّفَ عَنْهُمْ فَاعْتَلَّ بِالسَّقَمِ: وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَلَّفُوهُ أَنْ يَخْرُجَ مَعَهُمْ إِلَى عِيدِهِمْ فَنَظَرَ إِلَى النُّجُومِ يُرِيهِمْ أَنَّهُ مستدلّ بها عَلَى حَالِهِ، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهَا قَالَ إِنِّي سَقِيمٌ أَيْ سَأَسْقُمُ، وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهُمْ لَمَّا كَلَّفُوهُ أَنْ يَخْرُجَ مَعَهُمْ تَفَكَّرَ فِيمَا يَعْمَلُ، فَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا أَنَّهُ نَظَرَ فِيمَا نَجَمَ لَهُ مِنَ الرَّأْيِ، أَيْ: فِيمَا طَلَعَ لَهُ مِنْهُ، فَعَلِمَ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ يَسْقَمُ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ. قَالَ الْخَلِيلُ وَالْمُبَرِّدُ: يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا فَكَّرَ فِي الشَّيْءِ يُدَبِّرُهُ: نَظَرَ فِي النُّجُومِ. وَقِيلَ: كَانَتِ السَّاعَةُ الَّتِي دَعَوْهُ إِلَى الْخُرُوجِ مَعَهُمْ فِيهَا سَاعَةً تَعْتَادُهُ فِيهَا الْحُمَّى. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مَعْنَى إِنِّي سَقِيمٌ: سَأَسْقُمُ سُقْمَ الْمَوْتِ، لِأَنَّ مَنْ كُتِبَ عَلَيْهِ الْمَوْتُ يَسْقُمُ فِي الْغَالِبِ ثُمَّ يَمُوتُ، وَهَذَا تَوْرِيَةٌ وَتَعْرِيضٌ كَمَا قَالَ لِلْمَلِكِ لَمَّا سَأَلَهُ عَنْ سَارَّةَ هِيَ أُخْتِي، يَعْنِي: أُخُوَّةَ الدِّينِ. وَقَالَ سَعِيدُ
Şîa (شيعة), yardımcılar demektir. Bu kelime, [tutuşturulup] alev alması için büyük odunların arasına atılan küçük çırpı odunları anlamındaki şiyâ‘ (شياع) kökünden türetilmiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Mana; “Şüphesiz İbrâhim de Muhammed'in şîasındandır (taraftarlarındandır)” şeklindedir. Buna göre { شِيعَتِهِ } ifadesindeki zamir Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir. Kelbî de böyle demiştir. Ancak bu görüşteki zayıflık ve [ayetlerin] bağlamına aykırılık gizlenemez derecede açıktır. { إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti” ayetindeki zarf, mahzuf bir fiille mensuptur; yani: “Hatırla!” demektir. Bir görüşe göre de 'şîa' kelimesindeki tâbi olma anlamı sebebiyle [mensuptur]. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bu caiz değildir; çünkü bu durumda âmil ile mamûlün arasına ecnebi bir lafız olan 'İbrâhim' girmiş olur. En uygun olanı şöyle denilmesidir: İbtidâ lâmı (لَ), kendisinden sonra gelenin kendisinden öncekinde amel etmesine engel olur. Kalb-i selîm (arınmış kalp), şirkten ve şüpheden arındırılmış olandır. Bir görüşe göre, Allah'ın yarattıklarına karşı O'nun adına samimi ve hayırhah olandır. Başka bir görüşe göre ise Allah'ın hak olduğunu, kıyametin mutlaka kopacağını ve Allah'ın kabirdekileri dirilteceğini bilen kimsedir. Rabbine gelmesinin anlamı iki ihtimale dayanır: Birincisi, [insanları] O'nun tevhid ve itaatine davet ettiği vakittir. İkincisi, ateşe atıldığı andır. { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ } “Hani o, babasına ve kavmine: 'Siz neye tapıyorsunuz?' demişti” ifadesi, birinci cümleden bedeldir veya 'selîm' kelimesinin zarfıdır yahut 'câe' (geldi) fiilinin zarfıdır. Mana şöyledir: Babası Âzer'e ve kâfirlerden oluşan kavmine: “Neye tapıyorsunuz?” dediği vakit. { أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ } “Allah'ı bırakıp da bir yalan uğruna başka ilahlar mı istiyorsunuz?” Ayetteki { إِفْكاً } kelimesinin mensup oluşu mef'ûlün lieclih (gerekçe bildiren nesne) olmasındandır; { آلِهَةً } kelimesinin mensup oluşu ise { تُرِيدُونَ } fiilinin mef'ûlü (nesnesi) olmasındandır. Takdiri şöyledir: “Siz bir iftiradan ötürü Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?” { دُونَ } kelimesi { تُرِيدُونَ } fiilinin zarfıdır. Bu mamûllerin fiilden önce getirilmesi ise [onlara verilen] öneme binaendir. Bir görüşe göre: 'İfken' kelimesinin nasbı, 'türîdûne' fiilinin mef'ûlün bihi olmasındandır; 'âliheten' kelimesi ise ondan bedeldir. Mübalağa amacıyla onları iftiranın/yalanın bizzat kendisi kılmıştır; bu görüş birinci izahtan daha evladır. Bir diğer görüşe göre ise bu kelimenin nasbı, 'türîdûne' fiilinin failinden hâl olmasındandır; yani: “Sizler yalan uydurarak yahut yalan sahipleri olarak mı ilahlar istiyorsunuz?” demektir. el-Müberred şöyle demiştir: İfk (إفك), yalanın en kötüsüdür; sabit kalmayıp çalkalanan [asılsız] şeydir. { ائْتَفَكَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ } “Yer onları altüst edip sarstı” ifadesi de buradan gelir. { فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?” Yani O'ndan başkasına ibadet etmiş bir halde O'nun huzuruna çıktığınızda O'nun hakkında ne düşünüyorsunuz ve size ne yapacağını sanıyorsunuz? Bu, { مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } “O çok cömert olan Rabbine karşı seni aldatan nedir?” ayeti gibi bir sakındırmadır. Bir görüşe göre mana: “Allah hakkında ne tür bir zanna kapıldınız da O'na başkasını ortak koştunuz?” şeklindedir. { فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ } “Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı da: 'Ben gerçekten hastayım' dedi.” Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler dediler ki: Kavmi yıldız ilmiyle (astrolojiyle) uğraşırdı; bu yüzden kendisini kınamasınlar diye onlara bu şekilde davrandı. Zira putların ibadete layık olmadığını kesin bir delille ortaya koymak amacıyla onlara bir tuzak kurmak istemişti. Ertesi gün onların dışarı çıkacakları bir bayram günleri vardı; İbrâhim onlardan geri kalmak istedi ve hastalığı mazeret gösterdi. Şöyle ki; kavmi onun da kendileriyle birlikte bayrama çıkmasını ısrarla isteyince, durumunu onlardan çıkardığını onlara göstermek maksadıyla yıldızlara baktı. Onlara bakınca da: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben hastayım” yani 'hastalanacağım' dedi. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: Kavmi onun da kendileriyle birlikte çıkmasını isteyince, yapacağı iş hususunda derin derin düşündü. Bu yaklaşıma göre mana; aklına gelen, beliren fikre baktı, yani zihninde doğan düşünceyi tarttı; her şeyin er ya da geç hastalanıp bozulacağını anlayınca da { فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben hastayım” dedi. Halîl ve el-Müberred şöyle demiştir: Bir kimse bir işi planlamak üzere derin derin düşündüğünde [Arapçada] 'yıldızlara baktı' denir. Bir görüşe göre, onu beraber çıkmaya çağırdıkları vakit, kendisini sıtma nöbetinin tuttuğu mutat bir vakitti. Dahhâk ise şöyle demiştir: { إِنِّي سَقِيمٌ } sözünün manası, “Ben ölüm hastalığına tutulacağım” demektir. Çünkü ölümü yazılmış olan kimse çoğunlukla hastalanır ve ardından ölür. Bu ifade, tıpkı hükümdarın Sâre hakkında sorduğunda “O benim kız kardeşimdir” diyerek din kardeşliğini kastetmesi gibi bir tevriye ve üstü kapalı bir ifadedir (tarizdir). Saîd...
ابن جُبَيْرٍ: أَشَارَ لَهُمْ إِلَى مَرَضٍ يُسْقِمُ وَيُعْدِي وَهُوَ الطَّاعُونُ وَكَانُوا يَهْرُبُونَ مِنْ ذَلِكَ، وَلِهَذَا قَالَ: فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ أَيْ: تَرَكُوهُ وَذَهَبُوا مَخَافَةَ الْعَدْوَى فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ يُقَالُ رَاغَ رَوْغًا وَرَوَغَانًا: إِذَا مَالَ، وَمِنْهُ طَرِيقٌ رَائِغٌ: أَيْ مَائِلٌ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
b. Cübeyr: 'Onlara hasta eden ve bulaşan bir hastalığa, yani vebaya işaret etti; onlar da bundan kaçarlardı' demiştir. Bundan dolayı: { فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ } “Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar” buyrulmuştur; yani hastalığın bulaşmasından korkarak onu bırakıp gittiler. { فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ } “O da gizlice onların ilahlarının yanına vardı”; bir kimse meylettiği zaman رَاغَ رَوْغًا وَرَوَغَانًا denir; eğri yol için kullanılan طَرِيقٌ رَائِغٌ ifadesi de bundandır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
فَيُرِيكَ مِنْ طَرَفِ اللِّسَانِ حَلَاوَةً ... وَيَرُوغُ عَنْكَ كَمَا يَرُوغُ الثَّعْلَبُ
“Sana dilinin ucuyla bir tatlılık gösterir... sonra tilkinin kıvrılıp sıvıştığı gibi senden sıvışır.”
وَقَالَ السُّدِّيُّ: ذَهَبَ إِلَيْهِمْ، وَقَالَ أَبُو مَالِكٍ: جَاءَ إِلَيْهِمْ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَقْبَلَ عَلَيْهِمْ: وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ فَقالَ أَلا تَأْكُلُونَ أَيْ: فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ لِلْأَصْنَامِ الَّتِي رَاغَ إِلَيْهَا اسْتِهْزَاءً وَسُخْرِيَةً: أَلَا تَأْكُلُونَ مِنَ الطَّعَامِ الَّذِي كَانُوا يَصْنَعُونَهُ لَهَا، وَخَاطَبَهَا كَمَا يُخَاطَبُ مَنْ يَعْقِلُ، لِأَنَّهُمْ أَنْزَلُوهَا بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ، وَكَذَا قَوْلُهُ: مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ فَإِنَّهُ خَاطَبَهُمْ خِطَابَ مَنْ يَعْقِلُ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّهَكُّمِ بِهِمْ لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ أَنَّهَا جَمَادَاتٌ لَا تَنْطِقُ.
Süddî: 'Onların yanına gitti', Ebû Mâlik: 'Onların yanına geldi', Kelbî ise: 'Onlara yöneldi' demiştir; anlamlar birbirine yakındır. { فَقالَ أَلا تَأْكُلُونَ } “ve: 'Yemiyor musunuz?' dedi.” Yani İbrâhim yanlarına vardığı putlara alay ve istihza ile: 'Onların kendisi için hazırladıkları yemekten yemiyor musunuz?' dedi. Onlara akıl sahibi birine hitap edilir gibi hitap etti; çünkü kavmi onları o konuma koymuştu. { مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ } “'Neniz var, niçin konuşmuyorsunuz?'” sözü de böyledir; zira onlara akıl sahibi birine yapılan hitapla hitap etti; soru ise onlarla alay etmek içindir, çünkü onların konuşmayan cansız varlıklar olduğunu biliyordu.
قِيلَ: إِنَّهُمْ تَرَكُوا عِنْدَ أَصْنَامِهِمْ طَعَامَهُمْ لِلتَّبَرُّكِ بِهَا، وَلِيَأْكُلُوهُ إِذَا رَجَعُوا مِنْ عِيدِهِمْ. وَقِيلَ تَرَكُوهُ لِلسَّدَنَةِ، وَقِيلَ إِنَّ إبراهيم هو الذي قرب إليها الطَّعَامَ مُسْتَهْزِئًا بِهَا فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ أَيْ: فَمَالَ عَلَيْهِمْ يَضْرِبُهُمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ فَانْتِصَابُهُ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ هو مصدر لراغ، لأنه بمعنى ضرب. قال الواحد:
Onların, bereketlenmek ve bayramlarından döndüklerinde yemek için yemeklerini putlarının yanında bıraktıkları söylenmiştir. Onu putların hizmetkarlarına bıraktıkları da söylenmiştir. Onlarla alay ederek yemeği putların önüne bizzat İbrâhim'in yaklaştırdığı da söylenmiştir. { فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ } “Derken sağ eliyle üzerlerine kuvvetli bir darbe indirdi.” Yani sağ eliyle onlara vurarak üzerlerine çullandı. { ضَرْباً } kelimesinin nasbı, mahzuf bir fiili pekiştiren masdar olmasındandır veya vurmak manasında olduğu için { رَاغَ } fiilinin masdarıdır. Vâhidî şöyle demiştir:
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يَعْنِي بِيَدِهِ الْيُمْنَى يَضْرِبُهُمْ بِهَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: بِالْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ لِأَنَّ الْيَمِينَ أَقْوَى الْيَدَيْنِ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَثَعْلَبٌ ضَرْبًا بِالْقُوَّةِ، وَالْيَمِينُ الْقُوَّةُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: الْمُرَادُ بِالْيَمِينِ: الْيَمِينُ الَّتِي حَلَفَهَا حِينَ قَالَ: وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْيَمِينِ هُنَا الْعَدْلُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ أَيْ: بِالْعَدْلِ، وَالْيَمِينُ: كِنَايَةٌ عَنِ الْعَدْلِ، كَمَا أَنَّ الشِّمَالَ: كِنَايَةٌ عَنِ الْجَوْرِ، وَأَوَّلُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ أَوْلَاهَا فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ أَيْ: أَقْبَلَ إِلَيْهِ عَبَدَةُ تِلْكَ الْأَصْنَامِ يُسْرِعُونَ لَمَّا عَلِمُوا بما صنعه بها، ويزفون فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ أَقْبَلُوا قَرَأَ الْجُمْهُورُ يَزِفُّونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ مِنْ زَفَّ الظَّلِيمُ يَزُفُّ إِذَا عَدَا بِسُرْعَةٍ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ بِضَمِّ الْيَاءِ مِنْ أَزَفَّ يُزِفُّ: أَيْ دَخَلَ فِي الزَّفِيفِ، أَوْ يَحْمِلُونَ غَيْرَهُمْ عَلَى الزَّفِيفِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: أَزْفَفْتُ الْإِبِلَ: أَيْ حَمَلْتُهَا عَلَى أَنْ تَزِفَّ، وَقِيلَ هُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ زَفَّ الْقَوْمُ وَأَزَفُّوا، وَزُفَّتِ الْعَرُوسُ وَأَزْفَفْتُهَا، حُكِيَ ذَلِكَ عَنِ الْخَلِيلِ. قَالَ النَّحَّاسُ: زَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّهُ لَا يَعْرِفُ هَذِهِ اللُّغَةَ: يَعْنِي يُزِفُّونَ بِضَمِّ الْيَاءِ، وَقَدْ عَرَفَهَا جَمَاعَةٌ مِنَ العلماء منهم الفراء، وشبهها بقولهم أطردت الرجل:
Müfessirler: 'Yani onlara sağ eliyle vuruyordu' demişlerdir. Süddî: 'Kuvvet ve kudretle vurdu, çünkü sağ el iki elin en güçlüsüdür' demiştir. Ferrâ ve Sa'leb: 'Kuvvetle vurmaktır, yemin kuvvet demektir' demişlerdir. Dahhâk ve Rebî' b. Enes: 'Yeminden kasıt; { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Allah'a yemin ederim ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” dediği zaman ettiği yemindir' demişlerdir. Buradaki yeminden kastın adalet olduğu da söylenmiştir; nitekim: { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ } “Eğer o bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu adaletle yakalardık” ayetinde olduğu gibi adaletle [demektir]; zira yemin adaletten kinayedir, tıpkı şimalin (solun) zulümden kinaye olduğu gibi. Bu görüşlerin en evlası birincisidir. { فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ } “Bunun üzerine koşarak ona doğru geldiler.” Yani o putlara tapanlar, putlara ne yaptığını öğrenince koşarak ona yöneldiler. { يَزِفُّونَ } cümlesi, { أَقْبَلُوا } fiilinin failinden hal olarak nasb mahallindedir. Cumhur, devenin hızlı koşması anlamına gelen زَفَّ الظَّلِيمُ يَزُفُّ fiilinden hareketle { يَزِفُّونَ } şeklinde yâ harfinin fethasıyla okumuştur. Hamza ise yâ harfinin dammesiyle «يُزِفُّونَ» şeklinde أَزَفَّ يُزِفُّ fiilinden okumuştur; yani hızlı yürüyüşe girdiler veya başkalarını hızlı yürümeye sevk ettiler. Asmaî: 'Develeri hızlı koşturduğum zaman أَزْفَفْتُ الْإِبِلَ derim' demiştir. Bunların iki ayrı lügat olduğu da söylenmiştir; nitekim زَفَّ الْقَوْمُ وَأَزَفُّوا (kavim acele etti) ve زُفَّتِ الْعَرُوسُ وَأَزْفَفْتُهَا (gelin uğurlandı / uğurladım) denir; bu Halîl'den nakledilmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: 'Ebû Hâtim bu lügati, yani yâ harfinin dammesiyle «يُزِفُّونَ» okunuşunu bilmediğini iddia etmiştir; oysa Ferrâ'nın da aralarında bulunduğu bir grup alim bunu bilmiş ve bunu adamı o duruma sevk ettim manasındaki أطردت الرجل sözlerine benzetmiştir.'
