وَرَفَعْتُ رِجْلًا لَا أَخَافُ عِثَارَهَا ... وَنَبَذْتُ بِالْبَلَدِ الْعَرَاءِ ثِيَابِي
Sürçmesinden korkmadığım bir ayağı kaldırdım... Ve çıplak arazide elbiselerimi fırlatıp attım.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ طَرَحَهُ مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ فِي الصَّحْرَاءِ الْوَاسِعَةِ الَّتِي لَا نَبَاتَ فِيهَا، وَهُوَ عِنْدَ إِلْقَائِهِ سَقِيمٌ
Anlamı şudur: Allah onu balığın karnından, içinde hiçbir bitki bulunmayan geniş çöle attı. O, atıldığı sırada ise hasta/halsiz idi.
لِمَا نَالَهُ فِي بَطْنِ الْحُوتِ مِنَ الضَّرَرِ، قِيلَ صَارَ بَدَنُهُ كَبَدَنِ الطِّفْلِ حِينَ يُولَدُ.
Balığın karnında uğradığı zarardan dolayı [böyleydi]. Bedeninin, yeni doğduğu andaki bir bebeğin bedeni gibi olduğu söylenmiştir.
وَقَدِ اسْتَشْكَلَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الْجَمْعَ بَيْنَ مَا وَقَعَ هُنَا مِنْ قَوْلِهِ: فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ، وَقَوْلُهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُنْبَذْ بِالْعَرَاءِ.
Bazı müfessirler, buradaki { فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ } “Onu çıplak bir yere attık” kavli ile başka bir yerdeki { لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ } “Eğer Rabbinden ona bir nimet yetişmeseydi, kınanmış olarak çıplak bir yere atılırdı” kavlini uzlaştırmayı müşkil görmüşlerdir. Zira bu ayet onun çıplak araziye atılmadığına delalet etmektedir.
وَأَجَابَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ بِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَخْبَرَ هَاهُنَا أَنَّهُ نُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ غَيْرُ مَذْمُومٍ، وَلَوْلَا رَحْمَتُهُ ﷿ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ أَيْ: شَجَرَةً فَوْقَهُ تُظَلِّلُ عَلَيْهِ، وَقِيلَ مَعْنَى عَلَيْهِ:
en-Nehhâs ve başkaları şöyle cevap vermişlerdir: Allah Teâlâ burada onun kınanmamış bir halde çıplak yere atıldığını haber vermiştir; eğer O'nun (celle celâluhu) rahmeti olmasaydı kınanmış olarak çıplak yere atılırdı. { وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } “Üzerine kabak cinsinden geniş yapraklı bir bitki bitirdik.” Yani onun üzerine gölge yapan, tepesinde bir ağaç/bitki [bitirdik]. Aleyhi (عَلَيْهِ) ifadesinin anlamının:
عِنْدَهُ، وَقِيلَ مَعْنَى عَلَيْهِ: لَهُ. وَالْيَقْطِينُ: هِيَ شَجَرَةُ الدُّبَّاءِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الْيَقْطِينُ يُقَالُ لِكُلِّ شَجَرَةٍ لَيْسَ لَهَا سَاقٌ، بَلْ تَمْتَدُّ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ نَحْوَ الدُّبَّاءِ، وَالْبِطِّيخِ، وَالْحَنْظَلِ، فَإِنْ كَانَ لَهَا سَاقٌ يُقِلُّهَا فَيُقَالُ لَهَا شَجَرَةٌ فَقَطْ، وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ، وَمُقَاتِلٌ وَغَيْرِهِمَا. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ كُلُّ شَيْءٍ يَنْبُتُ ثُمَّ يَمُوتُ مِنْ عَامِهِ.
'Onun yanında' olduğu söylenmiştir; aleyhi (عَلَيْهِ) ifadesinin anlamının 'onun için' olduğu da söylenmiştir. Yaktîn (الْيَقْطِينُ): Kabak (dubbâ) bitkisidir. el-Müberred şöyle demiştir: Yaktîn, gövdesi olmayan, bilakis kabak, karpuz ve ebûcehil karpuzu gibi yer yüzeyinde uzayıp giden her bitkiye denir. Eğer onu taşıyan bir gövdesi varsa ona sadece ağaç (şecere) denir; bu, Hasan [el-Basrî], Mukâtil ve başkalarının görüşüdür. Saîd b. Cübeyr ise: 'O, bitip sonra aynı yıl içinde ölen her şeydir' demiştir.
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْيَقْطِينُ مَا لَا سَاقَ لَهُ مِنْ شَجَرٍ كَشَجَرِ الْقَرْعِ وَنَحْوِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: اشْتِقَاقُ الْيَقْطِينِ مِنْ قَطَنَ بِالْمَكَانِ: أَيْ: أَقَامَ بِهِ فَهُوَ يَفْعِيلٌ، وَقِيلَ: هُوَ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ يُسْتَظَلُّ بِظِلِّهَا مِنَ الشَّمْسِ، وَقَيَّضَ اللَّهُ لَهُ أَرْوِيَّةً مِنَ الْوَحْشِ تَرُوحُ عَلَيْهِ بَكْرَةً وَعَشِيَّةً، فَكَانَ يَشْرَبُ مِنْ لَبَنِهَا حَتَّى اشْتَدَّ لَحْمُهُ وَنَبَتَ شَعْرُهُ ثُمَّ أَرْسَلَهُ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ هُمْ قَوْمُهُ الَّذِينَ هَرَبَ مِنْهُمْ إِلَى الْبَحْرِ وَجَرَى لَهُ مَا جَرَى بَعْدَ هَرَبِهِ كَمَا قَصَّهُ اللَّهُ عَلَيْنَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَهُمْ أَهْلُ نِينَوَى.
el-Cevherî şöyle demiştir: Yaktîn, kabak bitkisi ve benzeri gibi gövdesi olmayan bitkilerdir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Yaktîn kelimesinin türeyişi 'falanca yerde ikamet etti' anlamına gelen katane bi'l-mekân (قَطَنَ بِالْمَكَانِ) ifadesindendir; kalıbı 'yef'îl'dir (يَفْعِيلٌ). Yabancı (a'cemî) bir isim olduğu da söylenmiştir. Müfessirler şöyle demişlerdir: O, güneşten korunmak için onun gölgesinde gölgelenirdi. Allah ona sabah akşam gelip giden yabanî bir dağ keçisi lütfetti; o da eti toparlanıp saçları bitinceye kadar onun sütünden içerdi. Sonra Allah onu bundan sonra gönderdi; bu da { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Onu yüz bin veya daha çok kimseye peygamber gönderdik” kavlinin anlamıdır. Onlar, kendilerinden kaçıp denize gittiği ve kaçışından sonra başına gelenlerin geldiği kavmidir; nitekim Allah bunu bu surede bize anlatmıştır, onlar da Ninova halkıdır.
قَالَ قَتَادَةُ: أُرْسِلَ إِلَى أَهْلِ نِينَوَى مِنْ أَرْضِ الْمُوصِلِ، وَقَدْ مَرَّ الْكَلَامُ عَلَى قِصَّتِهِ فِي سورة يونس مستوفى، «وأو» فِي أَوْ يَزِيدُونَ، قِيلَ: هِيَ بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَالْمَعْنَى: وَيَزِيدُونَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَوْ هَاهُنَا بِمَعْنَى بَلْ، وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ، وَالْكَلْبِيِّ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ، وَالزَّجَّاجُ، وَالْأَخْفَشُ: أَوْ هُنَا عَلَى أَصْلِهِ، وَالْمَعْنَى: أَوْ يَزِيدُونَ فِي تَقْدِيرِكُمْ إِذَا رَآهُمُ الرَّائِي قَالَ: هَؤُلَاءِ مِائَةُ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ، فَالشَّكُّ إِنَّمَا دَخَلَ عَلَى حِكَايَةِ قَوْلِ الْمَخْلُوقِينَ. قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: كَانُوا يَزِيدُونَ عِشْرِينَ أَلْفًا. وَقَالَ الْحَسَنُ: بِضْعًا وَثَلَاثِينَ أَلْفًا. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: سَبْعِينَ أَلْفًا.
Katâde şöyle demiştir: Musul topraklarından Ninova halkına gönderildi. Onun kıssasına dair açıklamalar Yûnus Suresi'nde etraflıca geçmişti. { أَوْ يَزِيدُونَ } ifadesindeki ev (أَوْ) edatının 'vav' (وَ) anlamında olduğu söylenmiştir; yani anlamı 've daha da artarlar' demektir. el-Ferrâ: 'Ev burada bel (بَلْ / bilakis) anlamındadır' demiştir ki bu, Mukâtil ve el-Kelbî'nin görüşüdür. el-Müberred, ez-Zeccâc ve el-Ahfeş ise şöyle demişlerdir: Ev burada asıl anlamındadır. Anlamı şudur: 'Sizin tahmininize göre veya daha fazladırlar; gören biri onları gördüğünde 'Bunlar yüz bin veya daha fazladır' der.' Dolayısıyla şüphe sadece yaratılmışların sözünün aktarılmasında söz konusudur. Mukâtil ve el-Kelbî: 'Yirmi bin fazlaydılar' demişlerdir. Hasan [el-Basrî]: 'Otuz küsur bin' demiştir. Saîd b. Cübeyr ise: 'Yetmiş bin' demiştir.
وَقَرَأَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ: وَيَزِيدُونَ بِدُونِ أَلِفِ الشَّكِّ.
Ca'fer b. Muhammed, şüphe bildiren elif olmaksızın { وَيَزِيدُونَ } şeklinde okumuştur.
وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ بَيْنَ الْمُفَسِّرِينَ هَلْ هَذَا الْإِرْسَالُ الْمَذْكُورُ هُوَ الَّذِي كَانَ قَبْلَ الْتِقَامِ الْحُوتِ لَهُ، وَتَكُونُ الْوَاوُ فِي وَأَرْسَلْنَاهُ لِمُجَرَّدِ الْجَمْعِ بَيْنَ مَا وَقَعَ لَهُ مَعَ الْحُوتِ وَبَيْنَ إِرْسَالِهِ إِلَى قَوْمِهِ مِنْ غَيْرِ اعْتِبَارِ تَقْدِيمِ مَا تَقَدَّمَ فِي السِّيَاقِ، وَتَأْخِيرِ مَا تَأَخَّرَ، أَوْ هُوَ إرسال له بعد ما وَقَعَ لَهُ مَعَ الْحُوتِ مَا وَقَعَ عَلَى قَوْلَيْنِ، وَقَدْ قَدَّمَنَا الْإِشَارَةَ إِلَى الِاخْتِلَافِ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ هَلْ كَانَ قَدْ أُرْسِلَ قَبْلَ أَنْ يَهْرُبَ مِنْ قَوْمِهِ إِلَى الْبَحْرِ أَوْ لَمْ يُرْسَلْ إِلَّا بَعْدَ ذَلِكَ؟
Müfessirler arasında burada zikredilen peygamber olarak gönderilmenin balığın onu yutmasından önce mi olduğu —ki bu takdirde { وَأَرْسَلْنَاهُ } ifadesindeki 'vav' bağlacı, bağlamda öne geçen ile sonraya kalanı dikkate almaksızın balıkla yaşadıkları ile kavmine gönderilmesi arasını salt cem etmek (birlikte zikretmek) içindir—, yoksa balıkla olan hadise meydana geldikten sonraki bir gönderiliş mi olduğu konusunda iki görüş halinde ihtilaf vaki olmuştur. İlim ehli arasında, kavminden kaçıp denize gitmeden önce mi gönderildiği yoksa ancak bundan sonra mı gönderildiği hususundaki ihtilafa daha önce işaret etmiştik.
