وَهُوَ الْعُنُقُ، قِيلَ: كَانَتْ مِائَةَ فَرَسٍ، وَقِيلَ: كَانَتْ عِشْرِينَ أَلْفًا، وَقِيلَ: كَانَتْ عِشْرِينَ فَرَسًا، وَقِيلَ: إِنَّهَا خَرَجَتْ لَهُ مِنَ الْبَحْرِ وَكَانَتْ لَهَا أَجْنِحَةٌ فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي انْتِصَابُ حُبَّ الْخَيْرِ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ أَحْبَبْتُ بَعْدَ تَضْمِينِهِ مَعْنَى آثَرْتُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: يَقُولُ آثَرْتُ حُبَّ الْخَيْرِ، وَكُلُّ مَنْ أَحَبَّ شَيْئًا فَقَدْ آثَرَهُ. وَقِيلَ: انْتِصَابُهُ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ بِحَذْفِ الزَّوَائِدِ وَالنَّاصِبُ لَهُ أَحْبَبْتُ، وَقِيلَ: هُوَ مَصْدَرٌ تَشْبِيهِيٌّ، أَيْ: حُبًّا مِثْلَ حُبِّ الْخَيْرِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالْمُرَادُ بِالْخَيْرِ هُنَا: الْخَيْلُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْخَيْرُ: هُنَا الْخَيْلُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْخَيْرُ وَالْخَيْلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَاحِدٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَفِي الْحَدِيثِ «الْخَيْلُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيهَا الْخَيْرُ» فَكَأَنَّهَا سُمِّيَتْ خَيْرًا لِهَذَا. وَقِيلَ: إِنَّهَا سُمِّيَتْ خَيْرًا لِمَا فيها من المنافع. «وعن» فِي عَنْ ذِكْرِ رَبِّي بِمَعْنَى عَلَى. وَالْمَعْنَى: آثَرْتُ حُبَّ الْخَيْلِ عَلَى ذِكْرِ رَبِّي: يَعْنِي صَلَاةَ الْعَصْرِ حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ يَعْنِي الشَّمْسَ وَلَمْ يَتَقَدَّمْ لَهَا ذِكْرٌ، وَلَكِنَّ الْمَقَامَ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّمَا يَجُوزُ الْإِضْمَارُ إِذَا جَرَى ذِكْرُ الشَّيْءِ أَوْ دَلِيلُ الذِّكْرِ، وَقَدْ جَرَى هُنَا الدَّلِيلُ، وَهُوَ قَوْلُهُ بِالْعَشِيِّ. وَالتَّوَارِي: الِاسْتِتَارُ عَنِ الْأَبْصَارِ، وَالْحِجَابُ:
O da boyundur. [Bu atların] yüz at olduğu söylenmiştir; yirmi bin olduğu da söylenmiştir; yirmi at olduğu da söylenmiştir. Denizden onun için çıktıkları ve kanatlarının olduğu da söylenmiştir. {فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي} “[Süleyman:] ‘Doğrusu ben, Rabbimi anmaktan [uzak kalarak] mal sevgisine kapıldım’ dedi” ayetinde “hubbe'l-hayr” (حُبَّ الْخَيْرِ) ifadesinin mansub olması, “ahbebtü” (أَحْبَبْتُ) fiilinin “âsertü” (tercih ettim) anlamını tazammun etmesinden (içermesinden) dolayı onun mefulü olmasındandır. el-Ferrâ şöyle demiştir: [Süleyman] “Hayır sevgisini tercih ettim” demektedir; bir şeyi seven herkes onu tercih etmiş olur. Şöyle de denilmiştir: Mansubiyeti, zait harflerin hazfedilmesiyle mefulü mutlak oluşundandır ve onu nasbeden “ahbebtü” fiilidir. Şöyle de denilmiştir: O, teşbih bildiren bir masdardır; yani “hayır sevgisi gibi bir sevgiyle [sevdim]” demektir. Birinci görüş daha uygundur. Buradaki “el-hayr” (الْخَيْرِ) kelimesinden kasıt, atlardır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Burada el-hayr, atlardır.” el-Ferrâ da: “Arap kelamında hayr ile hayl (at) birdir” demiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Hadiste «Atların alınlarına hayır bağlanmıştır» buyrulmuştur; adeta bu sebepten dolayı ona hayır adı verilmiştir. İçindeki faydalardan dolayı ona hayır denildiği de söylenmiştir. {عَنْ ذِكْرِ رَبِّي} “Rabbimi anmaktan” ifadesindeki “an” (عَنْ) harfi, “alâ” (عَلَى) anlamındadır. Mana ise: “At sevgisini Rabbimi zikretmeye —yani ikindi namazına— tercih ettim” şeklindedir. {حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ} “Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” ifadesinde kasıt güneştir; öncesinde ondan açıkça bahsedilmemiş olsa da makam buna delalet etmektedir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Zamir ancak bir şeyin zikri veya zikre delalet eden bir karine geçtiğinde caiz olur; burada da {بِالْعَشِيِّ} “akşamüstü” sözüyle bu delil geçmiştir. Tevârî (التَّوَارِي), gözlerden gizlenmektir. Hicab (الْحِجَابُ) ise:
مَا يَحْجُبُهَا عَنِ الْأَبْصَارِ. قَالَ قَتَادَةُ وَكَعْبٌ: الْحِجَابُ جَبَلٌ أَخْضَرُ مُحِيطٌ بِالْخَلَائِقِ وَهُوَ جَبَلُ قَافَ، وَسُمِّيَ اللَّيْلُ حِجَابًا لِأَنَّهُ يَسْتُرُ مَا فِيهِ، وَقِيلَ: والضمير فِي قَوْلِهِ: حَتَّى تَوارَتْ لِلْخَيْلِ، أَيْ: حَتَّى تَوَارَتْ فِي الْمُسَابَقَةِ عَنِ الْأَعْيُنِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَقَوْلُهُ: رُدُّوها عَلَيَّ مِنْ تَمَامِ قَوْلِ سُلَيْمَانَ: أَيْ أَعِيدُوا عَرْضَهَا عَلَيَّ مَرَّةً أُخْرَى. قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ سُلَيْمَانَ لَمَّا شَغَلَهُ عَرْضُ الْخَيْلِ حَتَّى فَاتَتْهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ غَضِبَ لِلَّهِ وَقَالَ رُدُّوهَا عَلَيَّ:
Onu gözlerden perdeleyen şeydir. Katâde ve Kâ'b şöyle demişlerdir: Hicab, yaratıkları kuşatan yeşil bir dağdır, o da Kaf Dağı'dır. Geceye de içindekileri örttüğü için hicab denilmiştir. {حَتَّى تَوارَتْ} “Nihayet gizlendi” ifadesindeki zamirin atlara ait olduğu, yani “yarışta gözden kaybolup gizleninceye kadar” anlamına geldiği de söylenmiştir. Ancak birinci görüş daha uygundur. {رُدُّوها عَلَيَّ} “Onları bana geri getirin” sözü, Süleyman'ın sözünün devamındandır; yani: “Onların bana sunulmasını bir kez daha tekrarlayın” demektir. el-Hasan şöyle demiştir: Süleyman'ı atların sunulması meşgul edip de ikindi namazını kaçırınca, Allah için öfkelendi ve {رُدُّوهَا عَلَيَّ} “Onları bana geri getirin” dedi:
أَيْ: أَعِيدُوهَا. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي ردّوها يعود إِلَى الشَّمْسِ وَيَكُونُ ذَلِكَ مُعْجِزَةً لَهُ، وَإِنَّمَا أُمِرَ بِإِرْجَاعِهَا بَعْدَ مَغِيبِهَا لِأَجْلِ أَنْ يُصَلِّيَ الْعَصْرَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ هِيَ الْفَصِيحَةُ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى مَحْذُوفٍ فِي الْكَلَامِ، وَالتَّقْدِيرُ هُنَا: فَرُدُّوهَا عَلَيْهِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: طَفِقَ يَفْعَلُ مِثْلُ مَا زَالَ يَفْعَلُ، وَهُوَ مِثْلُ ظَلَّ وَبَاتَ وَانْتِصَابُ مَسْحًا عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: يمسح مَسْحًا لِأَنَّ خَبَرَ طَفِقَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِعْلًا مُضَارِعًا، وَقِيلَ: هُوَ مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالسُّوقُ جَمْعُ سَاقٍ، وَالْأَعْنَاقُ جَمْعُ عُنُقٍ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ طَفِقَ يَضْرِبُ أَعْنَاقَهَا وَسُوقَهَا، يُقَالُ مَسَحَ عِلَاوَتَهُ: أَيْ ضَرَبَ عُنُقَهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَسْحُ هُنَا الْقَطْعُ، قَالَ: وَالْمَعْنَى أَنَّهُ أَقْبَلَ يَضْرِبُ سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا لِأَنَّهَا كَانَتْ سَبَبَ فَوْتِ صَلَاتِهِ، وَكَذَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَمْ يَكُنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ إِلَّا وَقَدْ أَبَاحَهُ اللَّهُ لَهُ، وَجَائِزٌ أَنْ يُبَاحَ ذلك لسليمان ويحظر فِي هَذَا الْوَقْتِ.
Yani: Onları geri getirin [dedi]. {رُدُّوهَا} “Onu geri getirin” ifadesindeki zamirin güneşe raci olduğu ve bunun onun için bir mucize kılındığı; ikindi namazını kılması için battıktan sonra güneşin geri getirilmesini emrettiği de söylenmiştir; ancak birinci görüş daha uygundur. {فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ} “Bunun üzerine [kılıçla] bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya (kesmeye) başladı” ifadesindeki fâ harfi, kelamdaki bir mahzufa delalet eden fasiha fâsıdır. Buradaki takdir: “Onu kendisine geri getirdiler” şeklindedir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Tafika yef‘alu” (طَفِقَ يَفْعَلُ), “mâ zâle yef‘alu” (yapıp durdu) gibidir; “zalle” ve “bâte” gibidir. “Meshan” (مَسْحًا) kelimesinin mansub oluşu, mukadder bir fiille mefulü mutlak olmasındandır; yani “yemsehu meshan” (sıvazladıkça sıvazlıyor/vurdukça vuruyordu) demektir; çünkü “tafika”nın haberi ancak muzari fiil olur. Bir görüşe göre ise hal konumunda bir masdardır; birinci görüş daha uygundur. es-Sûk (السُّوقُ), sâkın (bacağın) çoğuludur. el-A‘nâk (الْأَعْنَاقُ) ise unukun (boynun) çoğuludur. Kasıt; onların boyunlarına ve bacaklarına vurmaya başladığıdır. “Meseha ulâvetehû” denir ki, “onun boynunu vurdu” demektir. el-Ferrâ: “Burada mesh, kesmektir” demiştir ve eklemiştir: “Mana; namazının kaçmasına sebep oldukları için bacaklarına ve boyunlarına vurmaya yöneldiğidir.” Ebû Ubeyde de böyle demiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Bunu ancak Allah kendisine mubah kıldığı için yapmıştır. Bunun Süleyman'a mubah kılınması, şu zamanda ise yasaklanmış olması caizdir.”
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ بِالْمَسْحِ مَا تَقَدَّمَ. وَقَالَ آخَرُونَ مِنْهُمُ الزُّهْرِيُّ وَقَتَادَةُ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْمَسْحُ عَلَى سُوقِهَا وَأَعْنَاقِهَا لِكَشْفِ الْغُبَارِ عَنْهَا حُبًّا لَهَا. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أولى بسياق الكلام فإنه ذكر أنه آثرها عَلَى ذِكْرِ رَبِّهِ حَتَّى فَاتَتْهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِرَدِّهَا عَلَيْهِ لِيُعَاقِبَ نَفْسَهُ بِإِفْسَادِ مَا أَلْهَاهُ عَنْ ذَلِكَ، وَمَا صَدَّهُ عَنْ عِبَادَةِ رَبِّهِ، وَشَغَلَهُ عَنِ الْقِيَامِ بِمَا فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَلَا يُنَاسِبُ هَذَا أَنْ يَكُونَ الْغَرَضُ مِنْ رَدِّهَا عَلَيْهِ هُوَ كَشْفُ الْغُبَارِ عَنْ سُوقِهَا وَأَعْنَاقِهَا بِالْمَسْحِ عَلَيْهَا بِيَدِهِ أَوْ بثوبه، ولا متمسك لمن قال: إن
Müfessirler bu ayetin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: Meshten kasıt az önce geçendir. ez-Zührî ve Katâde'nin de aralarında bulunduğu diğerleri ise şöyle demişlerdir: Bundan kasıt, onlara duyduğu sevgiden ötürü tozlarını gidermek için bacaklarını ve boyunlarını [eliyle] sıvazlamasıdır. Ancak birinci görüş kelamın akışına daha uygundur; zira ikindi namazını kaçırıncaya kadar onları Rabbini zikretmeye tercih ettiğini zikretmiş, ardından kendisini bundan alıkoyan, Rabbine ibadetten meneden ve Allah'ın kendisine farz kıldığı şeyi yerine getirmekten meşgul eden şeyi telef ederek nefsini cezalandırmak için onları kendisine geri getirmelerini emretmiştir. Onları kendisine geri getirmesindeki gayenin, eliyle yahut elbisesiyle üzerlerini sıvazlayarak bacaklarındaki ve boyunlarındaki tozu silmek olması buna uygun düşmez. Şöyle diyen kimsenin tutunacak bir delili yoktur:
إفساد المال لا يصدر عن النبيّ ﷺ فإن هذا مجرّد استبعاد بِاعْتِبَارِ مَا هُوَ الْمُتَقَرِّرُ فِي شَرْعِنَا مَعَ جَوَازِ أَنْ يَكُونَ فِي شَرْعِ سُلَيْمَانَ أَنَّ مِثْلَ هَذَا مُبَاحٌ عَلَى أَنَّ إِفْسَادَ الْمَالِ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ فِي شَرْعِنَا إِنَّمَا هُوَ مُجَرَّدُ إِضَاعَتِهِ لِغَيْرِ غَرَضٍ صَحِيحٍ، وَأَمَّا لِغَرَضٍ صَحِيحٍ فَقَدْ جَازَ مِثْلُهُ فِي شَرْعِنَا كَمَا وَقَعَ مِنْهُ ﷺ مِنْ إِكْفَاءِ الْقُدُورِ الَّتِي طُبِخَتْ مِنَ الْغَنِيمَةِ قَبْلَ الْقِسْمَةِ، وَلِهَذَا نَظَائِرُ كَثِيرَةٌ فِي الشَّرِيعَةِ، وَمِنْ ذَلِكَ مَا وَقَعَ مِنَ الصَّحَابَةِ مِنْ إِحْرَاقِ طَعَامِ الْمُحْتَكِرِ.
Malı telef etmek Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sâdır olmaz; zira bu, bizim şeriatımızda yerleşik olan hüküm dikkate alınarak yapılmış sırf bir uzak görmedir (istib'âddır); oysa Süleyman'ın şeriatında böylesi bir durumun mubah olması caizdir. Kaldı ki şeriatımızda nehyedilen malı telef etmek, ancak geçerli bir gaye olmaksızın sırf onu zayi etmektir. Geçerli bir gaye için olduğunda ise şeriatımızda bunun benzeri caiz olmuştur; nitekim ganimetten taksimden önce pişirilen tencerelerin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) tarafından devrilmesi gibi. Şeriatta bunun birçok benzeri vardır. Sahabenin karaborsacının yiyeceğini yakması da bu kabildendir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ قَالَ: الَّذِينَ آمَنُوا: عَلِيٌّ، وَحَمْزَةُ، وَعُبَيْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ، وَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ: عُتْبَةُ، وَشَيْبَةُ، وَالْوَلِيدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: الصَّافِناتُ الْجِيادُ خَيْلٌ خُلِقَتْ عَلَى مَا شَاءَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: الصَّافِناتُ قَالَ: صُفُونُ الْفَرَسِ رَفْعُ إِحْدَى يَدَيْهِ حَتَّى يَكُونَ عَلَى أَطْرَافِ الْحَافِرِ، وَفِي قَوْلِهِ: الْجِيادُ السِّرَاعُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: حُبَّ الْخَيْرِ قَالَ: الْمَاءُ، وَفِي قَوْلِهِ رُدُّوهَا عَلَيَّ قَالَ: الْخَيْلُ فَطَفِقَ مَسْحاً قَالَ: عَقْرًا بِالسَّيْفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: الصَّلَاةُ الَّتِي فَرَّطَ فِيهَا سُلَيْمَانُ صَلَاةُ الْعَصْرِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ فِي قَوْلِهِ:
İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ} “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız?” ayeti hakkında şöyle demiştir: İman edenler; Ali, Hamza ve Ubeyde b. el-Hâris'tir. Yeryüzünde fesat çıkaranlar ise; Utbe, Şeybe ve el-Velîd'dir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o: “{الصَّافِناتُ الْجِيادُ} ‘safkan koşan atlar’, [Allah'ın] dilediği şekilde yaratılmış atlardır” demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {الصَّافِناتُ} “sâfinât” hakkında: “Atın sufûnu, tırnağının uçları üzerinde duracak şekilde ön ayaklarından birini kaldırmasıdır” demiş; {الْجِيادُ} “el-ciyâd” hakkında ise “hızlı koşanlar” demiştir. İbn Cerîr, İbn Cüreyc tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {حُبَّ الْخَيْرِ} “mal sevgisi” hakkında “at” demiş; {رُدُّوهَا عَلَيَّ} “Onları bana geri getirin” hakkında “atları” demiş; {فَطَفِقَ مَسْحاً} “sıvazlamaya başladı” hakkında ise “kılıçla kesmeye [başladı]” demiştir. İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Süleyman'ın vaktini geçirdiği namaz, ikindi namazıydı.” Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbrâhîm et-Teymî'den rivayet ettiğine göre o:
إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ قَالَ: كَانَتْ عِشْرِينَ أَلْفَ فَرَسٍ ذَاتَ أَجْنِحَةٍ فَعَقَرَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ بِقَوْلِهِ: حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ قَالَ: تَوَارَتْ مِنْ وَرَاءِ يَاقُوتَةٍ خَضْرَاءَ، فَخُضْرَةُ السَّمَاءِ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ سُلَيْمَانُ لَا يُكَلَّمُ إِعْظَامًا لَهُ، فَلَقَدْ فَاتَتْهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ وَمَا اسْتَطَاعَ أَحَدٌ أَنْ يُكَلِّمَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: عَنْ ذِكْرِ رَبِّي يَقُولُ: مِنْ ذِكْرِ رَبِّي فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ قَالَ:
{إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ} “Hani ona akşamüstü çalımlı ve safkan koşu atları sunulmuştu” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlar kanatları olan yirmi bin attı, onları kesti.” İbn İshâk ve İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre o, {حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ} “Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” ayeti hakkında: “Yeşil bir yakutun arkasında gizlendi; göğün yeşilliği de ondandır” demiştir. İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ona duyulan saygıdan ötürü Süleyman'la konuşulmazdı. İkindi namazını kaçırdı da hiç kimse onunla konuşmaya cesaret edemedi.” İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan rivayet ettiğine göre o, {عَنْ ذِكْرِ رَبِّي} “Rabbimi anmaktan” hakkında “Rabbimi zikretmekten [alıkoydu]” demiş; {فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ} “Bunun üzerine bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı” hakkında ise şöyle demiştir:
قَطَعَ سُوقَهَا وأعناقها بالسيف.
Onların bacaklarını ve boyunlarını kılıçla kesti.