أَيْ صَيَّرْتُهُ إِلَى ذَلِكَ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الزَّفِيفُ الْإِسْرَاعُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الزَّفِيفُ أَوَّلُ عَدْوِ النَّعَامِ. وقال قتادة والسدّي: معنى يَزِفُّونَ يَمْشُونَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَسْعَوْنَ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَامٍ: يُرْعِدُونَ غَضَبًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَخْتَالُونَ، أَيْ: يَمْشُونَ مَشْيَ الْخُيَلَاءِ، وَقِيلَ: يَتَسَلَّلُونَ تَسَلُّلًا بين المشي والعدو، والأولى تفسير يزفون بيسرعون، وَقُرِئَ يَزِفُّونَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَقُرِئَ يَزِفُّونَ كيرمون. وحكى الثعلبي عن الحسن ومجاهد وابن السميقع أنهم قرءوا «يزفّون» بِالرَّاءِ الْمُهْمَلَةِ، وَهِيَ رَكْضٌ بَيْنَ الْمَشْيِ وَالْعَدْوِ قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ لَمَّا أَنْكَرُوا عَلَى إِبْرَاهِيمَ مَا فَعَلَهُ بِالْأَصْنَامِ، ذَكَرَ لَهُمُ الدَّلِيلَ الدال على فساد عبادتها، فقال
Yani onu bu hale getirdim [demektir]. Müberred: “ez-Zefîf (الزَّفِيفُ), acele etmek/hızlanmaktır” demiştir. Zeccâc: “ez-Zefîf, deve kuşunun ilk koşuşudur” demiştir. Katâde ve es-Süddî: “{ يَزِفُّونَ } kelimesinin anlamı, yürüyorlar [demektir]” demişlerdir. Dahhâk: “Koşuyorlar” demiştir. Yahyâ b. Sellâm: “Öfkeden titriyorlar” demiştir. Mücâhid: “Kasılarak yürüyorlar, yani kibirli ve çalımlı bir şekilde yürüyorlar” demiştir. Yürüme ile koşma arasında hızla süzülüp gidiyorlar, diye de söylenmiştir. Evla olanı ise { يَزِفُّونَ } kelimesini 'aceleyle koşuyorlar' şeklinde tefsir etmektir. Bu kelime meçhul bina ile [yüzeffûne şeklinde] de okunmuştur. Ayrıca yermûne vezninde [yeziffûne şeklinde] de okunmuştur. Sa‘lebî; Hasan[-ı Basrî], Mücâhid ve İbnü's-Sümeyka'dan onların bu kelimeyi noktasız râ ile [yeriffûne şeklinde] okuduklarını nakletmiştir ki bu da yürüme ile koşma arasında bir koşuş şeklidir. { قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ } “[İbrâhim] dedi ki: 'Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?'” Onlar İbrâhim'in putlara yaptığı şeyi kınayıp karşı çıkınca, [İbrâhim] onlara bu putlara tapmanın batıllığını gösteren delili zikretti ve şöyle dedi:
مُبَكِّتًا لَهُمْ، وَمُنْكِرًا عَلَيْهِمْ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ أَيْ: أَتَعْبُدُونَ أَصْنَامًا أَنْتُمْ تَنْحِتُونَهَا، وَالنَّحْتُ: النَّجْرُ وَالْبَرْيُ، نَحَتَهُ يَنْحِتُهُ بِالْكَسْرِ نَحْتًا: أَيْ بَرَاهُ، وَالنُّحَاتَةُ الْبُرَايَةُ، وَجُمْلَةُ: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ تعبدون، وما في ما تَعْمَلُونَ مَوْصُولَةٌ، أَيْ: وَخَلَقَ الَّذِي تَصْنَعُونَهُ عَلَى الْعُمُومِ وَيَدْخُلُ فِيهَا الْأَصْنَامُ الَّتِي يَنْحِتُونَهَا دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَيَكُونُ مَعْنَى الْعَمَلِ هُنَا التَّصْوِيرَ وَالنَّحْتَ وَنَحْوَهُمَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً، أَيْ: خَلَقَكُمْ وَخَلَقَ عَمَلَكُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامِيَّةً، وَمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ التَّوْبِيخُ وَالتَّقْرِيعُ، أَيْ: وَأَيَّ شَيْءٍ تَعْمَلُونَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ نَافِيَةً، أَيْ: إِنَّ الْعَمَلَ فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَ لَكُمْ فَأَنْتُمْ لَا تَعْمَلُونَ شَيْئًا، وَقَدْ طَوَّلَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ الْكَلَامَ فِي رَدِّ قَوْلِ مَنْ قَالَ إِنَّهَا مَصْدَرِيَّةٌ، وَلَكِنْ بِمَا لَا طَائِلَ تَحْتَهُ، وَجَعْلُهَا مَوْصُولَةً أَوْلَى بالمقام، وأوفق بسياق الكلام، وجملة: قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَالْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ لَمَّا عَجَزُوا عَنْ جَوَابِ مَا أَوْرَدَهُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْحُجَّةِ الْوَاضِحَةِ، فَتَشَاوَرُوا فيما بينهم أن بينوا له حائطا من حجارة ويملؤوه حَطَبًا وَيُضْرِمُوهُ، ثُمَّ يُلْقُوهُ فِيهِ، وَالْجَحِيمُ: النَّارُ الشَّدِيدَةُ الِاتِّقَادِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: وَكُلُّ نَارٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ فَهِيَ جَحِيمٌ، وَاللَّامُ فِي الْجَحِيمِ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ أَيْ: فِي جَحِيمِ ذَلِكَ الْبُنْيَانِ، ثُمَّ لَمَّا أَلْقَوْهُ فِيهَا نَجَّاهُ اللَّهُ مِنْهَا، وَجَعَلَهَا عَلَيْهِ بَرْدًا وَسَلَامًا، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ الْكَيْدُ: الْمَكْرُ وَالْحِيلَةُ، أَيِ:
Onları susturarak ve kınayarak: { أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ } “Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” dedi; yani bizzat kendinizin yonttuğu putlara mı tapıyorsunuz? Naht (النَّحْتُ): Ağacı yontmak ve traşlamaktır; نَحَتَهُ يَنْحِتُهُ (kesra ile) نَحْتًا yani onu yonttu demektir; talaşa da nuhâte (النُّحَاتَةُ) denir. { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ } “Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.” cümlesi, { تَعْبُدُونَ } fiilinin failinden hal olarak nasb mahallindedir. { ما تَعْمَلُونَ } ifadesindeki mâ (ما) mevsûledir; yani genel anlamda sizin yaptığınız şeyleri de O yaratmıştır; bizzat yonttukları putlar da buna öncelikle dahildir. Bu durumda buradaki amel (yapma) manası; şekil verme, yontma ve benzerleridir. Masdariye olması da caizdir; yani: 'Sizi de yaratmıştır, amelinizi de yaratmıştır'. İstifhamiye olması da caizdir; istifhamın manası ise azarlama ve kınamadır; yani: 'Ve siz ne yapıyorsunuz?' Nâfiye (olumsuzluk) olması da caizdir; yani: 'Gerçekte yapmak size ait değildir, dolayısıyla siz hiçbir şey yapmıyorsunuz.' Keşşâf sahibi [Zemahşerî], onun masdariye olduğunu söyleyen kimsenin sözünü reddetmek için sözü uzatmıştır; ancak bunun bir faydası yoktur. Onun mevsûle kılınması makama daha layık ve kelamın akışına daha uygundur. { قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ } “Dediler ki: 'Onun için bir bina yapın da onu çılgın ateşe atın!'” cümlesi, tıpkı kendisinden önceki cümle gibi takdiri bir sorunun cevabı olan müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Onlara sunduğu apaçık delile cevap vermekten aciz kalınca bu sözü söylediler. Kendi aralarında onun için taştan bir duvar örüp içini odunla doldurmayı, ateşe vermeyi, sonra da onu içine atmayı kararlaştırdılar. Cahîm (الْجَحِيمُ): Son derece alevli ateştir. Zeccâc: 'Birbirinin üstüne yığılan her ateş cahîmdir' demiştir. { الْجَحِيمِ } kelimesindeki elif-lâm muzafun ileyhin yerine geçmiştir; yani o binanın ateşi içine [atın dediler]. Sonra onu ateşe attıklarında Allah onu oradan kurtardı ve ateşi ona karşı serin ve selamet kıldı. { فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ } “Böylece ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları alçakların en alçağı kıldık.” ayetinin manası da budur. Keyd (الْكَيْدُ): Hile ve tuzaktır, yani:
احْتَالُوا لِإِهْلَاكِهِ فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ الْمَقْهُورِينَ الْمَغْلُوبِينَ، لِأَنَّهَا قَامَتْ لَهُ بِذَلِكَ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ الَّتِي لَا يَقْدِرُونَ عَلَى دَفْعِهَا، وَلَا يُمْكِنُهُمْ جَحْدُهَا، فَإِنَّ النَّارَ الشَّدِيدَةَ الِاتِّقَادِ الْعَظِيمَةَ الِاضْطِرَامِ الْمُتَرَاكِمَةَ الْجِمَارِ إِذَا صَارَتْ بَعْدَ إِلْقَائِهِ عَلَيْهَا بَرْدًا وَسَلَامًا، وَلَمْ تُؤَثِّرْ فِيهِ أَقَلَّ تَأْثِيرٍ كَانَ ذَلِكَ مِنَ الْحُجَّةِ بِمَكَانٍ يَفْهَمُهُ كُلُّ مَنْ لَهُ عَقْلٌ، وَصَارَ الْمُنْكِرُ لَهُ سَافِلًا سَاقِطَ الْحُجَّةِ ظَاهِرَ التَّعَصُّبِ وَاضِحَ التَّعَسُّفِ، وَسُبْحَانَ مَنْ يَجْعَلُ الْمِحَنَ لِمَنْ يَدْعُو إِلَى دِينِهِ مِنَحًا، وَيَسُوقُ إِلَيْهِمُ الْخَيْرَ بِمَا هُوَ مِنْ صِوَرِ الضَّيْرِ. وَلَمَّا انْقَضَتْ هَذِهِ الْوَقْعَةُ وَأَسْفَرَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ، وَظَهَرَتْ حُجَّةُ اللَّهِ لِإِبْرَاهِيمَ، وَقَامَتْ بَرَاهِينُ نُبُوَّتِهِ، وَسَطَعَتْ أَنْوَارُ معجزته قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي أَيْ: مُهَاجِرٌ مِنْ بَلَدٍ قَوْمِي الَّذِينَ فَعَلُوا مَا فَعَلُوا تَعَصُّبًا لِلْأَصْنَامِ، وَكُفْرًا بِاللَّهِ، وَتَكْذِيبًا لِرُسُلِهِ إِلَى حَيْثُ أَمَرَنِي بِالْمُهَاجَرَةِ إِلَيْهِ.
Onu helak etmek için hile kurdular; biz de onları hezimete uğramış, mağlup olmuş en alçaklar kıldık. Çünkü bununla [İbrâhim'in] lehine, onların savuşturamayacağı ve inkar edemeyeceği kesin bir delil ortaya konmuş oldu. Zira son derece alevli, şiddetle tutuşmuş ve korları yığılmış bir ateş, [İbrâhim] içine atıldıktan sonra serin ve selametli bir hale gelip ona en ufak bir zarar vermezse, bu durum aklı olan herkesin anlayacağı derecede açık bir delil olur. Onu inkar eden kimse ise zelil, delili düşmüş, taassubu aşikar ve haksızlığı apaçık bir konuma düşer. Dinine davet eden kimseler için imtihanları lütuflara dönüştüren ve zarar gibi görünen suretlerle onlara hayırları sevk eden [Allah] ne yücedir! Bu hadise sona erip hakikatin sabahı iki gözü olana apaçık görününce, İbrâhim'in davasındaki Allah'ın hücceti zahir olup peygamberliğinin bürhanları dikilince ve mucizesinin nurları parlayınca: { قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي } “Ve dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum'” dedi; yani: Putlara olan taassuplarından, Allah'ı inkar edip peygamberlerini yalanlamalarından dolayı bu yaptıklarını yapan kavmimin memleketinden, Rabbimin hicret etmemi emrettiği yere hicret ediyorum.
أَوْ إِلَى حَيْثُ أَتَمَكَّنُ مِنْ عِبَادَتِهِ سَيَهْدِينِ أَيْ: سَيَهْدِينِي إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي أَمَرَنِي بِالذَّهَابِ إِلَيْهِ، أَوْ إِلَى مَقْصِدِي.
Veya O'na ibadet etmeye güç yetirebileceğim yere [gidiyorum]. { سَيَهْدِينِ } “O bana doğru yolu gösterecektir.” Yani gitmemi emrettiği yere veya hedefime beni iletecektir.
قيل: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَمَرَهُ بِالْمَسِيرِ إِلَى الشَّامِ، وَقَدْ سَبَقَ بَيَانُ هَذَا فِي سُورَةِ الْكَهْفِ مُسْتَوْفًى . قَالَ مُقَاتِلٌ:
Allah Sübhânehu'nun ona Şam'a gitmesini emrettiği söylenmiştir; bunun açıklaması Kehf Suresi'nde etraflıca geçmişti. Mukātil şöyle demiştir:
فَلَمَّا قَدِمَ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ سَأَلَ رَبَّهُ الْوَلَدَ فَقَالَ: رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ أَيْ وَلَدًا صَالِحًا مِنَ الصَّالِحِينَ يُعِينُنِي عَلَى طَاعَتِكَ وَيُؤْنِسُنِي فِي الْغُرْبَةِ هَكَذَا قَالَ الْمُفَسِّرُونَ، وَعَلَّلُوا ذَلِكَ بِأَنَّ الْهِبَةَ قَدْ غَلَبَ مَعْنَاهَا فِي الْوَلَدِ، فَتُحْمَلُ عِنْدَ الْإِطْلَاقِ عَلَيْهِ، وَإِذَا وَرَدَتْ مُقَيَّدَةً حُمِلَتْ عَلَى مَا قُيِّدَتْ بِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا وَعَلَى فَرْضِ أَنَّهَا لَمْ تَغْلِبْ فِي طَلَبِ الْوَلَدِ فَقَوْلُهُ: فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ يَدُلُّ عَلَى أنه
[Mukaddes] topraklara vardığında Rabbinden çocuk istedi ve: { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!” dedi. Yani: 'Bana, Sana itaat hususunda yardımcı olacak ve gurbette bana yoldaşlık edecek, salihlerden salih bir evlat [ihsan eyle]'. Müfessirler böyle demiştir ve bunu, hibe kelimesinin manasının çocuk hakkında galip gelmesiyle (yaygınlaşmasıyla) gerekçelendirmişlerdir; bu sebeple mutlak (kayıtsız) olarak kullanıldığında çocuğa hamledilir. Mukayyet (kayıtlı) olarak geldiğinde ise ne ile kayıtlanmışsa ona hamledilir; nitekim { وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا } “Rahmetimizden ötürü ona, kardeşi Hârûn'u bir peygamber olarak bağışladık.” buyruğunda böyledir. [Hibe kelimesinin] çocuk talebinde galip gelmediği varsayılsa bile { فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ } “Biz de onu yumuşak huylu bir erkek çocukla müjdeledik.” buyruğu, onun
مَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ: رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ إِلَّا الْوَلَدَ، وَمَعْنَى حَلِيمٍ: أَنْ يَكُونَ حَلِيمًا عِنْدَ كِبَرِهِ، فَكَأَنَّهُ بُشِّرَ بِبَقَاءِ ذَلِكَ الْغُلَامِ حَتَّى يَكْبَرَ وَيَصِيرَ حَلِيمًا، لِأَنَّ الصَّغِيرَ لَا يُوصَفُ بِالْحِلْمِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذِهِ الْبِشَارَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُبَشَّرٌ بِابْنٍ ذَكَرٍ، وَأَنَّهُ يَبْقَى حَتَّى يَنْتَهِيَ فِي السِّنِّ وَيُوَصَفَ بِالْحِلْمِ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ كَمَا تُشْعِرُ بِهِ هَذِهِ الْفَاءُ الْفَصِيحَةُ وَالتَّقْدِيرُ: فَوَهَبْنَا لَهُ الْغُلَامَ فَنَشَأَ حَتَّى صَارَ إِلَى السِّنِّ الَّتِي يُسْعَى فِيهَا مَعَ أَبِيهِ فِي أُمُورِ دُنْيَاهُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ أَيْ: شَبَّ وَأَدْرَكَ سَعْيُهُ سَعْيَ إِبْرَاهِيمَ.
{ رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } sözüyle sadece çocuğu kastettiğine delalet eder. Halîm (حَلِيمٍ) kelimesinin manası: Büyüdüğünde yumuşak huylu (halîm) olmasıdır; dolayısıyla sanki o çocuğun büyüyüp halîm oluncaya kadar yaşayacağıyla müjdelenmiştir, çünkü küçük çocuk hilm ile vasıflanmaz. Zeccâc: 'Bu müjde; onun erkek bir evlatla müjdelendiğine ve o yaşa erişip hilm ile vasıflanıncaya kadar yaşayacağına delalet eder' demiştir. { فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ } “Çocuk onunla beraber koşup yürüyecek çağa gelince” ifadesinde, bu fasih fâ harfinin hissettirdiği üzere bir hazif vardır; takdiri şöyledir: 'Ona çocuğu bağışladık, o da büyüyüp babasıyla dünya işlerinde beraber koşup çalışacağı yaşa geldi.' Mücâhid: '{ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ } yani delikanlı oldu ve gayreti İbrâhim'in gayretine yetişti' demiştir.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لَمَّا مَشَى مَعَهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ كَانَ يَوْمَئِذٍ ابْنَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ سَعْيُ الْعَقْلِ الَّذِي تَقُومُ بِهِ الْحُجَّةُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُوَ السَّعْيُ فِي العبادة، وقيل: هو الاحتلام قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ قَالَ إبراهيم لابنه لما بلغ ذَلِكَ الْمَبْلَغَ: إِنِّي رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ هَذِهِ الرُّؤْيَا. قَالَ مُقَاتِلٌ:
Mukātil: 'Onunla beraber yürüdüğü zaman' demiştir. Ferrâ: 'O gün on üç yaşındaydı' demiştir. Hasan[-ı Basrî]: 'Hüccetin kaim olduğu aklın sa'yidir (çalışmasıdır)' demiştir. İbn Zeyd: 'İbadetteki sa'ydir' demiştir; ihtilam çağı olduğu da söylenmiştir. { قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ } “'Yavrucuğum! Rüyada seni kurban ettiğimi görüyorum' dedi.” İbrâhim, oğlu o çağa eriştiğinde ona: 'Ben uykuda bu rüyayı gördüm' dedi. Mukātil şöyle demiştir:
رَأَى إِبْرَاهِيمُ ذَلِكَ ثَلَاثَ لَيَالٍ مُتَتَابِعَاتٍ. قَالَ قَتَادَةُ: رُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ حَقٌّ إِذَا رَأَوْا شَيْئًا فَعَلُوهُ.
'İbrâhim bunu peş peşe üç gece gördü.' Katâde: 'Peygamberlerin rüyası haktır; bir şey gördüklerinde onu yaparlar' demiştir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الذَّبِيحِ؟ هَلْ هُوَ إِسْحَاقُ أَوْ إِسْمَاعِيلُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: فَقَالَ أَكْثَرُهُمُ: الذَّبِيحُ إِسْحَاقُ وَمِمَّنْ قَالَ بِذَلِكَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمَطَّلِبِ وابنه عَبْدِ اللَّهِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَرَوَاهُ أَيْضًا عَنْ جَابِرٍ، وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ: فَهَؤُلَاءِ سَبْعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ. قَالَ: وَمِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ: عَلْقَمَةُ، وَالشَّعْبِيُّ، وَمُجَاهِدٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَكَعْبُ الْأَحْبَارِ، وَقَتَادَةُ، ومسروق، وعكرمة، والقاسم بن أبي برزة، وعطاء، ومقاتل، وعبد الرحمن بن سابط، والمهري، وَالسُّدِّيُّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الْهُذَيْلِ، وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ كُلُّهُمْ قَالُوا الذَّبِيحُ إِسْحَاقُ، وَعَلَيْهِ أَهْلُ الْكِتَابَيْنِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَاخْتَارَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، مِنْهُمُ: النَّحَّاسُ، وَابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ، وَغَيْرُهُمَا. قَالَ وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ إِسْمَاعِيلُ، وَمِمَّنْ قَالَ بِذَلِكَ أَبُو هُرَيْرَةَ، وَأَبُو الطُّفَيْلِ عَامِرُ بْنُ وَاثِلَةَ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا، وَمِنَ التَّابِعِينَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَالشَّعْبِيُّ، وَيُوسُفُ بْنُ مِهْرَانَ، وَمُجَاهِدٌ، وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ، وَالْكَلْبِيُّ، وَعَلْقَمَةُ، وَعَنِ الْأَصْمَعِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَمْرِو بْنَ الْعَلَاءِ عَنِ الذَّبِيحِ فَقَالَ: يَا أَصْمَعِيُّ أَيْنَ عَزَبَ عَنْكَ عَقْلُكَ، وَمَتَى كَانَ إِسْحَاقُ بِمَكَّةَ؟ وَإِنَّمَا كَانَ إِسْمَاعِيلُ بِمَكَّةَ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: وَقَدْ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ الذَّبِيحَ هُوَ إِسْحَاقُ، وَحُكِيَ ذَلِكَ عَنْ طَائِفَةٍ مِنَ السَّلَفِ حَتَّى يُقَالَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ كِتَابٌ وَلَا سُنَّةٌ، وَمَا أَظُنُّ ذَلِكَ تُلُقِّيَ إِلَّا عَنْ أَخْبَارِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَأُخِذَ مُسَلَّمًا مِنْ غَيْرِ حُجَّةٍ، وَكِتَابُ اللَّهِ شَاهِدٌ وَمُرْشِدٌ إِلَى أَنَّهُ إِسْمَاعِيلُ، فَإِنَّهُ ذَكَرَ الْبِشَارَةَ بِالْغُلَامِ الْحَلِيمِ، وَذَكَرَ أَنَّهُ الذَّبِيحُ، وَقَالَ بَعْدَ ذَلِكَ وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ.
İlim ehli kurban edilmek istenen (zebîh) çocuğun İshâk mı yoksa İsmâîl mi olduğu konusunda ihtilaf etmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: 'Çoğunluğu zebîhin İshâk olduğunu söylemiştir. Bunu söyleyenler arasında Abbâs b. Abdilmuttalib ve oğlu Abdullah da vardır; Abdullah b. Mes'ûd'dan sahih olarak gelen de budur. Bunu ayrıca Câbir, Ali b. Ebî Tâlib, Abdullah b. Ömer ve Ömer b. el-Hattâb'dan da rivayet etmiştir; dedi ki: Bunlar sahabeden yedi kişidir. Tabiin ve diğerlerinden ise: Alkame, Şa'bî, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Ka'bu'l-Ahbâr, Katâde, Mesrûk, İkrime, el-Kāsım b. Ebî Bezze, Atâ, Mukātil, Abdurrahman b. Sâbit, Mehrî, Süddî, Abdullah b. Ebi'l-Hüzeyl ve Mâlik b. Enes; hepsi zebîhin İshâk olduğunu söylemişlerdir. İki kitap ehli olan Yahudi ve Hristiyanlar da bu görüştedir. Nehhâs ve İbn Cerîr et-Taberî başta olmak üzere birden fazla alim bunu tercih etmiştir. Başkaları ise onun İsmâîl olduğunu söylemiştir. Bunu söyleyenler arasında Ebû Hüreyre, Ebü't-Tufeyl Âmir b. Vâsile vardır; bu görüş İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Tabiinden ise Saîd b. el-Müseyyeb, Şa'bî, Yûsuf b. Mihrân, Mücâhid, Rebî' b. Enes, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Kelbî ve Alkame bunu söylemiştir. Asmaî'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: 'Ebû Amr b. el-Alâ'ya zebîhi sordum; şöyle dedi: 'Ey Asmaî! Aklın nereye gitti? İshâk ne zaman Mekke'de bulundu ki? Mekke'de olan sadece İsmâîl idi.' İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: 'İlim ehlinden bir topluluk zebîhin İshâk olduğu görüşüne gitmiş ve bu, selefden bir gruptan nakledilmiştir; hatta bazı sahabilerden nakledildiği söylenir. Ancak bu hususta ne bir Kitap ne de bir Sünnet vardır; ben bunun Ehl-i Kitap haberlerinden alındığını ve delilsiz olarak kabul edildiğini sanıyorum. Oysa Allah'ın Kitabı onun İsmâîl olduğuna şahitlik ve rehberlik etmektedir; zira O, halîm bir oğlan çocuğu müjdesini zikretmiş, onun zebîh olduğunu belirtmiş, bundan sonra da: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ } “Onu, salihlerden bir peygamber olarak İshâk ile de müjdeledik” buyurmuştur.'
وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ إِسْحَاقُ بِأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ أَخْبَرَهُمْ عَنْ إِبْرَاهِيمَ حِينَ فَارَقَ قَوْمَهُ، فَهَاجَرَ إِلَى الشَّامِ مَعَ امْرَأَتِهِ سَارَّةَ وَابْنِ أَخِيهِ لُوطٍ فَقَالَ: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ أَنَّهُ دَعَا فَقَالَ: رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ فَقَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَلِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ فَذَكَرَ أَنَّهُ فِي الْغُلَامِ الْحَلِيمِ الَّذِي بُشِّرَ بِهِ إبراهيم، وإنما بشر بإسحاق،
Kurban edilecek çocuğun İshâk olduğunu söyleyenler, Allah Azze ve Celle'nin, kavminden ayrılıp hanımı Sâre ve kardeşinin oğlu Lût ile birlikte Şam'a hicret ettiğinde İbrâhim'den haber vererek: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O beni doğru yola iletecektir” dediğini, ardından dua edip: { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana sâlihlerden [bir evlat] bağışla” diye yalvardığını, bunun üzerine Yüce Allah'ın şöyle buyurduğunu delil getirmişlerdir: { فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “[İbrâhim] onları ve Allah'tan başka taptıklarını terk edince, biz ona İshâk'ı ve Ya'kûb'u bağışladık”. Bir diğer delilleri de Allah'ın: { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” buyurmasıdır; [böylece Allah] bunun, İbrâhim'e müjdelenen o uysal/halîm çocuk hakkında olduğunu zikretmiştir; oysa o yalnızca İshâk ile müjdelenmiştir,
لِأَنَّهُ قَالَ: وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ وَقَالَ هُنَا: بِغُلامٍ حَلِيمٍ وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَعْرِفَ هَاجَرَ، وَقَبْلَ أَنْ يَصِيرَ لَهُ إِسْمَاعِيلُ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُ بُشِّرَ بِوَلَدٍ إِلَّا إِسْحَاقَ. قَالَ الزَّجَّاجُ اللَّهُ أَعْلَمُ أَيُّهُمَا الذَّبِيحُ اه، وَمَا اسْتَدَلَّ بِهِ الْفَرِيقَانِ يُمْكِنُ الْجَوَابُ عَنْهُ وَالْمُنَاقَشَةُ لَهُ.
Çünkü: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ } buyurmuş, burada da: { بِغُلامٍ حَلِيمٍ } buyurmuştur; bu ise Hâcer'i tanımadan ve İsmâîl doğmadan öncedir; Kur'an'da da İshâk'tan başka bir çocukla müjdelendiği yer almamaktadır. Zeccâc: 'Hangisinin zebîh olduğunu Allah daha iyi bilir' demiştir. İki grubun delil getirdiği şeylere cevap vermek ve onları müzakere etmek mümkündür.