وَالرَّاجِحُ أَنَّهُ كَانَ رَسُولًا قَبْلَ أَنْ يَذْهَبَ إِلَى الْبَحْرِ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ يُونُسَ، وَبَقِيَ مُسْتَمِرًّا عَلَى الرِّسَالَةِ، وَهَذَا الْإِرْسَالُ الْمَذْكُورُ هُنَا هُوَ بَعْدَ تَقَدُّمِ نُبُوَّتِهِ وَرِسَالَتِهِ فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ أَيْ:
Râcih olan, Yûnus Suresi'nde daha önce zikrettiğimiz şeylerin de delalet ettiği üzere denize gitmeden önce de peygamber olduğu ve peygamberliğinin devam ettiğidir. Burada zikredilen gönderiliş ise nübüvvet ve risaletinin önceden var olmasından sonradır. { فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } “Nihayet iman ettiler, biz de onları bir süreye kadar geçindirdik.” Yani:
وَقَعَ مِنْهُمُ الإيمان بعد ما شَاهَدُوا أَعْلَامَ نُبُوَّتِهِ فَمَتَّعَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا إِلَى حِينِ انْقِضَاءِ آجَالِهِمْ وَمُنْتَهَى أَعْمَارِهِمْ.
Onun peygamberlik alametlerini gördükten sonra iman ettiler; Allah da onları ecelleri sona erene ve ömürleri tükenene kadar dünyada geçindirdi.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ:
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
إِلْيَاسُ هُوَ إِدْرِيسُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ
“İlyas, İdris'tir.” Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye de İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir:
قال: قال ﷺ: «الْخَضِرُ هُوَ إِلْيَاسُ» وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ وَضَعَّفَهُ عَنْ أَنَسٍ قَالَ:
Şöyle demiştir: [Rasûlullah] (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Hızır, İlyas'tır' buyurdu. el-Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtmiş, el-Beyhakî ise ed-Delâil'de rivayet edip zayıf olduğunu söyleyerek Enes'ten şöyle dediğini nakletmiştir:
«كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي سَفَرٍ، فَنَزَلَ مَنْزِلًا فَإِذَا رَجُلٌ فِي الْوَادِي يَقُولُ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ الْمَرْحُومَةِ الْمَغْفُورِ الْمُثَابِ لَهَا فَأَشْرَفْتُ عَلَى الْوَادِي فَإِذَا طُولُهُ ثَمَانُونَ ذِرَاعًا وَأَكْثَرُ، فَقَالَ: مَنْ أَنْتَ؟
Rasûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile bir yolculukta beraberdik. Bir yerde konakladı; vadide bir adamın şöyle dediği duyuldu: 'Allahım! Beni Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) merhamet olunmuş, bağışlanmış ve mükâfatlandırılmış ümmetinden kıl.' Vadiye yukarıdan baktım, boyu seksen arşın veya daha fazlaydı. [Adam]: 'Sen kimsin?' dedi.
فَقُلْتُ: أَنَسٌ خَادِمُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ: أَيْنَ هُوَ؟ فَقُلْتُ: هُوَ ذَا يسمع كلامك، قال: فأته وأقرئه السَّلَامَ وَقُلْ لَهُ أَخُوكَ إِلْيَاسُ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرْتُهُ، فَجَاءَ حَتَّى عَانَقَهُ وَقَعَدَا يَتَحَدَّثَانِ، فَقَالَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي إِنَّمَا آكُلُ فِي كُلِّ سَنَةٍ يَوْمًا وَهَذَا يَوْمُ فِطْرِي فَآكُلُ أَنَا وَأَنْتَ، فَنَزَلَتْ عَلَيْهِمَا الْمَائِدَةُ مِنَ السَّمَاءِ خُبْزٌ وَحُوتٌ وَكَرَفْسٌ، فَأَكَلَا وَأَطْعَمَانِي وَصَلَّيَا الْعَصْرَ ثُمَّ وَدَّعَهُ، ثُمَّ رَأَيْتُهُ مَرَّ عَلَى السَّحَابِ نَحْوَ السَّمَاءِ» . قَالَ الذَّهَبِيُّ مُتَعَقِّبًا لِتَصْحِيحِ الْحَاكِمِ لَهُ: بَلْ مَوْضُوعٌ قَبَّحَ اللَّهُ مَنْ وَضَعَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَتَدْعُونَ بَعْلًا قَالَ: صَنَمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ قَالَ: نَحْنُ آلُ مُحَمَّدٍ آلُ يَاسِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَعَثَ اللَّهُ يُونُسَ إِلَى أَهْلِ قَرْيَتِهِ فَرَدُّوا عَلَيْهِ مَا جَاءَهُمْ بِهِ فَامْتَنَعُوا مِنْهُ، فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِمْ إِنِّي مُرْسِلٌ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ فِي يَوْمِ كَذَا وَكَذَا، فَأُخْرِجَ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِهِمْ، فَأَعْلَمَ قَوْمَهُ الَّذِي وَعَدَ اللَّهُ مِنْ عَذَابِهِ إِيَّاهُمْ، فَقَالُوا ارْمُقُوهُ فَإِنْ خَرَجَ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِكُمْ فَهُوَ وَاللَّهِ كَائِنٌ مَا وَعَدَكُمْ، فَلَمَّا كَانَتِ اللَّيْلَةُ الَّتِي وُعِدُوا بِالْعَذَابِ فِي صَبِيحَتِهَا أَدْلَجَ فَرَآهُ الْقَوْمُ فَحَذِرُوا، فَخَرَجُوا مِنَ الْقَرْيَةِ إِلَى بَرَازٍ مِنْ أَرْضِهِمْ وَفَرَّقُوا بَيْنَ كُلِّ دَابَّةٍ وَوَلَدِهَا، ثُمَّ عَجُّوا إِلَى اللَّهِ وَأَنَابُوا وَاسْتَقَالُوا فَأَقَالَهُمُ اللَّهُ، وَانْتَظَرَ يُونُسُ الْخَبَرَ عَنِ الْقَرْيَةِ وَأَهْلِهَا حَتَّى مَرَّ بِهِ مَارٌّ، فَقَالَ مَا فَعَلَ أَهْلُ الْقَرْيَةِ، قَالَ: إِنَّ نبيهم لما خرج من بني أَظْهُرِهِمْ عَرَفُوا أَنَّهُ قَدْ صَدَقَهُمْ مَا وَعَدَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ، فَخَرَجُوا مِنْ قَرْيَتِهِمْ إِلَى بَرَازٍ مِنَ الْأَرْضِ، ثُمَّ فَرَّقُوا بَيْنَ كُلِّ ذَاتِ وَلَدٍ وَوَلَدِهَا ثُمَّ عَجُّوا إِلَى اللَّهِ وَتَابُوا إِلَيْهِ، فَتَقَبَّلَ مِنْهُمْ وَأَخَّرَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ، فَقَالَ يُونُسُ عِنْدَ ذَلِكَ: لَا أَرْجِعُ إِلَيْهِمْ كَذَّابًا أَبَدًا وَمَضَى عَلَى وَجْهِهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ على قصته وما روي فيها في سُورَةِ يُونُسَ فَلَا نُكَرِّرُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَساهَمَ
Dedim ki: 'Rasûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) hizmetçisi Enes'im.' O da: 'O nerede?' dedi. Dedim ki: 'İşte burada, sözünü işitiyor.' Şöyle dedi: 'Ona git, selâm söyle ve 'Kardeşin İlyas sana selâm söylüyor' de.' Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip haber verdim. Geldi ve kucaklaştılar, oturup konuştular. [İlyas] ona: 'Ey Allah'ın Rasûlü! Ben her yıl sadece bir gün yerim, bugün de benim iftar günümdür; sen ve ben beraber yiyelim' dedi. Üzerlerine gökten ekmek, balık ve kereviz bulunan bir sofra indi. Yediler, bana da yedirdiler, ikindi namazını kıldılar, sonra onunla vedalaştı. Sonra onun bulutlar üzerinden göğe doğru geçtiğini gördüm.' ez-Zehebî, Hâkim'in bu rivayeti tashih etmesini eleştirerek şöyle demiştir: 'Bilakis bu uydurmadır, onu uyduranı Allah kahretsin.' Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { أَتَدْعُونَ بَعْلًا } “Ba'l'e mi yalvarıyorsunuz?” ayeti hakkında: 'Bir puttur' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve İbn Merdûye ondan { سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ } “Selâm olsun İlyas'a!” ayeti hakkında: 'Biz Muhammed'in âliyiz, Yâsîn'in âliyiz' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Allah Yûnus'u köyünün halkına gönderdi; onlar getirdiği şeyi reddedip ona uymaktan kaçındılar. Onlar böyle yapınca Allah [Yûnus'a], falan ve falan günde üzerlerine azap göndereceğini vahyetti. [Yûnus] aralarından ayrıldı ve kavmine Allah'ın onlara vaat ettiği azabı bildirdi. Dediler ki: 'Onu gözetleyin; eğer aranızdan çıkıp giderse, vallahi size vaat ettiği şey gerçekleşecektir.' Sabahında azapla tehdit edildikleri gece olunca [Yûnus] erkenden yola çıktı. Kavim onu görünce sakındılar; köyden çıkıp arazilerinin açık bir yerine gittiler ve her hayvan ile yavrusunun arasını ayırdılar. Sonra Allah'a yalvarıp yakardılar, O'na yöneldiler ve af dilediler; Allah da onları affetti. Yûnus köye ve halkına dair haber beklerken yanından bir yolcu geçti. 'Köy halkı ne yaptı?' diye sordu. O da şöyle dedi: 'Peygamberleri aralarından çıkınca, onlara vaat ettiği azap konusunda doğru söylediğini anladılar; köylerinden çıkıp açık araziye gittiler, sonra her yavru sahibi ile yavrusunun arasını ayırdılar, Allah'a yalvarıp yakardılar ve O'na tövbe ettiler. Allah da onlardan kabul etti ve azabı onlardan kaldırdı/erteledi.' Bunun üzerine Yûnus: 'Onlara bir daha asla yalancı olarak dönmem' dedi ve çekip gitti.' Onun kıssasına ve bu hususta rivayet edilenlere dair açıklamayı Yûnus Suresi'nde vermiştik, bu yüzden tekrarlamıyoruz. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan { فَساهَمَ } ayeti hakkında:
قَالَ: اقْتَرَعَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ
Şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kur'a çekti.' { فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ }
قَالَ:
Şöyle dedi:
الْمَقْرُوعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ مُلِيمٌ قَالَ: مُسِيءٌ.
“Kur'ada kaybedenlerden [oldu].” İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan { وَهُوَ مُلِيمٌ } “Kınanmış bir halde iken” kavli hakkında: 'Kötülük işlemiş/kusurlu' dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالْفِرْيَابِيُّ، وَأَحْمَدُ، فِي الزُّهْدِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ قَالَ: مِنَ الْمُصَلِّينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ قَالَ: أَلْقَيْنَاهُ بِالسَّاحِلِ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْهُ أَيْضًا شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ قَالَ: الْقَرْعُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْيَقْطِينُ كُلُّ شَيْءٍ يَذْهَبُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: إنما كانت رسالة يونس بعد ما نَبَذَهُ الْحُوتُ، ثُمَّ تَلَا: فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ إِلَى قَوْلِهِ: وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ وَقَدْ تَقَدَّمَ عَنْهُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رِسَالَتَهُ كَانَتْ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ: وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرَهُ كَمَا قَدَّمْنَا. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ
Abdurrezzâk, el-Firyâbî, Ahmed ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ } “Eğer tesbih edenlerden olmasaydı” kavli hakkında: 'Namaz kılanlardan [olmasaydı]' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan { فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ } “Onu çıplak bir yere attık” kavli hakkında: 'Onu sahile attık' dediğini rivayet etmişlerdir. Yine bunlar ondan { شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } “Geniş yapraklı bir bitki” hakkında: 'Kabaktır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr tarikiyle ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yaktîn, yeryüzünde yayılan her şeydir.' Ahmed ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Merdûye ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yûnus'un peygamberliği ancak balık onu attıktan sonra olmuştur.' Sonra { فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ } ayetinden { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ } ayetine kadar okumuştur. Halbuki ondan, peygamberliğinin bundan önce olduğuna delalet eden rivayet daha önce geçmişti; nitekim belirttiğimiz gibi ayette de onun zikrettiğine delalet eden bir şey yoktur. Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Übey b. Ka'b'dan rivayet etmişlerdir:
قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ قَالَ: يَزِيدُونَ عِشْرِينَ أَلْفًا. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: غَرِيبٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: يَزِيدُونَ ثَلَاثِينَ أَلْفًا. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ بِضْعَةً وَثَلَاثِينَ أَلْفًا. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ بِضْعَةً وَأَرْبَعِينَ أَلْفًا، وَلَا يَتَعَلَّقُ بِالْخِلَافِ في هذا كثير فائدة.
Şöyle demiştir: Rasûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın: { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Onu yüz bin veya daha çok kimseye peygamber gönderdik” kavlini sordum; 'Yirmi bin fazlaydılar' buyurdu. Tirmizî: 'Garibtir' demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: 'Otuz bin fazlaydılar' dediğini rivayet etmişlerdir. Ondan, 'otuz küsur bin fazlaydılar' dediği de rivayet edilmiştir. Yine ondan 'kırk küsur bin fazlaydılar' dediği de rivayet edilmiştir. Bu konudaki ihtilafın pek bir faydası da yoktur.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٤٩ الى ١٨٢]
[Sâffât Suresi (37), Âyetler 149-182]
فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣)
{ فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) } “Şimdi onlara sor: Kızlar Rabbinin de erkekler onların mı? Yoksa biz melekleri onların gözü önünde dişiler olarak mı yarattık? Dikkat edin, onlar iftiraları yüzünden mutlaka şöyle diyorlar: ‘Allah doğurdu.’ Onlar kesinlikle yalancıdırlar! O, kızları oğullara tercih mi etmiş?”
مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧) وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨)
{ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧) وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) } “Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz? Hiç düşünmüyor musunuz? Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var? Doğru sözlü iseniz kitabınızı getirin! Bir de O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka [azap için] hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir.”
سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠) فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣)
{ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠) فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) } “Allah onların nitelediklerinden münezzehtir. Ancak Allah'ın ihlâsa erdirilmiş kulları müstesnadır. Siz ve taptıklarınız, cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaracak değilsiniz.”
وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨)
{ وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) } “[Melekler derler ki:] Bizden her birinin belirli bir makamı vardır. Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz. Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz. [Müşrikler] önceden mutlaka şöyle diyorlardı: ‘Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı,’”
لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠) وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣)
{ لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠) وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣) } “‘Mutlaka Allah'ın ihlâsa erdirilmiş kulları olurduk.’ Fakat [kitap gelince] onu inkâr ettiler; yakında bilecekler! Andolsun ki peygamber kullarımıza sözümüz geçmişti: Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır. Ve şüphesiz bizim ordumuz galip gelecektir.”
فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨)
{ فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) } “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. Onları gör, onlar da yakında görecekler! Azabımızı çarçabuk mu istiyorlar? O [azap] yurtlarına indiği zaman, uyarılanların sabahı ne kötü olur! Bir süreye kadar onlardan yüz çevir.”
وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩) سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢)
{ وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩) سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢) } “Ve gör, onlar da yakında görecekler! İzzet sahibi Rabbin, onların nitelediklerinden münezzehtir. Bütün peygamberlere selâm olsun! Ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!”
لَمَّا كَانَتْ قُرَيْشٌ، وَقَبَائِلُ مِنَ الْعَرَبِ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ بِاسْتِفْتَائِهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ التَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، فَقَالَ: فَاسْتَفْتِهِمْ يَا مُحَمَّدُ: أَيِ اسْتَخْبِرْهُمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ أَيْ: كَيْفَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ عَلَى تَقْدِيرِ صِدْقٍ مَا زَعَمُوهُ مِنَ الْكَذِبِ أَدْنَى الْجِنْسَيْنِ وَأَوْضَعَهُمَا وَهُوَ الْإِنَاثُ، وَلَهُمْ أَعْلَاهُمَا وَأَرْفَعَهُمَا وَهُمُ الذُّكُورُ، وَهَلْ هَذَا إِلَّا حَيْفٌ فِي القسمة لضعف عقولهم، وسواء إِدْرَاكِهِمْ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى ثُمَّ زَادَ فِي تَوْبِيخِهِمْ، وَتَقْرِيعِهِمْ فَقَالَ: أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ فَأَضْرَبَ عَنِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ إِلَى مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ فِي التَّبْكِيتِ وَالتَّهَكُّمِ بِهِمْ، أَيْ: كَيْفَ جَعَلُوهُمْ إِنَاثًا وَهُمْ لَمْ يَحْضُرُوا عِنْدَ خَلْقِنَا لَهُمْ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ لَا يُعْلَمُ إِلَّا بِالْمُشَاهَدَةِ وَلَمْ يَشْهَدُوا، وَلَا دَلَّ دَلِيلٌ عَلَى قَوْلِهِمْ مِنَ السَّمْعِ، وَلَا هُوَ مِمَّا يُدْرَكُ بِالْعَقْلِ حَتَّى يَنْسُبُوا إِدْرَاكَهُ إِلَى عُقُولِهِمْ. ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ عَنْ كَذِبِهِمْ فَقَالَ: أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ قَوْلَهُمْ هَذَا هُوَ مِنَ الْإِفْكِ وَالِافْتِرَاءِ مِنْ دُونِ دَلِيلٍ وَلَا شُبْهَةِ دَلِيلٍ فَإِنَّهُ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ وَلَدَ اللَّهُ فِعْلًا مَاضِيًا مُسْنَدًا إِلَى اللَّهِ. وَقُرِئَ بِإِضَافَةِ وَلَدٍ إِلَى اللَّهِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: يَقُولُونَ الملائكة ولد الله، والولد بمعنى
Kureyş ve Arap kabilelerinden bazıları meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia edince, Allah Sübhânehu Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem azarlama ve kınama yoluyla onlara sormasını emredip şöyle buyurdu: { فَاسْتَفْتِهِمْ } “Onlara sor” Ey Muhammed! Yani onlara sor [bakalım]: { أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ } “Kızlar Rabbine de erkekler onlara mı?” Yani, uydurdukları o yalanın doğru olduğu farz edilse bile, iki cinsten daha aşağı ve değersiz olanını, yani dişileri nasıl Allah'a nispet edip, daha üstün ve yüce olanını, yani erkekleri kendilerine ayırıyorlar? Akıllarının zayıflığı ve kavrayışlarının bozukluğu sebebiyle bu, taksimatta bir haksızlıktan başka bir şey midir? Nitekim O'nun şu buyruğu da böyledir: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى (٢١) تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى } “Erkek size, dişi O'na mı? O takdirde bu, insafsızca bir taksimdir!” Sonra onları kınamayı ve azarlamayı artırarak şöyle buyurdu: { أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ } “Yoksa biz melekleri dişiler olarak yarattık da onlar buna şahit mi idiler?” Böylece ilk sözden vazgeçip onları susturma ve alaya alma bakımından daha şiddetli olan bir ifadeye geçti. Yani; Biz onları yaratırken kendileri hazır bulunmadıkları halde melekleri nasıl dişi saydılar? Bu da O'nun şu buyruğu gibidir: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ } “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişiler saydılar. Onların yaratılışına şahit mi oldular?” Böylece Sübhânehu, bunun gibi bir şeyin ancak bizzat görmekle bilinebileceğini, onların ise şahit olmadıklarını; ne sözlerine naklî (sem'î) bir delil bulunduğunu ne de bunun akılla idrak edilebilecek bir şey olup idrakini akıllarına dayandırabileceklerini açıkladı. Sonra Sübhânehu onların yalanını haber vererek şöyle buyurdu: { أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Dikkat edin! Onlar iftiraları yüzünden mutlaka: 'Allah doğurdu' derler. Şüphesiz onlar yalancıdırlar.” Sübhânehu onların bu sözünün hiçbir delil ve delil şüphesi dahi bulunmaksızın bir iftira ve uydurmadan ibaret olduğunu açıkladı; zira O, doğurmamış ve doğurulmamıştır. Cumhur, { وَلَدَ اللَّهُ } ibaresini Allah lafzına isnat edilen mazi bir fiil olarak okumuştur. Ayrıca [veled kelimesinin] Allah lafzına tamlanan (izafet) yapılmasıyla { وَلَدُ اللَّهِ } şeklinde mahzuf bir mübtedânın haberi olarak da okunmuştur; yani: [Onlar] melekler Allah'ın çocuğudur derler. Veled (وَلَد) [kelimesi] ise...
مَفْعُولٍ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُفْرَدُ وَالْمُثَنَّى، وَالْمَجْمُوعُ، وَالْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ. ثُمَّ كَرَّرَ سُبْحَانَهُ تَقْرِيعَهُمْ، وَتَوْبِيخَهُمْ فَقَالَ:
mef'ûl anlamındadır; tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennes için aynı şekilde kullanılır. Sonra Sübhânehu onları azarlamayı ve kınamayı tekrarlayarak şöyle buyurdu:
أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَلَى أَنَّهَا لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ، وَقَدْ حُذِفَ مَعَهَا هَمْزَةُ الْوَصْلِ اسْتِغْنَاءً بِهِ عَنْهَا. وَقَرَأَ نَافِعٌ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَشَيْبَةُ، وَالْأَعْمَشُ بِهَمْزَةِ وَصْلٍ تَثْبُتُ ابْتِدَاءً، وَتَسْقُطُ دَرْجًا، وَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ مَنْوِيًّا قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَحُذِفَ حَرْفُهُ لِلْعِلْمِ بِهِ مِنَ الْمَقَامِ، أَوْ عَلَى أَنِ اصْطَفَى وَمَا بَعْدَهُ بَدَلٌ مِنَ الْجُمْلَةِ الْمَحْكِيَّةِ بِالْقَوْلِ. وَعَلَى تَقْدِيرِ عَدَمِ الِاسْتِفْهَامِ وَالْبَدَلِ. فَقَدْ حَكَى جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ مِنْهُمُ الْفَرَّاءُ أَنَّ التَّوْبِيخَ يَكُونُ بِاسْتِفْهَامٍ، وَبِغَيْرِ اسْتِفْهَامٍ كَمَا فِي قوله: أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وقيل: هو على إضمار القول. وما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ جُمْلَتَانِ اسْتِفْهَامِيَّتَانِ لَيْسَ لِأَحَدِهِمَا تَعَلُّقٌ بِالْأُخْرَى مِنْ حَيْثُ الْإِعْرَابِ: اسْتَفْهِمْهُمْ أَوَّلًا عَمَّا اسْتَقَرَّ لَهُمْ وَثَبَتَ؟ اسْتِفْهَامٌ بِإِنْكَارٍ، وَثَانِيًا:
{ أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ } “O, kızları oğullara tercih mi etmiş?” Cumhur, inkârî istifham (soru) olmak üzere fetha hemze ile okumuştur; bu durumda soru hemzesi yettiği için vasıl hemzesi hazfedilmiştir. Nâfi'den gelen bir rivayette, Ebû Ca'fer, Şeybe ve el-A'meş ise kelime başında sabit olan, söz akışında düşen vasıl hemzesiyle okumuşlardır; bu takdirde el-Ferrâ'nın belirttiği gibi istifham niyet edilmiş (takdir edilmiş) olur. Soru edatı, makamdan bilindiği için hazfedilmiştir veya istifâ (اصْطَفَى) ve sonrası, söz ile aktarılan cümlenin bedelidir. İstifham ve bedel olmama takdirine göre ise, aralarında el-Ferrâ'nın da bulunduğu bir grup muhakkik, O'nun şu kavlinde olduğu gibi kınamanın hem istifhamla hem de istifhamsız olabileceğini nakletmiştir: { أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا } “Dünya hayatınızda güzelliklerinizi giderdiniz”. 'Kavl' (söz) fiilinin gizlenmesi (izmarı) üzerinde olduğu da söylenmiştir. { مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?” irap bakımından birbiriyle ilgisi olmayan iki istifham cümlesidir: İlk olarak onlara sabit ve kesinleşen şeyden inkârî bir istifhamla sormakta; ikinci olarak da:
اسْتِفْهَامُ تَعَجُّبٍ مِنْ هَذَا الْحُكْمِ الَّذِي حَكَمُوا بِهِ، وَالْمَعْنَى: أَيُّ شَيْءٍ ثَبَتَ لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ لِلَّهِ بِالْبَنَاتِ وَهُمُ الْقِسْمُ الَّذِي تَكْرَهُونَهُ، وَلَكُمْ بِالْبَنِينَ وَهُمُ الْقِسْمُ الَّذِي تُحِبُّونَهُ؟ أَفَلا تَذَكَّرُونَ أَيْ: تَتَذَكَّرُونَ فَحُذِفَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، وَالْمَعْنَى: أَلَا تَعْتَبِرُونَ وَتَتَفَكَّرُونَ فَتَتَذَكَّرُونَ بُطْلَانَ قَوْلِكُمْ أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ أَيْ:
verdikleri bu hükme karşı taaccüb (şaşkınlık bildiren) bir istifham yöneltmektedir. Anlamı şudur: 'Size ne sabit oldu ki, hoşlanmadığınız kısım olan kızları Allah'a, sevdiğiniz kısım olan oğulları ise kendinize hükmediyorsunuz?' { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hiç düşünmüyor musunuz?” yani تَتَذَكَّرُونَ demektir; iki 'tâ' harfinden biri hazfedilmiştir. Anlamı: 'Hiç ibret alıp tefekkür etmez misiniz ki sözünüzün batıl olduğunu anlayasınız?' { أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ } “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var?” yani:
حُجَّةٌ وَاضِحَةٌ ظَاهِرَةٌ عَلَى هَذَا الَّذِي تَقُولُونَهُ، وَهُوَ إِضْرَابٌ عَنْ تَوْبِيخٍ إِلَى تَوْبِيخٍ وَانْتِقَالٌ مِنْ تَقْرِيعٍ إِلَى تَقْرِيعٍ.
söylediğiniz bu şeye dair açık ve belirgin bir hüccetiniz mi var? Bu, bir kınamadan diğer bir kınamaya geçiş (idrab) ve bir azarlamadan diğer bir azarlamaya intikaldir.
فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
{ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Doğru sözlü iseniz kitabınızı getirin!”
أَيْ: فَأْتُوا بِحُجَّتِكُمُ الْوَاضِحَةِ عَلَى هَذَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِيمَا تَقُولُونَهُ، أَوْ فَأْتُوا بِالْكُتَّابِ الَّذِي يَنْطِقُ لَكُمْ بِالْحُجَّةِ وَيَشْتَمِلُ عَلَيْهَا وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ:
Yani: 'Eğer söylediklerinizde doğru sözlü iseniz buna dair açık hüccetinizi getirin ya da lehinize hüccet beyan eden ve bunu içeren kitabı getirin.' { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “Bir de O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular.” Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir:
إِنَّ الْمُرَادَ بِالْجِنَّةِ هُنَا الْمَلَائِكَةُ، قِيلَ لَهُمْ: جِنَّةٌ، لِأَنَّهُمْ لَا يُرَوْنَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُمْ بَطْنٌ مِنْ بُطُونِ الْمَلَائِكَةِ يُقَالُ لَهُمُ الْجِنَّةُ. وَقَالَ أَبُو مَالِكٍ: إِنَّمَا قِيلَ لَهُمُ الْجِنَّةُ لِأَنَّهُمْ خُزَّانٌ عَلَى الْجِنَانِ. وَالنَّسَبُ: الصِّهْرُ. قَالَ قَتَادَةُ وَالْكَلْبِيُّ:
Burada cinlerden (el-cinne) maksat meleklerdir; görülmedikleri için onlara cinne denilmiştir. Mücâhid: 'Onlar meleklerden bir koldur, kendilerine cinne denir' demiştir. Ebû Mâlik ise: 'Onlara cinne denmesinin sebebi, cennetlerin (cinân) bekçileri olmalarıdır' demiştir. Nesep ise hısımlık/akrabalıktır (sıhr). Katâde ve el-Kelbî şöyle demişlerdir:
قَالُوا لَعَنَهُمُ اللَّهُ: إِنِ اللَّهَ صَاهَرَ الْجِنَّ فَكَانَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ أَوْلَادِهِمْ قَالَا: وَالْقَائِلُ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ الْيَهُودُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ وَمُقَاتِلٌ: إِنَّ الْقَائِلَ بِذَلِكَ كِنَانَةُ وَخُزَاعَةُ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ خَطَبَ إِلَى سَادَاتِ الْجِنِّ فَزَوَّجُوهُ مِنْ سَرَوَاتِ بَنَاتِهِمْ، فَالْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ مِنْ سَرَوَاتِ بَنَاتِ الْجِنِّ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَشْرَكُوا الشَّيْطَانَ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ، فَهُوَ النَّسَبُ الَّذِي جَعَلُوهُ. ثُمَّ رَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ أَيْ:
Allah onlara lanet etsin, şöyle dediler: 'Allah cinlerle hısımlık kurdu ve melekler onların çocukları oldu.' [Katâde ve Kelbî]: 'Bu sözü söyleyenler Yahudilerdir' demişlerdir. Mücâhid, es-Süddî ve Mukâtil ise şöyle demişlerdir: 'Bunu söyleyenler Kinâne ve Huzâa kabileleridir; şöyle dediler: 'Allah cinlerin ileri gelenlerinden kız istedi, onlar da O'nu kızlarının en seçkinleriyle evlendirdiler; melekler de Allah'ın cin kızlarının ileri gelenlerinden olan kızlarıdır.' Hasan [el-Basrî] ise: 'Şeytanı Allah'a ibadette ortak koştular; işte uydurdukları nesep budur' demiştir. Sonra Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } “Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka [azap için] hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir” kavliyle onlara reddiye verdi. Yani:
عَلِمُوا أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ الَّذِينَ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ يُحْضَرُونَ النَّارَ وَيُعَذَّبُونَ فِيهَا. وَقِيلَ: عَلِمَتِ الْجِنَّةُ أَنَّهُمْ أَنْفُسَهُمْ يَحْضُرُونَ لِلْحِسَابِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ الْإِحْضَارَ إِذَا أطلق فالمراد لعذاب. وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ أَنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ إِلَى الْجَنَّةِ. ثُمَّ نَزَّهَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهُ فَقَالَ: سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ أَوْ هُوَ حِكَايَةٌ لِتَنْزِيهِ الْمُلْكِ لِلَّهِ ﷿ عَمَّا وَصَفَهُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ، وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ. إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ مُنْقَطِعٌ، وَالتَّقْدِيرُ:
[Cinler/melekler] bu sözü söyleyen kâfirlerin ateşe getirileceklerini ve orada azap göreceklerini bilmişlerdir. Cinlerin bizzat kendilerinin hesaba çekilmek üzere huzura getirileceklerini bildikleri de söylenmiştir. Birinci görüş daha evlâdır; çünkü ihzâr (getirilme) mutlak olarak kullanıldığında azap kastedilir. Şöyle de denilmiştir: 'Andolsun melekler kendilerinin cennete girdirileceklerini bilmişlerdir.' Sonra Sübhânehu Zâtını tenzih ederek şöyle buyurdu: { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Allah onların nitelediklerinden münezzehtir.” Veya bu, mülkün/meleklerin Allah'ı (celle celâluhu) müşriklerin nitelediği şeylerden tenzih edişinin hikâye edilmesidir. { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak Allah'ın ihlâsa erdirilmiş kulları müstesnadır” kavlindeki istisna munkatıdır, takdiri ise şöyledir:
لَكِنَّ عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ بَرِيئُونَ عَنْ أَنْ يَصِفُوا اللَّهَ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ. وَقَدْ قُرِئَ بِفَتْحِ اللَّامِ وَكَسْرِهَا وَمَعْنَاهُمَا مَا بَيَّنَاهُ قَرِيبًا. وَقِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْمَحْضَرِينَ، أَيْ: إِنَّهُمْ يُحْضَرُونَ النَّارَ إِلَّا مَنْ أَخْلَصَ، فَيَكُونُ مُتَّصِلًا لَا مُنْقَطِعًا، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ جُمْلَةُ التَّسْبِيحِ مُعْتَرِضَةً. ثُمَّ خَاطَبَ الْكُفَّارُ عَلَى الْعُمُومِ أَوْ كُفَّارُ مَكَّةَ عَلَى الْخُصُوصِ فَقَالَ: فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ أَيْ: فَإِنَّكُمْ وَآلِهَتَكُمُ الَّتِي تَعْبُدُونَ من دون الله لستم
Fakat Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları, Allah'ı bu tür şeylerle nitelemekten berîdirler (uzaktırlar). [Bu kelime] lâm harfinin fethasıyla (el-Muhlasîn) ve kesresiyle (el-Muhlisîn) okunmuştur. İkisinin anlamı az önce açıkladığımız gibidir. Şöyle de denilmiştir: Bu, [azap için] hazır bulundurulacak olanlardan yapılan bir istisnadır; yani ihlaslı olanlar hariç, şüphesiz onlar ateşe getirileceklerdir. Bu durumda [istisna] munkatı' değil, muttasıl olur. Buna göre tesbih cümlesi ise mu'tariza (ara cümle) olur. Sonra [Allah Teâlâ] genel olarak kâfirlere veya özel olarak Mekke kâfirlerine hitap ederek şöyle buyurmuştur: { فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (161) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ } “Şüphesiz siz ve taptıklarınız; O'na karşı [kimseyi] yoldan çıkaracak değilsiniz.” Yani: Şüphesiz siz ve Allah'ı bırakıp taptığınız ilahlarınız, sizler...
بفاتنين على الله بإفساد عباده وإضلالهم، وعلى متعلقة بفاتنين، وَالْوَاوُ فِي وَمَا تَعْبُدُونَ إِمَّا لِلْعَطْفِ عَلَى اسْمِ إِنَّ، أَوْ هُوَ بِمَعْنَى مَعَ، وَمَا مَوْصُولَةٌ أَوْ مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: فَإِنَّكُمْ وَالَّذِي تَعْبُدُونَ، أَوْ وَعِبَادَتَكُمْ، وَمَعْنَى فَاتِنِينَ مُضِلِّينَ، يُقَالُ فَتَنْتُ الرجل وأفتنته، ويقال فتنه على الشَّيْءِ وَبِالشَّيْءِ كَمَا يُقَالُ أَضَلَّهُ عَلَى الشَّيْءِ وَأَضَلَّهُ بِهِ.
Kullarını ifsat edip saptırmak suretiyle Allah'a karşı yoldan çıkaracak değilsiniz. Aleyhi (عَلَيْهِ) ifadesi fâtinîn (بِفَاتِنِينَ) kelimesine mütealliktir. { وَمَا تَعْبُدُونَ } kavlindeki vav harfi ya inne'nin ismine atıftır ya da ma'a (مع / ile, beraber) anlamındadır. Mâ (مَا) ise ya mevsûledir ya da masdariyyedir; yani 'siz ve taptığınız şeyler' veya 'siz ve tapınmanız' demektir. Fâtinîn kelimesinin anlamı saptıranlar (mudillîn) demektir. فَتَنْتُ الرَّجُلَ ve أَفْتَنْتُهُ denir. Tıpkı أَضَلَّهُ عَلَى الشَّيْءِ ve أَضَلَّهُ بِهِ denildiği gibi فَتَنَهُ عَلَى الشَّيْءِ ve بِالشَّيْءِ de denir.
قَالَ الْفَرَّاءُ: أَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُونَ فَتَنْتُهُ، وَأَهْلُ نَجْدٍ يَقُولُونَ أَفْتَنْتُهُ، وَيُقَالُ فَتَنَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ امْرَأَتَهُ: أَيْ أَفْسَدَهَا عَلَيْهِ، فَالْفِتْنَةُ هُنَا بِمَعْنَى الْإِضْلَالِ وَالْإِفْسَادِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: يَقُولُ مَا أَنْتُمْ بِمُضِلِّينَ أَحَدًا بِآلِهَتِكُمْ إِلَّا مَنْ قَدَرَ اللَّهُ لَهُ أَنْ يَصْلَى الْجَحِيمَ، وما في ما أَنْتُمْ نافية وأَنْتُمْ خِطَابٌ لَهُمْ وَلِمَنْ يَعْبُدُونَهُ عَلَى التَّغْلِيبِ.
el-Ferrâ şöyle demiştir: Hicaz ehli فَتَنْتُهُ derken, Necid ehli أَفْتَنْتُهُ der. فَتَنَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ امْرَأَتَهُ denir ki 'onun aleyhine hanımını ifsat etti/ayarttı' demektir. Dolayısıyla buradaki fitne, saptırmak ve ifsat etmek anlamındadır. Mukâtil şöyle demiştir: 'Allah'ın cehenneme girmesini takdir ettiği kimseden başkasını ilahlarınızla saptıracak değilsiniz' demektedir. { مَا أَنْتُمْ } ifadesindeki mâ (ما) nâfiyedir (olumsuzluk bildirir); entüm (أَنْتُمْ) ise tağlîb yoluyla onlara ve taptıklarına hitaptır.
قَالَ الزَّجَّاجُ: أَهْلُ التَّفْسِيرِ مُجْمِعُونَ فِيمَا عَلِمْتُ أَنَّ الْمَعْنَى: مَا أَنْتُمْ بِمُضِلِّينَ أَحَدًا إِلَّا مَنْ قَدَّرَ اللَّهُ ﷿ عَلَيْهِ أَنْ يَضِلَّ، ومنه قول الشاعر:
ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bildiğim kadarıyla tefsir ehli, mananın 'Allah'ın (celle celâluhu) sapmasını takdir ettiği kimseden başkasını saptıracak değilsiniz' olduğu hususunda icma etmiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
فردّ بنعمته كَيْدَهُ ... عَلَيْهِ وَكَانَ لَنَا فَاتِنًا
O, nimetiyle onun tuzağını... Kendi aleyhine çevirdi; oysa o bizi saptıran biriydi.
أَيْ: مُضِلًّا إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ صالِ بِكَسْرِ اللَّامِ لِأَنَّهُ مَنْقُوصٌ مُضَافٌ حُذِفَتِ الْيَاءُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ وَحُمِلَ عَلَى لَفْظِ مَنْ، وَأُفْرِدَ كَمَا أُفْرِدَ هُوَ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ، وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ بِضَمِّ اللَّامِ مع واو بعدها، وروي عنهما أنهما قرءا بِضَمِّ اللَّامِ بِدُونِ وَاوٍ. فَأَمَّا مَعَ الْوَاوِ فَعَلَى أَنَّهُ جَمْعُ سَلَامَةٍ بِالْوَاوِ حَمْلًا عَلَى مَعْنَى مَنْ، وَحُذِفَتْ نُونُ الْجَمْعِ لِلْإِضَافَةِ، وَأَمَّا بِدُونِ الْوَاوِ فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ جَمْعًا، وَإِنَّمَا حُذِفَتِ الْوَاوُ خَطًّا كَمَا حُذِفَتْ لَفْظًا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مُفْرَدًا، وَحَقُّهُ عَلَى هَذَا كَسْرُ اللَّامِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَجَمَاعَةُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ يَقُولُونَ: إِنَّهُ لَحْنٌ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ هَذَا قَاضِ الْمَدِينَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْكُفَّارَ وَمَا يَعْبُدُونَهُ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى إِضْلَالِ أَحَدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ هُوَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَهُمُ الْمُصِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ، وَإِنَّمَا يُصِرُّ عَلَى الْكُفْرِ مَنْ سَبَقَ الْقَضَاءُ عَلَيْهِ بِالشَّقَاوَةِ، وَإِنَّهُ مِمَّنْ يَصْلَى النَّارَ: أَيْ: يَدْخُلُهَا، ثُمَّ قَالَ الْمَلَائِكَةُ مخبرين للنبي ﷺ كَمَا حَكَاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْهُمْ وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ وَفِي الْكَلَامِ حذف، والتقدير: وما منا من أَحَدٌ، أَوْ وَمَا مِنَّا مَلَكٌ إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ. وَقِيلَ التَّقْدِيرُ: وَمَا مَنَّا إِلَّا مَنْ لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ، رَجَّحَ الْبَصْرِيُّونَ التَّقْدِيرَ الْأَوَّلَ، وَرَجَّحَ الْكُوفِيُّونَ الثَّانِيَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا قَوْلُ الْمَلَائِكَةِ وَفِيهِ مُضْمَرٌ. الْمَعْنَى وَمَا مِنَّا مَلَكٌ إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ. ثُمَّ قَالُوا: وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ أَيْ: فِي مَوَاقِفِ الطَّاعَةِ. قَالَ قَتَادَةُ: هُمُ الْمَلَائِكَةُ صَفُّوا أَقْدَامَهُمْ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: صُفُوفُ الْمَلَائِكَةِ فِي السَّمَاءِ كَصُفُوفِ أَهْلِ الدُّنْيَا فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ أَيِ: الْمُنَزِّهُونَ لِلَّهِ الْمُقَدِّسُونَ لَهُ عَمَّا أَضَافَهُ إِلَيْهِ الْمُشْرِكُونَ، وَقِيلَ: الْمُصَلُّونَ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِمُ الْمُسَبِّحُونَ مَجْمُوعُ التَّسْبِيحِ بِاللِّسَانِ وَبِالصَّلَاةِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ هِيَ صِفَاتُ الْمَلَائِكَةِ، وَلَيْسُوا كَمَا وَصَفَهُمْ بِهِ الْكُفَّارُ مِنْ أَنَّهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ هَذَا رُجُوعٌ إِلَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، أَيْ:
Yani saptıran demektir. { إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ } “Cehenneme girecek olandan başkasını.” Cumhur { صالِ } kelimesini lâm'ın kesresiyle okumuştur; çünkü o muzaf bir ism-i menkûstur, iki sakinin bir araya gelmesiyle yâ harfi hazfedilmiş, 'men' (مَنْ) kelimesinin lafzına hamledilerek onun gibi tekil kılınmıştır. Hasan [el-Basrî] ve İbn Ebî Able ise lâm'ın dammesi ve ardından gelen bir vâv ile okumuşlardır. Onlardan vâv olmaksızın sadece lâm'ın dammesiyle okudukları da rivayet edilmiştir. Vâv ile olan kıraat, 'men' kelimesinin manasına hamledilerek vâv ile yapılan cem-i müzekker sâlim olmasına dayanır ve cemi nûnu izafetten ötürü düşmüştür. Vâv olmaksızın olan okuyuş ise hem lafzen düştüğü gibi resmen (yazıda) de vâv'ı hazfedilmiş bir cemi olma ihtimalini hem de tekil olma ihtimalini taşır; bu durumda ise hakkı lâm'ın kesreli olmasıdır. en-Nehhâs şöyle der: 'Bütün tefsir ehli bunun lahin (hata) olduğunu söylerler; çünkü هَذَا قَاضِ الْمَدِينَةِ (lâm/zât dammeli) denilmesi caiz değildir.' Anlamı şudur: Kâfirler ve taptıkları şeyler, cehennem ehlinden ve küfürde ısrar edenlerden başkası olan Allah'ın kullarından hiçbirini saptırmaya güç yetiremezler. Zaten küfürde ancak aleyhinde şekavet (bedbahtlık) hükmü geçmiş olan ve ateşi boylayacak —yani oraya girecek— olan kimseler ısrar eder. Sonra melekler Allah Sübhânehu'nun kendilerinden naklettiği üzere Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber vererek şöyle dediler: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin belirli bir makamı vardır.” Sözde bir hazif vardır; takdiri: 'Bizden hiç kimse / hiçbir melek yoktur ki Allah'a ibadette belirli bir makamı olmasın' şeklindedir. Takdirin: 'Bizden ancak belirli bir makamı olan kimseler vardır' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Basralılar birinci takdiri, Kûfeliler ise ikinciyi tercih etmişlerdir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Bu, meleklerin sözüdür ve içinde gizli (muzmer) bir kelime vardır. Anlamı: 'Bizden hiçbir melek yoktur ki onun belirli bir makamı olmasın' demektir.' Sonra melekler: { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } “Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz” dediler, yani itaat mevkilerinde [saf tutanlarız]. Katâde: 'Onlar ayaklarını saf saf dizen meleklerdir' demiştir. el-Kelbî ise: 'Meleklerin gökteki safları, dünya ehlinin yerdeki safları gibidir' demiştir. { وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } “Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz” yani Allah'ı müşriklerin O'na isnat ettiklerinden tenzih ve takdis edenleriz. Namaz kılanlar olduğu da söylenmiştir; onların 'tesbih edenler' sözünden maksadın hem dil ile tesbih hem de namaz kılmanın bütünü olduğu da söylenmiştir. Maksat şudur: Bu sıfatlar meleklerin sıfatlarıdır; onlar kâfirlerin nitelediği gibi Allah'ın kızları değillerdir. { وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ } “Onlar mutlaka şöyle diyorlardı” ifadesi, müşriklerden haber vermeye dönüştür, yani:
كَانُوا قَبْلَ المبعث المحمّدي إذا عيروا بِالْجَهْلِ قَالُوا: لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ أَيْ كِتَابًا مِنْ كُتُبِ الْأَوَّلِينَ كَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ أَيْ: لَأَخْلَصْنَا الْعِبَادَةَ لَهُ وَلَمْ نَكْفُرْ بِهِ، وَإِنَّ فِي قَوْلِهِ:
Muhammedî bi'setten önce cehaletle ayıplandıklarında şöyle diyorlardı: { لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ } “Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir olsaydı” yani Tevrat ve İncil gibi öncekilerin kitaplarından bir kitap olsaydı, { لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Mutlaka Allah'ın ihlâsa erdirilmiş kulları olurduk.” Yani ibadeti O'na has kılar ve O'nu inkâr etmezdik. Şüphesiz O'nun:
وَإِنْ كانُوا هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَفِيهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مَحْذُوفٌ، وَاللَّامُ هِيَ الْفَارِقَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّافِيَةِ، أَيْ: وَإِنَّ الشَّأْنَ كَانَ كَفَّارُ الْعَرَبِ لَيَقُولُونَ ... إِلَخْ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَكَفَرُوا بِهِ هِيَ الْفَصِيحَةُ الدَّالَّةُ عَلَى
{ وَإِنْ كانُوا } kavlindeki in (إِنْ), şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sekîle) edattır; onda mahzuf bir şan zamiri vardır. Lâm (لَ) ise onunla nâfiye (olumsuzluk edatı) arasını ayıran fârika lâmıdır. Yani: Gerçek şu ki Arap kâfirleri mutlaka şöyle diyorlardı... { فَكَفَرُوا بِهِ } kavlindeki fâ (فَ) ise:
مَحْذُوفٍ مُقَدَّرٍ فِي الْكَلَامِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: تَقْدِيرُهُ فَجَاءَهُمْ مُحَمَّدٌ بِالذِّكْرِ فَكَفَرُوا بِهِ، وَهَذَا عَلَى طَرِيقِ التَّعَجُّبِ مِنْهُمْ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ أَيْ: عَاقِبَةَ كُفْرِهِمْ وَمَغَبَّتَهُ، وَفِي هَذَا تَهْدِيدٌ لَهُمْ شَدِيدٌ، وَجُمْلَةُ: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ مُسْتَأْنَفَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِلْوَعِيدِ، وَالْمُرَادُ بِالْكَلِمَةِ مَا وَعَدَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ النَّصْرِ وَالظَّفَرِ عَلَى الْكُفَّارِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: عَنَى بِالْكَلِمَةِ قَوْلَهُ سُبْحَانَهُ كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي وَقَالَ الْفَرَّاءُ: سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا بِالسَّعَادَةِ لَهُمْ، وَالْأُولَى تَفْسِيرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ بِمَا هُوَ مَذْكُورٌ هُنَا، فَإِنَّهُ قَالَ: إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ فهذه هي الْكَلِمَةُ الْمَذْكُورَةُ سَابِقًا وَهَذَا تَفْسِيرٌ لَهَا، وَالْمُرَادُ بِجُنْدِ اللَّهِ حِزْبُهُ وَهُمُ الرُّسُلُ وَأَتْبَاعُهُمْ.
kelamda mukadder olan mahzuf bir ifadeye delalet eden fasîha fâsıdır. el-Ferrâ şöyle demiştir: 'Takdiri, 'Böylece Muhammed onlara zikirle geldi de onlar onu inkâr ettiler' şeklindedir; bu da onlara taaccüb (şaşkınlık bildirme) yoluyladır.' { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler!” yani küfürlerinin akıbetini ve kötü sonucunu [bilecekler]. Bunda onlar için şiddetli bir tehdit vardır. { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki peygamber kullarımıza sözümüz geçmişti” cümlesi müste'nefe olup tehdidi pekiştirmektedir. 'Kelime'den maksat, Allah'ın onlara kâfirlere karşı vaat ettiği yardım ve zaferdir. Mukâtil: 'Kelime ile Sübhânehu'nun { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Elbette ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır” kavlini kastetmiştir' demiştir. el-Ferrâ: 'Onlar için mutluluk sözümüz geçmiştir' demiştir. Evlâ olan ise bu kelimeyi burada zikredilen ile tefsir etmektir; zira O şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } “Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır. Ve şüphesiz bizim ordumuz galip gelecektir.” İşte önceden zikredilen kelime (söz) budur ve bu da onun tefsiridir. Allah'ın ordusundan (cündullâh) maksat O'nun taraftarlarıdır (hizbi), onlar da peygamberler ve onlara tâbi olanlardır.
قَالَ الشَّيْبَانِيُّ: جَاءَ هُنَا عَلَى الْجَمْعِ: يَعْنِي قَوْلَهُ: هُمُ الْغالِبُونَ
eş-Şeybânî şöyle demiştir: O'nun { هُمُ الْغالِبُونَ } “Onlar galip gelecek olanlardır” kavlini kastederek burada çoğul olarak gelmiştir.
مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ رَأْسُ آيَةٍ، وَهَذَا الْوَعْدُ لَهُمْ بِالنَّصْرِ وَالْغَلَبَةِ لَا يُنَافِيهِ انْهِزَامُهُمْ فِي بَعْضِ الْمَوَاطِنِ، وَغَلَبَةُ الْكُفَّارِ لَهُمْ، فَإِنَّ الْغَالِبَ فِي كُلِّ مَوْطِنٍ هُوَ انْتِصَارُهُمْ عَلَى الأعداء، وغلبتهم لَهُمْ، فَخَرَجَ الْكَلَامُ مَخْرَجَ الْغَالِبِ، عَلَى أَنَّ الْعَاقِبَةَ الْمَحْمُودَةَ لَهُمْ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَفِي كُلِّ مَوْطِنٍ كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ وَالْإِغْمَاضِ عَمَّا يَصْدُرُ مِنْهُمْ مِنَ الْجَهَالَاتِ وَالضَّلَالَاتِ فَقَالَ: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ أَيْ: أَعْرِضْ عَنْهُمْ إِلَى مُدَّةٍ مَعْلُومَةٍ عِنْدَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَهِيَ مُدَّةُ الْكَفِّ عَنِ الْقِتَالِ. قَالَ السُّدِّيُّ وَمُجَاهِدٌ: حَتَّى نَأْمُرَكَ بِالْقِتَالِ. وَقَالَ قَتَادَةُ:
ayet sonu (fâsıla) olduğu içindir. Onlara verilen bu zafer ve üstünlük vaadi, bazı durumlarda yenilgiye uğramaları ve kâfirlerin onlara üstün gelmesiyle çelişmez. Çünkü her durumda galip olan, onların düşmanlara karşı zafer kazanması ve onlara üstün gelmesidir. Dolayısıyla ifade ekseriyete/galip duruma göre vârit olmuştur. Kaldı ki övülen akıbet her hâlükârda ve her durumda onlarındır; nitekim Sübhânehu: { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Güzel akıbet takvâ sahiplerinindir” buyurmuştur. Sonra Allah Sübhânehu, Resulü'ne onlardan yüz çevirmesini ve onlardan sâdır olan cehalet ve sapıklıkları görmezden gelmesini emrederek şöyle buyurdu: { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ } “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir.” Yani: Allah Sübhânehu katında belirli bir vakte kadar onlardan yüz çevir ki bu da savaştan el çekme süresidir. es-Süddî ve Mücâhid: 'Sana savaşmayı emredinceye kadar' demişlerdir. Katâde ise:
إِلَى الْمَوْتِ، وَقِيلَ: إِلَى يَوْمِ بَدْرٍ، وَقِيلَ: إِلَى يَوْمِ فَتْحِ مَكَّةَ، وَقِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ أَيْ: وَأَبْصِرْهُمْ إِذَا نَزَلَ بِهِمُ الْعَذَابُ بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الْإِبْصَارُ، وَعَبَّرَ بِالْإِبْصَارِ عَنْ قُرْبِ الْأَمْرِ: أَيْ: فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ عَنْ قَرِيبٍ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ الْعَذَابَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. ثُمَّ هَدَّدَهُمْ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ كَانُوا يَقُولُونَ مِنْ فَرْطِ تَكْذِيبِهِمْ: مَتَى هَذَا الْعَذَابُ؟ فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ أَيْ: إِذَا نَزَلَ عَذَابُ اللَّهِ لَهُمْ بِفَنَائِهِمْ، وَالسَّاحَةُ فِي اللُّغَةِ: فِنَاءُ الدَّارِ الْوَاسِعِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ وَنَزَلَ بِهِمْ سَوَاءٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَكَانَ عَذَابُ هَؤُلَاءِ بِالْقَتْلِ، قِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ نُزُولُ رَسُولِ الله ﷺ بِسَاحَتِهِمْ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «نَزَلَ» مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ.
'Ölüme kadar' demiştir. 'Bedir gününe kadar' da denilmiştir, 'Mekke'nin fethi gününe kadar' da denilmiştir. Bu ayetin kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. { وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } “Onları gözetle, yakında onlar da görecekler!” Yani: Öldürülme ve esir edilme suretiyle azap başlarına indiğinde onları gör; yakında onlar da görmenin kendilerine fayda vermeyeceği zamanda göreceklerdir. İşin yakınlığını ifade etmek için görme (ibsâr) lafzı kullanılmıştır; yani: Yakında görecekler! Bir görüşe göre de anlamı: 'Kıyamet günü azabı görecekler' şeklindedir. Sonra Sübhânehu'nun şu kavliyle onları tehdit etti: { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } “Azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar?” Yalanlamalarının aşırılığından dolayı: 'Bu azap ne zaman?' diyorlardı. { فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ } “Fakat [azap] yurtlarına indiğinde” yani Allah'ın azabı onların avlusuna indiğinde. Sözlükte es-sâha (السَّاحَةُ), geniş ev avlusu demektir. el-Ferrâ: '{ نَزَلَ بِساحَتِهِمْ } (yurtlarına indi) ile { نَزَلَ بِهِمْ } (başlarına indi) aynıdır' demiştir. ez-Zeccâc: 'Bunların azabı öldürülmekti' demiştir. Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'nin fethi günü onların yurduna inmesinin kastedildiği söylenmiştir. Cumhur { نَزَلَ } kelimesini mâlum (etken) sîgasıyla okumuştur.
وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ قَائِمٌ مُقَامَ الْفَاعِلِ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ أَيْ: بِئْسَ صَبَاحُ الَّذِينَ أُنْذِرُوا بِالْعَذَابِ، وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ، أَيْ: صَبَاحُهُمْ. وَخَصَّ الصَّبَاحَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْعَذَابَ كَانَ يَأْتِيهِمْ فِيهِ. ثُمَّ كَرَّرَ سُبْحَانَهُ مَا سَبَقَ تَأْكِيدًا لِلْوَعْدِ بِالْعَذَابِ فَقَالَ: وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ وَحَذَفَ مَفْعُولَ أَبْصِرْ هَاهُنَا وَذَكَرَهُ أَوَّلًا إِمَّا لِدَلَالَةِ الْأَوَّلِ عَلَيْهِ فَتَرَكَهُ هُنَا اخْتِصَارًا، أَوْ قَصْدًا إِلَى التَّعْمِيمِ لِلْإِيذَانِ بِأَنَّ مَا يُبْصِرُهُ مِنْ أَنْوَاعِ عَذَابِهِمْ لَا يُحِيطُ بِهِ الْوَصْفُ. وَقِيلَ: هَذِهِ الْجُمْلَةُ الْمُرَادُ بِهَا أَحْوَالُ الْقِيَامَةِ، وَالْجُمْلَةُ الْأُولَى الْمُرَادُ بِهَا عَذَابُهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَعَلَى هَذَا فَلَا يَكُونُ مِنْ بَابِ التَّأْكِيدِ، بَلْ مِنْ بَابِ التَّأْسِيسِ. ثُمَّ نَزَّهَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهُ عَنْ قَبِيحِ مَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ فَقَالَ: سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ الْعِزَّةُ: الْغَلَبَةُ وَالْقُوَّةُ، وَالْمُرَادُ تَنْزِيهُهُ عَنْ كُلِّ مَا يَصِفُونَهُ بِهِ مما لا يليق بجنابه الشريف، وربّ الْعِزَّةِ بَدَلٌ مِنْ رَبِّكَ. ثُمَّ ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى تَشْرِيفِ رُسُلِهِ وَتَكْرِيمِهِمْ فَقَالَ: وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ أي: الذين أرسلهم
Abdullah b. Mes'ûd meçhul sîga ile okumuştur; câr ve mecrûr (harf-i cer ve mecrûru) fâilin (öznenin) yerine geçmiştir. { فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ } “Uyarılanların sabahı ne kötüdür!” Yani: Azap ile uyarılanların sabahı ne kötüdür! Zemmedilen (kötülenen) husus hazfedilmiştir; yani: 'onların sabahı' [demektir]. Sabah vaktinin özellikle zikredilmesi, azabın onlara o vakitte gelmesi sebebiyledir. Sonra [Allah] Teâlâ, azap vaadini pekiştirmek amacıyla daha önce geçen ifadeyi tekrarlayarak şöyle buyurmuştur: { وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ * وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. [Onları] gör; yakında onlar da görecekler!” Burada [ikinci] { أَبْصِرْ } kelimesinin mef'ûlünü hazfetmiş, ilkinde ise zikretmiştir; bu ya birincinin ona delalet etmesi sebebiyle burada kısaltma (ihtisar) gayesiyle bırakılmış olmasıdır ya da göreceği azap türlerinin tavsifinin mümkün olmadığına dikkat çekmek üzere genelleme (ta'mîm) kastedildiği içindir. Bu cümlenin kıyamet hâllerine, ilk cümlenin ise onların dünyadaki azaplarına yönelik olduğu da söylenmiştir. Bu duruma göre [ikinci cümle] tekit kabilinden değil, te'sis (yeni bir anlam ortaya koyma) kabilindendir. Sonra [Allah] Teâlâ, kendilerinden sâdır olan çirkin şeylerden zâtını tenzih ederek şöyle buyurmuştur: { سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Kudret ve üstünlük sahibi Rabbin, onların niteledikleri şeylerden münezzehtir.” İzzet (الْعِزَّةُ); galebe ve kuvvettir. Kastedilen, O'nun şerefli zâtına yakışmayan her nitelemeden O'nu tenzih etmektir. { رَبِّ الْعِزَّةِ } ifadesi, { رَبِّكَ } kelimesinden bedeldir. Sonra elçilerinin şerefini ve üstünlüğünü gösteren hususu zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } “Gönderilen peygamberlere selâm olsun.” Yani: [Allah'ın] kullarına gönderdiği
إِلَى عِبَادِهِ وَبَلَّغُوا رِسَالَاتِهِ، وَهُوَ مِنَ السَّلَامِ الَّذِي هُوَ التَّحِيَّةُ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَمْنٌ لَهُمْ وَسَلَامَةٌ مِنَ الْمَكَارِهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ إِرْشَادٌ لِعِبَادِهِ إِلَى حَمْدِهِ عَلَى إِرْسَالِ رُسُلِهِ إِلَيْهِمْ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ، وَتَعْلِيمٌ لَهُمْ كَيْفَ يَصْنَعُونَ عِنْدَ إِنْعَامِهِ عَلَيْهِمْ، وَمَا يُثْنُونَ عَلَيْهِ بِهِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ الْحَمْدُ عَلَى هَلَاكِ الْمُشْرِكِينَ وَنَصْرِ الرُّسُلِ عَلَيْهِمْ، وَالْأَوْلَى أَنَّهُ حَمْدٌ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى كُلِّ مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَى خَلْقِهِ أَجْمَعِينَ كَمَا يُفِيدُهُ حَذْفُ الْمَحْمُودِ عَلَيْهِ، فَإِنَّ حَذْفَهُ مُشْعِرٌ بِالتَّعْمِيمِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي، وَالْحَمْدُ: هُوَ الثَّنَاءُ الْجَمِيلُ بِقَصْدِ التَّعْظِيمِ.
ve O'nun mesajlarını tebliğ eden peygamberlere [selâm olsun]. Bu, tehiyyet (selamlaşma) olan selâmdandır. Bir görüşe göre bunun anlamı: 'Onlar için emniyet ve hoşa gitmeyen şeylerden selamettir.' { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Ve hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.” [ifadesi] kullarını, kendilerine müjdeleyici ve uyarıcı olarak elçilerini göndermesinden dolayı O'na hamd etmeye bir irşad, kendilerine nimet verdiğinde ne yapacaklarına ve O'nu ne ile öveceklerine dair bir öğretidir. Bir görüşe göre bu, müşriklerin helak oluşu ve peygamberlerin onlara karşı galip gelmesi üzerine yapılan hamddir. Evlâ olan ise, üzerinde hamd edilen şeyin (mahmûdun aleyh) hazfedilmesinin de ifade ettiği gibi, bütün yaratılmışlarına bahşettiği her nimet için Allah Sübhânehu'ya bir hamd olmasıdır. Zira meânî ilminde kararlaştırıldığı üzere, onun hazfedilmesi umumilik (kapsayıcılık) hissettirir. Hamd ise: Tazim kastıyla yapılan güzel övgüdür.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً قَالَ: زَعَمَ أَعْدَاءُ اللَّهِ أَنَّهُ ﵎ هُوَ وَإِبْلِيسُ أَخَوَانِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ قَالَ:
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Allah'ın düşmanları, O celle celâluhu ile İblis'in iki kardeş olduğunu iddia ettiler.' İbn Ebî Hâtim de ondan O'nun: { فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } “Şüphesiz siz ve taptıklarınız” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir:
فَإِنَّكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُشْرِكِينَ وَمَا تَعْبُدُونَ: يَعْنِي الْآلِهَةَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ قَالَ: بِمُضِلِّينَ إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ يَقُولُ: إِلَّا مَنْ سَبَقَ فِي عِلْمِي أَنَّهُ سَيَصْلَى الْجَحِيمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ يَقُولُ: إِنَّكُمْ لَا تَضِلُّونَ أَنْتُمْ وَلَا أُضِلُّ مِنْكُمْ إِلَّا مَنْ قَضَيْتُ عَلَيْهِ أَنَّهُ صَالِ الْجَحِيمِ. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: لَا تُفْتَنُونَ إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ قَالَ: الْمَلَائِكَةُ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ قَالَ: الْمَلَائِكَةُ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ قَالَ: الْمَلَائِكَةُ. وَأَخْرَجَ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ الْمَرْوَزِيُّ فِي كِتَابِ الصَّلَاةِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا فِي السَّمَاءِ مَوْضِعُ قَدَمٍ إِلَّا عَلَيْهِ مَلَكٌ سَاجِدٌ أَوْ قَائِمٌ، وَذَلِكَ قَوْلُ الْمَلَائِكَةِ:
'{ فَإِنَّكُمْ } Ey müşrikler topluluğu, şüphesiz siz { وَما تَعْبُدُونَ } ve taptıklarınız -yani putlar-, { مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ } [hakkında] şöyle dedi: saptırıcı olamazsınız; { إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ } şöyle buyuruyor: İlmimde cehenneme gireceği önceden geçmiş olan kimse müstesna.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan ayet hakkında [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: 'O şöyle buyuruyor: Ne siz saptırabilirsiniz ne de ben sizden birini saptırırım; ancak cehenneme gireceğine hükmettiğim kimse müstesna.' Abd b. Humeyd ve İbn Merdeveyh yine ondan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Cehenneme girecek olan kimseden başkası saptırılamaz.' Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr yine ondan O'nun: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin bilinen bir makamı vardır” kavli hakkında: 'Melekler' dediğini; { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } “Şüphesiz biz, elbette saf saf dizilenleriz” kavli hakkında: 'Melekler' dediğini; { وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } “Ve şüphesiz biz, elbette tesbih edenleriz” kavli hakkında: 'Melekler' dediğini rivayet etmiştir. Muhammed b. Nasr el-Mervezî Kitâbu's-Salât'ta, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Gökte üzerinde secde eden yahut kıyamda duran bir melek bulunmayan tek bir ayak basacak yer dahi yoktur. İşte meleklerin şu kavli bundandır:
وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ» . وَأَخْرَجَ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ يَوْمًا لِأَصْحَابِهِ: «أَطَّتِ السَّمَاءُ وَحُقَّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ، لَيْسَ فِيهَا مَوْضِعُ قَدَمٍ إِلَّا عَلَيْهِ مَلَكٌ رَاكِعٌ أَوْ سَاجِدٌ، ثُمَّ قَرَأَ: وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ» .
{ وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } “Bizden her birinin bilinen bir makamı vardır. Şüphesiz biz, elbette saf saf dizilenleriz.» Muhammed b. Nasr ve İbn Asâkir, el-Alâ b. Sa'd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ashabına şöyle buyurdu: «Gök gıcırdadı ve gıcırdamak onun hakkıdır; onda rükû eden veya secde eden bir melek bulunmayan bir ayak yeri dahi yoktur.» Sonra: { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } “Şüphesiz biz, elbette saf saf dizilenleriz. Ve şüphesiz biz, elbette tesbih edenleriz” [ayetlerini] okudu.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالْفِرْيَابِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «إن من السموات لَسَمَاءٌ مَا فِيهَا مَوْضِعُ شِبْرٍ إِلَّا وَعَلَيْهِ جَبْهَةُ مَلَكٍ أَوْ قَدَمَاهُ قَائِمًا أَوْ سَاجِدًا، ثُمَّ قَرَأَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ وَأَسْمَعُ مَا لَا تَسْمَعُونَ، إِنَّ السَّمَاءَ أَطَّتْ وَحُقَّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ، مَا فِيهَا مَوْضِعُ أَرْبَعِ أَصَابِعَ إِلَّا وَمَلَكٌ وَاضِعٌ جَبْهَتَهُ سَاجِدًا لِلَّهِ» . وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ وَغَيْرِهِ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ الصَّحَابَةَ أَنْ يَصُفُّوا كَمَا تَصُفُّ الْمَلَائِكَةَ عِنْدَ رَبِّهِمْ، فَقَالُوا: وَكَيْفَ تَصُفُّ الْمَلَائِكَةُ عِنْدَ رَبِّهِمْ قَالَ: يُقِيمُونَ الصُّفُوفَ الْمُقَدَّمَةَ ، وَيَتَرَاصُّونَ فِي الصَّفِّ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ قَالَ: لَمَّا جَاءَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ ذِكْرُ الْأَوَّلِينَ، وَعِلْمُ الآخرين كفروا بالكتاب
Abdurrezzâk, el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve eş-Şuab'da el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: «Göklerden öyle bir gök vardır ki, onda ayakta duran veya secde eden bir meleğin alnının yahut iki ayağının bulunmadığı bir karışlık yer bile yoktur.» Sonra { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } “Şüphesiz biz, elbette saf saf dizilenleriz. Ve şüphesiz biz, elbette tesbih edenleriz” [ayetlerini] okudu. Tirmizî -hasen olduğunu belirterek-, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Ebû Zer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz ben, sizin görmediğinizi görür ve işitmediğinizi işitirim. Gökyüzü gıcırdadı ve gıcırdamak onun hakkıdır. Onda, alnını Allah için secdeye koymuş bir melek bulunmayan dört parmaklık bir yer dahi yoktur.» Sahîh'te ve diğer [hadis kaynaklarında] sabit olduğuna göre «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem sahâbeye, meleklerin Rableri katında saf tuttukları gibi saf tutmalarını emretti. Onlar: 'Melekler Rableri katında nasıl saf tutarlar?' diye sorunca şöyle buyurdu: 'Önceki safları tamamlarlar ve safta birbirlerine kenetlenirler.'» İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ } “Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap/öğüt) olsaydı...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Mekke halkından olan müşriklere öncekilerin zikri ve sonrakilerin ilmi gelince Kitab'ı inkâr ettiler."
فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَنَسٍ قَالَ: «صَبَّحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَيْبَرَ وَقَدْ خَرَجُوا بِالْمَسَاحِي، فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَيْهِ قَالُوا: مُحَمَّدٌ وَالْخَمِيسُ، فَقَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ، إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذِرِينَ» الْحَدِيثُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ سَعِيدٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِذَا سَلَّمْتُمْ عَلَى الْمُرْسَلِينَ فَسَلِّمُوا عَلَيَّ فَإِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِنَ الْمُرْسَلِينَ» وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ أَبِي الْعَوَّامِ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ بِأَطْوَلَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عن أبي سعيد عن رسول الله أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُسَلِّمَ مِنْ صَلَاتِهِ قَالَ: سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُنَّا نَعْرِفُ انْصِرَافَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ الصَّلَاةِ بِقَوْلِهِ:
{ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler!” Buhârî, Müslim ve diğerleri Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah vakti Hayber'e vardı; onlar ise kürekleriyle çıkmışlardı. O'nu görünce: 'Muhammed ve ordu (el-hamîs)!' dediler. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Allahu ekber! Hayber harap oldu! Şüphesiz biz bir kavmin yurduna indiğimizde, uyarılanların sabahı ne kötü olur!» buyurdu.» Hadis. İbn Sa'd ve İbn Merdeveyh, Saîd tarikiyle Katâde'den, o da Enes'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Peygamberlere selâm verdiğinizde bana da selâm verin; çünkü ben de peygamberlerden bir beşerim.» İbn Merdeveyh, Ebû'l-Avvâm tarikiyle Katâde'den, o da Enes'ten merfû olarak benzerini daha uzun bir şekilde rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Ebû Ya'lâ ve İbn Merdeveyh Ebû Saîd'den Resûlullah'ın namazından selâm vermek istediği zaman şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Kudret ve üstünlük sahibi olan Rabbin, onların niteledikleri şeylerden münezzehtir. Selâm olsun gönderilen peygamberlere! Ve hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.” et-Taberânî İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazdan ayrılışını O'nun şu sözünden anlardık:
سُبْحانَ رَبِّكَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ نَحْوَهُ مِنْ حَدِيثِ أبي سعيد. وأخرج الطبراني عن زيد ابن أَرْقَمَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَنْ قَالَ دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ: سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» ثَلَاثَ مَرَّاتٍ «فَقَدِ اكْتَالَ بِالْمِكْيَالِ الْأَوْفَى مِنَ الْأَجْرِ» . وَأَخْرَجَ حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ فِي تَرْغِيبِهِ مِنْ طَرِيقِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ نَحْوَهُ.
ayetin sonuna kadar { سُبْحانَ رَبِّكَ } “Rabbin münezzehtir...” [demesinden].' el-Hatîb de Ebû Saîd'in hadisinden bunun bir benzerini rivayet etmiştir. et-Taberânî Zeyd b. Erkam'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim her namazın ardından üç defa: { سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Kudret ve üstünlük sahibi olan Rabbin, onların niteledikleri şeylerden münezzehtir. Selâm olsun gönderilen peygamberlere! Ve hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” derse, sevaptan en tam ölçekle tartmış olur.» Humeyd b. Zenceveyh et-Terğîb adlı eserinde el-Asbağ b. Nübâte tarikiyle Ali b. Ebî Tâlib'den benzerini rivayet etmiştir.
وَإِلَى هُنَا انْتَهَى الْجُزْءُ الثَّالِثُ مِنْ هَذَا التَّفْسِيرِ الْمُبَارَكِ بِمَعُونَةِ اللَّهِ، المقبول بفضل الله، بقلم مصنفه «مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الشَّوْكَانِيِّ غَفَرَ اللَّهُ لَهُمَا» ، فِي نَهَارِ الْخَمِيسِ الْحَادِي وَالْعِشْرِينَ مِنْ شَهْرِ مُحَرَّمٍ الْحَرَامِ مِنْ شُهُورٍ سَنَةِ تِسْعٍ وَعِشْرِينَ وَمِائَتَيْنِ وَأَلْفٍ مِنَ الْهِجْرَةِ النَّبَوِيَّةِ، حَامِدًا لِلَّهِ شَاكِرًا لَهُ مُصَلِّيًا مُسَلِّمًا عَلَى رَسُولِهِ وَآلِهِ، وَيَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَفْسِيرُ سُورَةِ ص.
Bu mübarek tefsirin üçüncü cüzü, Allah'ın yardımıyla ve Allah'ın lütfuyla makbul olarak, müellifi «Muhammed b. Ali eş-Şevkânî -Allah ikisini de bağışlasın-»'nin kalemiyle, Nebevî hicretin bin iki yüz yirmi dokuzuncu yılı aylarından Muharremu'l-Harâm ayının yirmi birinci Perşembe gününde, Allah'a hamd ederek, O'na şükrederek, Resulü'ne ve âline salât ve selâm getirerek burada sona erdi. İnşallah bunu Sâd Suresi'nin tefsiri takip edecektir.
انْتَهَى سَمَاعُ هَذَا الْجُزْءِ عَلَى مُؤَلِّفِهِ حَفِظَهُ اللَّهُ فِي يَوْمِ الِاثْنَيْنِ غُرَّةَ شَهْرِ جَمَادَى الْآخِرَةِ سَنَةَ ١٢٣٠ هـ.
Bu cüzün müellifine -Allah onu korusun- arz yoluyla dinlenmesi (semâı), H. 1230 senesi Cemâziyelâhir ayının ilk günü olan Pazartesi gününde tamamlanmıştır.
كَتَبَهُ يَحْيَى بْنُ عَلِيٍّ الشَّوْكَانِيُّ غَفَرَ اللَّهُ لَهُمَا
Bunu Yahyâ b. Alî eş-Şevkânî -Allah ikisini de bağışlasın- yazdı.