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٣٤ الى ٤٠]
[Sâd Sûresi (38), Âyetler 34-40]
وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ (٣٤) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥) فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ (٣٦) وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٣٨)
{وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ (٣٤) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥) فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ (٣٦) وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٣٨)} “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık; sonra o [bize] yöneldi. (34) ‘Rabbim! Beni bağışla ve bana, benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk (hükümranlık) bağışla; şüphesiz sen çok bağışlayıcısın’ dedi. (35) Bunun üzerine rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle dilediği yere yumuşakça akıp giderdi. (36) Şeytanları da; her bina ustasını ve dalgıcı, (37) ve bukağılarla birbirine bağlanmış diğerlerini de [emrine verdik]. (38)”
هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠)
{هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠)} “‘İşte bu bizim bağışımızdır; artık hesapsızca ister ver, ister tut’ [dedik]. (39) Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği (dönüş yeri) vardır. (40)”
قَوْلُهُ: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ أَيِ: ابْتَلَيْنَاهُ وَاخْتَبَرْنَاهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: تَزَوَّجَ سُلَيْمَانُ امْرَأَةً مِنْ بَنَاتِ الْمُلُوكِ، فَعَبَدَتِ الصَّنَمَ فِي دَارِهِ وَلَمْ يَعْلَمْ بِذَلِكَ سُلَيْمَانُ، فَامْتُحِنَ بِسَبَبِ غَفْلَتِهِ عَنْ ذَلِكَ. وَقِيلَ: إِنَّ سَبَبَ الْفِتْنَةِ أَنَّهُ تَزَوَّجَ سُلَيْمَانُ امْرَأَةً يُقَالُ لَهَا جَرَادَةُ وَكَانَ يُحِبُّهَا حُبًّا شَدِيدًا، فَاخْتَصَمَ إِلَيْهِ فَرِيقَانِ: أَحَدُهُمَا مِنْ أَهْلِ جَرَادَةَ، فَأَحَبَّ أَنْ يَكُونَ الْقَضَاءُ لَهُمْ، ثُمَّ قَضَى بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ. وَقِيلَ: إِنَّ السَّبَبَ أَنَّهُ احْتَجَبَ عَنِ النَّاسِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لَا يَقْضِي بَيْنَ أَحَدٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُ تَزَوَّجَ جَرَادَةَ هَذِهِ وَهِيَ مُشْرِكَةٌ لِأَنَّهُ عَرَضَ عَلَيْهَا الْإِسْلَامَ فَقَالَتِ: اقْتُلْنِي وَلَا أُسْلِمُ. وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: إِنَّهُ لَمَّا ظَلَمَ الْخَيْلَ بِالْقَتْلِ سُلِبَ مُلْكُهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهُ قَارَبَ بَعْضَ نِسَائِهِ فِي شَيْءٍ مِنْ حَيْضٍ أَوْ غَيْرِهِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ أُمِرَ أَنْ لَا يَتَزَوَّجَ امْرَأَةً إِلَّا مِنْ بَنِي
{وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ} “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik” sözü; yani onu sınadık ve denedik demektir. el-Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Süleyman kralların kızlarından bir kadınla evlendi, kadın onun evinde puta taptı ve Süleyman'ın bundan haberi olmadı. Bundan gafil kalması sebebiyle imtihan edildi. Şöyle de denilmiştir: İmtihanın sebebi; Süleyman Cerâde denilen bir kadınla evlenmişti ve onu çok seviyordu. İki taraf onun huzurunda davalaştı; bunlardan biri Cerâde'nin ailesindendi ve hükmün onların lehine olmasını arzu etti, sonra aralarında hak ile hükmetti. Şöyle de denilmiştir: Sebep; insanların arasına üç gün çıkmayıp hiç kimse arasında hüküm vermemesidir. Bir görüşe göre ise bu Cerâde ile o müşrik iken evlenmişti; çünkü ona İslam'ı teklif etmiş, o da “Beni öldür ama Müslüman olmam” demişti. Kâ'b el-Ahbâr şöyle demiştir: O, atları öldürerek haksızlık edince mülkü elinden alındı. el-Hasan şöyle demiştir: O, kadınlarından bazılarına hayız halinde veya başka bir durumda yaklaşmıştı. Şöyle de denilmiştir: Ona sadece İsrâiloğullarından
إِسْرَائِيلَ فَتَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ غَيْرِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّ سَبَبَ فِتْنَتِهِ مَا ثَبَتَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّهُ قَالَ: لَأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى تِسْعِينَ امْرَأَةً تَأْتِي كُلُّ وَاحِدَةٍ بِفَارِسٍ يُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَلَمْ يَقِلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا عَاقَبَهُ بِهِ فَقَالَ: وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً انْتِصَابُ جَسَدًا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ أَلْقَيْنَا، وَقِيلَ:
bir kadınla evlenmesi emredilmişti, o ise onlardan olmayan bir kadınla evlendi. Şöyle de denilmiştir: Onun imtihan edilme sebebi, sahih hadiste sabit olduğu üzere onun: “Bu gece doksan kadını dolaşacağım, her biri Allah yolunda savaşacak bir süvari doğuracak” deyip “inşallah” dememesidir. Başka şeyler de söylenmiştir. Sonra Allah onu ne ile cezalandırdığını beyan ederek şöyle buyurmuştur: {وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً} “ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık”. “Ceseden” (جَسَدًا) kelimesinin mansubiyeti, “elkaynâ” (أَلْقَيْنَا) fiilinin mefulü olmasındandır. Şöyle de denilmiştir:
انْتِصَابُهُ عَلَى الْحَالِ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِالْمُشْتَقِّ، أَيْ: ضَعِيفًا أَوْ فَارِغًا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: هَذَا الْجَسَدُ الَّذِي أَلْقَاهُ اللَّهُ عَلَى كُرْسِيِّ سُلَيْمَانَ هُوَ شَيْطَانٌ اسْمُهُ صَخْرٌ، وَكَانَ مُتَمَرِّدًا عَلَيْهِ غَيْرَ دَاخِلٍ فِي طَاعَتِهِ، أَلْقَى اللَّهُ شَبَهَ سُلَيْمَانَ عَلَيْهِ وَمَا زَالَ يَحْتَالُ حَتَّى ظَفِرَ بِخَاتَمِ سُلَيْمَانَ، وَذَلِكَ عِنْدَ دُخُولِ سُلَيْمَانَ الْكَنِيفَ لِأَنَّهُ كَانَ يُلْقِيهِ إِذَا دَخَلَ الْكَنِيفَ، فَجَاءَ صَخْرٌ فِي صُورَةِ سُلَيْمَانَ فَأَخَذَ الْخَاتَمَ مِنِ امْرَأَةٍ مِنْ نِسَاءِ سُلَيْمَانَ، فَقَعَدَ عَلَى سَرِيرِ سُلَيْمَانَ وَأَقَامَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا عَلَى مُلْكِهِ وَسُلَيْمَانُ هَارِبٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ شَيْطَانًا قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ:
Mansubiyeti, müştak (türemiş) anlamında tevil edilerek hal olmasındandır; yani “zayıf yahut içi boş bir halde” demektir. Birinci görüş daha uygundur. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Allah'ın Süleyman'ın tahtı üzerine bıraktığı bu ceset, adı Sahr olan bir şeytandır. O, Süleyman'a başkaldıran ve onun itaatine girmeyen biriydi. Allah, Süleyman'ın suretini ona giydirdi; o da hile yapmaya devam ederek nihayet Süleyman'ın mührünü ele geçirdi. Bu durum, Süleyman helaya girdiğinde oldu; çünkü helaya girdiğinde mührünü çıkarıp bırakırdı. Sahr, Süleyman suretinde gelip mührü Süleyman'ın kadınlarından birinden aldı, sonra Süleyman'ın tahtına oturdu ve Süleyman kaçak haldeyken kırk gün mülkünde hüküm sürdü. Mücâhid şöyle demiştir: Bir şeytana Süleyman:
كَيْفَ تَفْتِنُونَ النَّاسَ؟ قَالَ: أَرِنِي خَاتَمَكَ أُخْبِرْكَ، فَلَمَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ نَبَذَهُ فِي الْبَحْرِ، فَذَهَبَ مُلْكُهُ وَقَعَدَ الشَّيْطَانُ عَلَى كُرْسِيِّهِ وَمَنَعَهُ اللَّهُ نِسَاءَ سُلَيْمَانَ فَلَمْ يَقْرَبْهُنَّ، وَكَانَ سُلَيْمَانُ يَسْتَطْعِمُ فَيَقُولُ: أَتَعْرِفُونَنِي أَطْعِمُونِي؟ فَيُكَذِّبُوهُ حَتَّى أَعْطَتْهُ امْرَأَةٌ يَوْمًا حُوتًا فَشَقَّ بَطْنَهُ فَوَجَدَ خَاتَمَهُ فِي بَطْنِهِ فَرَجَعَ إِلَيْهِ مُلْكَهُ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: ثُمَّ أَنابَ أَيْ: رَجَعَ إِلَى مُلْكِهِ بَعْدَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا. وَقِيلَ مَعْنَى أَنَابَ: رَجَعَ إِلَى اللَّهِ بِالتَّوْبَةِ مِنْ ذَنْبِهِ، وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ: قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي بَدَلًا مِنْ جُمْلَةِ أَنَابَ وَتَفْسِيرًا لَهُ، أَيِ: اغْفِرْ لِي مَا صَدَرَ عَنِّي مِنَ الذَّنْبِ الَّذِي ابْتَلَيْتَنِي لِأَجْلِهِ. ثُمَّ لَمَّا قَدَّمَ التَّوْبَةَ وَالِاسْتِغْفَارَ جَعَلَهَا وَسِيلَةً إِلَى إِجَابَةِ طَلْبَتِهِ فَقَالَ: وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَى لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي: لَا يَكُونُ لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي، وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَسْلُبَهُ مِنِّي بَعْدَ هَذِهِ السُّلْبَةِ، أَوْ لا يصح لأحد من بعدي لِعَظَمَتِهِ وَلَيْسَ هَذَا مِنْ سُؤَالِ نَبِيِّ اللَّهِ سُلَيْمَانَ ﵇ لِلدُّنْيَا وَمُلْكِهَا وَالشَّرَفِ بَيْنَ أَهْلِهَا، بَلِ الْمُرَادُ بِسُؤَالِهِ الْمُلْكَ أَنْ يَتَمَكَّنَ بِهِ مِنْ إِنْفَاذِ أَحْكَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَالْأَخْذِ عَلَى يَدِ الْمُتَمَرِّدِينَ مِنْ عِبَادِهِ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمُقْتَضَيَاتِ لِهَذَا السُّؤَالِ مِنْهُ إِلَّا مَا رَآهُ عِنْدَ قُعُودِ الشَّيْطَانِ عَلَى كُرْسِيِّهِ مِنَ الْأَحْكَامِ الشَّيْطَانِيَّةِ الْجَارِيَةِ فِي عِبَادِ اللَّهِ ، وَجُمْلَةُ إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا مِمَّا طَلَبَهُ مِنْ مَغْفِرَةِ اللَّهِ لَهُ وَهِبَةُ الْمَلِكِ الَّذِي لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ:
“İnsanları nasıl fitneye düşürüyorsunuz?” dedi. Şeytan: “Bana mührünü göster, sana haber vereyim” dedi. Süleyman mührü ona verince, onu denize attı; böylece mülkü gitti ve şeytan onun tahtına oturdu. Allah şeytanı Süleyman'ın kadınlarından menetti de onlara yaklaşamadı. Süleyman ise yiyecek ister ve: “Beni tanıyor musunuz, bana yiyecek verin” derdi, onlar da onu yalanlarlardı. Nihayet bir gün bir kadın ona bir balık verdi, karnını yardığında mührünü karnında buldu ve mülkü kendisine geri döndü. İşte {ثُمَّ أَنابَ} “sonra o yöneldi” sözünün anlamı budur; yani kırk gün sonra mülküne geri döndü demektir. “Enâbe” kelimesinin manasının; günahından tevbe ederek Allah'a yöneldi şeklinde olduğu da söylenmiştir ve doğru olan da budur. Bu takdirde {قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي} “‘Rabbim! Beni bağışla’ dedi” cümlesi, “enâbe” cümlesinden bedel ve onun tefsiri olur; yani: “Beni kendisi sebebiyle imtihan ettiğin benden sâdır olan günahı bağışla” demektir. Sonra tevbe ve istiğfarı öne alınca, bunu talebinin kabul edilmesine bir vesile kılarak şöyle dedi: {وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي} “ve bana, benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk bağışla”. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak” sözünün manası: “Benden sonra hiç kimseye nasip olmasın” demektir. Mananın şöyle olduğu da söylenmiştir: “Bu gasptan sonra onu benden hiç kimsenin çekip alması yaraşmasın” yahut büyüklüğünden ötürü “benden sonra hiç kimse için uygun/mümkün olmasın”. Bu, Allah'ın peygamberi Süleyman'ın (aleyhisselâm) dünyayı, mülkünü ve dünya ehli arasındaki şerefi istemesi kabilinden değildir; bilakis mülk istemesindeki maksat, onunla Allah Teâlâ'nın hükümlerini infaz edebilmek ve O'nun cin ve insan kullarından olan asilerin elini tutmak (haddini bildirmek) içindir. Onun bu talebinin gerekçelerinden sadece şeytanın tahtında oturduğu sırada Allah'ın kulları arasında yürürlükte kıldığı şeytani hükümleri görmüş olması dahi yeterli bir sebeptir. {إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ} “Şüphesiz sen çok bağışlayıcısın” cümlesi, öncesinde Allah'ın kendisini bağışlaması ve kendisinden sonra kimseye yaraşmayacak bir mülkü bağışlaması talebine bir gerekçedir:
أَيْ فَإِنَّكَ كَثِيرُ الْهِبَاتِ عظيم الموهبات. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ إِجَابَتَهُ لِدَعْوَتِهِ وَإِعْطَاءَهُ لِمَسْأَلَتِهِ فَقَالَ: فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ أَيْ: ذَلَّلْنَاهَا لَهُ وَجَعَلْنَاهَا مُنْقَادَةً لِأَمْرِهِ. ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ التَّسْخِيرِ لَهَا بِقَوْلِهِ: تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً أَيْ: لَيِّنَةَ الْهُبُوبِ لَيْسَتْ بِالْعَاصِفِ، مَأْخُوذٌ مِنَ الرَّخَاوَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهَا رِيحٌ لَيِّنَةٌ لَا تُزَعْزِعُ وَلَا تَعْصِفُ مَعَ قُوَّةِ هُبُوبِهَا وَسُرْعَةِ جَرْيِهَا، وَلَا يُنَافِي هَذَا قَوْلَهُ فِي آيَةٍ أُخْرَى وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ لِأَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهَا فِي قُوَّةِ الْعَاصِفَةِ وَلَا تَعْصِفُ. وَقِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ تَارَةً رُخَاءً، وَتَارَةً عَاصِفَةً عَلَى مَا يُرِيدُهُ سُلَيْمَانُ وَيَشْتَهِيهِ، وَهَذَا أَوْلَى فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ حَيْثُ أَصابَ أَيْ: حَيْثُ أَرَادَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِجْمَاعُ أَهْلِ اللُّغَةِ وَالْمُفَسِّرِينَ أَنَّ مَعْنَى حَيْثُ أَصَابَ: حَيْثُ أَرَادَ، وَحَقِيقَتُهُ حَيْثُ قَعَدَ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ وَابْنُ الأعرابي: العرب تقول:
Yani şüphesiz Sen, bağışları çok ve ihsanları pek büyük olansın. Daha sonra [Allah] Teâlâ, onun duasına icabet ettiğini ve dileğini kendisine bahşettiğini belirterek şöyle buyurmuştur: {فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ} “Bunun üzerine rüzgârı onun emrine boyun eğdirdik”; yani onu Süleyman için itaatkâr kıldık ve emrine amade eyledik. Ardından: {تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً} “Onun emriyle tatlı tatlı akıp giden...” buyurarak rüzgârın boyun eğdiriliş keyfiyetini açıklamıştır. Yani esişi yumuşaktır, kasırga gibi şiddetli ve kırıp dökücü değildir. [Ruhâ' (رُخَاء)] kelimesi rahâvetten (yumuşaklık ve esneklik) türetilmiştir. Cümlenin manası şudur: O, esişinin kuvvetine ve seyrinin süratine rağmen sarsmayan ve yıkıp savurmayan yumuşak bir rüzgârdır. Bu durum, diğer bir ayetteki: {وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ} “Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı [musahhar kıldık], onun emriyle akıp giderdi” buyruğuyla çelişmez; zira bundan maksat, rüzgârın fırtına gücünde olması fakat kasıp kavurmamasıdır. Bir diğer görüşe göre de rüzgâr, Süleyman'ın dilediği ve arzu ettiği doğrultuda bazen tatlı tatlı eser, bazen de fırtınaya dönüşürdü. İki ayeti cem' etme (uzlaştırma) hususunda bu görüş daha uygundur. {حَيْثُ أَصابَ} “dilediği yere doğru”; yani gitmek istediği yere demektir. Zeccâc şöyle demiştir: “Dil ve tefsir ehlinin icmâı, ‘haysü esâbe’ (حَيْثُ أَصَابَ) ifadesinin anlamının ‘dilediği/istediği yere’ olduğu yönündedir; asıl kök anlamı ise ‘oturduğu/kastettiği yer’dir.” el-Asmaî ve İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Araplar şöyle der:
أَصَابَ الصَّوَابَ، وَأَخْطَأَ الْجَوَابَ. وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى أَصَابَ بِلُغَةِ حِمْيَرَ أَرَادَ، وَلَيْسَ مِنْ لُغَةِ الْعَرَبِ، وَقِيلَ:
“Doğruya isabet etti (dilediğine ulaştı), cevabı ise şaşırdı.” “Esâbe” (أَصَابَ) kelimesinin Himyer lehçesinde “istedi/diledi” manasına geldiği ve Arap dilinden olmadığı da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
هُوَ بِلِسَانِ هَجَرَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ إِصَابَةِ السَّهْمِ لِلْغَرَضِ وَالشَّياطِينَ مَعْطُوفٌ عَلَى الرِّيحِ، أَيْ: وَسَخَّرْنَا لَهُ الشَّيَاطِينَ، وَقَوْلُهُ: كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ بَدَلٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ، أَيْ: كُلُّ بِنَّاءٍ مِنْهُمْ، وَغَوَّاصٍ مِنْهُمْ يَبْنُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنَ الْمَبَانِي، وَيَغُوصُونَ فِي الْبَحْرِ فَيَسْتَخْرِجُونَ لَهُ الدُّرَّ مِنْهُ، وَمِنْ هَذَا قَوْلُ الشَّاعِرِ :
O, Hecer lehçesindedir; birinci görüş daha uygundur ve bu, okun hedefe isabet etmesinden alınmıştır. {وَالشَّياطِينَ} “Şeytanları da” ifadesi “er-rîh” üzerine matuftur; yani “Şeytanları da onun emrine verdik” demektir. {كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ} “her bina ustasını ve dalgıcı” sözü ise şeytanlardan bedeldir; yani onlardan her bina ustası ve dalgıç; onun için binalardan dilediği şeyi inşa ederler, denize dalıp oradan onun için inci çıkarırlardı. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
إِلَّا سُلَيْمَانَ إِذْ قَالَ الْجَلِيلُ لَهُ ... قُمْ فِي الْبَرِيَّةِ فَاحْدُدْهَا عَنِ الْفَنَدِ
Ancak Süleyman müstesna; hani Yüce Allah ona şöyle buyurmuştu: ... İnsanların içinde kalk ve onları sapkınlıktan alıkoy.
وخيّس الْجِنَّ أَنِّي قَدْ أَذِنْتُ لَهُمْ ... يَبْنُونَ تَدْمُرَ بِالصِّفَاحِ وَالْعُمُدِ
Cinleri boyun eğdir; çünkü ben onlara izin verdim ki... Taş levhalar ve sütunlarla Tedmür'ü inşa etsinler.
وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ مَعْطُوفٌ عَلَى كُلَّ دَاخِلٌ فِي حُكْمِ الْبَدَلِ، وَهُمْ مَرَدَةُ الشَّيَاطِينِ سُخِّرُوا لَهُ حَتَّى قَرَّنَهُمْ فِي الْأَصْفَادِ. يُقَالُ: قَرَّنَهُمْ فِي الْحِبَالِ إِذَا كَانُوا جماعة كثيرة، والأصفاد: الأغلال واحدها صفة.
{وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ} “ve bukağılarla birbirine bağlanmış diğerlerini de” ifadesi “kulle” kelimesi üzerine matuftur ve bedel hükmüne dahildir. Bunlar azgın şeytanlardır; Süleyman'ın emrine verilmişler, o da onları bukağılarla birbirine bağlamıştır. Çok sayıda bir topluluk olduklarında “onları iplerle birbirine bağladı” denir. el-Asfâd (الْأَصْفَادُ), boyunduruklar/bukağılardır; tekili “safed”dir.
قَالَ الزَّجَّاجُ: هِيَ السَّلَاسِلُ، فَكُلُّ مَا شَدَدْتَهُ شَدًّا وَثِيقًا بِالْحَدِيدِ وَغَيْرِهِ فَقَدْ صَفَدْتَهُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: صَفَدْتُ الرَّجُلَ فَهُوَ مَصْفُودٌ، وَصَفَّدْتَهُ فَهُوَ مُصَفَّدٌ، وَمِنْ هَذَا قَوْلُ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
ez-Zeccâc şöyle demiştir: Onlar zincirlerdir; demirle yahut başka bir şeyle sıkıca bağladığın her şeyi bağlamış (safadtehû) olursun. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Adamı bağladım (safedtü'r-racüle), o bağlıdır (masfûd); onu sıkıca bağladım (saffedtühû), o sımsıkı bağlanmıştır (musaffad).” Amr b. Kulsûm'un muallakasındaki şu sözü de bu kabildendir:
فَآبُوا بِالنِّهَابِ وَبِالسَّبَايَا ... وَأُبْنَا بِالْمُلُوكِ مُصَفَّدِينَا
Onlar ganimetler ve esirlerle döndüler... Biz ise bukağılara vurulmuş krallarla döndük.
قَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَامٍ: وَلَمْ يَكُنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ إِلَّا بِكُفَّارِهِمْ، فَإِذَا آمَنُوا أَطْلَقَهُمْ وَلَمْ يُسَخِّرْهُمْ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:
Yahyâ b. Sellâm şöyle demiştir: [Süleyman] bunu ancak onların kâfir olanlarına yapardı; iman ettiklerinde ise onları salıverir ve hizmete koşmazdı. Şu sözdeki işaret:
«هَذَا» إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ تَسْخِيرِ الرِّيحِ وَالشَّيَاطِينِ لَهُ، وَهُوَ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ: أَيْ وَقُلْنَا لَهُ هَذَا عَطاؤُنا الَّذِي أَعْطَيْنَاكَهُ مِنَ الْمُلْكِ الْعَظِيمِ الَّذِي طَلَبْتَهُ فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ قَالَ الْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُمَا: أَيْ فَأَعْطِ مَنْ شِئْتَ وَامْنَعْ مَنْ شِئْتَ بِغَيْرِ حِسابٍ لَا حِسَابَ عَلَيْكَ فِي ذَلِكَ الْإِعْطَاءِ أَوِ الْإِمْسَاكِ، أَوْ عَطَاؤُنَا لَكَ بِغَيْرِ حِسَابٍ لِكَثْرَتِهِ وَعَظَمَتِهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: إِنَّ قَوْلَهُ: هَذَا عَطاؤُنا إِشَارَةٌ إِلَى مَا أُعْطِيَهُ مِنْ قُوَّةِ الْجِمَاعِ، وَهَذَا لَا وَجْهَ لِقَصْرِ الْآيَةِ عَلَيْهِ لَوْ قَدَّرْنَا أَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ الْمَذْكُورَاتِ، فَكَيْفَ يَدَّعِي اخْتِصَاصَ الْآيَةِ بِهِ مَعَ عَدَمِ ذِكْرِهِ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى أَيْ قُرْبَةً فِي الْآخِرَةِ وَحُسْنَ مَآبٍ وَحُسْنَ مَرْجِعٍ، وَهُوَ الْجَنَّةُ.
“Hâzâ” (هَذَا), daha önce geçen rüzgârın ve şeytanların onun emrine verilmesinedir. Bu, sözün takdiri iledir; yani ona şöyle dedik: {هَذَا عَطاؤُنا} “Bu bizim bağışımızdır”; yani talep ettiğin o büyük mülkten sana verdiğimiz şeydir; {فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ} “artık ver yahut tut”. el-Hasan, ed-Dahhâk ve diğerleri şöyle demiştir: Yani dilediğine ver, dilediğine de verme. {بِغَيْرِ حِسابٍ} “hesapsızca”; bu vermede veya tutmada sana hiçbir hesap yoktur yahut çokluğundan ve büyüklüğünden ötürü sana olan bağışımız hesapsızdır. Katâde şöyle demiştir: {هَذَا عَطاؤُنا} “Bu bizim bağışımızdır” sözü, ona verilen cinsel güce işarettir. Ancak bu bahsedilenlerin arasında daha önce geçmiş olduğunu varsaysak bile ayeti sırf buna hasretmenin hiçbir tutar tarafı yoktur; zikredilmemişken ayetin ona mahsus olduğunu nasıl iddia edebilir? {وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى} “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı vardır”; yani ahirette bir yakınlığı vardır; {وَحُسْنَ مَآبٍ} “ve güzel bir dönüş yeri [vardır]”; o da cennettir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً قَالَ: هُوَ الشَّيْطَانُ الَّذِي كَانَ عَلَى كُرْسِيِّهِ يَقْضِي بَيْنَ النَّاسِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، وَكَانَ لِسُلَيْمَانَ امْرَأَةٌ يُقَالُ لَهَا جَرَادَةُ، وَكَانَ بَيْنَ بَعْضِ أَهْلِهَا وَبَيْنَ قَوْمٍ خُصُومَةٌ، فَقَضَى بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ إِلَّا أَنَّهُ وَدَّ أَنَّ الْحَقَّ كَانَ لِأَهْلِهَا، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنْ سَيُصِيبُكَ بَلَاءٌ، فَكَانَ لَا يَدْرِي أَيَأْتِيهِ مِنَ السَّمَاءِ أَمْ مِنَ الْأَرْضِ؟
Firyâbî, el-Hakîm et-Tirmizî ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً} “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık” ayeti hakkında şöyle demiştir: O, kırk gün tahtında oturup insanlar arasında hüküm veren şeytandır. Süleyman'ın Cerâde denilen bir hanımı vardı; onun ailesinden bazı kimselerle bir topluluk arasında dava vardı. Süleyman aralarında hak ile hükmetti ancak hakkın hanımının ailesinde olmasını arzu etti. Bunun üzerine Allah ona bir belaya uğrayacağını vahyetti; o da bu belanın gökten mi yoksa yerden mi geleceğini bilemiyordu.
وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ قَوِيٍّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَرَادَ سُلَيْمَانُ أَنْ يَدْخُلَ الْخَلَاءَ فَأَعْطَى لِجَرَادَةَ خَاتَمَهُ، وَكَانَتْ جَرَادَةُ امْرَأَتَهُ وَكَانَتْ أَحَبَّ نِسَائِهِ إِلَيْهِ، فَجَاءَ الشَّيْطَانُ فِي صُورَةِ سُلَيْمَانَ فَقَالَ لَهَا: هَاتِي خَاتَمِي فَأَعْطَتْهُ، فَلَمَّا لَبِسَهُ دَانَتْ لَهُ الإنس والجن والشياطين، فلما خرج سليمان
Nesâî, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in —Süyûtî'nin belirttiğine göre kuvvetli bir senetle— İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Süleyman helaya girmek istedi ve mührünü Cerâde'ye verdi. Cerâde onun hanımıydı ve hanımlarının ona en sevgilisiydi. Derken şeytan Süleyman suretinde gelip kadına: “Mührümü ver” dedi, kadın da [mührü] ona verdi. Şeytan onu parmağına takınca insanlar, cinler ve şeytanlar ona boyun eğdi. Süleyman çıkınca
مِنَ الْخَلَاءِ قَالَ هَاتِي خَاتَمِي، قَالَتْ قَدْ أَعْطَيْتُهُ سُلَيْمَانَ. قَالَ أَنَا سُلَيْمَانُ، قَالَتْ كَذَبْتَ لَسْتَ سُلَيْمَانَ، فَجَعَلَ لَا يَأْتِي أَحَدًا يَقُولُ أَنَا سُلَيْمَانُ إِلَّا كَذَّبَهُ، حَتَّى جَعَلَ الصِّبْيَانُ يَرْمُونَهُ بِالْحِجَارَةِ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ عَرَفَ أَنَّهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ، وَقَامَ الشَّيْطَانُ يَحْكُمُ بَيْنَ النَّاسِ، فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَرُدَّ عَلَى سُلَيْمَانَ سُلْطَانَهُ أَلْقَى فِي قُلُوبِ النَّاسِ إِنْكَارَ ذَلِكَ الشَّيْطَانِ، فَأَرْسَلُوا إِلَى نِسَاءِ سُلَيْمَانَ فَقَالُوا لَهُنَّ: تُنْكِرْنَ مِنْ أَمْرِ سُلَيْمَانَ شَيْئًا؟ قُلْنَ نَعَمْ إِنَّهُ يَأْتِينَا وَنَحْنُ نَحِيضُ، وَمَا كَانَ يَأْتِينَا قَبْلَ ذَلِكَ، فَلَمَّا رَأَى الشَّيْطَانُ أَنَّهُ قَدْ فُطِنَ لَهُ ظَنَّ أَنَّ أَمْرَهُ قَدِ انْقَطَعَ، فَكَتَبُوا كُتُبًا فِيهَا سِحْرٌ وَكُفْرٌ فَدَفَنُوهَا تَحْتَ كُرْسِيِّ سُلَيْمَانَ، ثُمَّ أَثَارُوهَا وَقَرَءُوهَا عَلَى النَّاسِ وَقَالُوا بِهَذَا كَانَ يَظْهَرُ سُلَيْمَانُ عَلَى النَّاسِ وَيَغْلِبُهُمْ فَأَكْفَرَ النَّاسُ سُلَيْمَانَ فَلَمْ يَزَالُوا يُكَفِّرُونَهُ، وَبَعَثَ ذَلِكَ الشَّيْطَانُ بِالْخَاتَمِ فَطَرَحَهُ فِي الْبَحْرِ فَتَلَقَّتْهُ سَمَكَةٌ فَأَخَذَتْهُ، وَكَانَ سُلَيْمَانُ يَعْمَلُ عَلَى شَطِّ الْبَحْرِ بِالْأَجْرِ، فَجَاءَ رَجُلٌ فَاشْتَرَى سَمَكًا فِيهِ تِلْكَ السَّمَكَةُ الَّتِي فِي بَطْنِهَا الْخَاتَمُ، فَدَعَا سُلَيْمَانَ فَقَالَ: تَحْمِلُ لِي هَذَا السَّمَكَ؟ قَالَ نَعَمْ، قَالَ بِكَمْ؟ قَالَ بِسَمَكَةٍ مِنْ هَذَا السَّمَكِ، فَحَمَلَ سُلَيْمَانُ السَّمَكَ ثُمَّ انْطَلَقَ بِهِ إِلَى مَنْزِلِهِ، فَلَمَّا انْتَهَى الرَّجُلُ إِلَى بَابِ دَارِهِ أَعْطَاهُ تِلْكَ السَّمَكَةَ الَّتِي فِي بَطْنِهَا الْخَاتَمُ، فَأَخَذَهَا سُلَيْمَانُ فَشَقَّ بَطْنَهَا فَإِذَا الْخَاتَمُ فِي جَوْفِهَا فَأَخَذَهُ فَلَبِسَهُ، فَلَمَّا لَبِسَهُ دَانَتْ لَهُ الْجِنُّ وَالْإِنْسُ وَالشَّيَاطِينُ وَعَادَ إِلَى حَالِهِ وَهَرَبَ الشَّيْطَانُ حَتَّى لَحِقَ بِجَزِيرَةٍ مِنْ جَزَائِرِ الْبَحْرِ، فَأَرْسَلَ سُلَيْمَانُ فِي طَلَبِهِ، وَكَانَ شَيْطَانًا مَرِيدًا، فَجَعَلُوا يَطْلُبُونَهُ وَلَا يَقْدِرُونَ عليه حتى وجدوه يوما نائما فجاؤوا فَبَنَوْا عَلَيْهِ بُنْيَانًا مِنْ رَصَاصٍ فَاسْتَيْقَظَ فَوَثَبَ، فَجَعَلَ لَا يَثِبُ فِي مَكَانٍ مِنَ الْبَيْتِ إلا أنباط مَعَهُ الرَّصَاصُ فَأَخَذُوهُ فَأَوْثَقُوهُ وَجَاءُوا بِهِ إِلَى سُلَيْمَانَ فَأَمَرَ بِهِ فَنُقِرَ لَهُ تَخْتٌ مِنْ رُخَامٍ ثُمَّ أَدْخَلَهُ فِي جَوْفِهِ ثُمَّ شُدَّ بِالنُّحَاسِ ثُمَّ أَمَرَ بِهِ فَطُرِحَ فِي الْبَحْرِ ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً يَعْنِي الشَّيْطَانَ الَّذِي كَانَ سُلِّطَ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ قَالَ: صَخْرٌ الْجِنِّيُّ تَمَثَّلَ عَلَى كُرْسِيِّهِ عَلَى صُورَتِهِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
heladan çıkınca: “Mührümü ver” dedi. Kadın: “Onu Süleyman'a verdim” dedi. Süleyman: “Ben Süleyman'ım” dedi. Kadın: “Yalan söyledin, sen Süleyman değilsin” dedi. Artık kime varıp “Ben Süleyman'ım” dediyse onu yalanladı; hatta çocuklar onu taşlamaya başladı. Bunu görünce bunun Allah'ın takdiri olduğunu anladı. Şeytan ise kalkıp insanlar arasında hüküm vermeye başladı. Allah, Süleyman'a saltanatını geri vermeyi dileyince insanların kalplerine o şeytanı yadırgama duygusu düşürdü. Süleyman'ın kadınlarına haber gönderip: “Süleyman'ın durumunda yadırgadığınız bir şey var mı?” dediler. Onlar: “Evet, biz hayızlıyken yanımıza geliyor; oysa bundan önce böyle yapmazdı” dediler. Şeytan kendisinin fark edildiğini görünce işinin bittiğini anladı. İçinde sihir ve küfür bulunan kitaplar yazıp onları Süleyman'ın tahtının altına gömdüler; sonra onları çıkarıp insanlara okudular ve: “Süleyman insanlara bunlarla üstünlük sağlıyor ve onlara bunlarla galip geliyordu” dediler. Bunun üzerine insanlar Süleyman'ı tekfir etti ve onu tekfir edip durdular. O şeytan mührü gönderip denize attı; bir balık onu kapıp yuttu. Süleyman ise deniz kıyısında ücret karşılığı çalışıyordu. Bir adam gelip içinde karnında mühür bulunan o balığın da olduğu balıkları satın aldı. Süleyman'ı çağırıp: “Bu balıkları benim için taşır mısın?” dedi. Süleyman: “Evet” dedi. Adam: “Kaça?” diye sordu. Süleyman: “Bu balıklardan bir balık karşılığında” dedi. Süleyman balıkları taşıdı, sonra adamın evine kadar götürdü. Adam evinin kapısına varınca, karnında mühür bulunan o balığı ona verdi. Süleyman balığı aldı, karnını yardı; bir de baktı ki mühür karnındadır! Onu alıp parmağına taktı. Onu takınca cinler, insanlar ve şeytanlar ona boyun eğdi, eski haline döndü. Şeytan ise kaçarak deniz adalarından bir adaya sığındı. Süleyman onun yakalanması için peşine adam gönderdi; o azgın bir şeytandı. Onu arayıp durdular ama ele geçiremediler. Nihayet bir gün onu uyurken buldular; gelip üzerine kurşundan bir bina yaptılar. Uyanınca sıçradı; evin neresine sıçradıysa kurşun onunla birlikte uzadı. Onu yakalayıp bağladılar ve Süleyman'a getirdiler. Süleyman emretti; onun için mermerden bir sandık oyuldu, sonra onu içine soktu, ardından bakırla perçinledi ve emredip denize attırdı. İşte {وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً} “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık” ayetindeki kasıt, ona musallat kılınan bu şeytandır. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ} “tahtının üstüne bıraktık” ayeti hakkında: “Cin Sahr, onun suretinde tahtında temessül etti (göründü)” demiştir. Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hureyre'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki:
«إِنَّ عِفْرِيتًا مِنَ الْجِنِّ جَعَلَ يَتَفَلَّتُ عَلَيَّ الْبَارِحَةَ لِيَقْطَعَ عَلَيَّ صَلَاتِي وَإِنَّ اللَّهَ أَمْكَنَنِي مِنْهُ، فَلَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَرْبُطَهُ إِلَى سَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي الْمَسْجِدِ حَتَّى تُصْبِحُوا فَتَنْظُرُوا إِلَيْهِ كُلُّكُمْ، فَذَكَرْتُ قَوْلَ أَخِي سُلَيْمَانَ وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي فَرَدَّهُ اللَّهُ خَاسِئًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَامْنُنْ يَقُولُ: اعْتِقْ مِنَ الْجِنِّ مَنْ شِئْتَ وأمسك منهم من شئت.
«Dün gece cinlerden bir ifrit, namazımı bozdurmak için üzerime ansızın atıldı. Allah beni ona muzaffer kıldı; sabahladığınızda hepiniz ona bakın diye onu mescidin direklerinden birine bağlamayı içimden geçirdim. Fakat kardeşim Süleyman'ın {وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي} “bana, benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk bağışla” sözünü hatırladım da [ondan vazgeçtim]; Allah da onu hor ve hakir olarak geri çevirdi.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {فَامْنُنْ} “artık ver” hakkında şöyle demiştir: “Cinlerden dilediğini azat et, dilediğini de tut.”
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٤١ الى ٥٤]
[Sâd Sûresi (38), Âyetler 41-54]
وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ (٤٢) وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤) وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ (٤٥)
{وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ (٤٢) وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤) وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ (٤٥)} “Kulumuz Eyyûb'u da hatırla; hani o Rabbine: ‘Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu’ diye seslenmişti. (41) ‘Ayağını yere vur; işte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!’ [dedik]. (42) Bizden bir rahmet ve akıl sahipleri için bir öğüt olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık. (43) ‘Eline bir demet sap al, onunla vur ve yeminini bozma!’ [dedik]. Gerçekten biz onu sabırlı bulduk; o ne güzel kuldu! Şüphesiz o, [daima Allah'a] yönelendi. (44) Güçlü ve basiretli kullarımız İbrâhim'i, İshak'ı ve Ya'kūb'u da hatırla! (45)”
إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ (٤٧) وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ (٥٠)
{إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ (٤٧) وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ (٥٠)} “Şüphesiz biz onları, ahiret yurdunu hatırlama gibi halis bir hasletle ihlaslı kıldık. (46) Doğrusu onlar katımızda seçkin, hayırlı kimselerdendir. (47) İsmâil'i, Elyesa'ı ve Zülkifl'i de hatırla; hepsi de hayırlı kimselerdendir. (48) İşte bu bir zikirdir (övgüdür). Şüphesiz takvâ sahipleri için elbette güzel bir gelecek (dönüş yeri) vardır. (49) Kapıları kendilerine sonuna kadar açılmış Adn cennetleri [vardır]. (50)”
مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ (٥٢) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ (٥٣) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ (٥٤)
{مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ (٥٢) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ (٥٣) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ (٥٤)} “Orada yaslanmış olarak birçok meyve ve içecek isterler. (51) Yanlarında bakışlarını [yalnızca eşlerine] çevirmiş yaşıt dilberler vardır. (52) İşte hesap günü için size vadedilen budur. (53) Şüphesiz bu, bitip tükenmesi olmayan bizim rızkımızdır. (54)”
قَوْلُهُ: وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ وأيوب عطف بيان، وإِذْ نَادَى رَبَّهُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ عَبْدَنَا أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَلَى أَنَّهُ حِكَايَةٌ لِكَلَامِهِ الَّذِي نَادَى رَبَّهُ بِهِ، وَلَوْ لَمْ يَحْكِهِ لَقَالَ إِنَّهُ مَسَّهُ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ بِكَسْرِهَا عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ.
{وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ} “Kulumuz Eyyûb'u da hatırla” sözü, {وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ} “Kulumuz Dâvûd'u da hatırla” sözü üzerine matuftur. “Eyyûb” atfı beyandır. {إِذْ نَادَى رَبَّهُ} “Hani o Rabbine seslenmişti” ifadesi “abdünâ”dan bedel-i iştimaldir. {أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ} “Doğrusu şeytan bana dokundurdu” ifadesini cumhur hemzenin fethiyle okumuştur; bu, Rabbine seslendiği sözün hikâye edilmesidir; eğer hikâye etmeseydi “innehû messehû” derdi. Îsâ b. Ömer ise kavil takdiri ile hemzenin kesriyle okumuştur.
وفي ذكر قِصَّةِ أَيُّوبَ إِرْشَادٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الِاقْتِدَاءِ بِهِ فِي الصَّبْرِ عَلَى الْمَكَارِهِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِضَمِّ النُّونِ مِنْ قَوْلِهِ: بِنُصْبٍ وَسُكُونِ الصَّادِ، فَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ نَصَبٍ بِفَتْحَتَيْنِ نَحْوَ أَسَدٍ وَأُسْدٍ، وَقِيلَ: هُوَ لُغَةٌ فِي النَّصَبِ، نَحْوَ رَشَدٍ وَرُشْدٍ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ يَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعِ، وَشَيْبَةُ وَحَفْصٌ، وَنَافِعٌ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ بِضَمَّتَيْنِ، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنِ الْحَسَنِ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ وَيَعْقُوبُ وَحَفْصٌ فِي رِوَايَةٍ بِفَتْحٍ وَسُكُونٍ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَاتُ كُلُّهَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفَتِ الْقِرَاءَاتُ بِاخْتِلَافِ اللُّغَاتِ.. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّ النَّصَبَ بِفَتْحَتَيْنِ: التَّعَبُ وَالْإِعْيَاءُ، وَعَلَى بَقِيَّةِ الْقِرَاءَاتِ الشَّرُّ وَالْبَلَاءُ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَعَذابٍ أَيْ أَلَمٍ. قَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: النَّصَبُ فِي الْجَسَدِ، وَالْعَذَابُ فِي الْمَالِ. قَالَ النَّحَّاسُ وَفِيهِ بَعْدُ كَذَا قَالَ. وَالْأَوْلَى تَفْسِيرُ النَّصَبِ بِالْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ وَهُوَ التَّعَبُ وَالْإِعْيَاءُ، وَتَفْسِيرُ الْعَذَابِ بِمَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ مُسَمَّى الْعَذَابِ وَهُوَ الْأَلَمُ، وَكِلَاهُمَا رَاجِعٌ إِلَى الْبَدَنِ ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هُوَ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ: أَيْ قُلْنَا لَهُ: ارْكُضْ بِرِجْلِكَ كَذَا قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَالرَّكْضُ الدَّفْعُ بِالرِّجْلِ، يُقَالُ رَكَضَ الدَّابَّةَ بِرِجْلِهِ: إِذَا ضَرَبَهَا بِهَا. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الرَّكْضُ التَّحْرِيكُ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: يُقَالُ رَكَضْتُ الدَّابَّةَ، وَلَا يُقَالُ رَكَضَتْ هِيَ، لِأَنَّ الرَّكْضَ إِنَّمَا هُوَ تَحْرِيكُ رَاكِبِهَا رِجْلَيْهِ، وَلَا فِعْلَ لَهَا فِي ذَلِكَ، وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: رَكَضْتُ الدَّابَّةَ فَرَكَضَتْ، مِثْلُ جَبَرْتُ الْعَظْمَ فَجَبَرَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ هَذَا أَيْضًا مِنْ مَقُولِ الْقَوْلِ الْمُقَدَّرِ: الْمُغْتَسَلُ هُوَ الْمَاءُ الَّذِي يُغْتَسَلُ بِهِ، وَالشَّرَابُ الَّذِي يُشْرَبُ مِنْهُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُغْتَسَلَ هُوَ الْمَكَانُ الَّذِي يُغْتَسَلُ فِيهِ. قَالَ قَتَادَةُ: هُمَا عَيْنَانِ بِأَرْضِ الشَّامِ فِي أَرْضٍ يُقَالُ لَهَا الْجَابِيَةُ فَاغْتَسَلَ مِنْ إِحْدَاهُمَا فَأَذْهَبَ اللَّهُ ظَاهِرَ دَائِهِ، وَشَرِبَ مِنَ الْأُخْرَى فَأَذْهَبَ اللَّهُ بَاطِنَ دَائِهِ، وَكَذَا قَالَ الْحَسَنُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ نَبَعَتْ عَيْنٌ جَارِيَةٌ فَاغْتَسَلَ فِيهَا فَخَرَجَ صَحِيحًا، ثُمَّ نَبَعَتْ عَيْنٌ أُخْرَى فَشَرِبَ مِنْهَا مَاءً عَذْبًا بَارِدًا. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ:
Eyyûb'un kıssasının zikredilmesinde, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için sıkıntılara sabretme hususunda ona uyulmasına bir irşad vardır. Cumhur, {بِنُصْبٍ} “bir yorgunluk” ifadesinde nûn harfinin zammesi ve sâd harfinin sükûnuyla okumuştur. Bunun “esed” (أَسَد) ve “üsd” (أُسْد) gibi iki fethalı “nasab” (نَصَب) kelimesinin çoğulu olduğu söylenmiştir; “raşed” (رَشَد) ve “ruşd” (رُشْد) gibi “nasab” kelimesinin bir lehçesi olduğu da söylenmiştir. Ebû Ca'fer Yezîd b. el-Ka'kâ', Şeybe, Hafs ve kendisinden gelen bir rivayette Nâfi' her iki harfin zammesiyle [nusub] okumuşlardır; bu kıraat el-Hasan'dan da rivayet edilmiştir. Ebû Hayve, Ya'kūb ve bir rivayette Hafs fetha ve sükûn ile [nasb] okumuşlardır. Bu kıraatlerin hepsi tek bir anlamdadır; kıraatler yalnızca lehçelerin farklılığından dolayı değişmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: İki fethalı “en-nasab”, yorgunluk ve bitkinliktir; diğer kıraatlere göre ise şer ve beladır. {وَعَذابٍ} “ve azap” sözünün manası ise acı/ağrıdır. Katâde ve Mukâtil şöyle demişlerdir: “Nusub” bedendedir, “azâb” ise maldadır. en-Nehhâs: “Bunda bir uzaklık vardır” demiştir; onun sözü böyledir. En uygun olanı, nusub kelimesini lügat anlamıyla yani yorgunluk ve bitkinlikle, azâb kelimesini ise azap isminin hakiki manası olan acı ve elem ile tefsir etmektir; her ikisi de bedene racidir. {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ} “Ayağını vur” ifadesi söz takdiri iledir; yani ona: “Ayağını vur dedik”. el-Kisâî böyle demiştir. Rakz (الرَّكْضُ), ayakla itmektir/vurmaktır; bineğe ayağıyla vurduğunda “rakaza'd-dâbbete bi-riclihî” denir. el-Müberred: “Rakz, hareket ettirmektir” demiştir. el-Asmaî şöyle demiştir: “Bineği teptim/koşturdum (rakaztü'd-dâbbete) denir; binek bizzat koştu (rakazat hiye) denilmez. Çünkü rakz ancak binicisinin ayaklarını hareket ettirmesidir ve bunda bineğin bir fiili yoktur.” Sîbeveyh ise kemiği sarıp iyileştirdiğimde kemiğin iyileşmesi (cebertü'l-azme fe-cebere) gibi “rakaztü'd-dâbbete fe-rakazat” (bineği teptim o da koştu) kullanımını nakletmiştir. {هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ} “İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” ifadesi de mukadder olan sözün bir parçasıdır. Muğtesel (الْمُغْتَسَلُ), kendisiyle yıkanılan sudur; şerâb ise kendisinden içilen şeydir. Muğteselin içinde yıkanılan yer olduğu da söylenmiştir. Katâde şöyle demiştir: “Onlar Şam diyarında Câbiye denilen bir arazide iki pınardır; birinden yıkandı, Allah zahirî (dış) hastalığını giderdi; diğerinden içti, Allah bâtınî (iç) hastalığını giderdi.” el-Hasan da böyle demiştir. Mukâtil ise: “Akan bir pınar fışkırdı, orada yıkandı ve sağlam olarak çıktı; sonra başka bir pınar fışkırdı, ondan da tatlı ve soğuk bir su içti” demiştir. Kelamda hazif vardır; takdiri şöyledir:
فَرَكَضَ بِرِجْلِهِ فَنَبَعَتْ عَيْنٌ، فَقُلْنَا لَهُ: هَذَا مُغْتَسَلٌ إِلَخْ، وَأَسْنَدَ الْمَسَّ إِلَى الشَّيْطَانِ مَعَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي مَسَّهُ بِذَلِكَ: إِمَّا لِكَوْنِهِ لَمَّا عَمِلَ بِوَسْوَسَتِهِ عُوقِبَ عَلَى ذلك النَّصَبِ وَالْعَذَابِ. فَقَدْ قِيلَ إِنَّهُ أُعْجِبَ بِكَثْرَةِ مَالِهِ، وَقِيلَ اسْتَغَاثَهُ مَظْلُومٌ فَلَمْ يُغِثْهُ، وَقِيلَ: إِنَّهُ قَالَ ذَلِكَ عَلَى طَرِيقَةِ الْأَدَبِ، وَقِيلَ إِنَّهُ قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ وَسْوَسَ إِلَى أَتْبَاعِهِ فَرَفَضُوهُ وَأَخْرَجُوهُ مِنْ دِيَارِهِمْ، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِهِ مَا كَانَ يُوَسْوِسُهُ الشَّيْطَانُ إِلَيْهِ حَالَ مَرَضِهِ وَابْتِلَائِهِ مِنْ تَحْسِينِ الْجَزَعِ وَعَدَمِ الصَّبْرِ عَلَى الْمُصِيبَةِ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَاغْتَسَلَ وَشَرِبَ، فَكَشَفْنَا بِذَلِكَ مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَوَهَبَنَا لَهُ أَهْلَهُ. قِيلَ: أَحْيَاهُمُ اللَّهُ بَعْدَ أَنْ أَمَاتَهُمْ. وَقِيلَ: جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ، وَقِيلَ: غَيَّرَهُمْ مِثْلَهُمْ، ثُمَّ زَادَهُ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ، وهو معنى قوله:
“Ayağıyla yere vurdu ve bir pınar fışkırdı; biz de ona: İşte bu yıkanacak sudur... dedik.” Dokunma eylemini, onu bu duruma maruz bırakan bizzat Allah Teâlâ olduğu halde şeytana isnat etmesi ya onun vesvesesiyle amel ettiğinde bu yorgunluk ve azapla cezalandırılmış olmasındandır —zira malının çokluğu ile övündüğü söylenmiştir; bir mazlumun kendisinden yardım istediği ama yardım etmediği de söylenmiştir—; ya bunu edep gereği söylemiştir; ya şeytanın kendi tabilerine vesvese verip onların da Eyyûb'u terk ederek yurtlarından çıkarmış olmaları sebebiyledir; ya da bundan kasıt, hastalığı ve imtihanı esnasında şeytanın ona feryat figan etmeyi ve musibete sabretmemeyi güzel göstermek suretiyle verdiği vesveselerdir; başka şeyler de söylenmiştir. {وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ} “Ona ailesini bağışladık” sözü mukadder bir ifadeye matuftur; adeta: “Yıkandı ve içti, biz de böylece kendisindeki zararı giderdik ve ailesini ona bağışladık” denilmiş gibidir. Allah'ın onları öldürdükten sonra dirilttiği söylenmiştir; dağıldıktan sonra onları topladığı da söylenmiştir; onların benzeriyle değiştirdiği, sonra da onlarla birlikte bir mislini daha ona artırdığı da söylenmiştir ki şu sözünün manası da budur:
وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ فكانوا مثل ما كَانُوا مِنْ قَبْلِ ابْتِلَائِهِ، وَانْتِصَابُ قَوْلِهِ: رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ، أَيْ: وَهَبْنَاهُمْ لَهُ لِأَجْلِ رَحْمَتِنَا إِيَّاهُ، وَلِيَتَذَكَّرَ بِحَالِهِ أُولُو الْأَلْبَابِ فَيَصْبِرُوا عَلَى الشَّدَائِدِ كَمَا صَبَرَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ مُسْتَوْفًى فَلَا نُعِيدُهُ وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً مَعْطُوفٌ عَلَى ارْكُضْ، أَوْ عَلَى وهبنا أو التقدير وقلنا له: خُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً وَالضِّغْثُ: عِثْكَالُ النَّخْلِ بِشَمَارِيخِهِ، وَقِيلَ: هُوَ قَبْضَةٌ مِنْ حَشِيشٍ مُخْتَلِطٌ رَطِبُهَا بِيَابِسِهَا، وَقِيلَ: الْحِزْمَةُ الْكَبِيرَةُ مِنَ الْقُضْبَانِ، وَأَصْلُ الْمَادَّةِ تَدُلُّ عَلَى جَمْعِ الْمُخْتَلَطَاتِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الضِّغْثُ مِلْءُ الْكَفِّ مِنَ الشَّجَرِ وَالْحَشِيشِ وَالشَّمَارِيخِ فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ أَيِ: اضْرِبْ بِذَلِكَ الضِّغْثِ، وَلَا تَحْنَثْ فِي يَمِينِكَ، وَالْحِنْثُ: الْإِثْمُ، وَيُطْلَقُ عَلَى فِعْلِ مَا حُلِفَ عَلَى تَرْكِهِ، وَكَانَ أَيُّوبُ قَدْ حَلَفَ فِي مَرَضِهِ أَنْ يَضْرِبَ امْرَأَتَهُ مِائَةَ جَلْدَةٍ.
{وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ} “ve onlarla beraber bir mislini daha”; böylece imtihanından önceki hallerinin misli oldular. {رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ} “bizden bir rahmet ve akıl sahipleri için bir öğüt olmak üzere” ifadesinin mansubiyeti mefulün lieclih olmasındandır; yani: Ona merhamet etmemizden ötürü ve akıl sahipleri onun durumuyla ibret alıp tıpkı onun sabrettiği gibi sıkıntılara sabretsinler diye onları ona bağışladık. Bu ayetin tefsiri Enbiyâ Sûresi'nde etraflıca geçmişti, bu yüzden tekrar etmiyoruz. {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً} “Eline bir demet sap al” ifadesi {ارْكُضْ} “vur” üzerine yahut {وَوَهَبْنَا} “ve bağışladık” üzerine matuftur ya da takdiri: “Ve ona: Eline bir demet al dedik” şeklindedir. Sıgıs (الضِّغْثُ): İnce dallarıyla birlikte hurma salkımıdır. Kurusu yaşına karışmış bir tutam ot olduğu da söylenmiştir; büyük çubuk demeti olduğu da söylenmiştir. Kelimenin asıl kökü karışık şeylerin toplanmasına delalet eder. el-Vâhidî şöyle demiştir: Sıgıs; ağaçtan, ottan ve ince dallardan bir avuç dolusudur. {فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ} “onunla vur ve yeminini bozma”; yani o demetle vur ve yemininde hânis olma (yeminini bozma). Hıns (الْحِنْثُ): Günahtır; terk edilmesine yemin edilen bir şeyi yapmak için de kullanılır. Eyyûb hastalığı sırasında hanımına yüz sopa vurmaya yemin etmişti.
وَاخْتُلِفَ فِي سَبَبِ ذَلِكَ، فقال سعيد بن المسيب إنه جَاءَتْهُ بِزِيَادَةٍ عَلَى مَا كَانَتْ تَأْتِيهِ بِهِ مِنَ الْخُبْزِ، فَخَافَ خِيَانَتَهَا فَحَلَفَ لَيَضْرِبَنَّهَا. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَامٍ وَغَيْرُهُ: إِنَّ الشَّيْطَانَ أَغْوَاهَا أَنْ تَحْمِلَ أَيُّوبَ عَلَى أَنْ يَذْبَحَ سَخْلَةً تقرّبا إليه، فإنه إذا فعل ذلك برىء، فَحَلَفَ لَيَضْرِبَنَّهَا إِنْ عُوفِيَ مِائَةَ جَلْدَةٍ. وَقِيلَ: بَاعَتْ ذُؤَابَتَهَا بِرَغِيفَيْنِ إِذْ لَمْ تَجِدْ شَيْئًا، وَكَانَ أَيُّوبُ يَتَعَلَّقُ بِهَا إِذَا أَرَادَ الْقِيَامَ، فَلِهَذَا حَلَفَ لَيَضْرِبَنَّهَا. وَقِيلَ: جَاءَهَا إِبْلِيسُ فِي صُورَةِ طَبِيبٍ فَدَعَتْهُ لِمُدَاوَاةِ أَيُّوبَ، فَقَالَ أُدَاوِيهِ على أنه إذا برىء قَالَ أَنْتَ شَفَيْتَنِي، لَا أُرِيدُ جَزَاءً سِوَاهُ، قَالَتْ:
Bunun sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Hanımı ona getirmekte olduğu ekmekten daha fazlasını getirdi, o da hanımının hıyanet etmesinden korktu ve mutlaka ona vuracağına yemin etti. Yahyâ b. Sellâm ve diğerleri şöyle demişlerdir: Şeytan kadını, Eyyûb'u şeytana yaklaşmak maksadıyla bir kuzu kesmeye teşvik etmesi için kandırdı; zira bunu yaparsa iyileşecekti. Eyyûb da iyileşirse ona yüz sopa vuracağına yemin etti. Şöyle de denilmiştir: Kadın hiçbir şey bulamayınca zülüflerini iki somun ekmek karşılığında sattı; Eyyûb ise ayağa kalkmak istediğinde onun saçlarına tutunurdu; işte bu yüzden ona vuracağına yemin etti. Şöyle de denilmiştir: İblis kadına bir tabip suretinde geldi, kadın da Eyyûb'u tedavi etmesi için onu çağırdı. Tabip: “İyileştiğinde ‘Beni sen şifaya kavuşturdun’ demesi şartıyla onu tedavi ederim, bundan başka hiçbir karşılık istemem” dedi. Kadın:
نَعَمْ، فَأَشَارَتْ عَلَى أَيُّوبَ بِذَلِكَ فَحَلَفَ لَيَضْرِبَنَّهَا.
“Evet” dedi ve bunu Eyyûb'a teklif etti; o da [hanımına] vuracağına yemin etti.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ هَلْ هَذَا خَاصٌّ بِأَيُّوبَ أَوْ عَامٌّ لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ؟ وَأَنَّ مَنْ حَلَفَ خَرَجَ مِنْ يَمِينِهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا حَلَفَ لَيَضْرِبَنَّ فُلَانًا مِائَةَ جَلْدَةٍ أَوْ ضَرْبًا وَلَمْ يَقُلْ ضَرْبًا شَدِيدًا وَلَمْ يَنْوِ بِقَلْبِهِ فَيَكْفِيهِ مِثْلُ هَذَا الضَّرْبِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ، حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ وَعَنْ أَبِي ثَوْرٍ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: هُوَ خَاصٌّ بِأَيُّوبَ وَرَوَاهُ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ. ثُمَّ أَثْنَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى أَيُّوبَ فَقَالَ: إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً أَيْ:
İlim adamları, bu durumun Eyyûb'a mı mahsus olduğu yoksa bütün insanlar için genel mi olduğu ve yemin eden bir kimsenin böyle bir yolla yemininden çıkıp çıkamayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî şöyle demiştir: Bir kimse falan kişiye yüz sopa vuracağına veya bir vuruş vuracağına yemin eder de şiddetli bir vuruş demez ve kalbiyle de buna niyet etmezse, ayette zikredilen bu vuruş gibi bir vuruş ona yeterli gelir. İbnü'l-Münzir bunu ondan, Ebû Sevr'den ve rey ehlinden nakletmiştir. Atâ ise: “Bu Eyyûb'a mahsustur” demiştir; İbnü'l-Kâsım da bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir. Sonra Allah Teâlâ Eyyûb'u överek şöyle buyurmuştur: {إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً} “Gerçekten biz onu sabırlı bulduk”; yani:
عَلَى الْبَلَاءِ الَّذِي ابْتَلَيْنَاهُ بِهِ، فَإِنَّهُ ابْتُلِيَ بِالدَّاءِ الْعَظِيمِ فِي جَسَدِهِ وَذَهَابِ مَالِهِ وَأَهْلِهِ وَوَلَدِهِ فَصَبَرَ نِعْمَ الْعَبْدُ أَيْ: أَيُّوبُ إِنَّهُ أَوَّابٌ أَيْ: رَجَّاعٌ إِلَى اللَّهِ بِالِاسْتِغْفَارِ وَالتَّوْبَةِ وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ عِبادَنا بِالْجَمْعِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَحُمَيْدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَابْنُ كَثِيرٍ «عَبْدَنَا» بِالْإِفْرَادِ. فَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ يَكُونُ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ عَطْفُ بَيَانٍ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُخْرَى يَكُونُ إِبْرَاهِيمُ عَطْفُ بَيَانٍ، وَمَا بَعْدَهُ عَطْفٌ عَلَى عَبْدَنَا لَا عَلَى إِبْرَاهِيمَ. وَقَدْ يُقَالُ: لَمَّا كَانَ الْمُرَادُ بِعَبْدِنَا الْجِنْسُ جَازَ إِبْدَالُ الْجَمَاعَةِ مِنْهُ. وَقِيلَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَمَا بَعْدَهُ بَدَلٌ، أَوِ: النَّصْبُ بِإِضْمَارِ أَعْنِي، وَعَطْفُ الْبَيَانِ أَظْهَرُ، وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ أَبْيَنُ وَقَدِ اخْتَارَهَا أَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو حَاتِمٍ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ الْأَيْدِي، جَمْعُ الْيَدِ الَّتِي بِمَعْنَى الْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ. قَالَ قَتَادَةُ: أُعْطُوا قُوَّةً فِي الْعِبَادَةِ وَنَصْرًا فِي الدِّينِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالْمُفَسِّرُونَ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَمَّا الْأَبْصَارُ فَمُتَّفَقٌ عَلَى أَنَّهَا الْبَصَائِرُ فِي الدِّينِ وَالْعِلْمِ. وَأَمَّا الْأَيْدِي فَمُخْتَلَفٌ فِي تَأْوِيلِهَا فَأَهْلُ التَّفْسِيرِ يَقُولُونَ: إِنَّهَا الْقُوَّةُ فِي الدِّينِ، وَقَوْمٌ يَقُولُونَ: الْأَيْدِي جَمْعُ يَدٍ وَهِيَ النِّعْمَةُ، أَيْ: هُمْ أَصْحَابُ النِّعَمِ، أَيِ: الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ ﷿ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: هُمْ أَصْحَابُ النِّعَمِ عَلَى النَّاسِ وَالْإِحْسَانِ
Kendisini sınadığımız belaya karşı [sabırlı bulduk]. Zira o, bedeninde büyük bir hastalıkla, malının, ailesinin ve evladının gitmesiyle imtihan edildi de sabretti. {نِعْمَ الْعَبْدُ} “O ne güzel kuldu!”; yani Eyyûb. {إِنَّهُ أَوَّابٌ} “Şüphesiz o, [daima Allah'a] yönelendi”; yani istiğfar ve tevbe ile Allah'a çokça dönendi. {وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ} “Kullarımız İbrâhim'i, İshak'ı ve Ya'kūb'u da hatırla!”. Cumhur {عِبادَنا} kelimesini çoğul olarak okumuştur. İbn Abbâs, Mücâhid, Humeyd, İbn Muhaysın ve İbn Kesîr ise tekil olarak «عَبْدَنَا» (kulumuzu) şeklinde okumuşlardır. Cumhurun kıraatine göre İbrâhim, İshak ve Ya'kūb atfı beyan olur. Diğer kıraate göre ise İbrâhim atfı beyan, sonrakiler ise İbrâhim'e değil “abdenâ” üzerine matuf olur. Şöyle de denilebilir: “Abdenâ” ile cins kastedildiğinde, çoğulun ondan bedel yapılması caiz olur. İbrâhim ve sonrakilerin bedel olduğu yahut “a'nî” (kastediyorum) takdiriyle mansub olduğu da söylenmiştir; ancak atfı beyan olması daha açıktır. Cumhurun kıraati daha vazıhtır ve Ebû Ubeyd ile Ebû Hâtim de onu tercih etmiştir. {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ} “güçlü ve basiretli”. el-Eydî (الْأَيْدِي), güç ve kuvvet anlamındaki elin çoğuludur. Katâde: “Onlara ibadette kuvvet ve dinde yardım verildi” demiştir. el-Vâhidî şöyle demiştir: Mücâhid, Saîd b. Cübeyr ve müfessirler de bu görüştedir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ebsâr (الْأَبْصَارُ) kelimesine gelince, onun dinde ve ilimdeki basiretler olduğu hususunda ittifak edilmiştir. Eydî kelimesine gelince, tevilinde ihtilaf edilmiştir. Tefsir ehli: “O, dinde kuvvettir” derler. Bir topluluk ise şöyle der: Eydî, nimet manasına gelen yed kelimesinin çoğuludur; yani onlar nimet sahipleridir; yani Allah Teâlâ'nın kendilerine nimet verdiği kimselerdir. Şöyle de denilmiştir: Onlar insanlara nimet ve iyilik eden
إِلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ قَدْ أَحْسَنُوا وَقَدَّمُوا خَيْرًا، وَاخْتَارَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ أُولِي الْأَيْدِي بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْأَيْدِي. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْأَعْمَشُ وَالْحَسَنُ وَعِيسَى الْأَيْدِ بِغَيْرِ يَاءٍ، فَقِيلَ مَعْنَاهَا مَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى، وَإِنَّمَا حُذِفَتِ الْيَاءُ لِدَلَالَةِ كَسْرَةِ الدَّالِ عَلَيْهَا، وَقِيلَ: الْأَيْدُ: الْقُوَّةُ، وَجُمْلَةُ: إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ تَعْلِيلٌ لِمَا وُصِفُوا بِهِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِخالِصَةٍ بِالتَّنْوِينِ وَعَدَمِ الْإِضَافَةِ عَلَى أَنَّهَا مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْإِخْلَاصِ، فَيَكُونُ ذِكْرَى مَنْصُوبًا بِهِ، أَوْ: بِمَعْنَى الْخُلُوصِ، فَيَكُونُ ذِكْرَى مَرْفُوعًا بِهِ، أَوْ يَكُونُ خَالِصَةٍ اسم فاعل على بابه، وذكرى بَدَلٌ مِنْهَا أَوْ بَيَانٌ لَهَا أَوْ بِإِضْمَارِ أعني أو مرفوعة بإضمار مبتدأ، والدار يجوز أن تكون مفعولا به لذكرى وَأَنْ تَكُونَ ظَرْفًا: إِمَّا عَلَى الِاتِّسَاعِ، أَوْ على إسقاط الخافض وعلى كلّ تقدير فخالصة: صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ، وَالْبَاءُ: لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: بِسَبَبِ خَصْلَةٍ خَالِصَةٍ. وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَشَيْبَةُ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَهِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ بِإِضَافَةِ خَالِصَةٍ إِلَى ذِكْرَى عَلَى أَنَّ الْإِضَافَةَ لِلْبَيَانِ، لِأَنَّ الْخَالِصَةَ تَكُونُ ذِكْرَى وَغَيْرَ ذِكْرَى، أَوْ عَلَى أَنَّ خالصة: مصدر مضاف إلى مفعول، وَالْفَاعِلُ: مَحْذُوفٌ. أَيْ: بِأَنْ أَخْلَصُوا ذِكْرَى الدَّارِ، أَوْ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْخُلُوصِ مُضَافًا إِلَى فَاعِلِهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَى الْآيَةِ اسْتَصْفَيْنَاهُمْ بِذِكْرِ الْآخِرَةِ فَأَخْلَصْنَاهُمْ بِذِكْرِهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانُوا يَدْعُونَ إِلَى الْآخِرَةِ وَإِلَى اللَّهِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَخْلَصُوا بِخَوْفِ الْآخِرَةِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فَمَنْ قَرَأَ بِالتَّنْوِينِ فِي خَالِصَةٍ كَانَ الْمَعْنَى جَعَلْنَاهُمْ لَنَا خَالِصِينَ بِأَنْ خَلَصَتْ لَهُمْ ذِكْرَى الدَّارِ، وَالْخَالِصَةُ: مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْخُلُوصِ، وَالذِّكْرَى بِمَعْنَى التَّذَكُّرِ، أَيْ: خَلَصَ لَهُمْ تذكر الدار، وهو أنهم يذكرون التأهب لها، وَيَزْهَدُونَ فِي الدُّنْيَا، وَذَلِكَ مِنْ شَأْنِ الْأَنْبِيَاءِ. وَأَمَّا مَنْ أَضَافَ فَالْمَعْنَى: أَخْلَصْنَا لَهُمْ بِأَنْ خَلَصَتْ لَهُمْ ذِكْرَى الدَّارِ، وَالْخَالِصَةُ مَصْدَرٌ مُضَافٌ إِلَى الْفَاعِلِ، وَالذِّكْرَى عَلَى هَذَا الْمَعْنَى الذِّكْرُ وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ الِاصْطِفَاءُ: الِاخْتِيَارُ، وَالْأَخْيَارُ، جَمْعُ خَيِّرٍ بِالتَّشْدِيدِ، وَالتَّخْفِيفِ كَأَمْوَاتٍ فِي جَمْعِ مَيِّتٍ مُشَدَّدًا وَمُخَفَّفًا وَالْمَعْنَى: إِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُخْتَارِينَ مِنْ أَبْنَاءِ جِنْسِهِمْ مِنَ الْأَخْيَارِ وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ قِيلَ: وَجْهُ إِفْرَادِهِ بِالذِّكْرِ بَعْدَ ذِكْرِ أَبِيهِ، وَأَخِيهِ، وَابْنِ أَخِيهِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّهُ عَرِيقٌ فِي الصَّبْرِ الَّذِي هُوَ الْمَقْصُودُ بِالتَّذْكِيرِ هنا وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وقد تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْيَسَعَ، وَالْكَلَامُ فِيهِ فِي الْأَنْعَامِ، وتقدّم ذكر ذا الْكِفْلِ وَالْكَلَامُ فِيهِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْمُرَادُ مِنْ ذِكْرِ هَؤُلَاءِ أَنَّهُمْ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ صَبَرَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَتَحَمَّلُوا الشَّدَائِدَ فِي دِينِ اللَّهِ. أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يَذْكُرَهُمْ لِيَسْلُكَ مَسْلَكَهُمْ فِي الصَّبْرِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ يَعْنِي: الَّذِينَ اخْتَارَهُمُ اللَّهُ لِنُبُوَّتِهِ، وَاصْطَفَاهُمْ مِنْ خَلْقِهِ هَذَا ذِكْرٌ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِ أَوْصَافِهِمْ، أَيْ: هَذَا ذِكْرٌ جَمِيلٌ فِي الدُّنْيَا وَشَرَفٌ يُذْكَرُونَ بِهِ أَبَدًا وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ أَيْ: لهم مع الذِّكْرِ الْجَمِيلِ حُسْنُ مَآبٍ فِي الْآخِرَةِ، وَالْمَآبُ: الْمَرْجِعُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَرْجِعُونَ فِي الْآخِرَةِ إِلَى مَغْفِرَةِ اللَّهِ، وَرِضْوَانِهِ، وَنَعِيمِ جَنَّتِهِ. ثُمَّ بَيَّنَ حُسْنَ الْمَرْجِعِ فَقَالَ: جَنَّاتِ عَدْنٍ قَرَأَ الْجُمْهُورُ جَنَّاتِ بِالنَّصْبِ بَدَلًا مِنْ حُسْنَ مَآبٍ، سَوَاءٌ كَانَ جَنَّاتِ
kimselerdir; çünkü onlar iyilik etmişler ve hayır sunmuşlardır; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Cumhur {أُولِي الْأَيْدِي} kelimesini el-eydîde yâ harfini sabit kılarak okumuştur. İbn Mes'ûd, el-A'meş, el-Hasan ve Îsâ ise yâ harfi olmaksızın “el-eyd” (الْأَيْدِ) şeklinde okumuşlardır. Bunun birinci kıraatin manasında olduğu ve yâ harfinin ancak dâl harfinin kesresinin ona delaleti sebebiyle hazfedildiği söylenmiştir. el-Eyd kelimesinin kuvvet anlamına geldiği de söylenmiştir. {إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “Şüphesiz biz onları, ahiret yurdunu hatırlama gibi halis bir hasletle ihlaslı kıldık” cümlesi, kendilerine yapılan nitelendirmenin gerekçesidir. Cumhur {بِخالِصَةٍ} kelimesini tenvinle ve izafetsiz olarak okumuştur; bu takdirde o, ihlas anlamında bir masdardır ve {ذِكْرَى} kelimesi onunla mansub olur; yahut hulûs anlamındadır ve “zikrâ” onunla merfû olur; yahut “hâlisa” kendi kalıbı üzere ismi faildir, “zikrâ” da ondan bedel veya ona beyandır yahut “a'nî” fiilinin takdiriyle mansubdur veya mukadder bir mübtedanın haberi olarak merfûdur. “ed-Dâr” kelimesinin “zikrâ”nın mefulü bih olması da zarf olması da caizdir: İster genişletme (ittisa') yoluyla ister harfi cerrin hazfiyle olsun. Her takdire göre “hâlisa”, mahzuf bir mevsufun sıfatıdır ve bâ harfi sebebiyet içindir; yani: “Halis bir haslet sebebiyle” demektir. Nâfi', Şeybe, Ebû Ca'fer ve İbn Âmir'den Hişâm ise {خَالِصَةٍ} kelimesini {ذِكْرَى} kelimesine muzaf kılarak okumuşlardır; izafet beyan içindir, çünkü halis olan şey hatırlama da olabilir hatırlamadan başkası da olabilir; yahut “hâlisa” mefulüne muzaf olmuş bir masdardır ve faili mahzuftur; yani “ahiret yurdunun zikrini halis kılmalarıyla” demektir; yahut failine muzaf olmuş hulûs anlamında bir masdardır. Mücâhid şöyle demiştir: Ayetin manası: “Onları ahireti hatırlamakla seçtik ve onu anmaları sebebiyle onları ihlaslı kıldık” demektir. Katâde şöyle demiştir: “Onlar ahirete ve Allah'a davet ediyorlardı.” es-Süddî: “Ahiret korkusuyla ihlaslı oldular” demiştir. el-Vâhidî şöyle demiştir: Hâlisa kelimesini tenvinli okuyana göre mana: “Yurdun hatırlanması kendilerine halis olmak suretiyle onları kendimize halis kıldık” şeklindedir. el-Hâlisa, hulûs anlamında bir masdardır; ez-Zikrâ ise hatırlama manasındadır; yani ahiret yurdunu hatırlamak onlara halis olmuştur ki bu da ona hazırlanmayı hatırlamaları ve dünyada zühd sahibi olmalarıdır; bu da peygamberlerin şanındandır. İzafetle okuyana göre ise mana: “Ahiret yurdunun zikri kendilerine halis olmakla onlar için ihlas kıldık” şeklindedir. el-Hâlisa faile muzaf bir masdardır; ez-Zikrâ ise bu manaya göre zikirdir (anmadır). {وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ} “Ve şüphesiz onlar katımızda seçkin, hayırlı kimselerdendir”. Istıfâ (الِاصْطِفَاءُ), seçmektir. el-Ahyâr (الْأَخْيَارُ); hem şeddeli hem şeddesiz olarak “meyyit”in çoğulunun “emvât” gelişi gibi “hayyir”in çoğuludur. Mana ise: “Şüphesiz onlar kendi cinslerinden olan hayırlılar arasından katımızda seçilmiş kimselerdendir” şeklindedir. {وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ} “İsmâil'i de hatırla”; babası, kardeşi ve kardeşinin oğlunun zikrinden sonra onun tek başına zikredilmesinin hikmetinin, burada hatırlatılması kastedilen sabırda onun köklü bir yere sahip olduğunu hissettirmek için olduğu söylenmiştir. {وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ} “Elyesa'ı ve Zülkifl'i de”; Elyesa'ın zikri ve onun hakkındaki açıklama En'âm Sûresi'nde geçmişti; Zülkifl'in zikri ve onun hakkındaki açıklama ise Enbiyâ Sûresi'nde geçmişti. Bunların zikredilmesinden maksat, onların da peygamberlerden sabreden ve Allah'ın dininde sıkıntılara katlanan kimseler arasında yer almalarıdır. Allah, Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabırda onların yolunu izlemesi için onları hatırlamasını emretmiştir. {وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ} “ve hepsi de hayırlı kimselerdendir”; yani Allah'ın peygamberliği için seçtiği ve yaratıkları arasından süzüp çıkardığı kimselerdendir. {هَذَا ذِكْرٌ} “Bu bir zikirdir”; işaret, onların daha önce zikredilen sıfatlarınadır; yani: Bu, dünyada güzel bir anılış ve ebediyen kendisiyle anılacakları bir şereftir. {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ} “Ve şüphesiz takvâ sahipleri için elbette güzel bir gelecek vardır”; yani bu güzel anılışla birlikte onlar için ahirette güzel bir dönüş yeri vardır. el-Meâb (الْمَآبُ), dönüş yeridir. Mana: Onlar ahirette Allah'ın mağfiretine, rızasına ve cennetinin nimetlerine dönerler. Sonra o güzel dönüş yerini beyan ederek şöyle buyurdu: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetleri”. Cumhur {جَنَّاتِ} kelimesini {حُسْنَ مَآبٍ} ifadesinden bedel olarak nasb ile okumuştur; ister Cennâtü
عَدْنٍ مَعْرِفَةً أَوْ نَكِرَةً لِأَنَّ الْمَعْرِفَةَ تُبَدَّلُ مِنَ النَّكِرَةِ وَبِالْعَكْسِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَنَّاتِ عَطْفَ بَيَانٍ إِنْ كَانَتْ نَكِرَةً، وَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ فِيهَا إِنْ كَانَتْ مَعْرِفَةً عَلَى مَذْهَبِ جُمْهُورِ النُّحَاةِ وَقَدْ جَوَّزَهُ بَعْضُهُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَصْبُ جَنَّاتِ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ. وَالْعَدْنُ فِي الْأَصْلِ: الْإِقَامَةُ،
Adn marife olsun ister nekire olsun fark etmez; zira marife nekireden, nekire de marifeden bedel yapılabilir. Nekire olduğu takdirde “cennât” kelimesinin atfı beyan olması da caizdir; nahivcilerin çoğunun mezhebine göre marife olduğunda bu caiz olmaz, gerçi bazısı buna da cevaz vermiştir. Bir fiilin takdiriyle “cennât” kelimesinin mansub olması da caizdir. el-Adn (الْعَدْنُ) aslen ikamettir;
يُقَالُ عَدَنَ بِالْمَكَانِ: إِذَا أَقَامَ فِيهِ، وَقِيلَ: هُوَ اسْمٌ لِقَصْرٍ فِي الْجَنَّةِ، وَقُرِئَ بِرَفْعِ جَنَّاتِ عَلَى أَنَّهَا مُبْتَدَأٌ. وَخَبَرُهَا مُفَتَّحَةً، أَوْ عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هِيَ جَنَّاتُ عَدْنٍ، وَقَوْلُهُ: مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ حَالٌ مِنْ جَنَّاتِ، وَالْعَامِلُ فِيهَا مَا فِي الْمُتَّقِينَ من معنى الفعل، والأبواب: مرتفعة باسم المفعول، كقوله: وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَالرَّابِطُ بَيْنَ الْحَالِ وَصَاحِبِهَا ضَمِيرٌ مُقَدَّرٌ، أَيْ: مِنْهَا، أَوِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لِقِيَامِهِ مَقَامَ الضَّمِيرِ، إِذِ الْأَصْلُ أَبْوَابُهَا. وَقِيلَ: إِنَّ ارْتِفَاعَ الْأَبْوَابِ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي مُفَتَّحَةٌ الْعَائِدِ عَلَى جَنَّاتِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ، أَيْ: مُفَتَّحَةٌ هِيَ الْأَبْوَابُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى مُفَتَّحَةٌ أَبْوَابُهَا، وَالْعَرَبُ تَجْعَلُ الْأَلِفَ وَاللَّامَ خَلَفًا مِنَ الْإِضَافَةِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى مُفَتَّحَةٌ لَهُمُ الْأَبْوَابُ مِنْهَا. قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ الْأَبْوَابَ يُقَالُ لَهَا: انْفَتِحِي فَتَنْفَتِحُ، انْغَلِقِي فَتَنْغَلِقُ، وَقِيلَ: تَفْتَحُ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ الْأَبْوَابَ، وَانْتِصَابُ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ لَهُمُ، وَالْعَامِلُ فِيهِ مُفَتَّحَةً، وَقِيلَ: هُوَ حَالٌ مِنْ يَدْعُونَ قُدِّمَتْ عَلَى الْعَامِلِ فِيها أَيْ يَدْعُونَ فِي الْجَنَّاتِ حَالَ كَوْنِهِمْ مُتَّكِئِينَ فِيهَا بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ أَيْ: بِأَلْوَانٍ متنوّعة مُتَكَثِّرَةٍ مِنَ الْفَوَاكِهِ وَشَرابٍ كَثِيرٍ، فَحَذَفَ كَثِيرًا لِدَلَالَةِ الْأَوَّلِ عَلَيْهِ، وَعَلَى جَعْلِ مُتَّكِئِينَ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ لَهُمُ، وَالْعَامِلُ فِيهِ مُفَتَّحَةً، فَتَكُونُ جُمْلَةُ يَدْعُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ حَالِهِمْ. وَقِيلَ إِنَّ يَدْعُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ مُتَّكِئِينَ وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ أَيْ: قَاصِرَاتٌ طَرَفَهُنَّ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ لَا يَنْظُرْنَ إِلَى غَيْرِهِمْ، وَقَدْ مَضَى بَيَانُهُ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ. وَالْأَتْرَابُ: الْمُتَّحِدَاتُ فِي السِّنِّ، أَوِ الْمُتَسَاوِيَاتُ فِي الْحُسْنِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَى أَتْرَابٌ أَنَّهُنَّ مُتَوَاخِيَاتٌ لَا يَتَبَاغَضْنَ وَلَا يَتَغَايَرْنَ. وَقِيلَ: أَتْرَابًا لِلْأَزْوَاجِ. وَالْأَتْرَابُ: جَمْعُ تِرْبٍ، وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ التُّرَابِ لِأَنَّهُ يَمَسُّهُنَّ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ لِاتِّحَادِ مَوْلِدِهِنَّ هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ أَيْ: هَذَا الْجَزَاءُ الَّذِي وُعِدْتُمْ بِهِ لِأَجْلِ يَوْمِ الْحِسَابِ، فَإِنَّ الْحِسَابَ عِلَّةٌ لِلْوُصُولِ إِلَى الْجَزَاءِ، أَوِ الْمَعْنَى: في يوم الحساب.
Bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde “adene bi'l-mekân” denir. Cennette bir köşkün adı olduğu da söylenmiştir. “Cennâtü” kelimesinin mübteda, {مُفَتَّحَةً} kelimesinin onun haberi olması takdiriyle yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû okunduğu da olmuştur; yani “onlar Adn cennetleridir” demektir. {مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ} “kapıları kendilerine sonuna kadar açılmış” sözü, “cennât”tan haldir; bundaki âmil ise “el-müttekîn” kelimesinde bulunan fiil manasıdır. “el-Ebvâb” kelimesi ismi mef'ûl ile merfû kılınmıştır; nitekim {وَفُتِحَتْ أَبْوابُها} “ve kapıları açılmıştır” ayetinde olduğu gibi. Hal ile halin sahibi arasındaki bağlayıcı unsur, mukadder bir zamirdir; yani “minhâ” (onlardan) demektir; yahut zamirin yerine geçmesi sebebiyle elif-lâmdır, zira aslı “ebvâbühâ”dır. Ebvâb kelimesinin ref'inin, “müfettehatün”deki cennâta raci olan zamirden bedel olması sebebiyle olduğu da söylenmiştir; Ebû Alî el-Fârisî bu görüştedir, yani “kapıları açılmıştır” demektir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Mana; kapıları açılmış şeklindedir ve Araplar elif-lâmı izafetin yerine kaim kılarlar. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mana; onlardan kapılar kendilerine açılmış demektir. el-Hasan şöyle demiştir: Kapılara “Açıl!” denir, açılırlar; “Kapan!” denir, kapanırlar. Meleklerin kapıları onlara açtığı da söylenmiştir. {مُتَّكِئِينَ فِيها} “orada yaslanarak” ifadesinin mansubiyeti, “lehüm”deki zamirden hal olmasındandır; bundaki âmil ise “müfettehaten”dir. {يَدْعُونَ} “isterler” fiilinden hal olduğu ve içindeki amilin önüne geçtiği de söylenmiştir; yani “içinde yaslanmış oldukları halde cennetlerde isterler” demektir. {بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ} “birçok meyve”; yani meyvelerden pek çok ve çeşitli türler [isterler]; {وَشَرابٍ} “ve içecek” yani pek çok içecek isterler; birincisinin buna delaleti sebebiyle “kesîran” (pek çok) kelimesi hazfedilmiştir. “Müttekiîne” kelimesinin “lehüm”deki zamirden hal kılınması ve amilinin “müfettehaten” olması esasına göre, “yed'ûne” cümlesi onların hallerini beyan eden müste'nefe (yeni) bir cümle olur. “Yed'ûne” cümlesinin “müttekiîne”deki zamirden hal konumunda mansub olduğu da söylenmiştir. {وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ} “Yanlarında da bakışlarını [yalnız eşlerine] dikmiş yaşıt dilberler vardır”; yani bakışlarını kocalarına hasretmiş, onlardan başkasına bakmayan hanımlar vardır; bunun açıklaması Sâffât Sûresi'nde geçmişti. el-Etrâb (الْأَتْرَابُ): Yaşları bir olanlar yahut güzellikte birbirine eşit olanlardır. Mücâhid şöyle demiştir: Etrâbın manası, birbirleriyle kaynaşmış, birbirlerine buğzetmeyen ve birbirlerini kıskanmayan kimseler olmalarıdır. Kocalarıyla yaşıt oldukları da söylenmiştir. Etrâb, “tirb”in çoğuludur; türetilişi “türâb”dan (topraktan) gelir, çünkü doğumlarının bir olması sebebiyle toprak onlara aynı anda dokunmuştur. {هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ} “İşte hesap günü için size vaad olunan budur”; yani hesap günü sebebiyle size vaad edilen mükâfat budur; zira hesap, karşılığa ulaşmanın sebebidir; yahut mana: “Hesap gününde [verilecek olandır]” şeklindedir.
قرأ الْجُمْهُورُ مَا تُوعَدُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ مُحَيْصِنٍ، وَيَعْقُوبُ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى الْخَبَرِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو حَاتِمٍ لِقَوْلِهِ: وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ فَإِنَّهُ خَبَرٌ. إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا أَيْ: إِنَّ هَذَا الْمَذْكُورَ مِنَ النِّعَمِ وَالْكَرَامَاتِ لَرِزْقُنَا الَّذِي أَنْعَمْنَا بِهِ عَلَيْكُمْ مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ أَيِ انْقِطَاعٍ وَلَا يَفْنَى أَبَدًا، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ فَنِعَمُ الْجَنَّةِ لَا تَنْقَطِعُ عَنْ أَهْلِهَا.
Cumhur {مَا تُوعَدُونَ} kelimesini hitap olarak üstteki iki nokta ile tâ harfiyle [tû'adûne] okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Muhaysın ve Ya'kūb ise haber olarak alttaki iki nokta ile yâ harfiyle [yû'adûne] okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim, {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ} “Şüphesiz takvâ sahipleri için” ayetinden dolayı bu kıraati tercih etmişlerdir; zira o bir haberdir. {إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا} “Şüphesiz bu bizim rızkımızdır”; yani nimet ve ikramlardan bu zikredilenler, size ihsan ettiğimiz bizim rızkımızdır. {مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ} “asla tükenmeyecek olan”; yani hiçbir kesintisi olmayan ve ebediyen tükenmeyecek olandır. {عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış” ayeti de bunun gibidir; zira cennet nimetleri cennet ehlinden asla kesilmez.
وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ الشَّيْطَانَ عَرَجَ إِلَى السَّمَاءِ، فَقَالَ: يَا رَبِّ سَلِّطْنِي عَلَى أَيُّوبَ، قَالَ اللَّهُ: لَقَدْ سَلَّطْتُكَ عَلَى مَالِهِ وَوَلَدِهِ وَلَمْ أُسَلِّطْكَ عَلَى جَسَدِهِ، فَنَزَلَ فَجَمَعَ جُنُودَهُ، فَقَالَ لَهُمْ: قَدْ سُلِّطْتُ عَلَى أَيُّوبَ فَأَرُونِي سُلْطَانَكُمْ، فَصَارُوا نِيرَانًا ثُمَّ صاروا ماء، فبيناهم فِي الْمَشْرِقِ إِذَا هُمْ بِالْمَغْرِبِ، وَبَيْنَمَا هُمْ بِالْمَغْرِبِ إِذَا هُمْ بِالْمَشْرِقِ. فَأَرْسَلَ طَائِفَةً مِنْهُمْ إِلَى زَرْعِهِ، وَطَائِفَةً إِلَى أَهْلِهِ، وَطَائِفَةً إِلَى بَقَرِهِ، وَطَائِفَةً إِلَى غَنَمِهِ وَقَالَ: إِنَّهُ لَا يُعْتَصَمُ مِنْكُمْ إِلَّا بِالْمَعْرُوفِ، فَأَتَوْهُ بِالْمَصَائِبِ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ، فَجَاءَ صَاحِبُ الزَّرْعِ فَقَالَ: يَا أَيُّوبُ أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ أَرْسَلَ عَلَى زَرْعِكَ نَارًا فَأَحْرَقَتْهُ؟ ثُمَّ جَاءَ صَاحِبُ الْإِبِلِ، فَقَالَ: يَا أَيُّوبُ أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ أَرْسَلَ إِلَى إِبِلِكَ عَدُوًّا فَذَهَبَ بِهَا، ثُمَّ جاء صاحب البقر فقال:
Ahmed [b. Hanbel] ez-Zühd’de, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir’in İbn Abbâs’tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Şeytan göğe yükseldi ve: “Ey Rabbim! Beni Eyyûb’a musallat kıl” dedi. Allah Teâlâ: “Seni onun malına ve evladına musallat kıldım, fakat bedenine musallat kılmadım” buyurdu. Bunun üzerine şeytan yere indi, ordularını topladı ve onlara: “Eyyûb’a musallat kılındım, haydi bana gücünüzü/hünerinizi gösterin!” dedi. Onlar ateşe dönüştüler, sonra suya dönüştüler. Onlar doğudayken bir de bakmışsın batıdalar, batıdayken bir de bakmışsın doğudalar. Derken onlardan bir grubu onun ekinine, bir grubu ailesine, bir grubu sığırlarına, bir grubu da davarlarına gönderdi ve: “Ondan korunmak ancak iyilikle mümkün olur” dedi. Böylece onlar peş peşe musibetlerle geldiler. Ekinin sorumlusu geldi ve: “Ey Eyyûb! Görmedin mi, Rabbin ekinine bir ateş gönderdi de onu yakıp kül etti?” dedi. Sonra develerin sorumlusu geldi ve: “Ey Eyyûb! Görmedin mi, Rabbin develerine bir düşman musallat etti de onları alıp götürdü?” dedi. Sonra sığırların sorumlusu geldi ve şöyle dedi:
يَا أَيُّوبُ أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ أَرْسَلَ إِلَى بَقَرِكَ عَدُوًّا فَذَهَبَ بِهَا؟ ثُمَّ جَاءَهُ صَاحِبُ الْغَنَمِ فَقَالَ: يَا أَيُّوبُ أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ أَرْسَلَ عَلَى غَنَمِكَ عَدُوًّا فَذَهَبَ بِهَا؟ وَتَفَرَّدَ هُوَ لِبَنِيهِ فَجَمَعَهُمْ فِي بَيْتِ أَكْبَرِهِمْ، فَبَيْنَمَا هُمْ يَأْكُلُونَ وَيَشْرَبُونَ إِذْ هَبَّتْ رِيحٌ فَأَخَذَتْ بِأَرْكَانِ الْبَيْتِ فَأَلْقَتْهُ عَلَيْهِمْ، فَجَاءَ الشَّيْطَانُ إِلَى أَيُّوبَ بِصُورَةِ غُلَامٍ بِأُذُنَيْهِ قُرْطَانِ فَقَالَ:
“Ey Eyyûb! Görmedin mi, Rabbin sığırlarına bir düşman musallat etti de onları alıp götürdü?” dedi. Sonra koyunların sorumlusu ona geldi ve: “Ey Eyyûb! Görmedin mi, Rabbin koyunlarına bir düşman gönderdi de onları alıp götürdü?” dedi. Şeytan bizzat kendisi Eyyûb'un çocuklarının yanına gitti ve onları en büyüklerinin evinde topladı. Onlar yiyip içerlerken ansızın bir rüzgâr esti, evin direklerini yerinden söktü ve evi üzerlerine yıktı. Şeytan, kulaklarında küpeler olan bir çocuk suretinde Eyyûb'a geldi ve şöyle dedi:
يَا أَيُّوبُ أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ جَمَعَ بَنِيكَ فِي بَيْتِ أَكْبَرِهِمْ فَبَيْنَمَا هُمْ يأكلون ويشربون إذ هبت ريح أخذت بِأَرْكَانِ الْبَيْتِ فَأَلْقَتْهُ عَلَيْهِمْ، فَلَوْ رَأَيْتَهُمْ حِينَ اختلطت دماءهم وَلُحُومُهُمْ بِطَعَامِهِمْ وَشَرَابِهِمْ؟ فَقَالَ لَهُ أَيُّوبُ: فَأَيْنَ كُنْتَ؟ قَالَ: كُنْتُ مَعَهُمْ، قَالَ: فَكَيْفَ انْفَلَتَّ؟ قَالَ انْفَلَتُّ، قَالَ أَيُّوبُ أَنْتَ الشَّيْطَانُ ثُمَّ قَالَ أَيُّوبُ أَنَا الْيَوْمَ كَيَوْمِ وَلَدَتْنِي أُمِّي، فَقَامَ فَحَلَقَ رَأْسَهُ وَقَامَ يُصَلِّي، فَرَنَّ إِبْلِيسُ رَنَّةً سَمِعَهَا أَهْلُ السَّمَاءِ وَأَهْلُ الْأَرْضِ، ثُمَّ عَرَجَ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ: أَيْ رَبِّ إِنَّهُ قَدِ اعْتَصَمَ فَسَلِّطْنِي عَلَيْهِ فَإِنِّي لَا أَسْتَطِيعُهُ إِلَّا بِسُلْطَانِكَ، قَالَ: قَدْ سَلَّطْتُكَ عَلَى جَسَدِهِ وَلَمْ أُسَلِّطْكَ عَلَى قَلْبِهِ، فَنَزَلَ فَنَفَخَ تَحْتَ قدمه نفخة قرح ما بين قدمه إِلَى قَرْنِهِ، فَصَارَ قُرْحَةً وَاحِدَةً وَأُلْقِيَ عَلَى الرَّمَادِ حَتَّى بَدَا حِجَابُ قَلْبِهِ، فَكَانَتِ امْرَأَتُهُ تَسْعَى عَلَيْهِ، حَتَّى قَالَتْ لَهُ: أَلَا تَرَى يَا أَيُّوبُ قَدْ نَزَلَ وَاللَّهِ بِي مِنَ الْجَهْدِ وَالْفَاقَةِ مَا إِنْ بِعْتُ قُرُونِي بِرَغِيفٍ فَأَطْعَمْتُكَ فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَشْفِيَكَ وَيُرِيحَكَ قَالَ: ويحك كنا في النعم سَبْعِينَ عَامًا فَاصْبِرِي حَتَّى نَكُونَ فِي الضَّرَّاءِ سَبْعِينَ عَامًا، فَكَانَ فِي الْبَلَاءِ سَبْعَ سِنِينَ وَدَعَا فَجَاءَ جِبْرِيلُ يَوْمًا فَدَعَا بِيَدِهِ، ثُمَّ قَالَ قُمْ، فَقَامَ فَنَحَّاهُ عَنْ مَكَانِهِ وَقَالَ: ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ فَرَكَضَ بِرِجْلِهِ فَنَبَعَتْ عَيْنٌ، فَقَالَ اغْتَسِلْ، فَاغْتَسَلَ مِنْهَا، ثُمَّ جَاءَ أَيْضًا فَقَالَ: ارْكُضْ بِرِجْلِكَ فَنَبَعَتْ عَيْنٌ أُخْرَى فَقَالَ لَهُ اشْرَبْ مِنْهَا، وَهُوَ قَوْلُهُ: ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ وَأَلْبَسَهُ اللَّهُ حُلَّةً مِنَ الْجَنَّةِ، فَتَنَحَّى أَيُّوبُ فَجَلَسَ فِي نَاحِيَةٍ وَجَاءَتِ امْرَأَتُهُ فَلَمْ تَعْرِفْهُ، فَقَالَتْ: يَا عَبْدَ اللَّهِ أَيْنَ الْمُبْتَلَى الَّذِي كَانَ هَاهُنَا؟ لَعَلَّ الْكِلَابَ قَدْ ذَهَبَتْ بِهِ أَوِ الذِّئَابَ وَجَعَلَتْ تُكَلِّمُهُ سَاعَةً، فَقَالَ: وَيْحَكِ أَنَا أَيُّوبُ قَدْ رَدَّ اللَّهُ عَلَيَّ جَسَدِي. وَرَدَّ عَلَيْهِ مَالَهُ وَوَلَدَهُ عِيَانًا وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ، وَأَمْطَرَ عَلَيْهِ جَرَادًا مِنْ ذَهَبٍ، فَجَعَلَ يَأْخُذُ الْجَرَادَ بِيَدِهِ ثُمَّ يَجْعَلُهُ فِي ثَوْبِهِ وَيَنْشُرُ كِسَاءَهُ وَيَأْخُذُهُ فَيَجْعَلُ فِيهِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ يَا أَيُّوبُ أَمَا شَبِعْتَ؟ قَالَ:
“Ey Eyyûb! Görmedin mi, Rabbin çocuklarını en büyüklerinin evinde topladı; onlar yiyip içerlerken ansızın bir rüzgâr esti, evin direklerini yerinden söktü ve evi üzerlerine yıktı. Kanları ve etleri yiyeceklerine ve içeceklerine karıştığı andaki hallerini bir görseydin!” Eyyûb ona: “Sen neredeydin?” dedi. “Onlarla beraberdım” dedi. Eyyûb: “Peki sen nasıl kurtuldun?” dedi. “Kurtuldum işte” dedi. Eyyûb: “Sen şeytansın!” dedi. Sonra Eyyûb: “Ben bugün annemin beni doğurduğu günkü gibiyim” dedi; kalktı, başını tıraş etti ve namaz kılmaya durdu. İblis öyle bir feryat etti ki bunu gök ehli ve yer ehli işitti. Sonra göğe yükselip: “Ey Rabbim! O korundu; beni onun bizzat kendisine musallat kıl, çünkü ben senin kudretin olmaksızın ona güç yetiremem” dedi. Allah: “Seni onun bedenine musallat kıldım, fakat kalbine musallat kılmadım” buyurdu. Şeytan aşağı indi, ayağının altından bir üfürüş üfürdü; ayağından tepesine kadar olan yerler yara oldu. Tek bir yara haline geldi ve kalp zarı görününceye kadar külün üzerine bırakıldı. Hanımı ona bakıp hizmet ediyordu; nihayet ona şöyle dedi: “Ey Eyyûb! Görmüyor musun, vallahi başıma öyle bir darlık ve yokluk geldi ki saç örgülerimi bir somun ekmeğe satıp sana yedirdim. Allah'a dua et de sana şifa versin ve seni rahatlatsın!” Eyyûb: “Yazıklar olsun sana! Biz yetmiş yıl nimetler içinde yaşadık; sabret de bir yetmiş yıl da sıkıntı içinde olalım” dedi. Yedi yıl bela içinde kaldı ve dua etti. Bir gün Cibrîl gelip eliyle dua etti (elini uzattı), sonra “Kalk!” dedi. Eyyûb kalktı; Cibrîl onu yerinden uzaklaştırdı ve: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} “Ayağını yere vur; işte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” dedi. Ayağını vurdu ve bir pınar fışkırdı. Cibrîl: “Yıkan!” dedi, o da ondan yıkandı. Sonra tekrar gelip: “Ayağını yere vur!” dedi; bir pınar daha fışkırdı. Ona: “Ondan iç!” dedi. İşte {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ} “Ayağını yere vur; işte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” ayeti budur. Allah ona cennetten bir elbise giydirdi. Eyyûb kenara çekilip bir köşede oturdu. Hanımı geldi ama onu tanıyamadı ve: “Ey Allah'ın kulu! Şurada duran o dertli adam nerede? Belki köpekler ya da kurtlar onu alıp götürmüştür” dedi ve bir müddet onunla konuştu. Eyyûb: “Yazıklar olsun sana, ben Eyyûb'um! Allah bedenimi bana geri verdi” dedi. Allah onun malını ve evladını bizzat gözleriyle görecek şekilde ve onlarla birlikte bir mislini daha ona geri verdi. Üzerine altından çekirgeler yağdırdı. Eyyûb çekirgeleri eliyle alıp elbisesine koymaya, örtüsünü yayıp onları toplayıp içine koymaya başladı. Allah ona: “Ey Eyyûb! Doymadın mı?” diye vahyetti. Eyyûb:
يَا رَبِّ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْبَعُ مِنْ فَضْلِكَ وَرَحْمَتِكَ.
“Ey Rabbim! Senin lütfundan ve rahmetinden kim doyabilir ki!” dedi.
وَفِي هَذَا نَكَارَةٌ شَدِيدَةٌ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يُمَكِّنُ الشَّيْطَانَ مِنْ نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَائِهِ وَيُسَلَّطُ عَلَيْهِ هَذَا التَّسْلِيطَ الْعَظِيمَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ إِبْلِيسَ قَعَدَ عَلَى الطَّرِيقِ وَأَخَذَ تَابُوتًا يُدَاوِي النَّاسَ، فَقَالَتِ امْرَأَةُ أَيُّوبَ: يَا عَبْدَ اللَّهِ إِنَّ هَاهُنَا مُبْتَلًى مِنْ أَمْرِهِ كَذَا وَكَذَا فَهَلْ لَكَ أَنْ تُدَاوِيَهُ قَالَ: نَعَمْ بِشَرْطٍ إِنْ أَنَا شَفَيْتُهُ أَنْ يَقُولَ أَنْتَ شَفَيْتَنِي لَا أُرِيدُ مِنْهُ أَجْرًا غَيْرَهُ. فَأَتَتْ أَيُّوبَ فَذَكَرَتْ لَهُ ذَلِكَ، فَقَالَ: وَيْحَكِ ذَاكَ الشَّيْطَانُ، لِلَّهِ عَلَيَّ إِنْ شَفَانِي اللَّهُ أَنْ أَجْلِدَكِ مِائَةَ جَلْدَةٍ، فَلَمَّا شَفَاهُ اللَّهُ أَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ ضِغْثًا فَيَضْرِبَهَا بِهِ، فَأَخَذَ عِذْقًا فيه شِمْرَاخٍ فَضَرَبَهَا ضَرْبَةً وَاحِدَةً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً قَالَ: هُوَ الْأَسَلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الضِّغْثُ القبضة مِنَ الْمَرْعَى الرَّطْبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الضِّغْثُ: الْحُزْمَةُ.
Bunda şiddetli bir münkerlik (kabul edilemezlik) vardır; zira Allah Teâlâ peygamberlerinden bir peygambere şeytanı bu şekilde güç yetirir kılmaz ve ona böylesine büyük bir musallat olma imkânı vermez. Ahmed ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: İblis yol üzerine oturdu ve insanları tedavi eden bir hekim sandığı aldı. Eyyûb'un hanımı: “Ey Allah'ın kulu! Şurada durumu şöyle şöyle olan dertli biri var; onu tedavi eder misin?” dedi. Şeytan: “Evet, eğer ona şifa verirsem ‘Bana sen şifa verdin’ demesi şartıyla; ondan bundan başka hiçbir ücret istemem” dedi. Kadın Eyyûb'a gelip durumu ona anlattı. Eyyûb: “Yazıklar olsun sana, o şeytandır! Allah bana şifa verirse sana yüz sopa vurmak Allah için boynuma borç olsun” dedi. Allah ona şifa verince, bir demet alıp onunla kadına vurmasını emretti; o da içinde ince dalları olan bir hurma salkımı alıp kadına bir defa vurdu. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir ondan rivayet ettiğine göre o, {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً} “Eline bir demet sap al” ayeti hakkında: “O, kargı/hasır otudur” demiştir. İbnu'l-Münzir yine ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Sıgıs, taze ottan bir tutamdır.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan rivayet ettiğine göre o: “Sıgıs, demettir” demiştir.
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ عَسَاكِرَ من طريق أبي أمامة ابن سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ
Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Asâkir, Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf yoluyla rivayet etmişlerdir;
قَالَ: «حَمَلَتْ وَلِيدَةُ فِي بَنِي سَاعِدَةَ مِنْ زنا، فَقِيلَ لَهَا مِمَّنْ حَمْلُكِ؟ قَالَتْ مِنْ فُلَانٍ الْمُقْعَدِ، فَسُئِلَ الْمُقْعَدُ فَقَالَ صَدَقَتْ، فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: خُذُوا عُثْكُولًا فِيهِ مِائَةُ شِمْرَاخٍ فاضربوه به ضربة واحدة» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ عَسَاكِرَ نَحْوَهُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْ أَبِي أُمَامَةَ ابن سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَهُ.
O şöyle dedi: “Benî Sâide'de bir cariye zinadan hamile kaldı. Ona: ‘Kiminle hamile kaldın?’ denildi. O da: ‘Şu kötürüm adamdan’ dedi. Kötürüm adama sorulunca: ‘Doğru söyledi’ dedi. Durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e intikal ettirildi. Bunun üzerine [Resûlullah]: ‘İçinde yüz çöpü bulunan bir hurma salkımı alıp onunla ona bir kere vurun’ buyurdu.” Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Asâkir, başka bir yoldan Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten, o da Saîd b. Sa'd b. Ubâde'den benzerini rivayet etmişlerdir. Taberânî de Sehl b. Sa'd'dan benzerini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: أَيُّوبُ رَأْسُ الصَّابِرِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أُولِي الْأَيْدِي قَالَ: الْقُوَّةُ فِي الْعِبَادَةِ وَالْأَبْصارِ قَالَ: الْفِقْهُ فِي الدِّينِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أُولِي الْأَيْدِي قَالَ: النِّعْمَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ:
İbn Asâkir, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Eyyûb, kıyamet gününde sabredenlerin başıdır.” İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o, {أُولِي الْأَيْدِي} “kudret sahibi” ifadesi hakkında: “İbadette kuvvet”, {وَالْأَبْصارِ} “ve basiret sahibi” ifadesi hakkında: “Dinde derin kavrayış (fıkıh)” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre {أُولِي الْأَيْدِي} hakkında: “Nimet” demiştir. İbn Ebî Hâtim yine ondan şu ayet hakkında rivayet etmiştir:
إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ قَالَ: أَخْلَصُوا بِذِكْرِ دَارِ الْآخِرَةِ أَنْ يَعْمَلُوا لها.
{إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “Biz onları, ahiret yurdunu düşünüp anma hasletiyle ihlaslı (seçkin) kıldık” [ayeti hakkında] o: “Ahiret yurdunu hatırlayarak onun için amel etmekle ihlaslı kılındılar” demiştir.
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٥٥ الى ٧٠]
[Sâd Suresi (38), Ayetler 55-70]
هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (٥٩)
{هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (٥٩)} “Bu böyledir. Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir dönüş yeri vardır; (55) Yaslanacakları cehennem! Ne kötü bir döşektir o! (56) İşte bu! Artık tatsınlar onu: Kaynar su ve irin! (57) Ve onun türünden çeşit çeşit başka [azaplar] da vardır. (58) [Azgınların elebaşlarına denilir ki:] ‘İşte bu topluluk sizinle beraber [ateşe] tıkılacak olanlardır.’ [Onlar da:] ‘Onlara rahatlık ve genişlik olmasın! Şüphesiz onlar ateşe gireceklerdir’ [derler]. (59)”
قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ (٦٠) قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (٦١) وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣) إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤)
{قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ (٦٠) قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (٦١) وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣) إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤)} “[Uyanlar ise:] ‘Hayır, asıl size rahatlık ve genişlik olmasın! Bunu başımıza siz getirdiniz. Ne kötü bir duraktır o!’ derler. (60) [Yine] derler ki: ‘Rabbimiz! Bunu başımıza kim getirdiyse, ateşte onun azabını kat kat artır!’ (61) Ve derler ki: ‘Kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları niçin görmüyoruz?’ (62) ‘Onları alaya mı almıştık, yoksa gözler onlardan kaydı da [göremiyor muyuz]?’ (63) Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbirleriyle çekişmesi, kesin bir gerçektir. (64)”
قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩)
{قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩)} “De ki: ‘Ben sadece bir uyarıcıyım. Bir ve mutlak galip olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.’ (65) ‘Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi; Azîz ve Gaffâr olan O'dur.’ (66) De ki: ‘Bu, büyük bir haberdir.’ (67) ‘Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz.’ (68) ‘Onlar birbiriyle tartışırken, Mele-i A'lâ (yüce topluluk) hakkında hiçbir bilgim yoktu.’ (69)”
إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠)
{إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠)} “Bana ancak, apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor. (70)”
قَوْلُهُ: هَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ: الْأَمْرُ هَذَا فَيُوقَفُ عَلَى هَذَا. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَهَذَا وَقْفٌ حَسَنٌ ثُمَّ يَبْتَدِئُ وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، أَيْ:
{هَذَا} “Bu [böyledir]” ifadesi hakkında Zeccâc şöyle demiştir: “Bu, mahzûf bir mübtedanın haberidir; yani ‘Durum böyledir’ anlamındadır; dolayısıyla {هَذَا} üzerinde durulur (vakıf yapılır).” İbnu'l-Enbârî de şöyle demiştir: “Bu güzel bir vakıftır; sonra {وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ} “Şüphesiz azgınlar için...” diye başlanır. {هَذَا} kelimesinin mübteda olup haberinin mahzûf olması da caizdir, yani:
هَذَا كَمَا ذُكِرَ، أَوْ هَذَا ذُكِرَ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا لِأَهْلِ الشَّرِّ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ مَا لِأَهْلِ الْخَيْرِ فَقَالَ: وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ أَيِ: الَّذِينَ طَغَوْا عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبُوا رُسُلَهُ لَشَرَّ مَآبٍ لَشَرَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ إِلَيْهِ، ثُمَّ بَيَّنَ ذَلِكَ فَقَالَ: جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَانْتِصَابُ جَهَنَّمَ عَلَى أَنَّهَا بَدَلٌ مِنْ شَرَّ مَآبٍ، أَوْ منصوبة بأعني، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفَ بَيَانٍ عَلَى قَوْلِ الْبَعْضِ كَمَا سَلَفَ قَرِيبًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى الِاشْتِغَالِ، أَيْ: يَصْلَوْنَ جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا، وَمَعْنَى يَصْلَوْنَهَا: يَدْخُلُونَهَا، وَهُوَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِيَّةِ فَبِئْسَ الْمِهادُ أَيْ: بِئْسَ مَا مَهَّدُوا لِأَنْفُسِهِمْ، وَهُوَ الْفِرَاشُ، مَأْخُوذٌ مِنْ مَهْدِ الصَّبِيِّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْمَهْدِ: الْمَوْضِعَ، وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ، أَيْ: بِئْسَ الْمِهَادُ هِيَ كَمَا فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ شَبَّهَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَا تَحْتَهُمْ مِنْ نَارِ جهنم بالمهاد هذا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ هذا: فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ:
‘Bu, zikredildiği gibidir’ yahut ‘Bu, zikredilmiştir’ takdirindedir.” Sonra Allah Teâlâ, hayır ehline ait olanları zikrettikten sonra şer ehline ait olanları zikrederek: {وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ} “Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir dönüş yeri vardır” buyurdu. Yani Allah'a karşı azgınlık edip O'nun elçilerini yalanlayanlar için, dönecekleri en kötü dönüş yeri vardır. Sonra bunu açıklayarak {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها} “Yaslanacakları cehennem!” buyurdu. {جَهَنَّمَ} kelimesinin mensûb oluşu, {شَرَّ مَآبٍ} ifadesinden bedel olmasından ötürüdür yahut ‘Kastettiğim cehennemdir’ takdiriyle mensûbtur. Az önce geçtiği gibi bazılarının görüşüne göre atf-ı beyân olması da caizdir; iştigal yoluyla mensûb olması da caizdir, yani: “Yaslanacakları cehenneme yaslanırlar” demektir. {يَصْلَوْنَها} ifadesinin manası: “Oraya girerler” demektir ve hâl olarak mahallen mensûbtur. {فَبِئْسَ الْمِهادُ} “Ne kötü bir döşektir o!” yani kendileri için hazırladıkları şey ne kötüdür; o da döşektir, bu da çocuğun beşiğinden (mehd) alınmıştır. ‘el-Mehd’ ile kastın mekân olması da caizdir; yerilmek istenen özel şey (mahsûs bi'z-zem) ise mahzûftur, yani: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ} “Onlar için cehennemden bir döşek vardır” ayetinde olduğu gibi “O cehennem ne kötü bir döşektir!” takdirindedir. Allah Teâlâ, altlarındaki cehennem ateşini döşeğe benzetmiştir. {هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ} “İşte bu! Artık tatsınlar onu: Kaynar su ve irin!” ayetindeki {هَذَا} mübteda olarak merfû konumdadır; haberi ise:
حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، أَيْ: هَذَا حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ فَلْيَذُوقُوهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ:
öne alma ve geriye bırakma (takdim-tehir) yoluyla {حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ} kelimeleridir; yani: “Bu kaynar su ve irindir, artık onu tatsınlar” demektir. Ferrâ ve Zeccâc şöyle demişlerdir: “Ayetin takdiri:
هَذَا حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ فَلْيَذُوقُوهُ، أَوْ يُقَالُ لَهُمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ هَذِهِ الْمَقَالَةُ. وَالْحَمِيمُ: الْمَاءُ الْحَارُّ الذي قد انتهى حرّه،
‘Bu kaynar su ve irindir, artık onu tatsınlar’ şeklindedir yahut o gün onlara bu söz söylenir. el-Hamîm (الْحَمِيمُ): Sıcaklığı son dereceye ulaşmış kaynar sudur,
وَالْغَسَّاقُ: مَا سَالَ مِنْ جُلُودِ أَهْلِ النَّارِ مِنَ الْقَيْحِ وَالصَّدِيدِ، مِنْ قَوْلِهِمْ غَسَقَتْ عَيْنُهُ إِذَا انْصَبَّتْ، وَالْغَسَقَانُ الِانْصِبَابُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى الْأَمْرَ هَذَا، وَارْتِفَاعُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ عَلَى أَنَّهُمَا خَبَرَانِ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُوَ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ، أَيْ:
el-Gassâk (الْغَسَّاقُ) ise; cehennem ehlinin derilerinden akan cerahat ve irindir. Bu da Arapların, gözden yaş döküldüğünde kullandıkları “Gasekat aynuĥû (غَسَقَتْ عَيْنُهُ)” ifadesinden gelir; el-gasekân (الْغَسَقَانُ) ise akıp dökülmek demektir. Nehhâs şöyle demiştir: “Mananın ‘İş böyledir’ şeklinde olması ve {حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ} kelimelerinin mahzûf bir mübtedanın haberleri olarak merfû bulunması da caizdir, yani: ‘O, kaynar su ve irindir’ takdirindedir. {هَذَا} kelimesinin, kendisinden sonraki fiilin tefsir ettiği gizli bir fiille mensûb konumda olması da caizdir, yani:
لِيَذُوقُوا هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَمِيمٌ مُرْتَفِعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ مُقَدَّرٌ قَبْلَهُ، أَيْ: مِنْهُ حَمِيمٌ، وَمِنْهُ غَسَّاقٌ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
‘Bunu tatsınlar, artık onu tatsınlar’ takdirindedir. {حَمِيمٌ} kelimesinin mübteda olarak merfû olması, haberinin de kendisinden önce takdir edilmesi caizdir; yani ‘Ondan bir kısmı hamîmdir, bir kısmı da gassâktır’ demektir. Şairin şu sözü de böyledir:
حَتَّى مَا إِذَا أَضَاءَ الْبَرْقُ فِي غَلَسٍ ... وَغُودِرَ الْبَقْلُ مَلْوِيٌّ وَمَخْضُودُ
“Hatta şimşek karanlıkta parıldadığında... Ve geride bırakılan otların kimi bükülmüş kimi de kırılmıştır.”
أَيْ: مِنْهُ مَلْوِيٌّ، وَمِنْهُ مَخْضُودٌ، وَقِيلَ: الْغَسَّاقُ مَا قَتَلَ بِبَرْدِهِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلَّيْلِ: غَاسِقٌ، لِأَنَّهُ أَبْرَدُ مِنَ النَّهَارِ، وَقِيلَ: هُوَ الزَّمْهَرِيرُ، وَقِيلَ: الْغَسَّاقُ الْمُنْتِنُ، وَقِيلَ: الْغَسَّاقُ عَيْنٌ فِي جَهَنَّمَ يَسِيلُ مِنْهُ كُلُّ ذَوْبِ حَيَّةٍ وَعَقْرَبٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ مَا يُسِيلُ مِنْ فُرُوجِ النِّسَاءِ الزَّوَانِي، وَمِنْ نَتَنِ لُحُومِ الْكَفَرَةِ، وَجُلُودِهِمْ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: هُوَ عُصَارَةُ أَهْلِ النَّارِ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْغَسَّاقُ الَّذِي يَسِيلُ مِنْ دُمُوعِ أَهْلِ النَّارِ يَسْقُونَهُ مَعَ الْحَمِيمِ، وَكَذَا قَالَ ابْنُ زَيْدٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَمُقَاتِلٌ: هُوَ الثَّلْجُ الْبَارِدُ الَّذِي قَدِ انْتَهَى بَرْدُهُ، وَتَفْسِيرُ الْغَسَّاقِ بِالْبَارِدِ أَنْسَبُ بِمَا تَقْتَضِيهِ لُغَةُ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yani: ‘Kimi bükülmüş, kimi de kırılmıştır.’ Denildi ki: el-Gassâk, soğukluğuyla öldüren şeydir; geceye gündüzden daha soğuk olduğu için ‘gāsık’ denilmesi de bundandır. Denildi ki: O, zemherîrdir. Denildi ki: el-Gassâk, pis kokulu olandır. Denildi ki: el-Gassâk, cehennemde yılan ve akreplerin tüm eriyip akan sıvılarının aktığı bir pınardır. Katâde şöyle demiştir: “O, zina eden kadınların fercinden, kâfirlerin etlerinin ve derilerinin kokuşmuşluğundan sızan sıvıdır.” Muhammed b. Ka'b şöyle demiştir: “O, cehennem ehlinin öz suyudur.” Süddî şöyle demiştir: “el-Gassâk, cehennem ehlinin gözyaşlarından sızan şeydir; onu hamîm ile birlikte kendilerine içirirler.” İbn Zeyd de böyle demiştir. Mücâhid ve Mukâtil ise: “O, soğukluğu son hadde ulaşmış dondurucu kardır” demişlerdir. el-Gassâk kelimesinin soğuk ile tefsir edilmesi, Arap dilinin gerektirdiği anlama daha uygundur. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
إِذَا مَا تَذَكَّرْتُ الْحَيَاةَ وَطِيبَهَا ... إِلَيَّ جَرَى دَمْعٌ مِنَ اللَّيْلِ غَاسِقُ
“Hayatı ve onun güzelliğini hatırladığımda... Geceden bana doğru soğuk bir gözyaşı aktı.”
أَيْ: بَارِدٌ، وَأَنْسَبُ أَيْضًا بِمُقَابَلَةِ الْحَمِيمِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ، وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ، وَبَعْضُ الْكُوفِيِّينَ بِتَخْفِيفِ السِّينِ مِنْ غَسَّاقٌ وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ، وَالْأَعْمَشُ، وَحَمْزَةُ بِالتَّشْدِيدِ، وَهُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ كَمَا قَالَ الْأَخْفَشُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُمَا مُخْتَلِفٌ، فَمَنْ خَفَّفَ فَهُوَ اسْمٌ مِثْلُ عَذَابٍ وَجَوَابٍ وَصَوَابٍ، وَمَنْ شَدَّدَ قَالَ:
Yani: soğuk [gözyaşı]; ayrıca bu, hamîmin (kaynar suyun) zıddı olması bakımından da daha münasiptir. Medine ehli, Basra ehli ve bazı Kûfeliler {غَسَّاقٌ} kelimesinin sîn harfini şeddesiz (hafifleterek) okumuşlardır. Yahyâ b. Vessâb, A'meş ve Hamza ise şeddeli okumuşlardır. Ahfeş'in dediği gibi bunlar aynı manaya gelen iki kullanımdır. Manalarının farklı olduğu da söylenmiştir; buna göre hafif okuyan kimse için o, azâb, cevâb ve savâb gibi bir isimdir; şeddeli okuyan ise şöyle demiştir:
هُوَ اسْمُ فَاعِلٍ لِلْمُبَالَغَةِ نَحْوَ ضَرَّابٍ وَقَتَّالٍ وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ وَآخَرُ مُفْرَدٌ مُذَكَّرٌ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو «وَأُخَرُ» بِضَمِّ الْهَمْزَةِ عَلَى أَنَّهُ جَمْعٌ، وَأَنْكَرَ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ لِقَوْلِهِ أَزْوَاجٌ، وَأَنْكَرَ عَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ قِرَاءَةَ أَبِي عَمْرٍو وَقَالَ: لَوْ كَانَتْ كَمَا قَرَأَ لِقَالَ مِنْ شَكْلِهَا، وَارْتِفَاعُ آخَرُ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ أَزْوَاجٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ شكله خبرا مقدّما، وأزواج مُبْتَدَأً مُؤَخَّرًا، وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ آخَرُ، وَيَجُوزُ أَنْ يكون خبرا آخر مقدرا، أي: وآخر لهم، ومِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ جُمْلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: وَعَذَابٌ آخَرُ أَوْ مَذُوقٌ آخَرُ، أو نوع آخر من شكل العذاب، أو الْمَذُوقِ، أَوِ النَّوْعِ الْأَوَّلِ، وَالشَّكْلُ الْمَثَلُ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ يَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ: وَمَذُوقَاتٌ أُخَرُ، أَوْ أَنْوَاعٌ أُخَرُ مِنْ شَكْلِ ذَلِكَ الْمَذُوقِ أَوِ النَّوْعِ الْمُتَقَدِّمِ. وَإِفْرَادُ الضَّمِيرِ فِي شَكْلِهِ عَلَى تَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ، أَيْ: مِنْ شَكْلِ الْمَذْكُورِ، وَمَعْنَى أَزْواجٌ: أَجْنَاسٌ، وَأَنْوَاعٌ، وَأَشْبَاهٌ.
O, darrâb ve kattâl gibi mübalağalı ism-i fâildir. {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ} “Ve onun türünden başka [azaplar]” ifadesini cumhûr tekil ve müzekker olarak {وَآخَرُ} şeklinde okumuştur. Ebû Amr ise cemî (çoğul) kılarak hemzenin zammesiyle “وَأُخَرُ” şeklinde okumuş ve {أَزْواجٌ} “çeşitler” ifadesinden ötürü cumhûrun kıraatini reddetmiştir. Âsım el-Cahderî de Ebû Amr'ın kıraatini reddederek: “Eğer onun okuduğu gibi olsaydı مِنْ شَكْلِهَا derdi” demiştir. {آخَرُ} kelimesinin merfû oluşu, mübteda olup haberinin {أَزْواجٌ} olmasındandır. {مِنْ شَكْلِهِ} ifadesinin öne geçmiş haber, {أَزْواجٌ} kelimesinin sona kalmış mübteda olması ve cümlenin {آخَرُ} kelimesinin haberi olması da caizdir. Başka bir takdiri haber olması da caizdir; yani “Onlar için başkası da vardır” takdirinde olup {مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ} bağımsız bir cümle olur. Ayetin cumhûr kıraatine göre manası: “Azabın veya tadılan şeyin yahut ilk türün benzerinden başka bir azap veya tadılan başka bir şey yahut başka bir tür [vardır].” Şekl (الشَّكْلُ), benzer demektir. İkinci kıraate göre ise ayetin manası: “O tadılan şeyin veya önceki türün benzerinden tadılan başka şeyler veya başka türler [vardır]” şeklinde olur. {شَكْلِهِ} ifadesindeki zamirin tekil kılınması, ‘zikredilen şey’ teviline göredir; yani ‘zikredilenin şeklinden/türünden’ demektir. {أَزْواجٌ} ifadesinin manası ise: cinsler, türler ve benzerlerdir.
وَحَاصِلُ مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ لِأَهْلِ النَّارِ حَمِيمًا، وَغَسَّاقًا، وَأَنْوَاعًا مِنَ الْعَذَابِ مِنْ مِثْلِ الْحَمِيمِ، وَالْغَسَّاقِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هُوَ الزَّمْهَرِيرُ، وَلَا يُتِمُّ هَذَا الَّذِي حَكَاهُ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ إِلَّا عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ الزَّمْهَرِيرَ أَنْوَاعٌ مُخْتَلِفَةٌ وَأَجْنَاسٌ مُتَفَاوِتَةٌ لِيُطَابِقَ مَعْنَى أَزْوَاجٍ، أَوْ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ لِكُلِّ فَرْدٍ مِنْ أَهْلِ النَّارِ زَمْهَرِيرًا هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ الْفَوْجُ: الْجَمَاعَةُ، وَالِاقْتِحَامُ: الدُّخُولُ، وَهَذَا حِكَايَةٌ لِقَوْلِ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمْ خَزَنَةُ
Ayetin manasının özeti şudur: Cehennem ehli için hamîm, gassâk ve hamîm ile gassâk benzeri azap türleri vardır. Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler: ‘O, zemherîrdir’ demişlerdir. Onun müfessirlerden naklettiği bu görüş, ancak zemherîrin {أَزْواجٌ} manasına uygun düşmesi için farklı türler ve değişik cinsler olduğu takdiriyle yahut cehennem ehlinden her bir fert için ayrı bir zemherîr bulunduğu takdiriyle tam olur. {هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ} “İşte bu topluluk sizinle beraber [ateşe] tıkılacak olanlardır” ayetindeki fevc (الْفَوْجُ), topluluk; iktihâm (الِاقْتِحَامُ) ise girmektir. Bu, cehennemin bekçileri olan meleklerin
النَّارِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْقَادَةَ، وَالرُّؤَسَاءَ إِذَا دَخَلُوا النَّارَ ثُمَّ دَخَلَ بَعْدَهُمُ الْأَتْبَاعُ قَالَتِ الْخَزَنَةُ لِلْقَادَةِ: هَذَا فَوْجٌ، يَعْنُونَ: الْأَتْبَاعَ، مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ: أَيْ دَاخِلٌ مَعَكُمْ إِلَى النَّارِ، وَقَوْلُهُ: لَا مَرْحَباً بِهِمْ مِنْ قَوْلِ الْقَادَةِ وَالرُّؤَسَاءِ لَمَّا قَالَتْ لَهُمُ الْخَزَنَةُ ذَلِكَ قَالُوا لَا مَرْحَبًا بِهِمْ، أَيْ: لَا اتَّسَعَتْ مُنَازِلُهُمْ فِي النَّارِ، وَالرَّحْبُ:
sözünün aktarılmasıdır. Şöyle ki; önderler ve reisler ateşe girdiklerinde, onların ardından da uyanlar girdiğinde, bekçiler önderlere: ‘İşte bu uyanlar topluluğu sizinle beraber girecek olanlardır’, yani sizinle birlikte ateşe girenlerdir, derler. {لَا مَرْحَباً بِهِمْ} “Onlara rahatlık ve genişlik olmasın!” sözü ise, bekçiler kendilerine bunu söylediğinde önderlerin ve reislerin söylediği sözdendir; onlar da ‘Onlara rahatlık ve genişlik olmasın!’, yani ateşteki menzilleri genişlemesin, dediler. Rahb (الرَّحْبُ):
السَّعَةُ، وَالْمَعْنَى: لَا كَرَامَةَ لَهُمْ، وَهَذَا إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِانْقِطَاعِ الْمَوَدَّةِ بَيْنَ الْكُفَّارِ، وَأَنَّ الْمَوَدَّةَ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمْ تَصِيرُ عَدَاوَةً. وَجُمْلَةُ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ: دُعَائِيَّةٌ لَا مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ، أَوْ صِفَةٌ لِلْفَوْجِ، أَوْ حَالٌ مِنْهُ أَوْ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ: أَيْ: مَقُولًا فِي حَقِّهِمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ، وَقِيلَ: إِنَّهَا مِنْ تَمَامِ قَوْلِ الْخَزَنَةِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ جَوَابُ الْأَتْبَاعِ الْآتِي، وَجُمْلَةُ: إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ تَعْلِيلٌ مِنْ جِهَةِ الْقَائِلِينَ لا مرحبا بهم، أي: إنهم صالوا النَّارِ كَمَا صَلِينَاهَا وَمُسْتَحِقُّونَ لَهَا كَمَا اسْتَحَقَّيْنَاهَا. وَجُمْلَةُ (قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ) مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: قَالَ الْأَتْبَاعُ عند سماع ما قاله الرؤساء لهم بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ، أَيْ: لَا كَرَامَةَ لَكُمْ، ثُمَّ عَلَّلُوا ذَلِكَ بِقَوْلِهِمْ: أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا أَيْ: أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُ الْعَذَابَ أَوِ الصَّلْيَ لَنَا وَأَوْقَعْتُمُونَا فِيهِ، وَدَعَوْتُمُونَا إِلَيْهِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ لَنَا مِنْ أَنَّ الْحَقَّ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ، وَأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ غَيْرُ صَادِقِينَ فِيمَا جَاءُوا بِهِ فَبِئْسَ الْقَرارُ أَيْ: بِئْسَ الْمَقَرُّ جَهَنَّمُ لَنَا وَلَكُمْ. ثُمَّ حَكَى عَنِ الْأَتْبَاعِ أَيْضًا أَنَّهُمْ أَرْدَفُوا هَذَا الْقَوْلَ بِقَوْلٍ آخَرَ، وَهُوَ قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ أَيْ: زِدْهُ عَذَابًا ذَا ضِعْفٍ، وَالضِّعْفُ بِأَنْ يَزِيدَ عَلَيْهِ مِثْلَهُ، وَمَعْنَى مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا: مَنْ دَعَانَا إِلَيْهِ، وَسَوَّغَهُ لَنَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى مَنْ سَوَّغَ لَنَا هَذَا وَسَنَّهُ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ:
genişliktir; mana ise: ‘Onlara hiçbir ikram ve rahatlık olmasın!’ demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın kâfirler arasındaki dostluğun kesileceğini ve aralarındaki bu dostluğun düşmanlığa dönüşeceğini haber vermesidir. {لَا مَرْحَبًا بِهِمْ} cümlesi, iraptan mahalli olmayan dua cümlesidir; yahut topluluğun (fevcin) sıfatıdır veya ondan hâldir; yahut ‘Hakkında la merhaben bihim denilerek’ takdiriyle gizli bir söz (kavl) iledir. Bunun bekçilerin sözünün tamamından olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha uygundur, nitekim uyanların gelecek olan cevabı da buna delalet etmektedir. {إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ} “Şüphesiz onlar ateşe gireceklerdir” cümlesi, ‘Onlara rahatlık olmasın’ diyenlerin gerekçelendirmesidir; yani: ‘Biz ateşe yaslandığımız gibi onlar da ateşe yaslanacaklardır ve biz onu hak ettiğimiz gibi onlar da hak etmişlerdir’ demektir. {قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ} “[Uyanlar ise:] ‘Hayır, asıl size rahatlık ve genişlik olmasın!’ dediler” cümlesi, takdîrî bir sorunun cevabı olan müste'nef bir cümledir; yani uyanlar, reislerin kendilerine söylediklerini işitince: ‘Hayır, asıl size rahatlık ve genişlik olmasın!’, yani asıl size ikram ve iyilik olmasın, dediler. Sonra bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا} “Bunu başımıza siz getirdiniz”; yani azabı yahut ateşe yaslanmayı başımıza siz getirdiniz, bizi onun içine siz düşürdünüz; hakikatin sizin üzerinde bulunduğunuz şey olduğunu ve peygamberlerin getirdikleri şeylerde doğru söylemediklerini bize söyleyerek bizi ona siz çağırdınız. {فَبِئْسَ الْقَرارُ} “Ne kötü bir duraktır o!” yani bizim için de sizin için de karargâh olarak cehennem ne kötüdür! Sonra uyanların bu söze bir söz daha eklediklerini hikâye etti ki o da: {قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ} “[Yine] derler ki: ‘Rabbimiz! Bunu başımıza kim getirdiyse, ateşte onun azabını kat kat artır!’” sözüdür. Yani ona katlı bir azap ver; katlamak (zı'f) ise ona bir mislini daha eklemekle olur. {مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا} ifadesinin manası: ‘Bizi buna çağıran ve bunu bizim için meşru gösteren kimse’ demektir. Ferrâ şöyle demiştir: ‘Mana; bunu bizim için süsleyip meşru kılan ve bu yolu açan kimsedir.’ Şöyle de denilmiştir:
قَدَّمَ لَنَا هَذَا الْعَذَابَ بِدُعَائِهِ إِيَّانَا إِلَى الْكُفْرِ فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ، أَيْ: عَذَابًا بِكُفْرِهِ، وَعَذَابًا بِدُعَائِهِ إِيَّانَا، فَصَارَ ذَلِكَ ضِعْفًا، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ وقوله: رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالضِّعْفِ هُنَا الْحَيَّاتُ وَالْعَقَارِبُ وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ قِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الرُّؤَسَاءِ، وَقِيلَ: مِنْ قَوْلِ الطَّاغِينَ الْمَذْكُورِينَ سَابِقًا. قَالَ الْكَلْبِيُّ:
Bizi küfre çağırarak bu azabı başımıza getirdi, öyleyse ateşte onun azabını kat kat artır; yani bir azap kendi küfrü sebebiyle, bir azap da bizi davet etmesi sebebiyle verilsin, böylece katmerli olsun demektir. Allah Teâlâ'nın şu ayetleri de böyledir: {رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ} “Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar; öyleyse onlara ateşten kat kat azap ver!” ve {رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ} “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver!”. Burada kat kattan kastın yılanlar ve akrepler olduğu da söylenmiştir. {وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ} “Ve derler ki: ‘Kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları niçin görmüyoruz?’” ayetinin reislerin sözü olduğu söylendiği gibi, daha önce geçen azgınların sözü olduğu da söylenmiştir. Kelbî şöyle demiştir:
يَنْظُرُونَ فِي النَّارِ فَلَا يَرَوْنَ مَنْ كَانَ يُخَالِفُهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مَعَهُمْ فِيهَا، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالُوا: مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ. وَقِيلَ: يَعْنُونَ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِينَ كَعَمَّارٍ، وَخَبَّابٍ، وَصُهَيْبٍ، وَبِلَالٍ، وَسَالِمٍ، وَسَلْمَانَ. وَقِيلَ: أَرَادُوا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ عَلَى الْعُمُومِ أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ قَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا فِي الدُّنْيَا فَأَخْطَأْنَا، أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ فَلَمْ نَعْلَمْ مَكَانَهُمْ؟ وَالْإِنْكَارُ الْمَفْهُومُ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ مُتَوَجِّهٌ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ. قَالَ الْحَسَنُ: كُلُّ ذَلِكَ قَدْ فعلوا: اتخذوهم سخريا، وزاغت عنهم أبصارهم. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَالِاسْتِفْهَامُ هُنَا بِمَعْنَى التَّوْبِيخِ وَالتَّعَجُّبِ. قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَالْأَعْمَشُ بِحَذْفِ هَمْزَةِ أَتَّخَذْنَاهُمْ فِي الْوَصْلِ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ خَبَرًا مَحْضًا، وَتَكُونُ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ صِفَةً ثَانِيَةً لرجالا، وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الِاسْتِفْهَامَ، وَحُذِفَتْ أَدَاتُهُ لِدَلَالَةِ أَمْ عَلَيْهَا فَتَكُونُ أَمْ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ منقطعة بمعنى بل والهمزة، أي: بل أزاغت عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ عَلَى مَعْنَى تَوْبِيخِ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الِاسْتِسْخَارِ، ثُمَّ الْإِضْرَابِ وَالِانْتِقَالِ مِنْهُ إِلَى التَّوْبِيخِ عَلَى الِازْدِرَاءِ وَالتَّحْقِيرِ، وَعَلَى الثَّانِي أَمْ هِيَ المتصلة.
Ateşe bakarlar da kendilerine muhalif olan müminleri orada kendileriyle beraber göremezler. İşte o zaman şöyle derler: {مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ} “Kendilerini kötülerden saydığımız adamları niçin göremiyoruz?” Bir görüşe göre, [bununla] Ammâr, Habbâb, Suheyb, Bilâl, Sâlim ve Selmân gibi fakir müminleri kastetmişlerdir. Bir diğer görüşe göre ise genel olarak Muhammed'in ashabını kastetmişlerdir: {أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ} “Onları alaya mı almıştık, yoksa gözler[imiz] onlardan kaydı mı?” Mücâhid şöyle demiştir: “Mana şudur: ‘Dünyada onları alaya almakla hata mı ettik, yoksa gözler[imiz] onlardan kaydı da [onların] yerlerini mi göremedik?’” Buradaki soru (istifham) ifadesinden anlaşılan inkâr/kınama, bu iki durumun her ikisine de yöneliktir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Onlar bu söylenenlerin hepsini yapmışlardı: Hem onları alaya almışlar hem de gözleri onlardan kaymıştı.” Ferrâ ise şöyle demiştir: “Buradaki soru, azarlama (tevbih) ve hayret anlamındadır.” Ebû Amr, Hamza, Kisâî, İbn Kesîr ve A'meş; vasıl halinde {أَتَّخَذْنَاهُمْ} kelimesinin hemzesini hazfederek [ittahaznâhum şeklinde] okumuşlardır. Bu kıraat; cümlenin sırf haber cümlesi olup mahallen mensûb olarak {رِجَالًا} kelimesinin ikinci sıfatı olması ihtimalini taşıdığı gibi, maksadın soru (istifham) olup {أَمْ} edatının delaleti sebebiyle soru edatının hazfedilmiş olması ihtimalini de taşır. İlk ihtimale göre {أَمْ} munkatı' (kesintili) olup {بَلْ} ve [soru] hemzesi anlamındadır; yani: ‘Yoksa gözler onlardan kaydı da [onları göremiyor muyuz?]’ takdirindedir. Bu da önce kendilerini alaya almaktan ötürü azarlamak, ardından bundan vazgeçip (idrâb) onları hor ve hakir görmelerinden ötürü azarlamaya geçmek manasındadır. İkinci ihtimale göre ise {أَمْ} muttasıldır (bitişik soru edatıdır).
وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِهَمْزَةِ اسْتِفْهَامٍ سَقَطَتْ لِأَجْلِهَا هَمْزَةُ الْوَصْلِ، وَلَا مَحَلَّ لِلْجُمْلَةِ حِينَئِذٍ، وَفِيهِ التَّوْبِيخُ لِأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا لِأَنَّ أَمْ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ هِيَ لِلتَّسْوِيَةِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ، وَنَافِعٌ، وَشَيْبَةُ، وَالْمُفَضَّلُ، وَهُبَيْرَةُ، وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ، وَالْأَعْمَشُ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ «سُخْرِيًّا» بِضَمِّ السِّينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَنْ كَسَرَ جَعَلَهُ مِنَ الْهَزْءِ، وَمَنْ ضَمَّ جَعَلَهُ مِنَ التَّسْخِيرِ وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ حِكَايَةِ حَالِهِمْ، وَخَبَرُ إِنَّ قَوْلُهُ: لَحَقٌّ أَيْ: لَوَاقِعٌ ثَابِتٌ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ لا يتخلف ألبتة، وتَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ: خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالْجُمْلَةُ بَيَانٌ لذلك، وقيل: بيان لحقّ، وَقِيلَ: بَدَلٌ مِنْهُ، وَقِيلَ: بَدَلٌ مِنْ مَحَلِّ ذَلِكَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا بَعْدَ خَبَرٍ، وَهَذَا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ بِرَفْعِ تُخَاصُمُ. وَالْمَعْنَى:
Diğer kıraat imamları ise soru hemzesiyle okumuşlar, bu sebeple vasıl hemzesi düşmüştür; bu durumda cümlenin iraptan mahalli yoktur. Bunda, her iki durumdan ötürü de kendi kendilerini azarlamaları vardır; çünkü bu kıraate göre {أَمْ} eşitlik (tesviye) içindir. Ebû Ca'fer, Nâfi', Şeybe, Mufaddal, Hübeyre, Yahyâ b. Vessâb, A'meş, Hamza ve Kisâî, sîn harfinin zammesiyle “سُخْرِيًّا” okumuşlar; diğerleri ise kesresiyle okumuşlardır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Kesre ile okuyan onu alay etmekten (hüzüv), zamme ile okuyan ise boyun eğdirmekten (teshîr) kılmıştır. {إِنَّ ذلِكَ} “Şüphesiz bu” ayetindeki işaret, onların durumlarının daha önce geçen hikâyesinedir. {إِنَّ} lafzının haberi ise {لَحَقٌّ} “kesin bir gerçektir” ifadesidir; yani ahiret yurdunda kesinlikle gerçekleşecek, asla şaşmayacak sabit bir hakikattir. {تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} “cehennem ehlinin birbirleriyle çekişmesi” ifadesi, mahzûf bir mübtedanın haberidir ve cümle {ذلِكَ} kelimesinin beyanıdır; {لَحَقٌّ} kelimesinin beyanı olduğu, ondan bedel olduğu veya {ذلِكَ} kelimesinin mahallinden bedel olduğu da söylenmiştir; haberden sonra haber olması da caizdir. Bu, cumhûrun {تَخاصُمُ} kelimesini merfû okuyuşuna göredir. Mana ise şöyledir:
إِنَّ ذَلِكَ الَّذِي حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ لَحَقٌّ لَا بُدَّ أَنْ يَتَكَلَّمُوا بِهِ، وَهُوَ تَخَاصُمُ أهل النار فيها، وَمَا قَالَتْهُ الرُّؤَسَاءُ لِلْأَتْبَاعِ، وَمَا قَالَتْهُ الْأَتْبَاعُ لَهُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ بِنَصْبِ تَخاصُمُ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ ذَلِكَ أَوْ بِإِضْمَارِ أعني. وقرأ ابن السميقع «تَخَاصُمُ» بِصِيغَةِ الْفِعْلِ الْمَاضِي، فَتَكُونُ جُمْلَةً مُسْتَأْنَفَةً. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ قَوْلًا جَامِعًا بَيْنَ التَّخْوِيفِ وَالْإِرْشَادِ إِلَى التَّوْحِيدِ فَقَالَ: قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ أَيْ: مُخَوِّفٌ لَكُمْ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ وَعَذَابِهِ وَما مِنْ إِلهٍ يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الَّذِي لَا شَرِيكَ لَهُ الْقَهَّارُ لِكُلِّ شَيْءٍ سِوَاهُ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ الْعَزِيزُ الَّذِي لَا يُغَالِبُهُ مُغَالِبٌ الْغَفَّارُ لِمَنْ أَطَاعَهُ، وَقِيلَ مَعْنَى الْعَزِيزُ: الْمَنِيعُ الَّذِي لَا مِثْلَ لَهُ، وَمَعْنَى الْغَفَّارُ السَّتَّارُ لِذُنُوبِ خَلْقِهِ. ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُبَالِغَ فِي إِنْذَارِهِمْ، وَيُبَيِّنُ لَهُمْ عِظَمَ الْأَمْرِ، وَجَلَالَتَهُ فَقَالَ: قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَيْ: مَا أَنْذَرْتُكُمْ بِهِ مِنَ الْعِقَابِ، وَمَا بَيَّنْتُهُ لَكُمْ مِنَ التَّوْحِيدِ: هُوَ خَبَرٌ عَظِيمٌ، وَنَبَأٌ جَلِيلٌ، مِنْ شَأْنِهِ الْعِنَايَةُ بِهِ، وَالتَّعْظِيمُ لَهُ، وَعَدَمُ الِاسْتِخْفَافِ بِهِ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ .
Allah'ın onlardan aktardığı bu durum, kesinlikle söyleyecekleri bir haktır; o da cehennem ehlinin oradaki çekişmeleri, reislerin uyanlara ve uyanların da onlara söyledikleridir. İbn Ebî Able, {تَخاصُمُ} kelimesini {ذلِكَ} ifadesinden bedel olarak yahut ‘Kastettiğim...’ takdiriyle mensûb okumuştur. İbnu's-Sümeyka' ise geçmiş zaman kipiyle “تَخَاصَمَ” okumuştur; bu takdirde müste'nef bir cümle olur. Sonra Allah Teâlâ, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’e korkutma ile tevhîde yönlendirmeyi bir araya getiren kapsamlı bir söz söylemesini emrederek şöyle buyurdu: {قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ} “De ki: ‘Ben sadece bir uyarıcıyım’” yani sizi Allah'ın cezalandırmasından ve azabından korkutanım; {وَما مِنْ إِلهٍ} ibadete layık hiçbir ilah yoktur, {إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ} hiçbir ortağı bulunmayan tek bir Allah'tan başka, {الْقَهَّارُ} Kendisi dışındaki her şeye mutlak galip olan, {رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا} göklerin, yerin ve ikisi arasındaki yaratılmışların Rabbi, {الْعَزِيزُ} hiçbir galip gelenin Kendisine üstün gelemediği mutlak güçlü, {الْغَفَّارُ} Kendisine itaat edenin günahlarını çokça bağışlayandır. el-Azîz'in manasının; dengi olmayan, el-Gaffâr'ın manasının ise; kullarının günahlarını çokça örten olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ, onları uyarmada ileri gitmesini, meselenin büyüklüğünü ve yüceliğini onlara açıklamasını emrederek şöyle buyurdu: {قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ} “De ki: ‘Bu, büyük bir haberdir’” yani sizi kendisiyle uyardığım azap ve size açıkladığım tevhîd; önemsenmesi, yüceltilmesi ve hafife alınmaması gereken pek büyük bir haber ve pek yüce bir bilgidir. Şu ayet de bunun gibidir: {عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ} “Neyi soruşturup duruyorlar? O büyük haberi mi?”
وَقَالَ مُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ، وَمُقَاتِلٌ: هُوَ الْقُرْآنُ، فَإِنَّهُ نَبَأٌ عَظِيمٌ لِأَنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قُلِ النَّبَأَ الَّذِي أَنْبَأْتُكُمْ بِهِ عَنِ اللَّهِ نَبَأٌ عَظِيمٌ: يَعْنِي مَا أَنْبَأَهُمْ بِهِ مِنْ قصص الأولين، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى صِدْقِهِ، وَنُبُوَّتِهِ لِأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ إِلَّا بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ، وَجُمْلَةُ: أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ تَوْبِيخٌ لَهُمْ، وَتَقْرِيعٌ لِكَوْنِهِمْ أَعْرَضُوا عَنْهُ، وَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِيهِ فَيَعْلَمُوا صِدْقَهُ وَيَسْتَدِلُّوا بِهِ عَلَى مَا أَنْكَرُوهُ مِنَ الْبَعْثِ، وَقَوْلُهُ: مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى اسْتِئْنَافٌ مَسُوقٌ لِتَقْرِيرِ أَنَّهُ نَبَأٌ عَظِيمٌ، وَالْمَلَأُ الْأَعْلَى هُمُ الْمَلَائِكَةُ إِذْ يَخْتَصِمُونَ أَيْ: وقت اختصامهم، فقوله: بِالْمَلَإِ الْأَعْلى متعلق بعلم عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى الْإِحَاطَةِ، وَقَوْلُهُ: إِذْ يَخْتَصِمُونَ مُتَعَلِّقٍ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: مَا كَانَ لِي فِيمَا سَبَقَ عِلْمٌ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ بِحَالِ الْمَلَأِ الْأَعْلَى وَقْتَ اخْتِصَامِهِمْ، وَالضَّمِيرُ فِي يَخْتَصِمُونَ رَاجِعٌ إِلَى الْمَلَأِ الْأَعْلَى، وَالْخُصُومَةُ الْكَائِنَةُ بَيْنَهُمْ هِيَ فِي أَمْرِ آدَمَ كَمَا يُفِيدُهُ مَا سَيَأْتِي قَرِيبًا، وَجُمْلَةُ إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ اخْتِصَامِهِمُ الْمُجْمَلِ وَبَيْنَ تَفْصِيلِهِ بِقَوْلِهِ: إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ. وَالْمَعْنَى: مَا يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا إِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى مَا يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّنِي نَذِيرٌ مُبِينٌ أُبَيِّنُ لَكُمْ مَا تَأْتُونَ مِنَ الْفَرَائِضِ وَالسُّنَنِ وَمَا تَدَعُونَ من الحرام والمعصية. قال:
Mücâhid, Katâde ve Mukâtil şöyle demiştir: O, Kur'an'dır; zira o, Allah'ın kelâmı olduğu için büyük bir haberdir. Zeccâc ise şöyle demiştir: “De ki: Size Allah'tan getirdiğim haber, büyük bir haberdir.” Yani onlara ilk devirdekilerin kıssalarından haber verdiği şeylerdir; bu da onun doğruluğuna ve peygamberliğine bir delildir, zira o bunu ancak Allah'tan gelen bir vahiyle bilmiştir. {أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ} “Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz” cümlesi, ondan yüz çevirdikleri, onun üzerinde etraflıca düşünüp doğruluğunu kavramadıkları ve inkâr ettikleri yeniden dirilişe (ba's) onunla delil getirmedikleri için onları kınama ve azarlamadır. {مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى} “Mele-i A'lâ hakkında benim hiçbir bilgim yoktu” buyruğu, onun büyük bir haber olduğunu pekiştirmek üzere sevk edilmiş müste'nef [yeni] bir cümledir. Mele-i A'lâ ise meleklerdir. {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “Onlar tartışırlarken” yani onların tartıştığı vakit demektir. {بِالْمَلَإِ الْأَعْلى} ifadesi, ihâta (kuşatıcılık) manası tazmin edilerek {عِلْمٍ} kelimesine müteallıktır. {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} ifadesi ise mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “Geçmişte Mele-i A'lâ'nın tartıştıkları andaki durumuna dair hiçbir şekilde bende bilgi yoktu” takdirindedir. {يَخْتَصِمُونَ} fiilindeki zamir, Mele-i A'lâ'ya racidir. Aralarında vuku bulan tartışma ise az sonra geleceği üzere Âdem konusundadır. {إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunmaktadır” cümlesi, onların özet halindeki tartışması ile {إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti” kavlindeki ayrıntısı arasında yer alan bir mu'teriza (ara) cümledir. Anlamı şudur: “Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunmaktadır.” Ferrâ şöyle demiştir: Mana, “Bana ancak, yerine getireceğiniz farzları ve sünnetleri, uzak duracağınız haramları ve günahları size açıklayan apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunmaktadır” şeklindedir. [Ferrâ devamla] şöyle demiştir:
كَأَنَّكَ قُلْتَ مَا يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا الْإِنْذَارُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِمَعْنَى مَا يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا لِأَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ هَمْزَةِ أَنَّمَا عَلَى أَنَّهَا وَمَا فِي حَيِّزِهَا فِي مَحَلِّ رَفْعٍ لِقِيَامِهَا مَقَامَ الْفَاعِلِ، أَيْ:
Sanki sen ‘Bana ancak uyarı vahyolunuyor’ demiş gibi olursun. Nehhâs şöyle demiştir: “Onun, ‘Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum için vahyolunuyor’ anlamında nasb mahallinde olması da caizdir.” Cumhûr, fâilin yerine geçtiği için (nâib-i fâil olarak) kendisi ve sılası ref mahallinde olmak üzere {أَنَّما} kelimesinin hemzesini fetha ile okumuştur, yani:
مَا يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا الْإِنْذَارُ، أَوْ إِلَّا كَوْنِي نَذِيرًا مُبِينًا، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، أَوْ جَرٍّ بَعْدَ إِسْقَاطِ لَامِ الْعِلَّةِ، وَالْقَائِمُ مَقَامَ الْفَاعِلِ عَلَى هَذَا الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ لِأَنَّ فِي الْوَحْيِ مَعْنَى الْقَوْلِ، وَهِيَ الْقَائِمَةُ مَقَامَ الْفَاعِلِ عَلَى سَبِيلِ الْحِكَايَةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا هَذِهِ الْجُمْلَةُ الْمُتَضَمِّنَةُ لِهَذَا الْإِخْبَارِ، وَهُوَ أَنْ أَقُولَ لَكُمْ: إِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ. وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي يَخْتَصِمُونَ عَائِدٌ إِلَى قُرَيْشٍ يَعْنِي قَوْلَ مَنْ قَالَ مِنْهُمُ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، وَالْمَعْنَى: مَا كَانَ لِي عِلْمٌ بِالْمَلَائِكَةِ إِذْ تَخْتَصِمُ فِيهِمْ قُرَيْشٌ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.
“Bana ancak uyarı vahyolunuyor” yahut “ancak apaçık bir uyarıcı oluşum vahyolunuyor” takdirindedir yahut sebep bildiren lâm (lâm-ı ta'lîl) hazfedildikten sonra nasb veya cer mahallindedir; bu takdirde nâib-i fâil, câr ve mecrûrdur. Ebû Ca'fer ise vahiyde söz (kavl) manası bulunduğu için hemzenin kesresiyle okumuştur; bu durumda hikâye yoluyla nâib-i fâil konumundadır; sanki şöyle denilmiştir: “Bana ancak bu haberi içeren şu cümle, yani size: ‘Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım’ demem vahyolunuyor.” {يَخْتَصِمُونَ} ifadesindeki zamirin Kureyş'e ait olduğu; yani onlardan: “Melekler Allah'ın kızlarıdır” diyenlerin sözü kastedildiği ve mananın: “Kureyş melekler hakkında tartışırken benim meleklere dair bir bilgim yoktu” şeklinde olduğu da söylenmiştir; fakat birinci görüş daha uygundur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَغَسَّاقٌ قَالَ: الزَّمْهَرِيرُ وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ قَالَ: مِنْ نَحْوِهِ أَزْواجٌ قَالَ: أَلْوَانٌ مِنَ الْعَذَابِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لو أنّ دلوا من غسّاق يهرق فِي الدُّنْيَا لَأَنْتَنَ أَهْلُ الدُّنْيَا» . قَالَ التِّرْمِذِيُّ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ:
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o, {وَغَسَّاقٌ} “ve irin” ayeti hakkında: “Zemherîrdir”; {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ} “ve onun türünden başka [azaplar]” hakkında: “Onun benzerinden”; {أَزْواجٌ} “çeşit çeşit” hakkında: “Azap türleridir” demiştir. Ahmed, Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir—, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakī, Ebû Saîd'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Eğer gassâktan bir kova dünyaya dökülecek olsaydı, dünya halkı kokudan kokuşurdu.” Tirmizî bu hadisi tahric ettikten sonra şöyle demiştir:
لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ. قُلْتُ: وَرِشْدِينُ فِيهِ مَقَالٌ مَعْرُوفٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ قَالَ: أَفَاعِي وَحَيَّاتٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بِالْمَلَإِ الْأَعْلى قَالَ: الْمَلَائِكَةُ حِينَ شُووِرُوا فِي خَلْقِ آدَمَ فَاخْتَصَمُوا فِيهِ، وَقَالُوا: لَا تَجْعَلْ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً. وَأَخْرَجَ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ فِي كِتَابِ الصَّلَاةِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ قَالَ: هِيَ الْخُصُومَةُ فِي شَأْنِ آدَمَ حَيْثُ قَالُوا: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَأَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ نَصْرٍ فِي كِتَابِ الصَّلَاةِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَتَانِي اللَّيْلَةَ رَبِّي فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ، أَحْسَبُهُ قَالَ فِي الْمَنَامِ، قَالَ: يَا مُحَمَّدُ هَلْ تَدْرِي فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلَأُ الْأَعْلَى؟ قُلْتُ لَا، فَوَضَعَ يَدَهُ بَيْنَ كَتِفَيَّ حَتَّى وَجَدْتُ بَرْدَهَا بَيْنَ ثَدْيَيَّ أَوْ فِي نَحْرِي، فَعَلِمْتُ ما في السموات وَالْأَرْضِ، ثُمَّ قَالَ لِي: يَا مُحَمَّدُ هَلْ تَدْرِي فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلَأُ الْأَعْلَى؟ قُلْتُ نَعَمْ فِي الْكَفَّارَاتِ، وَالْكَفَّارَاتُ: الْمُكْثُ فِي الْمَسَاجِدِ بَعْدَ الصَّلَوَاتِ، وَالْمَشْيُ عَلَى الْأَقْدَامِ إِلَى الْجَمَاعَاتِ، وَإِبْلَاغُ الْوُضُوءِ فِي الْمَكَارِهِ» الْحَدِيثَ . وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ نَحْوَهُ بِأَطْوَلَ مِنْهُ، وَقَالَ «وَإِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِي السَّبَرَاتِ» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ نَحْوَهُ بِأَخْصَرَ مِنْهُ.
“Biz bunu sadece Rüşdîn b. Sa'd'ın hadisi olarak biliyoruz.” Ben de derim ki: Rüşdîn hakkında bilinen cerh/eleştiri vardır. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre o, {فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ} “Ateşte onun azabını kat kat artır!” ayeti hakkında: “Engerekler ve yılanlardır” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o, {بِالْمَلَإِ الْأَعْلى} “Mele-i A'lâ hakkında” ayeti hakkında: “Âdem'in yaratılışı hususunda kendileriyle istişare edildiğinde onda ihtilaf edip ‘Yeryüzünde bir halife mi var edeceksin?’ dedikleri vakitte meleklerdir” demiştir. Muhammed b. Nasr Kitâbu's-Salât'ta, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan rivayet ettiklerine göre o, {مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “Onlar birbiriyle tartışırken, Mele-i A'lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu” ayeti hakkında: “O, onların: ‘Orada bozgunculuk çıkaracak birini mi var edeceksin?’ dedikleri sırada Âdem meselesindeki çekişmedir” demiştir. Abdürrezzâk, Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî —ve hasen olduğunu belirtmiştir— ve Kitâbu's-Salât'ta İbn Nasr rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bu gece Rabbim bana en güzel surette geldi —sanırım uykuda dedi— ve: ‘Ey Muhammed! Mele-i A'lâ ne hakkında tartışıyor, bilir misin?’ buyurdu. Ben: ‘Hayır’ dedim. Bunun üzerine elini iki küreğimin arasına koydu; öyle ki serinliğini iki göğsümün arasında yahut boğazımda hissettim. Böylece göklerde ve yerde ne varsa bildim. Sonra bana: ‘Ey Muhammed! Mele-i A'lâ ne hakkında tartışıyor, bilir misin?’ buyurdu. Ben: ‘Evet, keffâretler hakkında; keffâretler ise namazlardan sonra mescitlerde beklemek, cemaatlere yürüyerek gitmek ve zorluklar/sıkıntılar anında abdesti tam ve eksiksiz almaktır’ dedim...» hadisi zikretti. Tirmizî —ve sahih olduğunu belirtmiştir—, Muhammed b. Nasr, Taberânî, Hâkim ve İbn Merdûye, Muâz b. Cebel'in hadisinden bundan daha uzun olarak benzerini rivayet etmişlerdir ve [hadiste] «ve soğuk günlerde abdesti tastamam almak» demiştir. Taberânî ve İbn Merdûye de Câbir b. Semure'nin hadisinden bundan daha kısa olarak benzerini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَا أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَهُ، وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ.
Her ikisi ayrıca Ebû Hüreyre'den gelen hadisten de benzerini rivayet etmişlerdir. Bu konuda [başka] hadisler de vardır.
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٧١ الى ٨٨]
[Sâd Suresi (38), Ayetler 71-88]
إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤) قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥)
{إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤) قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥)} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: ‘Şüphesiz ben çamurdan bir insan yaratacağım.’ (71) ‘Onu düzeltip tamamladığım ve ona ruhumdan üflediğim zaman, derhal onun için secdeye kapanın!’ (72) Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler. (73) Yalnız İblis hariç; o büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. (74) [Allah] buyurdu: ‘Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?’ (75)”
قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠)
{قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠)} “[İblis] dedi: ‘Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.’ (76) [Allah] buyurdu: ‘Öyleyse çık oradan! Şüphesiz sen kovulmuş birisin.’ (77) ‘Ve muhakkak ki ceza gününe kadar lanetim senin üzerinedir.’ (78) [İblis] dedi: ‘Rabbim! Öyleyse insanların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver.’ (79) [Allah] buyurdu: ‘Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin.’ (80)”
إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥)
{إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥)} “‘Bilinen vaktin gününe kadar.’ (81) [İblis] dedi: ‘İzzetine andolsun ki, onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım.’ (82) ‘Ancak içlerinden ihlaslı kılınmış kulların müstesna.’ (83) [Allah] buyurdu: ‘İşte bu haktır ve Ben hakkı söylerim:’ (84) ‘Mutlaka cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!’ (85)”
قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨)
{قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨)} “De ki: ‘Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.’ (86) ‘Bu [Kur'an], bütün alemler için ancak bir öğüttür.’ (87) ‘Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.’ (88)”
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ خُصُومَةَ الْمَلَائِكَةِ إِجْمَالًا فِيمَا تَقَدَّمَ ذَكَرَهَا هُنَا تَفْصِيلًا، فَقَالَ: إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِذْ هَذِهِ هِيَ بدل من إِذْ يَخْتَصِمُونَ لِاشْتِمَالِ مَا فِي حَيِّزِ هَذِهِ عَلَى الْخُصُومَةِ. وَقِيلَ: هِيَ مَنْصُوبَةٌ بِإِضْمَارِ اذْكُرْ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى إِذَا كَانَتْ خُصُومَةُ الْمَلَائِكَةِ فِي شَأْنِ مَنْ يَسْتَخْلِفُ فِي الْأَرْضِ. وَأَمَّا إِذَا كَانَتْ فِي غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فَالثَّانِي أَوْلَى إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ أَيْ: خَالِقٌ فِيمَا سَيَأْتِي مِنَ الزَّمَنِ بَشَراً: أَيْ جِسْمًا مِنْ جِنْسِ الْبَشَرِ مَأْخُوذٌ مِنْ مُبَاشَرَتِهِ لِلْأَرْضِ، أَوْ مِنْ كَوْنِهِ بَادِيَ الْبَشَرَةِ. وَقَوْلُهُ:
Allah Teâlâ daha önce meleklerin çekişmesini icmâlî olarak zikredince, burada onu tafsilatıyla zikrederek: {إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti” buyurdu. Bu {إِذْ}, kapsamındaki şeyin çekişmeyi içermesinden dolayı {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} ifadesinden bedeldir. Gizli bir ‘hatırla’ (üzkür) lafzıyla mensûb olduğu da söylenmiştir; meleklerin çekişmesi yeryüzünde halife kılınacak kimse hususunda ise birinci görüş daha uygundur. Eğer daha önce zikredilenler dışındaki bir hususta ise ikinci görüş daha uygundur. {إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ} “Şüphesiz ben çamurdan bir insan yaratacağım” yani gelecekte yaratacağım; {بَشَراً} yani beşer cinsinden bir beden yaratacağım; bu da onun yeryüzüne doğrudan temas etmesinden (mübâşeret) yahut teninin (beşere) açıkta olmasından alınmıştır.
مِنْ طِينٍ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ هُوَ صِفَةٌ لِبَشَرٍ أَوْ بِخَالِقٍ وَمَعْنَى: فَإِذا سَوَّيْتُهُ صَوَّرْتُهُ عَلَى صُورَةِ البشر، وصارت أَجْزَاؤُهُ مُسْتَوِيَةً وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي أَيْ: مِنَ الرُّوحِ الَّذِي أَمْلِكُهُ، وَلَا يَمْلِكُهُ غَيْرِي.
{مِنْ طِينٍ} “çamurdan” ifadesi, beşer kelimesinin sıfatı olan mahzûf bir kelimeye yahut hālik lafzına taalluk eder. {فَإِذا سَوَّيْتُهُ} “Onu düzeltip tamamladığım zaman” ifadesinin manası; onu insan suretinde biçimlendirdiğim ve uzuvları dengeli hale geldiği zamandır. {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي} “ve ona ruhumdan üflediğim [zaman]” yani bizzat sahip olduğum ve benden başkasının sahip olmadığı ruhtan [üflediğim zaman].
وَقِيلَ: هُوَ تَمْثِيلٌ، وَلَا نَفْخَ وَلَا مَنْفُوخَ فِيهِ. وَالْمُرَادُ: جَعَلَهُ حَيًّا بَعْدَ أَنْ كَانَ جَمَادًا لَا حَيَاةَ فِيهِ. وَقَدْ مَرَّ الْكَلَامُ في هذا في سورة الحجر فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ هُوَ أَمْرٌ مِنْ وَقَعَ يَقَعُ، وَانْتِصَابُ سَاجِدِينَ عَلَى الْحَالِ، وَالسُّجُودُ هُنَا: هُوَ سُجُودُ التَّحِيَّةِ، لَا سُجُودُ الْعِبَادَةِ، وَقَدْ مَضَى تَحْقِيقُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَدُلُّ عَلَيْهِ الْفَاءُ وَالتَّقْدِيرُ: فَخَلَقَهُ فَسَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ، فَسَجَدَ لَهُ الْمَلَائِكَةُ. وَقَوْلُهُ:
Bunun bir temsil olduğu, ortada gerçek bir üfleme ve içine üflenen bir şey bulunmadığı da söylenmiştir. Kastedilen: içinde hiçbir hayat olmayan bir cansız iken onu canlı kılmaktır. Bu konudaki açıklama Hicr Suresi'nde geçmişti. {فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ} “derhal onun için secdeye kapanın!” ifadesi, ‘vekaa-yaka'u’ fiilinden emirdir; {ساجِدِينَ} kelimesi hâl olarak mensûbtur. Buradaki secde ise ibadet secdesi değil, selamlama (tahiyye) secdesidir; bunun tahkiki Bakara Suresi'nde geçmişti. {فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ} “Bunun üzerine melekler secde ettiler” sözünde, fâ harfinin delalet ettiği bir hazif vardır; takdiri şöyledir: Onu yarattı, şekillendirdi ve ona ruhundan üfledi, melekler de ona secde ettiler.
كُلُّهُمْ يُفِيدُ أَنَّهُمْ سَجَدُوا جَمِيعًا وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ أَحَدٌ. وَقَوْلُهُ: أَجْمَعُونَ يُفِيدُ أَنَّهُمُ اجْتَمَعُوا عَلَى السُّجُودِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ: فَالْأَوَّلُ لِقَصْدِ الْإِحَاطَةِ، وَالثَّانِي: لِقَصْدِ الِاجْتِمَاعِ. قال في الكشاف: فأفاد مَعًا أَنَّهُمْ سَجَدُوا عَنْ آخِرِهِمْ مَا بَقِيَ مِنْهُمْ مَلَكٌ إِلَّا سَجَدَ، وَأَنَّهُمْ سَجَدُوا جَمِيعًا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ غَيْرَ مُتَفَرِّقِينَ فِي أَوْقَاتٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُ أَكَّدَ بِتَأْكِيدَيْنِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي التَّعْمِيمِ إِلَّا إِبْلِيسَ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلٌ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ كَانَ مُتَّصِفًا بِصِفَاتِ الْمَلَائِكَةِ دَاخِلًا فِي عِدَادِهِمْ فَغَلَبُوا عَلَيْهِ، أَوْ مُنْقَطِعٌ عَلَى مَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنْ عَدَمِ دُخُولِهِ فِيهِمْ أَيْ لَكِنَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ أَيْ: أَنِفَ مِنَ السُّجُودِ جَهْلًا منه بأنه طاعة لله، وَكان اسْتِكْبَارُهُ اسْتِكْبَارَ كُفْرٍ، فَلِذَلِكَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ أَيْ: صَارَ مِنْهُمْ بِمُخَالَفَتِهِ لِأَمْرِ اللَّهِ وَاسْتِكْبَارِهِ عَنْ طَاعَتِهِ، أَوْ كَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ فِي عِلْمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَالْأَعْرَافِ، وَبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَالْكَهْفِ، وَطه. ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ سَأَلَهُ عَنْ سَبَبِ تَرْكِهِ لِلسُّجُودِ الَّذِي أَمَرَهُ بِهِ فَ قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَيْ: مَا صَرَفَكَ وَصَدَّكَ عَنِ السُّجُودِ لِمَا تَوَلَّيْتُ خَلْقَهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ، وَأَضَافَ
{كُلُّهُمْ} “hepsi” kelimesi, onların hiçbir ferdi kalmaksızın hepsinin secde ettiğini ifade eder. {أَجْمَعُونَ} “toptan” ifadesi ise, hepsinin tek bir vakitte secde üzere bir araya geldiklerini ifade eder: Birincisi kuşatıcılık (ihata) kastı içindir; ikincisi ise birliktelik (ictimâ) kastı içindir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: ‘İkisi birlikte meleklerin son ferdine kadar secde ettiğini, içlerinden secde etmeyen tek bir melek kalmadığını ve hepsinin farklı vakitlerde değil aynı anda secde ettiklerini ifade etmiştir.’ Kapsamı genelleştirmede mübalağa için iki pekiştirme ile tekit edildiği de söylenmiştir. {إِلَّا إِبْلِيسَ} “Yalnız İblis hariç” istisnası; meleklerin vasıflarıyla vasıflanmış olup onların sayısına dahil bulunduğu ve melekler ona galebe çaldığı takdirine göre muttasıldır; onların içine dahil olmadığına dair zahir olan görüşe göre ise munkatı'dır; yani ‘Fakat İblis {اسْتَكْبَرَ} büyüklük tasladı’, yani bunun Allah'a itaat olduğunu bilmeyerek secdeden imtina etti; onun bu kibri küfür kibriydi, bundan dolayı {وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ} “ve kâfirlerden oldu”, yani Allah'ın emrine muhalefet edip O'na itaatten büyüklenmek suretiyle onlardan biri haline geldi yahut Allah Teâlâ'nın ezelî ilminde kâfirlerden idi. Buna dair açıklama Bakara, A'râf, İsrâ, Kehf ve Tâhâ surelerinde etraflıca geçmişti. Sonra Allah Teâlâ ona emrettiği secdeyi terk etme sebebini sorarak: {قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} “[Allah] buyurdu: ‘Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?’” buyurdu. Yani hiçbir vasıta olmaksızın bizzat yaratılışını üstlendiğim varlığa secde etmekten seni çeviren ve engelleyen nedir?
خَلْقَهُ إِلَى نَفْسِهِ تَكْرِيمًا لَهُ وَتَشْرِيفًا، مَعَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ كَمَا أَضَافَ إِلَى نَفْسِهِ الرُّوحَ، وَالْبَيْتَ، وَالنَّاقَةَ، وَالْمَسَاجِدَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: الْيَدُ هُنَا بِمَعْنَى التَّأْكِيدِ وَالصِّلَةِ مَجَازًا كقوله: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْيَدِ الْقُدْرَةَ، يُقَالُ: مَا لِي بِهَذَا الْأَمْرِ يَدٌ، وَمَا لِي بِهِ يَدَانِ، أَيْ قُدْرَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Allah Teâlâ her şeyin yaratıcısı olduğu halde, ruhu, Beyt'i (Kâbe'yi), deveyi ve mescitleri Kendisine izafe ettiği gibi, onu onurlandırmak ve şereflendirmek için yaratılışını Kendisine izafe etmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: “Buradaki ‘el’, {وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ} ‘Rabbinin vechi baki kalır’ ayetinde olduğu gibi mecazen tekit ve pekiştirme (sıla) anlamındadır.” El ile kudretin kastedildiği de söylenmiştir; nitekim [Araplar]: “Bu işe elim yetmez / iki elim yetmez” derler, yani kudretim yetmez anlamındadır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
تَحَمَّلْتُ مِنْ ذَلْفَاءَ مَا لَيْسَ لِي يَدٌ ... وَلَا لِلْجِبَالِ الرَّاسِيَاتِ يَدَانِ
“Zelfâ'dan dolayı öyle şeylere katlandım ki ne benim gücüm yeter... Ne de sarsılmaz dağların iki eli yeter.”
وَقِيلَ: التَّثْنِيَةُ فِي الْيَدِ لِلدَّلَالَةِ على أنها ليست بِمَعْنَى الْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ، بَلْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمَا صِفَتَانِ مِنْ صِفَاتِ ذَاتِهِ سُبْحَانَهُ، وَ «مَا» فِي قَوْلِهِ: لِما خَلَقْتُ هِيَ الْمَصْدَرِيَّةُ أَوِ الْمَوْصُولَةُ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ «لَمَّا» بِالتَّشْدِيدِ مَعَ فَتْحِ اللَّامِ عَلَى أَنَّهَا ظَرْفٌ بِمَعْنَى: حِينَ، كَمَا قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ. وَقُرِئَ «بِيَدِي» عَلَى الْإِفْرَادِ أَسْتَكْبَرْتَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِهَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ، وَهُوَ استفهام توبيخ وتقريع وأَمْ مُتَّصِلَةٌ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ وَأَهْلُ مَكَّةَ بِأَلِفِ وَصْلٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ مُرَادًا فَيُوَافِقُ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:
‘El’ lafzındaki tesniyenin (ikil kullanımın), kuvvet ve kudret manasında olmadığına, bilakis O'nun zatının sıfatlarından iki sıfat olduğuna delalet etmek için olduğu da söylenmiştir. {لِما خَلَقْتُ} ifadesindeki ‘mâ’, masdariyyedir yahut ism-i mevsûldür. Cahderî, Ebû Alî el-Fârisî'nin belirttiği gibi ‘hîn’ (zaman) anlamında bir zarf olmak üzere lâm harfinin fethası ve şedde ile “لَمَّا” şeklinde okumuştur. Tekil olarak “بِيَدِي” şeklinde de okunmuştur. {أَسْتَكْبَرْتَ} “Büyüklük mü tasladın?” ifadesini cumhûr istifham (soru) hemzesi ile okumuştur; bu, azarlama ve kınama sorusudur, {أَمْ} ise muttasıldır. İbn Kesîr kendisinden gelen bir rivayette ve Mekke ehli vasıl elifiyle okumuşlardır; şairin şu sözünde olduğu gibi istifham kastedilmiş olup birinci kıraate muvafık olması caizdir:
تَرُوحُ مِنَ الْحَيِّ أَمْ تَبْتَكِرْ وَقَوْلِ الْآخَرِ:
“Kabileden akşam mı ayrılıyorsun, yoksa sabah erkenden mi?” ve diğer şairin şu sözü gibi:
بِسَبْعٍ رَمَيْنَ الْجَمْرَ أَمْ بِثَمَانِيَا وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا مَحْضًا مِنْ غَيْرِ إِرَادَةٍ لِلِاسْتِفْهَامِ فَتَكُونُ أَمْ مُنْقَطِعَةً، وَالْمَعْنَى: اسْتَكْبَرْتَ عن السجود الذي أمرت به بل كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ أَيِ: الْمُسْتَحِقِّينَ لِلتَّرَفُّعِ عَنْ طَاعَةِ أَمْرِ اللَّهِ الْمُتَعَالِينَ عَنْ ذَلِكَ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: اسْتَكْبَرْتَ عَنِ السُّجُودِ الْآنَ، أَمْ لَمْ تَزَلْ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ عَنْ ذَلِكَ، وَجُمْلَةُ:
“Cemreleri yedişer tane mi attılar, yoksa sekizer tane mi?” İstifham irade edilmeksizin sırf haber olması da muhtemeldir; bu takdirde {أَمْ} munkatı' olur ve mana: “Sana emredilen secdeden dolayı büyüklük tasladın, bilakis {كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ} yücelerden mi oldun?”, yani Allah'ın emrine itaatten üstün kalmayı hak edenlerden, buna karşı kibirlenenlerden mi oldun, şeklinde olur. Şöyle de denilmiştir: Mana; “Şimdi mi secdeden büyüklenip kaçındın, yoksa öteden beri buna karşı kibirlenen bir topluluktan mıydın?” şeklindedir.
قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، ادَّعَى اللَّعِينُ لِنَفْسِهِ أَنَّهُ خَيْرٌ مِنْ آدَمَ، وَفِي ضِمْنِ كَلَامِهِ هَذَا أَنَّ سُجُودَ الْفَاضِلِ لِلْمَفْضُولِ لَا يَحْسُنُ، ثُمَّ عَلَّلَ مَا ادَّعَاهُ مِنْ كَوْنِهِ خَيْرًا مِنْهُ بِقَوْلِهِ: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ وَفِي زَعْمِهِ أَنَّ عُنْصُرَ النَّارِ أَشْرَفُ مِنْ عُنْصُرِ الطِّينِ، وَذَهَبَ عَنْهُ أَنَّ النَّارَ إِنَّمَا هِيَ بِمَنْزِلَةِ الْخَادِمِ لِعُنْصُرِ الطِّينِ إِنِ احْتِيجَ إِلَيْهَا اسْتُدْعِيَتْ كَمَا يُسْتَدْعَى الْخَادِمُ وَإِنِ اسْتُغْنِيَ عَنْهَا طُرِدَتْ، وَأَيْضًا فَالطِّينُ يَسْتَوْلِي عَلَى النَّارِ فَيُطْفِئُهَا، وَأَيْضًا فَهِيَ لَا تُوجَدُ إِلَّا بِمَا أَصْلُهُ مِنْ عُنْصُرِ الْأَرْضِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَقَدْ شُرِّفَ آدَمُ بِشَرَفٍ وَكُرِّمَ بِكَرَامَةٍ لَا يُوَازِيهَا شَيْءٌ مِنْ شَرَفِ الْعَنَاصِرِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُ بِيَدَيْهِ، وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ، وَالْجَوَاهِرُ فِي أَنْفُسِهَا مُتَجَانِسَةٌ، وَإِنَّمَا تُشَرَّفُ بِعَارِضٍ مِنْ عَوَارِضِهَا، وَجُمْلَةُ قالَ فَاخْرُجْ مِنْها مُسْتَأْنَفَةٌ كَالَّتِي قَبْلَهَا:
{قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ} “[İblis] dedi: ‘Ben ondan daha hayırlıyım’” cümlesi, takdîrî bir sorunun cevabı olan müste'nef bir cümledir. O lanetli, kendisinin Âdem'den daha hayırlı olduğunu iddia etti; bu sözünün zımnında üstün olanın daha aşağı olana secde etmesinin uygun olmayacağı iddiası vardır. Sonra kendisinin ondan daha hayırlı olduğu iddiasını şu sözüyle gerekçelendirdi: {خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.” Kendi zannınca ateş unsuru çamur unsurundan daha şereflidir; oysa ateşin çamur unsuru için adeta bir hizmetçi mesabesinde olduğunu, ihtiyaç duyulduğunda hizmetçinin çağrıldığı gibi çağrıldığını, ihtiyaç kalmadığında ise kovulduğunu gözden kaçırmıştır. Ayrıca çamur ateşe üstün gelir ve onu söndürür; üstelik ateş ancak aslı toprak unsurundan olan şeylerle var olabilir. Her hâlükârda Âdem, unsurların hiçbir şerefinin denk olamayacağı bir şerefle şereflendirilmiş ve bir kerametle üstün kılınmıştır; o da Allah'ın onu iki eliyle yaratması ve ona ruhundan üflemesidir. Cevherler ise kendi zatlarında aynı cinstendir, ancak kendilerine arız olan niteliklerle şeref kazanırlar. {قالَ فَاخْرُجْ مِنْها} “[Allah] buyurdu: ‘Öyleyse çık oradan!’” cümlesi de kendisinden önceki gibi müste'neftir:
أَيْ: فَاخْرُجْ مِنَ الْجَنَّةِ أَوْ مِنْ زُمْرَةِ الْمَلَائِكَةِ، ثُمَّ عَلَّلَ أَمْرَهُ بِالْخُرُوجِ بِقَوْلِهِ: فَإِنَّكَ رَجِيمٌ أَيْ: مَرْجُومٌ بِالْكَوَاكِبِ مَطْرُودٌ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ أَيْ: طَرْدِي لَكَ عَنِ الرَّحْمَةِ وَإِبْعَادِي لَكَ مِنْهَا، وَيَوْمُ الدِّينِ: يَوْمُ الْجَزَاءِ، فَأَخْبَرَ ﷾ أن تلك اللعنة مُسْتَمِرَّةٌ لَهُ دَائِمَةٌ عَلَيْهِ مَا دَامَتِ الدُّنْيَا، ثُمَّ فِي الْآخِرَةِ يَلْقَى مِنْ أَنْوَاعِ عَذَابِ اللَّهِ وَعُقُوبَتِهِ وَسُخْطِهِ مَا هُوَ بِهِ حَقِيقٌ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ اللَّعْنَةَ تَزُولُ عَنْهُ فِي الْآخِرَةِ، بَلْ هُوَ مَلْعُونٌ أَبَدًا، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ مَا يُنْسَى عِنْدَهُ اللَّعْنَةُ وَيَذْهَلُ عِنْدَ الْوُقُوعِ فِيهِ
Yani: ‘Cennetten yahut melekler topluluğundan çık!’ Sonra çıkma emrini şu sözüyle gerekçelendirdi: {فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} “Şüphesiz sen kovulmuş birisin”, yani yıldızlarla taşlanmış, her türlü hayırdan kovulmuşsun. {وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ} “Ve muhakkak ki ceza gününe kadar lanetim senin üzerinedir.” Yani seni rahmetten kovmam ve ondan uzaklaştırmam [senin üzerinedir]; din günü ise ceza günüdür. Aziz ve Celil olan Allah, dünya durdukça o lanetin onun üzerinde sürekli ve daimi kalacağını, sonra ahirette ise Allah'ın azabından, cezasından ve gazabından hak ettiği şeylerle karşılaşacağını haber vermiştir. Kastedilen lanetin ahirette ondan kalkacağı değildir; bilakis o ebediyen lanetlenmiştir. Fakat ahirette onun için laneti unutturacak ve içine düştüğünde
مِنْهَا صَارَتْ كَأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ بِجَنْبِ مَا يكون فيه، وجملة: قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ كما تقدّم فيما قَبْلَهَا، أَيْ: أَمْهِلْنِي وَلَا تُعَاجِلْنِي إِلَى غَايَةٍ هِيَ يَوْمُ يُبْعَثُونَ، يَعْنِي: آدَمَ وَذُرِّيَّتَهُ قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ أَيِ: الْمُمْهَلِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّهُ لِفَنَاءِ الْخَلَائِقِ، وَهُوَ عِنْدَ النَّفْخَةِ الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: هُوَ النَّفْخَةُ الأولى. قيل: إنما طلب إبليس الانتظار إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ لِيَتَخَلَّصَ مِنَ الْمَوْتِ، لِأَنَّهُ إِذَا أُنْظِرَ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ لَمْ يَمُتْ قَبْلَ الْبَعْثِ، وَعِنْدَ مَجِيءِ الْبَعْثِ لَا يَمُوتُ، فَحِينَئِذٍ يَتَخَلَّصُ مِنَ الْمَوْتِ. فَأُجِيبَ بِمَا يُبْطِلُ مُرَادَهُ، وَيَنْقُضُ عَلَيْهِ مَقْصِدَهُ، وَهُوَ الْإِنْظَارُ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ وَهُوَ الَّذِي يَعْلَمُهُ اللَّهُ وَلَا يَعْلَمُهُ غَيْرُهُ، فَلَمَّا سَمِعَ اللَّعِينُ إِنْظَارَ اللَّهِ لَهُ إِلَى ذَلِكَ الْوَقْتِ قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ فَأَقْسَمَ بِعِزَّةِ اللَّهِ أَنَّهُ يَضِلُّ بَنِي آدَمَ بِتَزْيِينِ الشَّهَوَاتِ لَهُمْ، وَإِدْخَالِ الشُّبَهِ عَلَيْهِمْ حَتَّى يَصِيرُوا غَاوِينَ جَمِيعًا. ثُمَّ لَمَّا عَلِمَ أَنَّ كَيْدَهُ لَا يَنْجَعُ إِلَّا فِي أَتْبَاعِهِ، وَأَحْزَابِهِ مِنْ أَهْلِ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، اسْتَثْنَى مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى إِضْلَالِهِ، وَلَا يَجِدُ السَّبِيلَ إِلَى إِغْوَائِهِ فَقَالَ: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ أَيِ: الَّذِينَ أَخْلَصْتَهُمْ لِطَاعَتِكَ وَعَصَمْتَهُمْ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ وَغَيْرِهَا. وَقَدْ أَقْسَمَ هَاهُنَا بِعِزَّةِ اللَّهِ، وَأَقْسَمَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِقَوْلِهِ: فَبِما أَغْوَيْتَنِي وَلَا تَنَافِيَ بَيْنَ الْقَسَمَيْنِ فَإِنَّ إِغْوَاءَهُ إِيَّاهُ مِنْ آثَارِ عِزَّتِهِ سُبْحَانَهُ وَجُمْلَةُ: قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ مُسْتَأْنَفَةٌ كَالْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِنَصْبِ الْحَقَّ فِي الْمَوْضِعَيْنِ عَلَى أَنَّهُ مُقْسَمٌ بِهِ حُذِفَ مِنْهُ حَرْفُ الْقَسَمِ فَانْتَصَبَ، أَوْ هُمَا مَنْصُوبَانِ عَلَى الْإِغْرَاءِ: أَيِ الْزَمُوا الْحَقَّ، أَوْ مَصْدَرَانِ مُؤَكِّدَانِ لِمَضْمُونٍ قَوْلُهُ: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَالْأَعْمَشُ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ بِرَفْعِ الْأَوَّلِ، وَنَصْبِ الثَّانِي، فَرَفْعُ الْأَوَّلِ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ مُقَدَّرٌ، أَيْ: فَالْحَقُّ مني، أو الحق أَنَا، أَوْ خَبَرُهُ: لَأَمْلَأَنَّ، أَوْ هُوَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَأَمَّا نَصْبُ الثَّانِي: فَبِالْفِعْلِ الْمَذْكُورِ بَعْدَهُ، أَيْ: وَأَنَا أَقُولُ الْحَقَّ، وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ، وَأَبُو عُبَيْدٍ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِمَعْنَى حَقًّا لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ. وَاعْتُرِضَ عَلَيْهِمَا بِأَنَّ مَا بَعْدَ اللَّامِ مَقْطُوعٌ عَمَّا قَبْلَهَا.
ondan dehşete düşürecek şeyler olacağından, lanet onun içine düşeceği durumun yanında sanki yokmuş gibi olacaktır. {قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “[İblis] dedi: ‘Rabbim! Öyleyse insanların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver’” cümlesi öncekiler gibi müste'neftir; yani: ‘Bana mühlet ver, diriltilecekleri güne kadar canımı alma!’ Yani Âdem ve soyunun [diriltileceği güne kadar]. {قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ} “[Allah] buyurdu: ‘Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin’”, yani ertelenenlerdensin; {إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} “Bilinen vaktin gününe kadar”, yani Allah'ın mahlûkatın yok olması için takdir ettiği güne kadar ki o da ikinci sûra üflenme anıdır; birinci sûr olduğu da söylenmiştir. Denildi ki: İblis diriliş gününe kadar mühleti ancak ölümden kurtulmak için istemiştir; zira diriliş gününe kadar mühlet verilirse dirilişten önce ölmeyecek, diriliş geldiğinde ise artık ölüm olmayacak, böylece ölümden kurtulmuş olacaktı. Ancak onun bu maksadını boşa çıkaran ve niyetini çürüten bir cevap verildi ki o da bilinen vaktin gününe kadar mühlet verilmesidir; o vakit ise Allah'ın bildiği ve O'ndan başkasının bilmediği vakittir. Lanetli, Allah'ın kendisine o vakte kadar mühlet verdiğini işitince: {قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “[İblis] dedi: ‘İzzetine andolsun ki, onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım’” dedi. Şehvetleri onlara süslü göstererek ve üzerlerine şüpheler atarak Âdem oğullarını saptıracağına, nihayetinde hepsinin yoldan çıkacağına dair Allah'ın izzetine yemin etti. Sonra tuzağının ancak kâfirler ve günahkârlardan oluşan tâbileri ve fırkaları üzerinde tutacağını anlayınca, saptırmaya güç yetiremeyeceği ve ayartmaya yol bulamayacağı kimseleri istisna ederek: {إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “‘Ancak içlerinden ihlaslı kılınmış kulların müstesna’” dedi; yani Senin Kendine itaate has kıldığın ve kovulmuş şeytandan koruduğun kimseler. Bu ayetlerin tefsiri Hicr Suresi'nde ve diğer surelerde geçmişti. Burada Allah'ın izzetine yemin etti, başka bir yerde ise {فَبِما أَغْوَيْتَنِي} “Beni azdırmana karşılık” sözüyle yemin etmiştir; iki yemin arasında bir çelişki yoktur, çünkü onun şeytanı azdırması Allah'ın izzetinin eserlerindendir. {قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ} “[Allah] buyurdu: ‘İşte bu haktır ve Ben hakkı söylerim:’” cümlesi de kendisinden önceki cümleler gibi müste'neftir. Cumhûr her iki yerdeki ‘el-Hakk’ kelimesini nasb ile okumuştur; buna göre o, yemin harfi hazfedildiği için mensûb olan bir kasemdir yahut her ikisi teşvik/emir (iğrâ) üzere mensûbtur, yani: ‘Hakka sarılın’ demektir yahut {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ} ifadesinin içeriğini pekiştiren iki masdardır. İbn Abbâs, Mücâhid, A'meş, Âsım ve Hamza birincisini ref ile, ikincisini nasb ile okumuşlardır; birincisinin ref oluşu mübteda olmasındandır ve haberi takdiridir, yani: ‘Hak bendendir’ yahut ‘Hak Benim’ takdirindedir yahut haberi {لَأَمْلَأَنَّ} cümlesidir yahut mahzûf bir mübtedanın haberidir. İkincisinin nasb oluşu ise kendisinden sonra zikredilen fiil iledir, yani: ‘Ve Ben hakkı söylerim’ demektir. Ferrâ ve Ebû Ubeyd, bunun ‘Hak olarak cehennemi mutlaka dolduracağım’ manasında mensûb olmasını caiz görmüşlerdir; ancak lâm harfinden sonrasının öncesinden kopuk olduğu belirtilerek bu görüşlerine itiraz edilmiştir.