وَمِنْ جُمْلَةِ مَا احْتَجَّ بِهِ مَنْ قَالَ إِنَّهُ إِسْمَاعِيلُ بِأَنَّ اللَّهَ وَصَفَهُ بِالصَّبْرِ دُونَ إِسْحَاقَ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ وَهُوَ صَبْرُهُ عَلَى الذَّبْحِ، وَوَصَفَهُ بِصِدْقِ الْوَعْدِ في قوله: إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ لِأَنَّهُ وَعَدَ أَبَاهُ مِنْ نَفْسِهِ الصَّبْرَ عَلَى الذَّبْحِ، فَوَفَى بِهِ، وَلِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَالَ: وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا فَكَيْفَ يَأْمُرُهُ بِذَبْحِهِ، وَقَدْ وَعَدَهُ أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا، وَأَيْضًا فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ: فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ فَكَيْفَ يُؤْمَرُ بِذَبْحِ إِسْحَاقَ قَبْلَ إِنْجَازِ الْوَعْدِ فِي يَعْقُوبَ، وَأَيْضًا وَرَدَ فِي الْأَخْبَارِ تَعْلِيقُ قَرْنِ الْكَبْشِ فِي الْكَعْبَةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الذَّبِيحَ إِسْمَاعِيلُ، وَلَوْ كَانَ إِسْحَاقَ لَكَانَ الذَّبْحُ وَاقِعًا بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ وَكُلُّ هَذَا أَيْضًا يَحْتَمِلُ الْمُنَاقِشَةَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «تُرِي» بِضَمِّ الْفَوْقِيَّةِ وَكَسْرِ الرَّاءِ، وَالْمَفْعُولَانِ مَحْذُوفَانِ، أَيِ: انْظُرْ مَاذَا تُرِينِي إِيَّاهُ مِنْ صَبْرِكَ وَاحْتِمَالِكَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ مِنَ السَّبْعَةِ بِفَتْحِ التَّاءِ وَالرَّاءِ مِنَ الرَّأْيِ، وَهُوَ مُضَارِعُ رَأَيْتُ، وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ وَالْأَعْمَشُ، «تُرَى» بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الرَّاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، أَيْ: مَاذَا يُخَيَّلُ إِلَيْكَ وَيَسْنَحُ لِخَاطِرِكَ. قَالَ الْفَرَّاءُ فِي بَيَانِ مَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: انْظُرْ مَاذَا تَرَى مِنْ صَبْرِكَ وَجَزَعِكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَمْ يَقُلْ هَذَا أَحَدٌ غَيْرُهُ، وَإِنَّمَا قَالَ الْعُلَمَاءُ مَاذَا تُشِيرُ؟ أَيْ مَا تُرِيكَ نَفْسُكَ مِنَ الرَّأْيِ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: إِنَّمَا يَكُونُ هَذَا مِنْ رُؤْيَةِ الْعَيْنِ خَاصَّةً وَكَذَا قَالَ أَبُو حَاتِمٍ، وَغَلَّطَهُمَا النَّحَّاسُ وَقَالَ: هَذَا يَكُونُ مِنْ رُؤْيَةِ الْعَيْنِ وَغَيْرِهَا، وَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ ظَاهِرٌ وَاضِحٌ، وَإِنَّمَا شَاوَرَهُ لِيَعْلَمَ صَبْرَهُ لِأَمْرِ اللَّهِ، وَإِلَّا فَرُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ وَحْيٌ، وامتثالها لازم لهم متحتم عليهم قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ أَيْ: مَا تُؤْمَرُ بِهِ مما أوحي إليك من ذبحي، وما: مَوْصُولَةٌ، وَقِيلَ: مَصْدَرِيَّةٌ عَلَى مَعْنَى افْعَلْ أَمْرَكَ، وَالْمَصْدَرُ مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ، وَتَسْمِيَةُ الْمَأْمُورِ بِهِ أَمْرًا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ على ما ابتلاني مِنَ الذَّبْحِ، وَالتَّعْلِيقِ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ تَبَرُّكًا بِهَا مِنْهُ فَلَمَّا أَسْلَما أَيِ: اسْتَسْلَمَا لِأَمْرِ اللَّهِ وَأَطَاعَاهُ وَانْقَادَا لَهُ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ أَسْلَمْنا وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ «فَلَمَّا سَلَّمَا» أَيْ: فَوَّضَا أَمْرَهُمَا إِلَى اللَّهِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ اسْتَسْلَمَا قَالَ قَتَادَةُ: أَسْلَمَ أَحَدُهُمَا نَفْسَهُ لِلَّهِ، وَأَسْلَمَ الْآخَرُ ابْنَهُ، يُقَالُ: سَلَّمَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَأَسْلَمَ وَاسْتَسْلَمَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
Onun İsmâîl olduğunu söyleyenlerin delil getirdiği hususlardan biri de; Allah'ın, İshâk'ı değil onu sabırla vasıflamış olmasıdır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ } “İsmâîl'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i de [hatırla]. Hepsi de sabredenlerdendi”; bu da onun kurban edilmeye sabretmesidir. Ayrıca: { إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } “Şüphesiz o, sözünde duran biriydi” ayetinde onu sözünde durmakla vasıflamıştır; çünkü babasına kurban edilmeye sabredeceğine dair söz vermiş ve buna vefa göstermiştir. Yine [Allah] Teâlâ: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا } “Onu salihlerden bir peygamber olarak İshâk ile de müjdeledik” buyurmuştur; ona peygamber olacağını vaad etmişken nasıl kurban edilmesini emretsin? Yine Allah Teâlâ: { فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “Biz de ona İshâk'ı, İshâk'ın ardından da Ya'kūb'u müjdeledik” buyurmuştur; Ya'kūb hakkındaki vaad gerçekleşmeden İshâk'ın kurban edilmesi nasıl emredilir? Yine rivayetlerde koçun boynuzunun Kâbe'ye asıldığı yer almıştır; bu da zebîhin İsmâîl olduğuna delalet eder; zira İshâk olsaydı kurban etme işi Beytülmakdis'te gerçekleşirdi. Bütün bu hususlar da tartışmaya açıktır. { فَانْظُرْ مَاذَا تَرى } “bir bak ne dersin?” Hamza ve Kisâî, iki mefulü mahzuf olarak üstteki harfin dammesi ve râ'nın kesrasıyla «تُرِي» şeklinde okumuşlardır; yani: Sabrından ve tahammülünden bana ne göstereceğine bir bak. Yedi imamdan geriye kalanlar ise re'y (görüş) kökünden reeytü fiilinin muzarisi olarak tâ ve râ'nın fethasıyla { تَرَى } şeklinde okumuşlardır. Dahhâk ve A'meş ise mechul olarak tâ'nın dammesi ve râ'nın fethasıyla «تُرَى» şeklinde okumuşlardır; yani: Sana ne gibi geliyor, aklına ne doğuyor? Ferrâ birinci kıraatin manasını beyan ederken: 'Sabrından ve telaşından ne gördüğüne bir bak' demiştir. Zeccâc: 'Bunu ondan başka kimse söylememiştir; alimler ancak: Ne işaret edersin, yani kendi nefsin sana görüş olarak ne gösteriyor? demişlerdir' demiştir. Ebû Ubeyd: 'Bu sadece gözle görmekten ibarettir' demiş; Ebû Hâtim de böyle söylemiştir. Nehhâs ise ikisini de yanılarak nitelemiş ve: 'Bu gözle görmekten de başkasından da olur' demiştir. İkinci kıraatin manası ise açık ve nettir. Onunla istişare etmesi sadece Allah'ın emrine karşı sabrını öğrenmek içindir; yoksa peygamberlerin rüyası vahiydir ve ona uymak onlar için gerekli ve kaçınılmaz bir görevdir. { قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ } “'Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap' dedi.” Yani kurban edilmem konusunda sana vahyolunan ne emrediliyorsa onu yap; mâ mevsûledir; 'emrini yap' manasında masdariye olduğu da söylenmiştir ki masdar mefule muzaf kılınmış ve emredilen şeye emir adı verilmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. { سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ } “'İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın'” yani kurban edilmekle sınandığım şeye karşı [sabredenlerden]; Allah'ın meşietine bağlaması ise O'nun meşietiyle teberrük etmek içindir. { فَلَمَّا أَسْلَما } “İkisi de teslim olunca” yani Allah'ın emrine teslim olup O'na itaat ettiklerinde ve boyun eğdiklerinde. Cumhur { أَسْلَمَا } şeklinde okumuş; Ali, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs ise «فَلَمَّا سَلَّمَا» şeklinde yani: İşlerini Allah'a havale ettiklerinde diye okumuşlardır. İbn Abbâs'tan «اسْتَسْلَمَا» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Katâde: 'Biri nefsini Allah'a teslim etti, diğeri de oğlunu teslim etti' demiştir; سَلَّمَ لِأَمْرِ اللَّهِ, أَسْلَمَ ve اسْتَسْلَمَ ifadelerinin aynı manada olduğu söylenir.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي جَوَابِ لَمَّا مَاذَا هُوَ؟ فَقِيلَ: هُوَ مَحْذُوفٌ، وَتَقْدِيرُهُ ظَهَرَ صَبْرُهُمَا أَوْ أَجْزَلْنَا لَهُمَا أَجْرَهُمَا أَوْ فَدَيْنَاهُ بِكَبْشٍ هَكَذَا قَالَ الْبَصْرِيُّونَ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: الْجَوَابُ هُوَ نَادَيْنَاهُ، وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ مُقْحَمَةٌ، وَاعْتَرَضَ عَلَيْهِمُ النَّحَّاسُ بِأَنَّ الْوَاوَ مِنْ حُرُوفِ الْمَعَانِي وَلَا يجوز أن تزاد، وَقَالَ الْأَخْفَشُ الْجَوَابُ وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ، وَرُوِيَ هَذَا أَيْضًا عَنِ الْكُوفِيِّينَ. وَاعْتِرَاضُ النَّحَّاسِ يُرَدُّ عَلَيْهِ كَمَا وَرَدَ عَلَى الْأَوَّلِ وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ التلّ: الصرع والدفع، يقال تلت الرَّجُلَ: إِذَا أَلْقَيْتَهُ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ أَضْجَعَهُ عَلَى جبينه على الأرض، والجبين أحد
Lemmâ (لَمَّا) [edatının] cevabının ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: [Cevabın] mahzûf (düşürülmüş) olduğu ve takdirinin 'İkisinin sabrı ortaya çıktı' veya 'İkisine mükâfatlarını bolca verdik' yahut 'Ona bedel bir koç fidye verdik' şeklinde olduğu söylenmiştir; Basralılar böyle demiştir. Kûfeliler ise: Cevap { نَادَيْنَاهُ } ifadesidir; [başındaki] vâv ise fazladan getirilmiş zâid bir harftir, demişlerdir. Nehhâs, vâvın anlam bildiren harflerden (hurûf-i meânî) olduğunu ve zâid kılınmasının caiz olmayacağını belirterek onlara itiraz etmiştir. Ahfeş ise cevabın { وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } olduğunu ve vâvın zâid olduğunu söylemiştir; bu [görüş] Kûfelilerden de rivayet edilmiştir. Nehhâs'ın itirazı, ilk görüşe yöneltildiği gibi buna da yöneltilir. { وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } [ifadesine gelince]; Tell (التلّ), yere sermek ve itmektir. Bir kimseyi yere fırlatıp yıktığında 'Adamı yere serdim' anlamında 'Teltü'r-racule' (تَلَلْتُ الرَّجُلَ) denir. Kastedilen, onu yerde şakağı (alnın yanı) üzerine yatırmış olmasıdır. Cebîn (الجبين) ise
جَانِبَيِ الْجَبْهَةِ، فَلِلْوَجْهِ جَبِينَانِ وَالْجَبْهَةُ بَيْنَهُمَا، وَقِيلَ: كَبَّهُ عَلَى وَجْهِهِ كَيْلَا يُرَى مِنْهُ مَا يُؤَثِّرُ الرِّقَّةَ لِقَلْبِهِ.
alnın iki yanından biridir; yüzün iki şakağı vardır, alın ise bu ikisinin arasındadır. Kalbine şefkat getirecek bir şey görmesin diye onu yüzüstü yatırdığı da söylenmiştir.
وَاخْتُلِفَ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي أَرَادَ ذَبْحَهُ فِيهِ، فَقِيلَ: هُوَ مَكَّةُ فِي الْمَقَامِ، وَقِيلَ: فِي الْمَنْحَرِ بِمِنًى عِنْدَ الْجِمَارِ، وَقِيلَ: عَلَى الصَّخْرَةِ الَّتِي بِأَصْلِ جَبَلِ ثَبِيرٍ، وقيل: بالشام وَنادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا أَيْ: عَزَمْتَ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمَا رَأَيْتَهُ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَمَّا أَضْجَعَهُ لِلذَّبْحِ نُودِيَ مِنَ الْجَبَلِ يَا إِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا، وَجَعَلَهُ مُصَدِّقًا بِمُجَرَّدِ الْعَزْمِ وَإِنْ لَمْ يَذْبَحْهُ لِأَنَّهُ قَدْ أَتَى بِمَا أَمْكَنَهُ، وَالْمَطْلُوبُ اسْتِسْلَامُهُمَا لِأَمْرِ اللَّهِ وَقَدْ فَعَلَا. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ أَهْلُ السُّنَّةِ إِنَّ نَفْسَ الذَّبْحِ لَمْ يَقَعْ، وَلَوْ وَقَعَ لَمْ يُتَصَوَّرْ رَفْعُهُ، فَكَانَ هَذَا مِنْ بَابِ النَّسْخِ قَبْلَ الْفِعْلِ، لِأَنَّهُ لَوْ حَصَلَ الْفَرَاغُ مِنِ امْتِثَالِ الْأَمْرِ بِالذَّبْحِ مَا تَحَقَّقَ الْفِدَاءُ. قَالَ: وَمَعْنَى.
Onu kurban etmek istediği yer konusunda ihtilaf edilmiştir: Mekke'de Makam'da olduğu söylenmiştir; Mina'da kurban kesim yerinde, Cemrelerin yanında olduğu söylenmiştir; Sebir dağının eteğindeki kayanın üzerinde olduğu söylenmiştir; Şam'da olduğu da söylenmiştir. { وَنادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } “Ona şöyle seslendik: 'Ey İbrahim! Rüyayı gerçekleştirdin.'” Yani gördüğün şeyi yerine getirmeye azmettin. Müfessirler şöyle demiştir: Kurban etmek üzere onu yatırınca, dağdan 'Ey İbrahim! Rüyayı gerçekleştirdin' diye seslenildi. Onu boğazlamamış olsa bile sadece azmetmesi sebebiyle rüyayı doğrulamış saydı; çünkü elinden geleni yapmıştı. İstenen şey her ikisinin de Allah'ın emrine teslim olmasıydı ve onlar da bunu yaptılar. Kurtubî şöyle demiştir: Ehl-i Sünnet, bizzat kurban etme fiilinin vuku bulmadığını, şayet vuku bulsaydı onun kaldırılmasının düşünülemeyeceğini, dolayısıyla bunun fiilden önceki nesh kabilinden olduğunu söylemiştir. Çünkü kurban etme emrinin yerine getirilip tamamlanması gerçekleşseydi, fidye tahakkuk etmezdi. Dedi ki: { صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } ifadesinin anlamı:
صَدَّقْتَ الرُّؤْيا فَعَلْتَ مَا أَمْكَنَكَ ثُمَّ امْتَنَعْتَ لَمَّا مَنَعْنَاكَ، هَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ فِي هَذَا الْبَابِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ:
“Rüyayı gerçekleştirdin” yani elinden geleni yaptın, sonra biz seni menedince vazgeçtin demektir; bu konuda söylenenlerin en sahihi budur. Bir topluluk ise şöyle demiştir:
لَيْسَ هَذَا مِمَّا يُنْسَخُ بِوَجْهٍ، لِأَنَّ مَعْنَى ذَبَحْتَ الشَّيْءَ قَطَعْتَهُ، وَقَدْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَأْخُذُ السِّكِّينَ فَيَمُرُّ بِهَا عَلَى حَلْقِهِ فَتَنْقَلِبُ كَمَا قَالَ مُجَاهِدٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ كُلَّمَا قَطَعَ جُزْءًا الْتَأَمَ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمُ السُّدِّيُّ: ضَرَبَ اللَّهُ عَلَى عُنُقِهِ صَفِيحَةَ نُحَاسٍ، فَجَعَلَ إِبْرَاهِيمُ يَحُزُّ وَلَا يَقْطَعُ شَيْئًا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ مَا أُمِرَ بِالذَّبْحِ الْحَقِيقِيِّ الَّذِي هُوَ فَرْيُ الْأَوْدَاجِ، وَإِنْهَارُ الدَّمِ، وَإِنَّمَا رَأَى أَنَّهُ أَضْجَعَهُ لِلذَّبْحِ، فَتَوَهَّمَ أَنَّهُ أَمْرٌ بالذبح الحقيقي فلما أتى بما أمر بِهِ مِنَ الْإِضْجَاعِ قِيلَ لَهُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ أَيْ: نَجْزِيهِمْ بِالْخَلَاصِ مِنَ الشَّدَائِدِ وَالسَّلَامَةِ مِنِ الْمِحَنِ، فَالْجُمْلَةُ كالتعليل لما قبلها. قال مقاتل: جزاء اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِإِحْسَانِهِ فِي طَاعَتِهِ الْعَفْوَ عَنْ ذَبْحِ ابْنِهِ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ الْبَلَاءُ وَالِابْتِلَاءُ: الِاخْتِبَارُ، وَالْمَعْنَى: إِنَّ هَذَا هُوَ الِاخْتِبَارُ الظَّاهِرُ حَيْثُ اخْتَبَرَهُ اللَّهُ فِي طَاعَتِهِ بذبح ولده. وقيل المعنى: إن هذا هو النِّعْمَةُ الظَّاهِرَةُ حَيْثُ سَلَّمَ اللَّهُ وَلَدَهُ مِنَ الذَّبْحِ وَفَدَاهُ بِالْكَبْشِ، يُقَالُ أَبْلَاهُ اللَّهُ إِبْلَاءً وَبَلَاءً: إِذَا أَنْعَمَ عَلَيْهِ: وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَإِنْ كَانَ الِابْتِلَاءُ يُسْتَعْمَلُ فِي الِاخْتِبَارِ بِالْخَيْرِ وَالشَّرِّ، ومنه وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَلَكِنَّ الْمُنَاسِبَ لِلْمَقَامِ الْمَعْنَى الْأَوَّلُ. قَالَ أَبُو زَيْدٍ: هَذَا فِي الْبَلَاءِ الَّذِي نَزَلَ بِهِ فِي أَنْ يَذْبَحَ وَلَدَهُ. قَالَ: وَهَذَا مِنَ الْبَلَاءِ الْمَكْرُوهِ وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ الذِّبْحُ: اسْمُ الْمَذْبُوحِ وَجَمْعُهُ ذُبُوحٌ كَالطَّحْنِ اسْمٌ لِلْمَطْحُونِ، وَبِالْفَتْحِ الْمَصْدَرُ، وَمَعْنَى عَظِيمٍ: عَظِيمُ الْقَدْرِ، وَلَمْ يُرِدْ عِظَمَ الْجُثَّةِ وَإِنَّمَا عَظَّمَ قَدْرَهُ لِأَنَّهُ فُدِيَ بِهِ الذَّبِيحُ، أَوْ لِأَنَّهُ مُتَقَبَّلٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْعَظِيمُ فِي اللُّغَةِ يَكُونُ لِلْكَبِيرِ وَلِلشَّرِيفِ، وَأَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى أَنَّهُ هَاهُنَا لِلشَّرِيفِ: أَيِ الْمُتَقَبَّلِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ:
Bu hiçbir şekilde nesh edilen şeylerden değildir; çünkü bir şeyi kurban etmek/boğazlamak onu kesmektir. Mücâhid'in dediği gibi İbrahim bıçağı alıp boğazına sürtüyor, bıçak ise ters dönüyordu. Bazıları: 'O bir parçayı kestikçe yara hemen kapanıyordu' demiştir. İçlerinde Süddî'nin de bulunduğu bir topluluk ise: 'Allah onun boynuna bakırdan bir levha koydu; İbrahim kesmeye çalışıyor fakat hiçbir şey kesemiyordu' demiştir. Bazıları da demiştir ki: İbrahim, can damarlarını kesip kan akıtmak olan hakiki boğazlama ile emrolunmadı; o sadece rüyasında onu boğazlamak üzere yatırdığını gördü ve bunun hakiki bir boğazlama emri olduğunu sandı. Emrolunduğu yatırma işini yerine getirince ona: { قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Rüyayı gerçekleştirdin. Şüphesyle biz, iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız” denildi. Yani onları sıkıntılardan kurtarmakla ve musibetlerden selamete erdirmekle mükâfatlandırırız; dolayısıyla bu cümle kendinden öncesinin gerekçesi (ta'lili) gibidir. Mukâtil şöyle demiştir: Allah Subhânehû, O'na itaatteki ihsanının karşılığı olarak oğlunu kurban etmekten onu muaf tuttu. { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ } “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır.” Belâ (الْبَلَاءُ) ve ibtilâ (الِابْتِلَاءُ): İmtihan demektir. Anlamı şudur: Şüphesiz bu, Allah'ın oğlunu kurban etme hususunda kendisine itaati konusunda onu sınadığı apaçık bir imtihandır. Bunun anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Şüphesiz bu, Allah'ın onun oğlunu kurban edilmekten kurtarıp yerine koçu fidye kıldığı apaçık bir nimettir. Bir kimseye nimet verildiğinde أَبْلَاهُ اللَّهُ إِبْلَاءً وَبَلَاءً denir. İbtilâ kelimesi hem hayırla hem de şerle imtihan edilmekte kullanılsa da -ki { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } “Sizi bir imtihan olarak hayır ile de şer ile de sınıyoruz” ayeti bundandır- birinci anlam makama daha uygundur. Ebû Zeyd: 'Bu, oğlunu kurban etmesi hususunda başına gelen bela hakkındadır' demiştir ve şöyle eklemiştir: 'Bu, hoşlanılmayan belalardandır.' { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik.” Zibh (الذِّبْحُ): Kesilen kurbanın adıdır, çoğulu zübûh (ذُبُوحٌ) gelir; tıpkı tahn (الطَّحْنُ) kelimesinin öğütülmüş şeyin adı olması gibi; fetha ile (zebh) ise masdardır. Azîm (عَظِيمٍ) kelimesinin anlamı: Kadr-ü kıymeti büyük olandır; cüssesinin büyüklüğü kastedilmemiştir. Onun kadr-ü kıymetini yüceltmiştir, çünkü kurban edilecek olana fidye kılınmıştır veya [Allah katında] makbul olduğu içindir. Nehhâs şöyle demiştir: Azîm kelimesi lügatte hem büyük hem de şerefli/üstün için kullanılır; tefsir ehli burada onun şerefli, yani makbul manasında olduğu görüşündedir. Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir:
أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَبْشٌ قَدْ رَعَى فِي الْجَنَّةِ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَا فُدِيَ إِلَّا بِتَيْسٍ مِنَ الْأَرْوَى أُهْبِطَ عَلَيْهِ مِنْ ثَبِيرٍ فَذَبَحَهُ إِبْرَاهِيمُ فِدَاءً عَنِ ابْنِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قَدْ قِيلَ إِنَّهُ فُدِيَ بِوَعْلٍ، وَالْوَعْلُ التَّيْسُ الْجَبَلِيُّ، وَمَعْنَى الْآيَةِ:
Ona cennette kırk yıl otlamış bir koç indirildi. Hasan ise şöyle demiştir: O, ancak Sebir dağından kendisine indirilen bir yaban keçisiyle fidyeleşildi ve İbrahim onu oğluna bedel olarak kurban etti. Zeccâc: 'Ona bir dağ keçisi (va'l) fidye verildiği söylenmiştir; va'l dağ keçisidir' demiştir. Ayetin anlamı:
جَعَلْنَا الذِّبْحَ فِدَاءً لَهُ وَخَلَّصْنَاهُ بِهِ مِنَ الذَّبْحِ وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ أَيْ: فِي الْأُمَمِ الْآخِرَةِ الَّتِي تَأْتِي بَعْدَهُ، وَالسَّلَامُ الثَّنَاءُ الْجَمِيلُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: سَلَامٌ مِنَّا، وَقِيلَ: سَلَامَةٌ مِنَ الْآفَاتِ، وَالْكَلَامُ فِي هَذَا كَالْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَيَانُ مَعْنَاهُ، وَوَجْهُ إِعْرَابِهِ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ الْجَزَاءِ الْعَظِيمِ نَجْزِي مَنِ انقاد لأمر الله
[O] kurbanlığı ona bir fidye kıldık ve onun vesilesiyle kendisini boğazlanmaktan kurtardık. { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona [iyi bir nam] bıraktık.” { سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ } “İbrahim'e selâm olsun!” Yani: Kendisinden sonra gelecek olan sonraki ümmetler arasında [bunu bıraktık]. Selâm ise güzel övgüdür. İkrime: "Bizden bir selâmdır" demiştir. Âfetlerden esenlik olduğu da söylenmiştir. Bu husustaki söz, O'nun: { سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } “Âlemler içinde Nûh'a selâm olsun!” kavlindeki söz gibidir; bu sûrede daha önce onun anlamının ve irap yönünün açıklaması geçmişti. { كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız.” Yani: Bu büyük mükâfat gibi, Allah'ın emrine boyun eğen kimseleri de mükâfatlandırırız.
إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ أَيِ: الَّذِينَ أَعْطَوُا الْعُبُودِيَّةَ حَقَّهَا، وَرَسَخُوا فِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَتَوْحِيدِهِ وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ أَيْ: بَشَّرْنَا إِبْرَاهِيمَ بِوَلَدٍ يُولَدُ لَهُ وَيَصِيرُ نَبِيًّا بَعْدَ أَنْ يَبْلُغَ السِّنَّ الَّتِي يَتَأَهَّلُ فِيهَا لِذَلِكَ، وَانْتِصَابُ نَبِيًّا عَلَى الْحَالِ، وَهِيَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنْ كَانَ الذَّبِيحُ إِسْحَاقَ فَيَظْهَرُ كَوْنُهَا مُقَدَّرَةً وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ إِنَّ مَنْ فَسَّرَ الذَّبِيحَ بِإِسْحَاقَ جَعَلَ الْبِشَارَةَ هُنَا خَاصَّةً بِنُبُوَّتِهِ. وَفِي ذِكْرِ الصَّلَاحِ بَعْدَ النُّبُوَّةِ تَعْظِيمٌ لِشَأْنِهِ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى وُجُودِ الْمُبَشَّرِ بِهِ وَقْتَ الْبِشَارَةِ، فَإِنَّ وُجُودَ ذِي الْحَالِ لَيْسَ بشرط، وإنما الشرط المقارنة للفعل، و «من الصالحين» كما يجوز أن يكون صفة لنبيا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِيهِ، فَتَكُونُ أَحْوَالًا مُتَدَاخِلَةً وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ أَيْ: عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى إِسْحَاقَ بِمُرَادَفَةِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمَا، وَقِيلَ:
{ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı.” Yani kulluğun hakkını veren, Allah'a ve O'nun birliğine imanda sebat gösterenlerdendi. { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ } “Ona, salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı müjdeledik.” Yani İbrahim'e, doğacak ve buna ehil olacağı yaşa ulaştıktan sonra peygamber olacak bir çocuğu müjdeledik; { نَبِيًّا } kelimesinin mansub oluşu hâl iledir ve bu mukadder (ileride gerçekleşecek) bir hâldir. Zeccâc şöyle demiştir: Eğer kurban edilen İshak ise, bunun mukadder bir hâl oluşu açıktır. En doğrusu şöyle denilmesidir: Kurban edileni İshak olarak tefsir eden kimse, buradaki müjdeyi özellikle onun nübüvvetine tahsis etmiştir. Nübüvvetten sonra salâhın (iyi kimselerden oluşun) zikredilmesinde onun şanını yüceltme vardır. Müjdelenenin müjde vaktinde mevcut olmasına gerek yoktur; zira hâl sahibinin bulunması şart değildir, şart olan sadece fiil ile beraberliktir. «من الصالحين» ifadesinin { نَبِيًّا } kelimesine sıfat olması caiz olduğu gibi, onun içindeki gizli zamirden hâl olması da caizdir; böylece iç içe geçmiş hâller olur. { وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ } “Ona da İshak'a da bereketler verdik.” Yani Allah'ın nimetlerini art arda vererek İbrahim'e ve İshak'a [bereket verdik]. Şöyle de denilmiştir:
كَثَّرْنَا وَلَدَهُمَا، وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي عَلَيْهِ يَعُودُ إِلَى إِسْمَاعِيلَ وَهُوَ بَعِيدٌ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمُبَارَكَةِ هُنَا: هِيَ الثَّنَاءُ الْحَسَنُ عَلَيْهِمَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ أَيْ: مُحْسِنٌ فِي عَمَلِهِ بِالْإِيمَانِ وَالتَّوْحِيدِ، وَظَالِمٌ لَهَا بِالْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْبَرَكَةَ فِي الذُّرِّيَّةِ بَيَّنَ أَنَّ كَوْنَ الذُّرِّيَّةِ مِنْ هَذَا الْعُنْصُرِ الشَّرِيفِ وَالْمَحْتِدِ الْمُبَارَكِ لَيْسَ بِنَافِعٍ لَهُمْ، بَلْ إِنَّمَا يَنْتَفِعُونَ بِأَعْمَالِهِمْ، لَا بِآبَائِهِمْ، فَإِنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَإِنْ كَانُوا مِنْ وَلَدِ إِسْحَاقَ فَقَدْ صَارُوا إِلَى مَا صَارُوا إِلَيْهِ مِنَ الضَّلَالِ الْبَيِّنِ، وَالْعَرَبُ وَإِنْ كَانُوا مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ فَقَدْ مَاتُوا عَلَى الشِّرْكِ إِلَّا مَنْ أَنْقَذَهُ اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ.
Onların çocuklarını çoğalttık; { عَلَيْهِ } lafzındaki zamirin İsmail'e döndüğü de söylenmiştir ki bu uzaktır. Buradaki bereket vermekten kastın kıyamet gününe kadar her ikisine yapılacak güzel övgü olduğu da söylenmiştir. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ } “İkisinin soyundan iyi davranan da var, nefsine apaçık zulmeden de.” Yani iman ve tevhid ile amelinde iyi olan da vardır, küfür ve günahlarla nefsine zulmeden de vardır. Allah Subhânehû nesildeki bereketi zikredince, soyun bu şerefli asıldan ve mübarek kökten gelmesinin onlara fayda vermeyeceğini, aksine babalarıyla değil ancak kendi amelleriyle fayda göreceklerini açıklamıştır. Nitekim Yahudiler ve Hristiyanlar İshak'ın soyundan olmalarına rağmen düştükleri apaçık sapıklığa düşmüşlerdir; Araplar da İsmail'in soyundan olmalarına rağmen, Allah'ın İslam ile kurtardıkları müstesna şirk üzere ölmüşlerdir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ يَقُولُ: لَمْ يُبْقِ إِلَّا ذُرِّيَّةَ نُوحٍ وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ يَقُولُ: يُذْكَرُ بِخَيْرٍ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ قَالَ: حَامٌ وَسَامٌ وَيَافِثٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَأَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ سَمُرَةَ أَيْضًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «سَامٌ أَبُو الْعَرَبِ، وَحَامٌ أَبُو الْحَبَشِ، وَيَافِثٌ أَبُو الرُّومِ» وَالْحَدِيثَانِ هُمَا مِنْ سَمَاعِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ، وَفِي سَمَاعِهِ مِنْهُ مَقَالٌ مَعْرُوفٌ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ إِلَّا حَدِيثَ الْعَقِيقَةِ فَقَطْ وَمَا عَدَاهُ فَبِوَاسِطَةٍ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَقَدْ رُوِيَ عن عمران ابن حصين عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْخَطِيبُ فِي تَالِي التَّلْخِيصِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «وَلَدُ نُوحٍ ثَلَاثَةٌ: سَامٌ وَحَامٌ وَيَافِثُ، فَوَلَدُ سَامٍ الْعَرَبُ وَفَارِسُ وَالرُّومُ وَالْخَيْرُ فِيهِمْ، وَوَلَدُ يَافِثَ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَالتُّرْكُ وَالصَّقَالِبَةُ وَلَا خَيْرَ فِيهِمْ، وَوَلَدُ حَامٍ الْقِبْطُ وَالْبَرْبَرُ وَالسُّودَانُ» وَهُوَ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ قَالَ: مِنْ أَهْلِ دينه. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي سَقِيمٌ قَالَ: مَرِيضٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ:
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } “Onun soyunu sürekli kalanlar kıldık” kavli hakkında: 'Nûh'un soyundan başkasını bırakmadı' dediğini rivayet etmişlerdir; { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } kavli hakkında ise: 'Hayırla anılır' dediğini rivayet etmişlerdir. Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Semure b. Cündeb'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } kavli hakkında: «Hâm, Sâm ve Yâfes'tir» buyurduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Sa'd, Ahmed, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), Ebû Ya'lâ, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek) yine Semure'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Sâm Arapların atası, Hâm Habeşlilerin atası, Yâfes ise Rumların atasıdır.» Bu iki hadis Hasan'ın Semure'den işitmesi yoluyladır; Hasan'ın ondan işitmesi hususunda ise bilinen bir tartışma vardır. Nitekim ondan sadece akîka hadisini bizzat işittiği, bunun dışındakileri ise vasıta ile aldığı söylenmiştir. İbn Abdilberr: 'İmrân b. Husayn'dan da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun bir benzeri rivayet edilmiştir' demiştir. Bezzâr, İbn Ebî Hâtim ve Hatîb, Tâlî et-Telhîs'te Ebû Hureyre'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Nûh'un çocukları üçtür: Sâm, Hâm ve Yâfes. Sâm'ın çocukları Araplar, Farslar ve Rumlardır; hayır onlardadır. Yâfes'in çocukları Ye'cûc, Me'cûc, Türkler ve Slavlar (Sakālibe)'dir; onlarda hayır yoktur. Hâm'ın çocukları ise Kıptîler, Berberîler ve Siyahiler (Sûdân)'dir.» Bu hadis İsmâil b. Ayyâş'ın Yahyâ b. Saîd'den, onun Saîd b. el-Müseyyeb'den, onun da Ebû Hureyre'den rivayetidir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ } kavli hakkında: 'Onun din ehlindendir' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ondan { إِنِّي سَقِيمٌ } kavli hakkında: 'Hastayım' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan yine şöyle dediğini rivayet etmiştir:
مَطْعُونٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ قَالَ:
'Vebaya yakalandım (mat'ûn).' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan { فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
يَخْرُجُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي قَالَ: حِينَ هَاجَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ: الْعَمَلَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ
'Hızlıca çıkıp geliyorlardı.' İbnü'l-Münzir ondan { قالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي } kavli hakkında: 'Hicret ettiği vakit' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan { فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ } kavli hakkında: 'Çalışmayı' dediğini rivayet etmişlerdir. Taberânî
عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: لَمَّا أَرَادَ إِبْرَاهِيمُ أَنْ يَذْبَحَ إِسْحَاقَ قَالَ لِأَبِيهِ: إِذَا ذَبَحْتَنِي فَاعْتَزِلْ لَا أَضْطَرِبُ فَيَنْتَضِحُ عَلَيْكَ دَمِي، فَشَدَّهُ، فَلَمَّا أَخَذَ الشَّفْرَةَ، وَأَرَادَ أَنْ يَذْبَحَهُ نُودِيَ مِنْ خلفه أَنْ يا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْهُ أَيْضًا مَرْفُوعًا مِثْلَهُ مَعَ زِيَادَةٍ وَأَخْرَجَهُ عَنْهُ مَوْقُوفًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ مِنْ طَرِيقِ مُجَاهِدٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ قَالَ: مِنْ شِيعَةِ نُوحٍ عَلَى مِنْهَاجِهِ وَسُنَنِهِ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ شَبَّ حَتَّى بَلَغَ سَعْيُهُ سَعْيَ أَبِيهِ فِي الْعَمَلِ فَلَمَّا أَسْلَما سَلَّمَا مَا أُمِرَ بِهِ وَتَلَّهُ وَضَعَ وَجْهَهُ إِلَى الْأَرْضِ، فَقَالَ لَا تَذْبَحْنِي وَأَنْتَ تَنْظُرُ عَسَى أَنْ تَرْحَمَنِي، فَلَا تُجْهِزُ عَلَيَّ، وَأَنْ أَجْزَعَ فَأَنْكِصُ فَأَمْتَنِعُ مِنْكَ، وَلَكِنِ ارْبُطْ يَدَيَّ إِلَى رَقَبَتِي ثُمَّ ضَعْ وَجْهِي إِلَى الْأَرْضِ، فَلَمَّا أَدْخَلَ يَدَهُ لِيَذْبَحَهُ فلم تصل المدية حتى نودي: أن يا إبراهيم قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا فَأَمْسَكَ يَدَهُ، قَوْلُهُ: وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ بِكَبْشٍ عَظِيمٍ مُتَقَبِّلٍ، وَزَعَمَ ابْنُ عباس أن الذبيح إِسْمَاعِيلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
ondan yine şöyle dediğini rivayet etmiştir: İbrahim İshak'ı kurban etmek istediğinde babasına şöyle dedi: 'Beni kurban ettiğin zaman benden uzak dur ki çırpınmayayım da kanım üzerine sıçramasın.' Onu sıkıca bağladı; büyük bıçağı alıp onu boğazlamak istediği zaman arkasından: { أَنْ يا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } “'Ey İbrahim! Rüyayı gerçekleştirdin'” diye seslenildi. Ahmed de ondan merfû olarak bir fazlalıkla bunun benzerini rivayet etmiş, ayrıca mevkûf olarak da rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek) Mücâhid yoluyla ondan { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Nûh'un taraftarlarından olup onun yolu ve sünneti üzereydi.' { فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ } hakkında ise: 'Büyüyüp çalışması babasının çalışma derecesine ulaştı' dedi. { فَلَمَّا أَسْلَما } hakkında: 'Emrolundukları şeye teslim oldular' dedi. { وَتَلَّهُ } hakkında: 'Yüzünü yere koydu; oğlu: Beni sen bana bakarken kesme, olur ki bana acırsın da işimi bitiremezsin; hem ben de dehşete kapılıp geri çekilerek sana engel olurum; lâkin iki elimi boynuma bağla, sonra yüzümü yere koy, dedi. İbrahim onu kesmek için elini uzatıp bıçak henüz ulaşmamışken: 'Ey İbrahim! Rüyayı gerçekleştirdin' diye seslenildi ve elini tuttu' dedi. { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } kavli hakkında: 'Makbul, büyük bir koçla' dedi. İbn Abbâs kurban edilenin İsmail olduğunu ileri sürmüştür. İbn Ebî Hâtim ondan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:
«رُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ وَحْيٌ» وَأَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ قَوْلِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ وَاسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ مِنْ طَرِيقِ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْمَفْدِيُّ إِسْمَاعِيلُ، وَزَعَمَتِ الْيَهُودُ أَنَّهُ إِسْحَاقُ وَكَذَبَتِ الْيَهُودُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الشَّعْبِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الذَّبِيحُ إِسْمَاعِيلُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ مُجَاهِدٍ، وَيُوسُفُ بْنُ مَاهِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ الذَّبِيحُ إِسْمَاعِيلُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طريق يوسف ابن مَاهِكَ، وَأَبِي الطُّفَيْلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ الذَّبِيحُ إِسْمَاعِيلُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ قَالَ: إِسْمَاعِيلُ ذَبَحَ عَنْهُ إِبْرَاهِيمُ الْكَبْشَ.
