Binûn

Sâd Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَرُوِيَ عَنْ سِيبَوَيْهِ، وَالْفَرَّاءِ أَيْضًا أَنَّ الْمَعْنَى فَالْحَقَّ أَنَّ إِمْلَاءَ جَهَنَّمَ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٍ أَنَّهُمَا قرءا برفعهما، فَرَفْعُ الْأَوَّلِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، وَرَفْعُ الثَّانِي بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ الْجُمْلَةُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدَهُ، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ.

Sîbeveyh ve Ferrâ'dan da mananın: ‘Cehennemi doldurmak haktır’ şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid'den ise her ikisini de ref ile okudukları rivayet edilmiştir; birincisinin ref oluşu daha önce geçtiği üzeredir, ikincisinin ref oluşu ise ibtidâ (mübteda olma) iledir ve haberi kendisinden sonra zikredilen cümledir, âid zamir ise mahzûftur.

وقرأ ابن السميقع وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ بِخَفْضِهِمَا عَلَى تَقْدِيرِ حَرْفِ الْقَسَمِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: كَمَا يَقُولُ اللَّهُ ﷿ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا، وَغَلَّطَهُ أَبُو الْعَبَّاسِ ثَعْلَبٌ وَقَالَ: لَا يَجُوزُ الْخَفْضُ بِحَرْفٍ مُضْمَرٍ، وَجُمْلَةُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ جَوَابُ الْقَسَمِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَجُمْلَةُ: وَالْحَقَّ أَقُولُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْقَسَمِ وَجَوَابِهِ، وَمَعْنَى مِنْكَ أَيْ: مِنْ جِنْسِكَ مِنَ الشَّيَاطِينِ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَيْ: مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ فأطاعوك إذ دعوتهم إلى الضلال والغواية وأَجْمَعِينَ تَأْكِيدٌ لِلْمَعْطُوفِ، وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، أَيْ: لَأَمْلَأَنَّهَا مِنَ الشَّيَاطِينِ وَأَتْبَاعِهِمْ أَجْمَعِينَ. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ أَنْ يُخْبِرَهُمْ بِأَنَّهُ إِنَّمَا يُرِيدُ بِالدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ امْتِثَالَ أَمْرِهِ لَا عَرَضَ الدُّنْيَا الزائل، فقال: قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَالضَّمِيرُ فِي عَلَيْهِ رَاجِعٌ إِلَى تَبْلِيغِ الْوَحْيِ، وَلَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ ذِكْرٌ، ولكنه مفهوم من السياق. وقل: هُوَ عَائِدٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا وَقِيلَ: الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ، وَقِيلَ: إِلَى الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ عَلَى الْعُمُومِ، فَيَشْمَلُ الْقُرْآنَ وغيره من الوحي

İbnu's-Sümeyka' ve Talha b. Musarrif, yemin harfinin takdiriyle her ikisini de cer ile okumuşlardır. Ferrâ: ‘Allah Azze ve Celle'nin: ‘Yemin olsun şunu mutlaka yapacağım’ demesi gibidir’ demiştir. Ebü'l-Abbâs Sa'leb ise onu yanılgıda bularak: ‘Gizli bir harf ile cer caiz değildir’ demiştir. {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ} “Andolsun ki cehennemi dolduracağım” cümlesi, cumhûrun kıraatine göre yeminin cevabıdır. {وَالْحَقَّ أَقُولُ} “ve Ben hakkı söylerim” cümlesi ise yemin ile cevabı arasında bir ara cümledir (mu'tarıza). {مِنْكَ} “senden” ifadesinin manası; yani senin cinsinden olan şeytanlardan [ve] {وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ} “onlardan sana uyanlardan” ifadesi de; yani Âdem'in zürriyetinden olup sen onları sapıklığa ve azgınlığa çağırdığında sana itaat eden kimselerden demektir. {أَجْمَعِينَ} “hepinizle” kelimesi ise matûf ile ma'tûfun aleyhi pekiştiren bir te'kiddir; yani: ‘Orayı şeytanlar ve onlara uyanların hepsiyle mutlaka dolduracağım’ demektir. Sonra Allah Sübhânehu, Resûlüne Allah'a davetle ancak O'nun emrine uymayı kastettiğini, geçici dünya metaını istemediğini onlara haber vermesini emrederek şöyle buyurdu: {قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ} “De ki: ‘Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum.’” {عَلَيْهِ} ifadesindeki zamir vahyin tebliğine racidir; daha önce açıkça zikri geçmemiş olsa da bağlamdan anlaşılmaktadır. Bir görüşe göre: Daha önce geçen {أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا} “Aramızdan zikir ona mı indirildi?” sözüne racidir. Bir diğer görüşe göre zamir Kur'an'a racidir. Başka bir görüşe göre ise genel olarak Allah'a davete racidir; bu durumda Kur'an'ı ve diğer vahiyleri

ومن قول الرسول ﷺ. وَالْمَعْنَى مَا أَطْلُبُ مِنْكُمْ مِنْ جُعْلٍ تُعْطُونِيهِ عَلَيْهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ حَتَّى أَقُولَ مَا لَا أَعْلَمُ إِذْ أَدْعُوكُمْ إِلَى غَيْرِ مَا أَمَرَنِي اللَّهُ بِالدَّعْوَةِ إِلَيْهِ، وَالتَّكَلُّفُ: التَّصَنُّعُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ أَيْ: مَا هَذَا الْقُرْآنُ، أَوِ الْوَحْيُ، أَوْ مَا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ إِلَّا ذِكْرٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ لِلْجِنِّ وَالْإِنْسِ. قَالَ الْأَعْمَشُ:

ve Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem sözlerini kapsar. Manası: ‘Buna karşılık bana vereceğiniz herhangi bir karşılık istemiyorum.’ {وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “‘Ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.’” Yani: ‘Sizi Allah'ın bana emrettiği şeylerin dışındakilere davet ederek bilmediğim şeyi söyleyecek kadar [zorlama içine girmem].’ Tekellüf (التَّكَلُّفُ): Yapmacık davranmak/kendini zorlamaktır. {إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ} “Bu, bütün âlemler için ancak bir öğüttür.” Yani: Bu Kur'an yahut vahiy veya sizi kendisine çağırdığım şey, Allah Azze ve Celle'den cinler ve insanlar için bir öğütten başka bir şey değildir. A'meş şöyle demiştir:

مَا الْقُرْآنُ إِلَّا مَوْعِظَةٌ لِلْخَلْقِ أَجْمَعِينَ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّهَا الْكُفَّارُ نَبَأَهُ أَيْ: مَا أَنْبَأَ عَنْهُ، وَأَخْبَرَ بِهِ مِنَ الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ وَتَوْحِيدِهِ، وَالتَّرْغِيبِ إِلَى الْجَنَّةِ، وَالتَّحْذِيرِ مِنَ النَّارِ بَعْدَ حِينٍ قَالَ قَتَادَةُ وَالزَّجَّاجُ وَالْفَرَّاءُ: بَعْدَ الْمَوْتِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَابْنُ زَيْدٍ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: مَنْ بَقِيَ عَلِمَ ذَلِكَ لَمَّا ظَهَرَ أَمْرُهُ وَعَلَا، وَمَنْ مات علمه بعد الموت. قال السُّدِّيُّ: وَذَلِكَ يَوْمُ بَدْرٍ.

‘Kur'an, bütün yaratılmışlar için ancak bir öğüttür.’ {وَلَتَعْلَمُنَّ} “Ve elbette bileceksiniz” ey kâfirler! {نَبَأَهُ} “onun haberini” yani Allah'a davet, O'nun tevhidi, cennete teşvik ve cehennemden sakındırma hususunda haber verdiği şeyleri, {بَعْدَ حِينٍ} “bir süre sonra.” Katâde, Zeccâc ve Ferrâ: ‘Ölümden sonra’ demişlerdir. İkrime ve İbn Zeyd: ‘Kıyamet günü’ demişlerdir. Kelbî: ‘Sağ kalan kimse, onun işi açığa çıkıp üstün geldiğinde bunu anladı; ölen ise ölümünden sonra anladı’ demiştir. Süddî: ‘Bu, Bedir günüdür’ demiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِذْ يَخْتَصِمُونَ أَنَّ الْخُصُومَةَ هِيَ إِذْ قالَ رَبُّكَ إِلَخْ.

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “tartışırlarken” ifadesindeki tartışma, {إِذْ قالَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin demişti...” [ayetinden] itibaren anlatılandır.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ أَرْبَعًا بِيَدِهِ: الْعَرْشَ، وَجَنَّةَ عَدْنٍ، وَالْقَلَمَ، وَآدَمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي صِفَةِ الْجَنَّةِ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «خَلَقَ اللَّهُ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ بِيَدِهِ: خَلَقَ آدَمَ بِيَدِهِ، وَكَتَبَ التَّوْرَاةَ بِيَدِهِ، وَغَرَسَ الْفِرْدَوْسَ بِيَدِهِ» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ قَالَ: أَنَا الْحَقُّ أَقُولُ الْحَقَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ قَالَ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مَا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ عَرَضِ دُنْيَا. وَفِي الْبُخَارِيِّ، وَمُسْلِمٍ، وَغَيْرِهِمَا عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: بَيْنَمَا رَجُلٌ يُحَدِّثُ فِي الْمَسْجِدِ، فَقَالَ فِيمَا يَقُولُ: يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ قَالَ: دُخَانٌ يَكُونُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَأْخُذُ بِأَسْمَاعِ الْمُنَافِقِينَ وَأَبْصَارِهِمْ، وَيَأْخُذُ الْمُؤْمِنِينَ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ، قَالَ: قُمْنَا حَتَّى دَخَلْنَا عَلَى عَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ فِي بَيْتِهِ وَكَانَ مُتَّكِئًا فَاسْتَوَى قَاعِدًا فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ عِلْمًا فَلْيَقُلْ بِهِ، وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ. فَإِنَّ مِنَ الْعِلْمِ أَنْ يَقُولَ الْعَالِمُ لِمَا لَا يَعْلَمُ اللَّهُ أَعْلَمُ، قَالَ اللَّهُ تعالى لرسوله ﷺ: قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ عَنْ عُمَرَ قَالَ: نُهِينَا عَنِ التَّكَلُّفِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ سَلْمَانَ قَالَ: نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ نتكلف للضيف.

İbn Cerîr, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh ve Beyhakî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Allah dört şeyi bizzat Kendi eliyle yarattı: Arş'ı, Adn cennetini, Kalem'i ve Âdem'i.’ İbn Ebi'd-Dünyâ Sıfatü'l-Cenne'de, Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de ve Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Abdullah b. el-Hâris'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah üç şeyi Kendi eliyle yarattı: Âdem'i Kendi eliyle yarattı, Tevrat'ı Kendi eliyle yazdı ve Firdevs cennetini Kendi eliyle dikti.» Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den {فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ} “[Allah] buyurdu: ‘İşte bu haktır ve Ben hakkı söylerim:’” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: ‘Ben Hakk'ım, hakkı söylerim’ demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan {قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ} “De ki: ‘Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum’” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: ‘Ey Muhammed! De ki: Sizi kendisine çağırdığım şey karşılığında sizden dünya metaı nevinden bir ücret istemiyorum’ demiştir. Buhârî, Müslim ve diğerlerinde Mesrûk'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Mescitte bir adam konuşurken sözleri arasında: {يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ} “Göğün apaçık bir duman getireceği günü [bekle]” dedi ve şöyle devam etti: ‘Bu, kıyamet gününde münafıkların kulaklarını ve gözlerini alacak, müminleri ise nezle gibi yakalayacak bir dumandır.’ [Mesrûk] dedi ki: Kalkıp Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] yanına girdik; evindeydi ve yaslanmış durumdaydı, hemen doğrulup oturdu ve şöyle dedi: ‘Ey insanlar! Sizden kim bir şey biliyorsa onu söylesin; kim de bilmiyorsa: «Allah en iyisini bilir» desin. Zira âlimin bilmediği bir şey için «Allah en iyisini bilir» demesi de ilimdendir. Nitekim Allah Teâlâ Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem: {قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “De ki: ‘Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim’” buyurmuştur.’ Buhârî'nin Ömer'den rivayet ettiğine göre o: ‘Biz tekellüften (zoraki ve yapmacık külfetlere girmekten) nehyolunduk’ demiştir. Taberânî, Hâkim ve Beyhakî'nin Selmân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem misafir için tekellüfe girmemizi (aşırı külfet ve zahmete katlanmamızı) bize yasakladı.’