«Peygamberlerin rüyası vahiydir.» Buhârî ve diğerleri bunu Ubeyd b. Umeyr'in sözü olarak rivayet etmiş ve bu ayeti delil getirmiştir. İbn Cerîr ve Hâkim, Atâ b. Ebî Rebâh yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Fidye verilen İsmail'dir; Yahudiler onun İshak olduğunu iddia etmiş ve Yahudiler yalan söylemiştir.' Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Şa'bî yoluyla İbn Abbâs'tan: 'Kurbanlık İsmail'dir' dediğini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid ve Yûsuf b. Mâhek yoluyla İbn Abbâs'tan: 'Kurbanlık İsmail'dir' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Yûsuf b. Mâhek ve Ebü't-Tufeyl yoluyla İbn Abbâs'tan: 'Kurbanlık İsmail'dir' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Ömer'den { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } kavli hakkında: 'İsmail'dir, İbrahim ona bedel olarak koçu kurban etmiştir' dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ مِنْ طَرِيقِ الْفَرَزْدَقِ الشَّاعِرِ قَالَ: رَأَيْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَخْطُبُ عَلَى مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَيَقُولُ:
Abd b. Humeyd şair Ferazdak yoluyla şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ebû Hureyre'yi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinde hutbe verirken ve şöyle derken gördüm:
إِنَّ الَّذِي أُمِرَ بِذَبْحِهِ إِسْمَاعِيلُ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ العباس ابن عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ دَاوُدُ: يَا رَبِّ أَسْمَعُ النَّاسَ يَقُولُونَ: رَبَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ فَاجْعَلْنِي رَابِعًا، قَالَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ فَصَبَرَ مِنْ أَجْلِي، وَإِنَّ إِسْحَاقَ جَادَ لِي بِنَفْسِهِ، وَإِنَّ يَعْقُوبَ غَابَ عَنْهُ يُوسُفُ، وَتِلْكَ بَلِيَّةٌ لَمْ تَنَلْكَ» وَفِي إِسْنَادِهِ الْحَسَنُ بْنُ دِينَارٍ الْبَصْرِيُّ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْأَفْرَادِ، وَالدَّيْلَمِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الذَّبِيحُ إِسْحَاقُ» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الذَّبِيحُ إِسْحَاقُ» وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ بَهَارٍ وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ، قَالَ: إِسْحَاقُ ذَبِيحُ اللَّهِ.
'Kurban edilmesi emredilen kişi İsmail'dir.' Bezzâr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve İbn Merdûye, Abbâs b. Abdilmuttalib'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'ın nebisi Dâvûd: Ey Rabbim! İnsanların: 'İbrahim'in, İshak'ın ve Ya'kûb'un Rabbi' dediklerini işitiyorum; beni de dördüncüleri kıl, dedi. [Allah]: İbrahim ateşe atıldı ve benim için sabretti; İshak benim için nefsini cömertçe sundu; Ya'kûb'dan ise Yûsuf kayboldu; bu ise sana isabet etmemiş bir beladır, buyurdu.» Senedinde Hasan b. Dînâr el-Basrî vardır ki kendisi metrûktur; o da zayıf olan Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan rivayet etmiştir. Deylemî, Ebû Saîd el-Hudrî'den merfû olarak bunun benzerini rivayet etmiştir. Dârekutnî el-Efrâd'da ve Deylemî, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kurbanlık İshak'tır» buyurmuştur. İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Abbâs b. Abdilmuttalib'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kurbanlık İshak'tır» buyurduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdûye, sahabî olan Behâr'dan: 'İshak, Allah'ın kurbanlığıdır' dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ مَنْ أَكْرَمُ النَّاسِ؟ قَالَ: «يُوسُفُ بْنُ يعقوب ابن إِسْحَاقَ ذَبِيحِ اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: الذَّبِيحُ إِسْحَاقُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَالَ: الذَّبِيحُ إِسْحَاقُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ
Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e insanların en keremi kimdir diye soruldu. O da: «Allah'ın kurbanlığı İshak'ın oğlu Ya'kûb'un oğlu Yûsuf'tur» buyurdu. Abdürrezzâk ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek) İbn Mes'ûd'dan: 'Kurbanlık İshak'tır' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Buhârî kendi Tarih'inde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Abbâs b. Abdilmuttalib'den: 'Kurbanlık İshak'tır' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Hâkim, Saîd b. Cübeyr yoluyla
ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الذَّبِيحُ إِسْحَاقُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ قَالَ: أَكَبَّهُ عَلَى وَجْهِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: صَرَعَهُ لِلذَّبْحِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي قَوْلِهِ: وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ قَالَ: كَبْشٌ أَعْيَنُ أَبْيَضُ أَقْرَنُ قَدْ رُبِطَ بِسَمُرَةٍ فِي أَصْلِ ثَبِيرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ قَالَ: كَبْشٌ قَدْ رَعَى فِي الْجَنَّةِ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا، وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ قَالَ: فُدِيَ إِسْمَاعِيلُ بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ أَعْيَنَيْنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: نَذَرْتُ لِأَنْحَرَ نَفْسِي، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ، ثُمَّ تَلَا وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ، فَأَمَرَهُ بِكَبْشٍ فَذَبَحَهُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ قَالَ: إِنَّمَا بُشِّرَ بِهِ نَبِيًّا حِينَ فَدَاهُ اللَّهُ مِنَ الذَّبْحِ وَلَمْ تَكُنِ الْبِشَارَةُ بِالنُّبُوَّةِ عِنْدَ مَوْلِدِهِ.
İbn Abbâs'tan: 'Kurbanlık İshak'tır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } kavli hakkında: 'Onu yüzüstü yatırdı' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan: 'Kurban etmek için onu yere yıktı' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ali b. Ebî Tâlib'den { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Sebir dağının eteğinde bir semure ağacına bağlanmış, iri gözlü, beyaz, boynuzlu bir koçtur.' İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } kavli hakkında: 'Cennette kırk yıl otlamış bir koçtur' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ondan: 'İsmail'e, alaca renkli, boynuzlu, iri gözlü iki koç fidye verildi' dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre bir adam: 'Kendimi kurban etmeyi adadım' dedi. İbn Abbâs: 'Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır' dedi, sonra { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } ayetini okudu ve ona bir koç [kesmesini] emretti, o da kesti. Taberânî başka bir yoldan ondan bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan yine { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ } kavli hakkında: 'O ancak Allah onu kurban edilmekten kurtardığı zaman peygamber olarak müjdelendi; peygamberlik müjdesi doğumu esnasında değildi' dediğini rivayet etmiştir.
وَبِمَا سُقْنَاهُ مِنَ الِاخْتِلَافِ فِي الذَّبِيحِ هَلْ هُوَ إِسْحَاقُ أَوْ إِسْمَاعِيلُ، وَمَا اسْتَدَلَّ بِهِ الْمُخْتَلِفُونَ فِي ذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي الْمَقَامِ مَا يُوجِبُ الْقَطْعَ، أَوْ يَتَعَيَّنُ رُجْحَانُهُ تَعَيُّنًا ظَاهِرًا، وَقَدْ رَجَّحَ كُلُّ قَوْلٍ طَائِفَةٌ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ الْمُنْصِفِينَ كَابْنِ جَرِيرٍ فَإِنَّهُ رَجَّحَ أَنَّهُ إِسْحَاقُ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَسْتَدِلْ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا بِبَعْضٍ مِمَّا سُقْنَاهُ هَاهُنَا، وَكَابْنِ كَثِيرٍ فَإِنَّهُ رَجَّحَ أَنَّهُ إِسْمَاعِيلُ، وَجَعَلَ الْأَدِلَّةَ عَلَى ذَلِكَ أَقْوَى وَأَصَحَّ، وَلَيْسَ الأمر كما ذكره، فإنها لَمْ تَكُنْ دُونَ أَدِلَّةِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الذَّبِيحَ إِسْحَاقُ لَمْ تَكُنْ فَوْقَهَا وَلَا أَرْجَحَ مِنْهَا، وَلَمْ يَصِحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي ذَلِكَ شَيْءٌ، وَمَا رُوِيَ عَنْهُ فَهُوَ إِمَّا مَوْضُوعٌ أَوْ ضَعِيفٌ جِدًّا، وَلَمْ يَبْقَ إِلَّا مُجَرَّدُ اسْتِنْبَاطَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ كَمَا أشرنا إلى ذلك فيما سبق، هي مُحْتَمَلَةٌ وَلَا تَقُومُ حُجَّةٌ بِمُحْتَمَلٍ، فَالْوَقْفُ هُوَ الذي لا ينبغي مجاوزته، وفيه السَّلَامَةِ مِنَ التَّرْجِيحِ، بِلَا مُرَجَّحٍ، وَمِنَ الِاسْتِدْلَالِ بما هو محتمل.
Kurban edilenin İshak mı yoksa İsmail mi olduğu konusundaki aktardığımız bu ihtilaflardan ve bu hususta ihtilaf edenlerin getirdiği delillerden anlarsın ki; bu konuda kesin bir hükme varmayı gerektiren veya tercihe şayan olduğu apaçık ortaya çıkan bir delil bulunmamaktadır. İnsaf sahibi muhakkiklerden bir topluluk her bir görüşü tercih etmiştir; nitekim İbn Cerîr onun İshak olduğunu tercih etmiş, fakat buna burada aktardıklarımızın bazısından başkasıyla delil getirmemiştir. İbn Kesîr gibi zatlar ise onun İsmail olduğunu tercih etmiş ve buna dair delilleri daha kuvvetli ve daha sahih saymıştır; oysa durum onun zikrettiği gibi değildir. Zira bu deliller, kurban edilenin İshak olduğunu söyleyenlerin delillerinden aşağı kalmadığı gibi, onların üstünde de değildir ve onlardan daha tercihe şayan da değildir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu hususta hiçbir şey sahih olarak gelmemiştir; O'ndan rivayet edilenler ise ya uydurmadır ya da son derece zayıftır. Daha önce işaret ettiğimiz gibi geriye Kur'an'dan sadece birtakım istinbatlar kalmaktadır ki bunlar da ihtimallidir; ihtimalli bir delille ise hüccet ikame edilemez. Dolayısıyla aşılmaması gereken tutum tevakkuf etmektir (hüküm vermekten kaçınmaktır); zira bunda tercihi gerektiren bir sebep olmaksızın tercihte bulunmaktan ve ihtimalli olan şeylerle istidlal etmekten selamet vardır.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١١٤ الى ١٤٨]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 114-148]
وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ (١١٤) وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (١١٥) وَنَصَرْناهُمْ فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ (١١٦) وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ (١١٧) وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (١١٨)
{ وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ } (114) “Andolsun biz Mûsâ'ya ve Hârûn'a da lütufta bulunduk.” { وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } (115) “Onları ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardık.” { وَنَصَرْناهُمْ فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ } (116) “Onlara yardım ettik de galip gelenler kendileri oldu.” { وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ } (117) “İkisine o apaçık Kitab'ı verdik.” { وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } (118) “Ve ikisini doğru yola ilettik.”
وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ (١١٩) سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ (١٢٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٢١) إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٢٢) وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣)
{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ } (119) “Sonrakiler arasında ikisine de [güzel bir nam] bıraktık.” { سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ } (120) “Mûsâ'ya ve Hârûn'a selâm olsun!” { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } (121) “Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız.” { إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } (122) “Çünkü ikisi de bizim mümin kullarımızdandı.” { وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } (123) “Şüphesiz İlyas da peygamberlerdendi.”
إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ (١٢٥) اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (١٢٦) فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٢٧) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٢٨)
{ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ } (124) “Hani o kavmine: 'Sakınmaz mısınız?' demişti.” { أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } (125) “'Ba'l'e yalvarıp da yaratanların en güzelini bırakıyor musunuz?'” { اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } (126) “'Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı?'” { فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } (127) “Bunun üzerine onu yalanladılar. Artık onlar mutlaka [azaba] getirileceklerdir.” { إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } (128) “Ancak Allah'ın ihlâsa erdirilmiş kulları müstesna.”
وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٢٩) سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ (١٣٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٣١) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٣٢) وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣)
{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } (129) “Sonrakiler arasında ona da [güzel bir nam] bıraktık.” { سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ } (130) “İlyâsîn'e selâm olsun!” { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } (131) “Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız.” { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } (132) “Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı.” { وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } (133) “Şüphesiz Lût da peygamberlerdendi.”
إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٣٥) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦) وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧) وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٣٨)
{ إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ } (134) “Hani biz onu ve bütün ailesini kurtarmıştık.” { إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ } (135) “Geride kalanlar arasındaki yaşlı bir kadın müstesna.” { ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ } (136) “Sonra diğerlerini helâk ettik.” { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ } (137) “Şüphesiz siz sabahleyin onların yanından geçip durmaktasınız.” { وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } (138) “Ve geceleyin de. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣)
{ وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } (139) “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi.” { إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } (140) “Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı.” { فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ } (141) “Kur'a çekmişti de kaybedenlerden olmuştu.” { فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ } (142) “Kendisi kınanacak bir haldeyken onu balık yutuvermişti.” { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ } (143) “Eğer tesbih edenlerden olmasaydı,”
لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤) فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦) وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨)
{ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } (144) “Yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.” { فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ } (145) “Halsiz bir vaziyette iken onu çıplak bir yere attık.” { وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } (146) “Üzerine kabak türünden bir bitki bitirdik.” { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } (147) “Ve onu yüz bin veya daha çok [kişiye] peygamber olarak gönderdik.” { فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } (148) “Sonunda iman ettiler, biz de onları bir süreye kadar geçindirdik.”
لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ ذِكْرِ إِنْجَاءِ الذَّبِيحِ مِنَ الذَّبْحِ، وَمَا مَنَّ عَلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ النُّبُوَّةِ ذَكَرَ مَا مَنَّ بِهِ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ، فَقَالَ: وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ يَعْنِي بِالنُّبُوَّةِ وَغَيْرِهَا مِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِمَا وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ الْمُرَادُ بِقَوْمِهِمَا: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَالْمُرَادُ بِالْكَرْبِ الْعَظِيمِ: هُوَ مَا كَانُوا فِيهِ مِنِ اسْتِعْبَادِ فِرْعَوْنَ إِيَّاهُمْ، وَمَا كَانَ نَصِيبَهُمْ مِنْ جِهَتِهِ مِنَ الْبَلَاءِ، وَقِيلَ: هُوَ الْغَرَقُ الَّذِي أَهْلَكَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَنَصَرْناهُمْ جَاءَ بِضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الضَّمِيرُ لِمُوسَى وَهَارُونَ وَقَوْمِهِمَا، لِأَنَّ قَبْلَهُ وَنَجَّيْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا، وَالْمُرَادُ بِالنَّصْرِ التَّأْيِيدُ لَهُمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ فَكانُوا بِسَبَبِ ذَلِكَ هُمُ الْغالِبِينَ عَلَى عَدُوِّهِمْ بَعْدَ أَنْ كَانُوا تَحْتَ أَسْرِهِمْ وَقَهْرِهِمْ، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي نَصَرْنَاهُمْ عَائِدٌ عَلَى الِاثْنَيْنِ مُوسَى وَهَارُونَ تَعْظِيمًا لَهُمَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ التَّوْرَاةُ: وَالْمُسْتَبِينُ: الْبَيِّنُ الظَّاهِرُ، يُقَالُ: اسْتَبَانَ كَذَا. أَيْ: صَارَ بَيِّنًا وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ أَيِ: الْقَيِّمَ لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ، وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ الطَّرِيقُ الْمُوَصِّلَةُ إِلَى الْمَطْلُوبِ وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ أَيْ: أَبْقَيْنَا عَلَيْهِمَا فِي الْأُمَمِ الْمُتَأَخِّرَةِ الثَّنَاءَ الْجَمِيلَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ فِي السَّلَامِ وَفِي وَجْهِ إِعْرَابِهِ بِالرَّفْعِ، وَكَذَلِكَ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هُوَ نَبِيٌّ مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقِصَّتُهُ مَشْهُورَةٌ مَعَ قَوْمِهِ، قِيلَ: وَهُوَ إِلْيَاسُ بْنُ يس مِنْ سِبْطِ هَارُونَ أَخِي مُوسَى. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُ:
Allah Subhânehû, kurban edilecek olanın boğazlanmaktan kurtarılışını ve bundan sonra ona lütfettiği nübüvveti zikretmeyi bitirince Mûsâ ve Hârûn'a lütfettiği şeyleri zikredip şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya ve Hârûn'a da lütufta bulunduk.” Yani Allah'ın onlara bahşettiği nübüvvet ve diğer büyük nimetlerle [lütufta bulunduk]. { وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Onları ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardık.” Kavimlerinden kasıt: İsrâiloğulları'ndan olan müminlerdir. Büyük sıkıntıdan (el-kerbü'l-azîm) kasıt ise: Firavun'un onları köleleştirmesi ve onun tarafından paylarına düşen bela içinde bulunmalarıdır; Firavun'u ve kavmini helak eden boğulma olduğu da söylenmiştir, ancak birinci görüş daha evladır. { وَنَصَرْناهُمْ } “Onlara yardım ettik” [cümlesi] çoğul zamiri ile gelmiştir. Ferrâ: 'Zamir Mûsâ'ya, Hârûn'a ve kavimlerinedir; çünkü öncesinde { وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما } ifadesi geçmektedir' demiştir. Yardımdan kasıt, düşmanlarına karşı onları desteklemektir. { فَكانُوا } “[galip gelenler] oldu” yani bu sebeple, { هُمُ الْغالِبِينَ } “galip gelenler kendileri oldu”; düşmanlarının esareti ve tahakkümü altında bulunduktan sonra düşmanlarına galip geldiler. { نَصَرْناهُمْ } lafzındaki zamirin Mûsâ ve Hârûn'a, her ikisini yüceltmek amacıyla döndüğü de söylenmiştir; fakat birinci görüş daha evladır. { وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ } “İkisine o apaçık Kitab'ı verdik.” Kitap'tan kasıt Tevrat'tır. Müstebîn (الْمُسْتَبِينُ): Apaçık ve zahir olandır; bir şey apaçık hale geldiğinde اسْتَبَانَ كَذَا denir. { وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Ve ikisini doğru yola ilettik.” Yani dosdoğru, içinde eğrilik bulunmayan yola ilettik ki o da İslam dinidir; zira o, maksada ulaştıran yoldur. { وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ } “Sonrakiler arasında ikisine de [güzel bir nam] bıraktık: 'Mûsâ'ya ve Hârûn'a selâm olsun!'” Yani sonraki ümmetler arasında ikisine de güzel övgü bıraktık. Selâm lafzına dair açıklamayı ve onun merfû olmasının irap yönünü daha önce sunmuştuk. Aynı şekilde { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } ayetlerinin tefsiri de bu surede daha önce geçmişti. { وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz İlyas da peygamberlerdendi.” Müfessirler şöyle demiştir: O, İsrâiloğulları peygamberlerinden bir peygamberdir ve kavmiyle olan kıssası meşhurdur. Onun, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un soyundan gelen Yâsîn oğlu İlyas olduğu söylenmiştir. İbn İshâk ve başkaları şöyle demiştir:
كَانَ إِلْيَاسُ هُوَ الْقَيِّمُ بِأَمْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ يُوشَعَ، وَقِيلَ: هُوَ إِدْرِيسُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَرَأَ الْجُمْهُورُ إِلْياسَ بِهَمْزَةٍ مَكْسُورَةٍ مَقْطُوعَةٍ، وَقَرَأَ ابْنُ ذَكْوَانَ بِوَصْلِهَا، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَالْأَعْمَشُ، وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ «وَإِنَّ إِدْرِيسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ» وقرأ أبيّ «وإنّ إبليس» بِهَمْزَةٍ مَكْسُورَةٍ ثُمَّ تَحْتِيَّةٍ سَاكِنَةٍ ثُمَّ لَامٍ مَكْسُورَةٍ ثُمَّ تَحْتِيَّةٍ سَاكِنَةٍ ثُمَّ سِينٍ مُهْمَلَةٍ مَفْتُوحَةٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ هُوَ ظَرْفٌ لِقَوْلِهِ مِنَ الْمُرْسَلِينَ، أَوْ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيِ: اذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ إِذْ قَالَ، وَالْمَعْنَى: أَلَا تَتَّقُونَ عَذَابَ اللَّهِ، ثُمَّ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَتَدْعُونَ بَعْلًا هُوَ اسْمٌ لِصَنَمٍ كَانُوا يَعْبُدُونَهُ، أَيْ: أَتَعْبُدُونَ صَنَمًا وَتَطْلُبُونَ الْخَيْرَ مِنْهُ.
İlyas, Yûşa'dan sonra İsrâiloğulları'nın işlerini çekip çeviren kişiydi; onun İdrîs olduğu da söylenmiştir, ancak birinci görüş daha evladır. Cumhur { إِلْياسَ } kelimesini meksûr ve hemze-i kat' ile okumuştur; İbn Zekvân ise vasıl hemzesiyle okumuştur ve bu kıraat İbn Âmir'den rivayet edilmiştir. İbn Mes'ûd, A'meş ve Yahyâ b. Vessâb «وَإِنَّ إِدْرِيسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ» şeklinde okumuşlardır. Übeyy ise meksûr bir hemze, ardından sâkin bir yâ, ardından meksûr bir lâm, ardından sâkin bir yâ ve fethalı mühmel bir sîn ile «وَإِنَّ إِلْيِيسَ» şeklinde okumuştur. { إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ } “Hani o kavmine: 'Sakınmaz mısınız?' demişti.” Bu, { مِنَ الْمُرْسَلِينَ } kavlinin zarfıdır veya mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani: [Ey Muhammed], onun dediği vakti hatırla. Anlamı ise: Allah'ın azabından sakınmaz mısınız? demektir. Sonra { أَتَدْعُونَ بَعْلاً } “'Ba'l'e yalvarıyor musunuz?'” kavliyle onları kınamıştır; bu, onların taptığı bir putun adıdır; yani bir puta tapıp hayrı ondan mı istiyorsunuz?
قَالَ ثَعْلَبٌ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: بَعْلًا فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْبَعْلُ هُنَا الصَّنَمُ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ:
Sa'leb şöyle demiştir: İnsanlar Allah Subhânehû'nun { بَعْلاً } kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir; bir topluluk: 'Buradaki Ba'l puttur' demiş, diğer bir topluluk ise:
الْبَعْلُ هُنَا مَلَكٌ، وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: امْرَأَةٌ كَانُوا يَعْبُدُونَهَا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْمُفَسِّرُونَ يَقُولُونَ رَبًّا، وَهُوَ بِلُغَةِ الْيَمَنِ، يَقُولُونَ لِلسَّيِّدِ وَالرَّبِّ الْبَعْلَ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْقَوْلَانِ صَحِيحَانِ، أَيْ: أَتَدْعُونَ صنما عملتموه رَبًّا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ أَيْ: وَتَتْرُكُونَ عِبَادَةَ أَحْسَنِ مَنْ يُقَالُ لَهُ خَالِقٌ، وَانْتِصَابُ الِاسْمِ الشَّرِيفِ فِي قَوْلِهِ: اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ أَحْسَنَ، هَذَا على قراءة حمزة والكسائي والربيع
'Buradaki Ba'l bir melektir' demiştir. İbn İshâk ise: 'Taptıkları bir kadındır' demiştir. Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler 'Rab' derler; bu Yemen lehçesindedir; onlar efendiye ve rabbe ba'l derler. Nehhâs: 'Her iki görüş de sahihtir; yani rab edindiğiniz bir puta mı yalvarıyorsunuz?' demiştir. { وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } “'ve yaratanların en güzelini bırakıyor musunuz?'” Yani yaratıcı denilebilecek olanların en güzeline ibadeti terk mi ediyorsunuz? { اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } “'Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı?'” kavlindeki lafza-i celâlin mensûb olması, { أَحْسَنَ } kelimesinden bedel olmasındandır. Bu, Hamza, Kisâî, Rebî'
ابن خُثَيْمٍ وَابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشِ، فَإِنَّهُمْ قَرَءُوا بِنَصْبِ الثَّلَاثَةِ الْأَسْمَاءِ وَقِيلَ: النَّصْبُ عَلَى الْمَدْحِ، وَقِيلَ: عَلَى عَطْفِ الْبَيَانِ، وَحَكَى أَبُو عُبَيْدٍ أَنَّ النَّصْبَ عَلَى النَّعْتِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ غَلَطٌ وَإِنَّمَا هُوَ بَدَلٌ، وَلَا يَجُوزُ النَّعْتُ لِأَنَّهُ لَيْسَ بِتَحْلِيَةٍ وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو حَاتِمٍ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَشَيْبَةُ، وَنَافِعٌ بِالرَّفْعِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: بِمَعْنَى هُوَ اللَّهُ رَبُّكُمْ. قَالَ النَّحَّاسُ:
b. Huseym, İbn Ebî İshâk, Yahyâ b. Vessâb ve A'meş'in kıraatine göredir; zira onlar bu üç ismi de nasb ile okumuşlardır. Nasbın medih üzere olduğu da söylenmiştir; atf-ı beyân üzere olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyd nasbın sıfat (na't) üzere olduğunu nakletmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: 'Bu bir hatadır; bu ancak bedeldir, na't olması ise caiz değildir çünkü bir vasıflandırma (tahliye) değildir.' Bu kıraati Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim tercih etmiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Ebû Ca'fer, Şeybe ve Nâfi' ise ref' ile okumuşlardır. Ebû Hâtim: 'O, Rabbiniz olan Allah'tır anlamındadır' demiştir. Nehhâs şöyle demiştir:
وَأَوْلَى مَا قِيلَ: إِنَّهُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ بِغَيْرِ إِضْمَارٍ وَلَا حَذْفٍ. وَحُكِيَ عَنِ الْأَخْفَشِ أَنَّ الرَّفْعَ أَوْلَى وَأَحْسَنُ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: مَنْ رَفَعَ أَوْ نَصَبَ لَمْ يَقِفْ عَلَى أَحْسَنِ الْخَالِقِينَ عَلَى جِهَةِ التَّمَامِ لِأَنَّ اللَّهَ مُتَرْجَمٌ عَنْ أَحْسَنِ الْخَالِقِينَ عَلَى الْوَجْهَيْنِ جَمِيعًا، وَالْمَعْنَى، أَنَّهُ خَالِقُكُمْ وخالق ومن قَبْلَكُمْ فَهُوَ الَّذِي تَحِقُّ لَهُ الْعِبَادَةُ فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ أي: فإنهم بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِ لَمُحْضَرُونَ فِي الْعَذَابِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْإِحْضَارَ الْمُطْلَقَ مَخْصُوصٌ بِالشَّرِّ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ أَيْ: مَنْ كَانَ مُؤْمِنًا بِهِ من قومه، وقرئ بِكَسْرِ اللَّامِ وَفَتْحِهَا كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ الْكَسْرِ: أَنَّهُمْ أَخْلَصُوا لِلَّهِ وَعَلَى قِرَاءَةِ الْفَتْحِ: أَنَّ اللَّهَ اسْتَخْلَصَهُمْ مِنْ عِبَادِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ والأعرج عَلَى آلِ يَاسِينَ بِإِضَافَةِ آلٍ بِمَعْنَى آلِ يَاسِينَ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ اللَّامِ موصولة بياسين إِلَّا الْحَسَنَ، فَإِنَّهُ قَرَأَ «الْيَاسِينَ» بِإِدْخَالِ آلَةِ التَّعْرِيفِ عَلَى يَاسِينَ، قِيلَ: الْمُرَادُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ كُلِّهَا إِلْيَاسُ، وَعَلَيْهِ وَقَعَ التَّسْلِيمُ، وَلَكِنَّهُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ، وَالْعَرَبُ تَضْطَرِبُ فِي هَذِهِ الْأَسْمَاءِ الْأَعْجَمِيَّةِ وَيَكْثُرُ تَغْيِيرُهُمْ لَهَا. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: العرب تتلاعب بالأسماء الأعجمية تلاعبا فياسين، وَإِلْيَاسُ، وَإِلْيَاسِينُ شَيْءٌ وَاحِدٌ. قَالَ الْأَخْفَشُ: الْعَرَبُ تُسَمِّي قَوْمَ الرَّجُلِ بِاسْمِ الرَّجُلِ الْجَلِيلِ مِنْهُمْ، فَيَقُولُونَ الْمَهَالِبَةُ عَلَى أَنَّهُمْ سَمَّوْا كُلَّ رَجُلٍ مِنْهُمْ بِالْمُهَلَّبِ. قَالَ: فَعَلَى هَذَا إِنَّهُ سَمَّى كُلَّ رَجُلٍ مِنْهُمْ بِالْيَاسِينِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: يُذْهَبُ بِالْيَاسِينِ إِلَى أَنْ يَجْعَلَهُ جَمْعًا فَيُجْعَلُ أَصْحَابُهُ دَاخِلِينَ مَعَهُ فِي اسْمِهِ.
Söylenenlerin en evlası: Bir takdir ve hazif olmaksızın mübteda ve haber olmasıdır. Ahfeş'ten ref' ile okumanın daha evla ve daha güzel olduğu nakledilmiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Ref' veya nasb ile okuyan kimse, tam bir vakıf yapmak üzere { أَحْسَنِ الْخَالِقِينَ } üzerinde durmaz; çünkü Allah ismi her iki vecihte de { أَحْسَنِ الْخَالِقِينَ } lafzının açıklamasıdır (mütercemidir). Anlam şudur: O, sizin de yaratıcınızdır, sizden öncekilerin de yaratıcısıdır; dolayısıyla ibadete layık olan sadece O'dur. { فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } “Bunun üzerine onu yalanladılar. Artık onlar mutlaka [azaba] getirileceklerdir.” Yani onu yalanlamaları sebebiyle azaba hazır bulundurulacaklardır. Mutlak mânadaki ihzarın (hazır bulundurmanın) şerre tahsis edildiği daha önce geçmişti. { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak Allah'ın ihlâsa erdirilmiş kulları müstesna.” Yani kavminden O'na iman eden kimseler müstesnadır. Daha önce geçtiği gibi lâm'ın kesresi ve fethasıyla da okunmuştur; kesre kıraatine göre anlam: Onların Allah'a ihlâsla bağlandıklarıdır; fetha kıraatine göre ise: Allah'ın onları kulları arasından seçtiğidir. { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ } kavlinin tefsiri daha önce geçmişti. { سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ } “İlyâsîn'e selâm olsun!” Nâfi', İbn Âmir ve A'rec, { آلِ يَاسِينَ } manasında âl kelimesini muzaf kılarak { عَلَى آلِ يَاسِينَ } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise Yâsîn kelimesine bitişik olarak hemzenin kesresi ve lâm'ın sükûnu ile okumuşlardır. Yalnız Hasan müstesnadır; zira o, Yâsîn kelimesine harf-i tarif dahil ederek «الْيَاسِينَ» şeklinde okumuştur. Bu kıraatlerin hepsinde kastın İlyas olduğu ve selamın ona yönelik bulunduğu söylenmiştir; ancak o yabancı (a'cemî) bir isimdir ve Araplar bu yabancı isimlerde değişiklik yaparlar, onları çokça değiştirirler. İbn Cinnî şöyle demiştir: 'Araplar yabancı isimlerle adeta oynarlar; dolayısıyla Yâsîn, İlyâs ve İlyâsîn aynı şeydir.' Ahfeş şöyle demiştir: 'Araplar bir adamın kavmini, içlerindeki yüce bir adamın adıyla anarlar ve içlerindeki her bir adama el-Mühelleb adını vererek el-Mehâlibe derler.' Dedi ki: 'Buna göre içlerindeki her bir kişiye el-Yâsîn adını vermiştir.' Ferrâ şöyle demiştir: 'İlyâsîn kelimesi cem (çoğul) yapılma cihetine gider; böylece arkadaşları da ismi içinde onunla beraber dahil edilir.'
قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الفارسي: تقديره الياسيين إلا أَنَّ الْيَاءَيْنِ لِلنِّسْبَةِ حُذِفَتَا كَمَا حُذِفَتَا فِي الْأَشْعَرِينَ وَالْأَعْجَمِينَ.
Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Takdiri el-İlyâsiyyîn şeklindedir, ancak nisbet bildiren iki yâ harfi tıpkı el-Eş'arîn ve el-A'cemîn kelimelerinde hazfedildiği gibi hazfedilmiştir.
وَرَجَّحَ الْفَرَّاءُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ قَالَا: لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ فِي شَيْءٍ مِنَ السُّوَرِ عَلَى آلِ فُلَانٍ، إِنَّمَا جَاءَ بِالِاسْمِ كَذَلِكَ الْيَاسِينُ لِأَنَّهُ إِنَّمَا هُوَ بِمَعْنَى إِلْيَاسَ أَوْ بِمَعْنَى إِلْيَاسَ وَأَتْبَاعِهِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْمُرَادُ بِآلِ يَاسِينَ آلُ مُحَمَّدٍ.
Ferrâ ve Ebû Ubeyde cumhurun kıraatini tercih etmiş ve şöyle demişlerdir: 'Çünkü surelerin hiçbirinde falancanın âline [selam olsun] dememiş, ismi doğrudan getirmiştir. İlyâsîn de böyledir; zira o İlyas manasındadır veya İlyas ve ona tâbi olanlar manasındadır.' Kelbî ise: 'Âl-i Yâsîn'den kasıt Muhammed'in âlidir' demiştir.
قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ مَا بَعْدَهُ مِنَ الْكَلَامِ وَمَا قَبْلُهُ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ مُسْتَوْفًى وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ قِصَّةِ لُوطٍ مُسْتَوْفَاةً إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ الظَّرْفُ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ هُوَ اذكر ولا يصح تعلقه بالمرسلين، لِأَنَّهُ لَمْ يُرْسَلْ وَقْتَ تَنْجِيَتِهِ إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ قَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْغَابِرَ يَكُونُ بِمَعْنَى الْمَاضِي، وَيَكُونُ بِمَعْنَى الْبَاقِي، فَالْمَعْنَى: إِلَّا عَجُوزًا فِي الْبَاقِينَ فِي الْعَذَابِ، أَوِ الْمَاضِينَ الَّذِينَ قَدْ هَلَكُوا ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ
Vâhidî şöyle demiştir: 'Bu uzaktır, çünkü sözün öncesi ve sonrası buna delalet etmemektedir.' { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } kavlinin tefsiri daha önce eksiksiz olarak geçmişti. { وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz Lût da peygamberlerdendi.” Lût'un kıssası daha önce etraflıca geçmişti. { إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ } “Hani biz onu ve bütün ailesini kurtarmıştık.” Zarf, 'hatırla' takdirinde mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; { الْمُرْسَلِينَ } kelimesine taalluk etmesi sahih olmaz, çünkü o kurtarıldığı vakit peygamber olarak gönderilmemiştir. { إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ } “Geride kalanlar arasındaki yaşlı bir kadın müstesna.” Gābir kelimesinin hem geçmiş/geçen hem de geride kalan manasına geldiği daha önce geçmişti. Anlam şudur: Azabın içinde geride kalanlar veya helak olup gitmiş olanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna. { ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra diğerlerini helâk ettik.”
أَيْ: أَهْلَكْنَاهُمْ بِالْعُقُوبَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ فِي نَجَاتِهِ وَأَهْلِهِ جَمِيعًا إِلَّا الْعَجُوزَ وَتَدْمِيرَ الْبَاقِينَ مِنْ قَوْمِهِ الذين لم يُؤْمِنُوا بِهِ دَلَالَةٌ بَيِّنَةٌ عَلَى ثُبُوتِ كَوْنِهِ مِنَ الْمُرْسَلِينَ وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ
Yani onları cezalandırarak helak ettik. Anlamı şudur: Onun ve o yaşlı kadın hariç bütün ailesinin kurtulmasında ve kavminden kendisine iman etmeyip geride kalanların helak edilmesinde, onun peygamberlerden olduğunun sabit olduğuna dair apaçık bir delil vardır. { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ } “Şüphesiz siz sabahleyin onların yanından geçip durmaktasınız.”
خَاطَبَ بِهَذَا الْعَرَبَ أَوْ أَهْلَ مَكَّةَ عَلَى الْخُصُوصِ: أَيْ تَمُرُّونَ عَلَى مَنَازِلِهِمُ الَّتِي فِيهَا آثَارُ الْعَذَابِ وَقْتَ الصَّبَاحِ وَبِاللَّيْلِ
Bununla Araplara veya özel olarak Mekke ehline hitap etmiştir; yani sabah vaktinde onların içinde azap izleri bulunan yurtlarının yanından geçiyorsunuz { وَبِاللَّيْلِ } “ve geceleyin de.”
وَالْمَعْنَى تَمُرُّونَ عَلَى مَنَازِلِهِمْ فِي ذَهَابِكُمْ إِلَى الشَّامِ وَرُجُوعِكُمْ مِنْهُ نَهَارًا وَلَيْلًا أَفَلا تَعْقِلُونَ
Anlamı şudur: Şam'a gidişinizde ve oradan dönüşünüzde gündüz ve gece onların yurtlarına uğrarsınız. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
مَا تُشَاهِدُونَهُ فِي دِيَارِهِمْ مِنْ آثَارِ عُقُوبَةِ
Onların diyarlarında müşahede ettiğiniz
اللَّهِ النَّازِلَةِ بِهِمْ، فَإِنَّ فِي ذَلِكَ عِبْرَةً لِلْمُعْتَبِرِينَ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَدَبِّرِينَ وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
üzerlerine inen Allah'ın cezasının izlerini [akıl etmez misiniz?]; zira bunda ibret alanlar için bir ibret ve etraflıca düşünenler için bir öğüt vardır. { وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi.”
يُونُسُ هُوَ ذُو النُّونِ، وَهُوَ ابْنُ مَتَّى. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَكَانَ يُونُسُ قَدْ وَعَدَ قَوْمَهُ الْعَذَابَ، فَلَمَّا تَأَخَّرَ عَنْهُمُ الْعَذَابُ خَرَجَ عَنْهُمْ وَقَصَدَ الْبَحْرَ وَرَكِبَ السَّفِينَةَ، فَكَانَ بِذَهَابِهِ إِلَى الْبَحْرِ كَالْفَارِّ مِنْ مَوْلَاهُ فَوُصِفَ بِالْإِبَاقِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ
Yûnus, Zünnûn'dur ve o Mettâ'nın oğludur. Müfessirler şöyle demiştir: Yûnus kavmini azapla tehdit etmişti; azap onlardan gecikince aralarından ayrıldı, denize yöneldi ve gemiye bindi. Denize gitmesiyle efendisinden kaçan bir kimse gibi oldu ve kaçmakla (ibâk) nitelendi; şu ayetin anlamı da budur: { إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı.”
وَأَصْلُ الْإِبَاقِ الْهَرَبُ مِنَ السَّيِّدِ، لَكِنْ لَمَّا كَانَ هَرَبُهُ مِنْ قَوْمِهِ بِغَيْرِ إِذْنِ رَبِّهِ وصف به. وقال المبرد. تأويل أبق تباعد: أَيْ ذَهَبَ إِلَيْهِ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ عَبْدٌ آبِقٌ.
İbâk (الْإِبَاقُ) kelimesinin aslı efendiden kaçmaktır; fakat onun kavminden kaçışı Rabbinin izni olmadan gerçekleştiği için bu sıfatla vasıflandırılmıştır. Müberred şöyle demiştir: Ebaka'nın tevili uzaklaştı demektir; yani oraya gitti. Kaçak köleye عَبْدٌ آبِقٌ denilmesi de bundandır.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ هَلْ كَانَتْ رِسَالَتُهُ قَبْلَ الْتِقَامِ الْحُوتِ إِيَّاهُ أَوْ بَعْدَهُ؟ وَمَعْنَى الْمَشْحُونِ: الْمَمْلُوءُ فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ
İlim ehli, onun peygamberliğinin balığın onu yutmasından önce mi yoksa sonra mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Meşhûn (الْمَشْحُونِ): Dolu demektir. { فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ } “Kur'a çekmişti de kaybedenlerden olmuştu.”
الْمُسَاهَمَةُ أَصْلُهَا الْمُغَالَبَةُ، وَهِيَ الِاقْتِرَاعُ، وَهُوَ أَنْ يَخْرُجَ السَّهْمُ عَلَى مَنْ غَلَبَ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَيْ فَقَارَعَ. قَالَ: وَأَصْلُهُ مِنَ السِّهَامِ الَّتِي تُجَالُ، وَمَعْنَى فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ
Müsâheme (الْمُسَاهَمَةُ) kelimesinin aslı çekişmek/üstünlük yarışıdır ki o da kur'a çekmektir; yani kur'a oku kime çıkarsa o mağlup olur. Müberred şöyle demiştir: Yani kur'a çekti. Dedi ki: Bunun aslı karıştırılan oklardan gelmektedir. { فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ } kavlinin anlamı ise:
فَصَارَ مِنَ المغلوبين. قال: يقال دحضت حجته وأدحضها اللَّهُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الزَّلَقِ عَنْ مَقَامِ الظُّفْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
yenilenlerden oldu demektir. Dedi ki: Delili kaydı/boşa çıktı manasında دَحَضَتْ حُجَّتُهُ ve Allah onun hüccetini boşa çıkardı manasında أَدْحَضَهَا اللَّهُ denir. Kelimenin aslı zafer makamından kayıp düşmektir. Şairin şu sözü de bundandır:
قَتَلْنَا الْمُدْحَضِينَ بِكُلِّ فَجٍّ ... فَقَدْ قَرَّتْ بِقَتْلِهِمُ الْعُيُونُ
Her bir geçitte yenilenleri öldürdük ... Onların öldürülmesiyle gözler aydın oldu.
أَيِ: الْمَغْلُوبِينَ فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ يُقَالُ: لَقِمْتُ اللُّقْمَةَ وَالْتَقَمْتُهَا: إِذَا ابْتَلَعْتُهَا، أَيْ: فَابْتَلَعَهُ الْحُوتُ، وَمَعْنَى وَهُوَ مُلِيمٌ وَهُوَ مُسْتَحِقٌّ لِلَّوْمِ، يُقَالُ: رَجُلٌ مُلِيمٌ إِذَا أَتَى بِمَا يُلَامُ عَلَيْهِ، وَأَمَّا الْمَلُومُ:
Yani yenilenleri [öldürdük]. { فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ } “Kendisi kınanacak bir haldeyken onu balık yutuvermişti.” Lokmayı yuttuğun zaman لَقَمْتُ اللُّقْمَةَ وَالْتَقَمْتُهَا denir; yani balık onu yuttu. { وَهُوَ مُلِيمٌ } kavlinin anlamı: Kınanmayı hak etmiş bir halde iken demektir. Bir kimse kınanacak bir şey yaptığı zaman رَجُلٌ مُلِيمٌ denir. Melûm (الْمَلُومُ) ise:
فَهُوَ الَّذِي يُلَامُ سَوَاءٌ أَتَى بِمَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُلَامَ عَلَيْهِ أَمْ لَا، وَقِيلَ: الْمُلِيمُ الْمَعِيبُ، يُقَالُ أَلَامَ الرَّجُلُ إِذَا عَمِلَ شَيْئًا صَارَ بِهِ مَعِيبًا. وَمَعْنَى هَذِهِ الْمُسَاهَمَةِ: أَنَّ يُونُسَ لَمَّا رَكِبَ السَّفِينَةَ احْتُبِسَتْ، فَقَالَ الْمَلَّاحُونَ: هَاهُنَا عَبْدٌ أَبَقَ مِنْ سَيِّدِهِ، وَهَذَا رَسْمُ السَّفِينَةِ إِذَا كَانَ فِيهَا آبِقٌ لَا تَجْرِي، فَاقْتَرَعُوا فَوَقَعَتِ الْقُرْعَةُ عَلَى يُونُسَ، فَقَالَ أَنَا الْآبِقُ وَزَجَّ نَفْسَهُ فِي الْمَاءِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَمَّا اسْتَهَمُوا جَاءَ حُوتٌ إِلَى السَّفِينَةِ فَاغِرًا فَاهُ يَنْتَظِرُ أَمْرَ رَبِّهِ حَتَّى إِذَا أَلْقَى نَفْسَهُ فِي الْمَاءِ أَخَذَهُ الْحُوتُ فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ أَيِ: الذَّاكِرِينَ لِلَّهِ، أَوِ الْمُصَلِّينَ لَهُ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ أَيْ: لَصَارَ بَطْنُ الْحُوتِ لَهُ قَبْرًا إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ، وَقِيلَ: لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ حَيًّا.
kınanmayı hak edecek bir şey yapsın veya yapmasın kınanan kimsedir. Mülim kelimesinin ayıplanan anlamına geldiği de söylenmiştir; bir kimse kendisiyle ayıplanacağı bir iş yaptığında أَلَامَ الرَّجُلُ denir. Bu kur'anın anlamı şudur: Yûnus gemiye binince gemi durdu. Gemiciler: 'Burada efendisinden kaçmış bir köle var; içinde kaçak bir köle olduğunda geminin âdeti yürümemektir' dediler. Kur'a çektiler ve kur'a Yûnus'a çıktı. O da: 'Kaçak olan benim' dedi ve kendini suya attı. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Kur'a çektiklerinde bir balık geminin yanına ağzını açmış olarak Rabbinin emrini bekleyerek geldi; nihayet Yûnus kendini suya atınca balık onu aldı. { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ } “Eğer tesbih edenlerden olmasaydı,” yani Allah'ı zikredenlerden veya O'na namaz kılanlardan [olmasaydı], { لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.” Yani balığın karnı diriliş gününe kadar ona kabir olurdu; onun karnında diri olarak kalırdı da denilmiştir.
وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ كَمْ أَقَامَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ؟ فَقَالَ: السُّدِّيُّ، وَالْكَلْبِيُّ، وَمُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ: أَرْبَعِينَ يَوْمًا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: عِشْرِينَ يَوْمًا. وَقَالَ عَطَاءٌ: سَبْعَةَ أَيَّامٍ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حِبَّانَ: ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَقِيلَ:
Müfessirler balığın karnında ne kadar kaldığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Süddî, Kelbî ve Mukâtil b. Süleymân: 'Kırk gün' demişlerdir. Dahhâk: 'Yirmi gün' demiştir. Atâ: 'Yedi gün' demiştir. Mukâtil b. Hibbân: 'Üç gün' demiştir. Şöyle de denilmiştir:
سَاعَةً وَاحِدَةً. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَرْغِيبٌ فِي ذِكْرِ اللَّهِ، وَتَنْشِيطٌ لِلذَّاكِرِينَ لَهُ فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ النبذ الطرح. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: هُوَ الصَّحْرَاءُ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْفَضَاءُ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْوَاسِعُ مِنَ الْأَرْضِ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَكَانُ الْخَالِي. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: هُوَ وَجْهُ الْأَرْضِ، وَأَنْشَدَ لِرَجُلٍ مِنْ خُزَاعَةَ:
'Bir saat.' Bu ayette Allah'ı zikretmeye teşvik ve O'nu zikredenler için bir şevklendirme vardır. { فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ } “Halsiz bir vaziyette iken onu çıplak bir yere attık.” Nebz (النَّبْذُ): Atmaktır. İbnü'l-A'râbî: 'O çöldür' demiştir; Ahfeş: 'Açık arazidir' demiştir; Ebû Ubeyde: 'Geniş arazidir' demiştir; Ferrâ: 'Boş yerdir' demiştir. Ebû Ubeyde'den onun yeryüzü olduğu da rivayet edilmiş ve Huzâa kabilesinden bir adamın şu beytini inşad etmiştir: